Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 103 2966049 2859263 2026-09-09T20:28:01Z Mosbatho 133600 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Bundesarchiv Bild 183 R97512, Berlin, Geheimes Staatspolizeihauptamt.jpg]] → [[File:Bundesarchiv Bild 183 R97512, Berlin, Geheimes Staatspolizeiamt.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 2966049 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183 R97512, Berlin, Geheimes Staatspolizeiamt.jpg|duimnael|Gestapo-hoofkwartier in [[Berlyn]] SW 11, Prinz-Albrecht-Straße 8.]] Die '''Gestapo''' (van Duits: ''Geheime Staatspolizei'', Geheime Staatspolisie) was die geheime staatspolisie in [[Nazi-Duitsland]] (1933–1945). == Agtergrond == Die Gestapo of ''Geheime Staatspolizei'' is op [[26 April]] 1933 gestig. Die Gestapo is gevorm vanuit 'n bestaande organisasie van die [[Pruise|Pruisiese]] veiligheidspolisie. Aanvanklik was die Gestapo slegs 'n tak van die Pruisiese Polisie, bekend as "Departement 1A van die Pruisiese staatspolisie". 'n Wet van [[30 November]] [[1933]] het bepaal dat die Gestapo in die deelstaat Pruise as 'n selfstandige tak van die binnelandse administrasie (''Innere Verwaltung'') sou bestaan. Die eerste bevelvoerder was Rudolf Diels wat lede gewerf het van professionele polisie-departemente. Hy het die Gestapo bestuur as 'n federale polisieagentskap soortgelyk aan moderne voorbeelde soos die [[Verenigde State|Amerikaanse]] [[Federal Bureau of Investigation]] (FBI). Die Gestapo se rol as 'n politieke polisiemag het eers begin nadat [[Hermann Göring]] in [[1934]] as bevelvoerder aangestel is. Dit was Göring wat die term "Gestapo" vir die eerste keer gebruik het (in die begin het dit as ''Gestapa'' bekend gestaan). Hy het die NS-bewind versoek om die mag van die Gestapo uit te brei om die hele [[Duitsland]] in te sluit. Hierin was Göring suksesvol, behalwe in [[Beiere]], waar [[Heinrich Himmler]] (hoof van die SS), as die Beierse Polisie President gedien het en die plaaslike SS-eenhede as 'n politieke polisiemag gebruik het. In April 1934 het Göring en Himmler saamgestem om hul verskille by te lê (grootliks weens hul gedeelde afkeur van die ''Sturmabteilung''), en Göring het die volle bevel van die Gestapo oorgedra aan die SS. Op daardie stadium is die Gestapo saamgevoeg in die ''Sicherheitspolizei'' en as 'n suster-organisasie van die [[Sicherheitsdienst]] of SD beskou. Heinrich Himmler is op [[20 April]] 1934 as bevelvoeder van die Gestapo benoem, terwyl sy naaste kollega [[Reinhard Heydrich]] die daaglikse leiding oorgeneem het (met as ondergeskikte [[Heinrich Müller]]). Die rol van die Gestapo was om ondersoek in te stel en "alle staatsgevaarlike tendense" te beveg. Die Gestapo het die gesag ontvang om ondersoek in te stel na verraad, spioenasie, [[sabotasie]] en kriminele aanvalle op die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Werkersparty]] en op Duitsland. Die nuwe Wet van die Geheime Staatspolizei van [[10 Februarie]] [[1936]] het die lede van die Gestapo en hul dade vry gestel van latere geregtelike ondersoek. Op [[26 Junie]] 1936 het ''Reichsführer-SS en Chef der Deutschen Polizei im Reichsministerium des Innern'' Heinrich Himmler 'n dekreet uitgevaardig waarvolgens die Duitse polisie-eenhede in twee afdelings verdeel sou word, naamlik die ''Ordnungspolizei (Orpo'') en die ''Sicherheitspolizei (Sipo)''. Himmler het van die Gestapo 'n korps gemaak wat alle vermeende of werklike staatsvyande van die NS-bewind in Duitsland en die besette Europese gebiede opgespoor het en, as gevolg van 'n geregtelike vryskeldbrief, die mag ontvang het om sonder uitgebreide juridiese prosedures mense te vervolg. Onteenseglik is ook persone sonder enige blaam of skuld aan hoogverraad met hierdie terreurtaktiek in die vele [[konsentrasiekampe]] aangehou. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Gestapo uitgebrei tot ongeveer 45&nbsp;000 lede. Die Orpo was die algemene uniformdraende polisie. Die Sipo het uit die Gestapo, die Reichskriminalpolizei (Kripo) en die grenspolisie bestaan. Die Gestapo – en tot 'n mate die Kriminalpolizei – was die uitvoerende magte van die Nazi-polisiestaat. In [[1942]] is die Kripo, die Sicherheitsdienst en die Gestapo saamgevoeg en onder die bevel van die ''Reichssicherheitshauptamt (RSHA)'' geplaas. Gestapo-agente het 'n ovaal metaalpenning aan 'n ketting by hulle gedra wat as identiteits-kenteken gebruik is. Op die een kant het die bekende Duitse adelaar verskyn, en aan die ander kant die teks "Geheime Staatspolizei", met 'n nommer daaronder. == Die daaglikse aktiwiteite van die Gestapo == In teenstelling met die populêre mening was die Gestapo nie 'n alomteenwoordige agentskap wat in elke deel van die Duitse samelewing teenwoordig was nie. Die sogenaamde "V-mans", wat as onderdekking-Gestapo-agente opgetree het, het slegs die sosiaal–demokrate en kommunistiese opposisiegroepe geïnfiltreer. Navorsing, wat deur die geskiedkundige Robert Gellately gedoen is, het bevind dat die Gestapo grootliks bestaan het uit burokrate en klerklike werkers wat staatgemaak het op aanklagtes deur gewone Duitsers vir hulle inligting. Die Gestapo is so te sê oorval met sodanige klagtes en die meeste van die organisasie se tyd is gespandeer om geloofwaardige inligting van die minder geloofwaardiges te skei. Die Gestapo was nie in die meeste gevalle ten volle op hoogte van gebeure in die Duitse gemeenskap nie, en die plaaslike ''Gestapostellen'' was onderbeman, oorwerk en toegegooi met baie inligting. Die verhouding van Gestapobeamtes tot die publiek was ook redelik laag. Byvoorbeeld was daar in die gebied van Neder-Frankeland, wat ongeveer een miljoen inwoners in die 1930's gehad het, net een Gestapo-kantoor met 28 amptenare waarvan die helfte administratief was. == Afloop na die oorlog == Na die [[Neurenberg-verhore|verhore]] voor die Internasionale Militêre Geregshof in [[Neurenberg]] het die Gestapo ophou bestaan. Omdat die Gestapo en die Sicherheitsdienst baie nou saamgewerk het en hul aktiwiteite baie soortgelyk was, is hierdie organisasies tydens dié verhore saam aangekla. Sowel die Gestapo, die SS en die SD is na die oorlogstribunaal as kriminele organisasies bestempel. == Boeke == * The Gestapo and German society : enforcing racial policy 1935–1945, Robert Gellately, Oxford : Clarendon Press, 1990, {{ISBN|0-19-822869-4}}. * German Resistance Against Hitler: The Search for Allies Abroad, 1938–1945, Klemens Von Klemperer, Oxford University Press, 1992, {{ISBN|0-19-820551-1}} * Histoire de la Gestapo, Jacques Delarue, Paris, 1962. * An Illustrated History of the Gestapo, Rupert Butler, Motorbooks, 1993, {{ISBN|0-87938-801-3}} * Pierre de Villemarest, Untouchable – Who protected Bormann & Gestapo Müller after 1945, Aquilion, 2005, {{ISBN|1-904997-02-3}} 'n Moontlike vervalste werk oor die Gestapo sluit in: * Gestapo Chief: The 1948 Interrogation of Heinrich Müller – Gregory Douglas. San Jose, CA 1995 {{Normdata}} [[Kategorie:Nazi-Duitsland]] [[Kategorie:Intelligensiedienste]] [[Kategorie:Sjoa]] k0no0gh1yal1i73eqswri80z8o40axr 0 2342 2966167 2922268 2026-09-10T11:49:24Z BurgertB 2401 Skakel 2966167 wikitext text/x-wiki {{JulieKalender}} '''15 Julie''' is die 196ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (197ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 169 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1410]] – Die [[Slag van Tannenberg]] vind plaas. * [[1588]] – [[Pous Sixtus V]] stel Gian Francesco Mosorini, biskop van Brescia, aan as kardnaal. * [[1691]] – [[Pous Innocentius XII]] word gekroon deur kardinaal Urbano Saccetti. * [[1739]] – [[Pous Clemens XII]] stel Marcellino Corio, goewerneur van [[Rome]] aan as kardinaal. * [[1799]] – [[Frankryk|Franse]] soldate ontdek die [[Rosettasteen]] op die dorpie Rasjid in [[Egipte]] se [[Nyldelta]]. * [[1801]] – [[Pous Pius VII]] sluit ’n konkordaat met [[Napoleon Bonaparte]]. * [[1870]] – [[Manitoba]] word die vyfde [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsie]] van die [[Kanada|Kanadese Konfederasie]] en die [[Hudson's Bay Company]] oorhandig die [[Noordwestelike gebiede]] aan Kanada. * [[1913]] – Die Lötschberg-spoorlyn tussen die Kanton Bern en die Kanton Wallis oor die Lötschberg-bergmassief in [[Switserland]] word geopen * [[1916]] – Die [[Boeing]]-maatskappy word in [[Seattle]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], gestig. * [[1930]] – Die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] regering bestel 1 000 [[Spitfire]] [[vegvliegtuig|vegvliegtuie]]. * [[1954]] – Nooiensvlug van die [[Boeing 707]]. * [[1974]] – Aartsbiskop Makarios, die [[president]] van [[Siprus]], word in 'n [[staatsgreep]] tot 'n val gebring. * [[1995]] – [[Serwië|Serwiese]] magte dwing Moslems uit [[Srebrenica]] in wat die [[Verenigde Nasies]] as die grootste "[[etniese suiwering]]soperasie" sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] beskryf. * [[1997]] – Die [[Italië|Italiaanse]] modeontwerper [[Gianni Versace]] word voor sy huis in [[Miami]] doodgeskiet. * [[1999]] – Die [[Volksrepubliek China]] verklaar dat hy oor die nodige tegnologie beskik om 'n neutronbom te vervaardig. * [[2018]] – [[Frankryk]] wen die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|21ste Sokker-Wêreldbekertoernooi]] in [[Rusland]]. == Geboortes == * [[1606]] – [[Rembrandt van Rijn]], [[Nederland|Holland]]se skilder in [[Leiden]] († [[1669]]). * [[1863]] – [[Thomas Maskew Miller]], Suid-Afrikaanse boekhandelaar en uitgewer († [[1926]]). * [[1879]] – [[Ferdinand Postma]], eerste rektor van die [[PU vir CHO]] († [[1950]]). * [[1885]] – [[Tom Kennedy (akteur)|Tom Kennedy]], Amerikaanse akteur († [[1965]]). * [[1892]] – [[Walter Benjamin]], Duits-Joodse Marxistiese kultuurfilosoof. († [[1940]]). * [[1893]] – [[Enid Bennett]], Australiese aktrise († 1969). * [[1914]] – [[Howard Vernon]], Switsers-Franse akteur († 1996). * [[1917]] – [[Nur Muhammad Taraki]], Afghaanse joernalis en politikus († 1979). * [[1919]] – [[Iris Murdoch]], Engelse [[skrywer]] en [[filosoof]] († [[1999]]). * [[1920]] – [[Kathryn Adams Doty]], Amerikaanse akteur († [[2016]]). * [[1921]] – [[Jean Heywood]], Britse aktrise († [[2019]]). * [[1924]] – [[Bartho Smit]], Afrikaanse skrywer en dramaturg († [[1986]]). * [[1925]] – [[Philip Carey]], Amerikaanse akteur († 2009). * [[1927]] – [[Carmen Zapata]], Amerikaanse aktrise († 2014). * [[1930]] – [[Jacques Derrida]], Algeries-Franse filosoof en akademikus († 2004). * [[1931]] – [[Gene Louw]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2015]]).<ref name="netwerk24">{{cite web |url=http://www.netwerk24.com/ZA/Tygerburger/Nuus/Gene-Louw-84-trap-diep-spore-20151020-2 |title=Gene Louw (84) trap diep spore |access-date=22 Mei 2017 |format=Webartikel |work=[[Netwerk24]] |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008075730/https://www.netwerk24.com/ZA/Tygerburger/Nuus/Gene-Louw-84-trap-diep-spore-20151020-2 |archive-date=8 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * [[1935]] – [[Ken Kercheval]], Amerikaanse akteur en regisseur († 2019). * [[1939]] – [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]], Suid-Afrikaanse skrywer († [[2015]]). * [[1943]] – [[Jocelyn Bell Burnell]], Noord-Ierse astrofisikus. * [[1945]] – [[Jan-Michael Vincent]], Amerikaanse akteur († 2019). * [[1946]] – [[Linda Ronstadt]], Amerikaanse sanger-liedjieskrywer en aktrise. * [[1946]] – [[Hassanal Bolkiah]], Sultan van Brunei. * [[1949]] – [[Carl Bildt]], Sweedse politikus en diplomaat. * [[1951]] – [[Jesse Ventura]], Amerikaanse stoeier, akteur en politikus. * [[1952]] – [[Celia Imrie]], Engelse aktrise. * [[1960]] – [[Willie Aames]], Amerikaanse akteur, skrywer, en regisseur. * [[1961]] – [[Lolita Davidovich]], Kanadese aktrise. * 1961 – [[Forest Whitaker]], Amerikaanse akteur. * [[1962]] – [[Ebrahim Rasool]], ANC-politikus en oud-premier van die Wes-Kaap. * [[1963]] – [[Terblanche Jordaan]], Afrikaanse predikant, skrywer en dramaturg. * [[1966]] – [[Irène Jacob]], Frans-Switserse aktrise. * [[1972]] – [[Scott Foley]], Amerikaanse akteur. * [[1973]] – [[Brian Austin Green]], Amerikaanse akteur. * [[1976]] – [[Diane Kruger]], Duitse aktrise en model. * 1976 – [[Gabriel Iglesias]], Meksikaans-Amerikaanse komediant. <!-- * [[1977]] – [[André Nel]], Suid-Afrikaanse krieketspeler. ROOI skakel--> * 1977 – [[Lana Parrilla]], Amerikaanse aktrise<ref>{{cite magazine|url=https://www.tvguide.com/celebrities/lana-parrilla/bio/161175/ |title=Lara Parrilla Biography| magazine=TVGuide.com| archivedate=7 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907184006/http://www.tvguide.com/celebrities/lana-parrilla/bio/161175/| url-status=dead}}</ref> * [[1979]] – [[Laura Benanti]], Amerikaanse aktrise en sanger. * [[1983]] – [[Cyril Descours]], Franse akteur. * [[1987]] – [[James Rees (komediant)|James Rees]], Australiese akteur en komediant. * [[1992]] – [[Wayde van Niekerk]], Suid-Afrikaanse [[atletiek|naelloper]]. == Sterftes == * [[1274]] – [[Bonaventura (Giovanni di Fidanza)]], [[Italië|Italiaanse]] fransiskaanse [[teoloog]] en [[filosoof]] (* [[1221]]). * [[1919]] – [[Emil Fischer]], Duitse chemikus en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelpryswenner]] (* [[1852]]). * [[1932]] – [[C.J. Langenhoven]], Afrikaanse skrywer en politikus (* [[1873]]). * [[1959]] – [[Ernest Bloch]], Amerikaanse [[komponis]] van Switserse afkoms (* [[1880]]). * [[1951]] – [[Helena Lochner]], Afrikaanse skrywer (* [[1892]]). * [[2012]] – [[Celeste Holm]], Amerikaanse aktrise (* [[1917]]). * [[2017]] – [[Maryam Mirzakhani]], [[Iran]]se wiskundige (* [[1977]]). * [[2019]] – [[Marc Batchelor]], Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspeler (* [[1970]]). * [[2021]] – [[Peter R. de Vries]], Nederlandse ondersoekjoernalis en misdaadverslaggewer (* [[1956]]). * 2021 – [[Leon Kruger]], Afrikaanse akteur en dramaturg (* [[1972]]). * [[2026]] – [[Guy Scott]], Zambiese politikus en waarnemende president (* [[1944]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * ’n Fees in die naam van [[Sint Rosalia]] word gehou op die dag in Palermo. Op [[4 September]] word ’n verwante tradisie uitgevoer waarin mense kaalvoet van Palermo tot by Mount Pellegrino loop. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{commonskat|15 July}} [[Kategorie:Julie]] psr5ery5vg04gc9p8128q99k206avz9 0 2370 2966093 2822497 2026-09-10T06:52:14Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ verwyder [[C.J. Langenhoven]], hy is 13 Aug gebore 2966093 wikitext text/x-wiki {{AugustusKalender}} '''12 Augustus''' is die 224ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (225ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 141 dae in die res van die jaar. == Gebeure == [[Lêer:Quagga.jpg|duimnael|125px|'n Kwagga in die Londense dieretuin in 1870]] [[Lêer:10000 Miles From Tip to Tip 1899 Cornell CUL PJM 1133 01 (enhanced).jpg|duimnael|125px|Die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ná die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]]: Tien duisend myle vanaf Puerto Rico tot die Filippyne.]] * [[1099]] – [[Godfried van Bouillon]] verslaan die [[Sarasene]]. Die [[Koninkryk van Jerusalem]] word gestig. * [[1308]] – [[Pous Clemens V]] publiseer die aanklagte teen die [[Tempeliers]]. * [[1812]] – Die eerste [[tandratspoor]] ter wêreld word in [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]] in gebruik geneem. * [[1851]] – [[Isaac Singer]] verkry 'n [[patent]] vir sy [[naaimasjien]]. * [[1877]] – [[Asaph Hall]] ontdek [[Mars (planeet)|Mars]] se kleinste en uiterste [[natuurlike satelliet|maan]], [[Deimos (maan)|Deimos]]. * [[1883]] – Die laaste [[kwagga]] sterf in 'n [[Amsterdam]]se [[dieretuin]]. * [[1898]] – Die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] eindig met die anneksasie van die [[Filippyne]], [[Guam]], [[Kuba]] en [[Puerto Rico]] deur die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. * [[1908]] – Die eerste [[Ford Model T|Model T]] motor word geproduseer deur die ''[[Ford Motormaatskappy|Ford Motor Company]]''. * [[1953]] – Die [[Sowjetunie]] laat hulle eerste [[waterstofbom]] ontplof. * [[1975]] – John Walker slaag daarin om die eerste [[Droommyl|Supermyl]] te hardloop; die [[myl]] in 3:49:04. * [[1981]] – [[IBM]] stel die nuwe kantoor- en verbruikersproduk , die IBM [[persoonlike rekenaar]] (Engels: ''PC''), bekend. * [[1985]] – 'n [[Boeing 747-400|Boeing 747SR]] van die lugredery [[Japan Airlines]] bots teen Takamagaharaberg - 520 mense sterf. * [[1990]] – 'n [[Tyrannosaurus rex]] se [[fossiel]] word in [[Suid-Dakota]] ontdek. * [[2000]] – Die Russiese [[duikboot|kernduikboot]], [[K-141 Koersk]], sink in die [[Barentssee]] - 118 seemanne sterf. == Geboortes == * [[1503]] – [[Christiaan III van Denemarke]], Koning van Denemarke en Noorweë († [[1559]]). * [[1720]] – [[Konrad Ekhof]], [[Duitsland|Duitse]] akteur en regisseur († [[1778]]) * [[1762]] – [[George IV van die Verenigde Koninkryk|George IV]], Britse koning († [[1830]]). * [[1775]] – [[Michiel van Breda]], die eerste [[burgemeester]] van Kaapstad († [[1847]]). * [[1779]] – [[Johannes Janse van Rensburg]], Voortrekkerleier († [[1836]]). * [[1857]] – Sir [[Henricus Hubertus Juta]], [[speaker]] en regter van die [[Kaapkolonie]] († [[1930]]). * [[1887]] – [[Erwin Schrödinger]], Oostenrykse [[fisikus]] († [[1961]]). * [[1930]] – [[George Soros]], internasionale finansier, bestuurder van fondse en filantroop. * [[1932]] – [[Alwyn du Plessis]], [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde]] predikant († [[2021]]). * [[1933]] – [[P.J. Bosman]], Afrikaanse digter en skrywer († [[2025]]). * [[1952]] – [[Charlie Whiting]], Britse Formule 1 en motorsportadministrateur († [[2019]]). * [[1954]] – [[François Hollande]], [[Frankryk|Franse]] [[president]] (2012–2017). * [[1955]] – [[Heintje Simons]], Nederlandse sanger. * [[1960]] – [[Cameron Mackenzie]], Suid-Afrikaanse [[politikus]] en parlementslid vir die [[Demokratiese Alliansie]] († [[2021]]). * [[1971]] – [[Pete Sampras]], voormalige Amerikaanse [[tennis]]wêreldkampioen. * [[1975]] – [[Casey Affleck]], Academy- en Golden Globe-genomineerde Amerikaanse [[akteur]]. * [[1977]] – [[Zanne Stapelberg]], Suid-Afrikaanse operasangeres. * [[1995]] – [[Nicholas Dlamini]], Suid-Afrikaanse fietsryer. == Sterftes == * [[30 v.C.]] – [[Cleopatra VII|Cleopatra]] (39), laaste koningin van Egipte (* [[69 v.C.]]). * [[1484]] – [[Pous Sixtus IV]], die 212de [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* [[1414]]). * [[1648]] – [[Ibrahim]], sultan van die [[Ottomaanse Ryk]] (* [[1615]]). * [[1689]] – [[Pous Innocentius XI]], die 240ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[1611]]). * [[1827]] – [[William Blake]], Engelse [[waterverf]]skilder (* [[1757]]). * [[1847]] – [[Michiel van Breda]], die eerste [[burgemeester]] van Kaapstad (* [[1775]]). * [[1928]] – [[Leoš Janáček]], Tsjeggiese komponis (* [[1854]]). * [[1942]] – [[Phillips Holmes]], Amerikaanse akteur (* [[1907]]). * [[1955]] – [[Thomas Mann]], Duitse skrywer (* [[1875]]). * [[1988]] – [[Jean-Michel Basquiat]], Amerikaanse kunstenaar (* [[1960]]). * [[1978]] – [[Gregor Wentzel]], Duitse fisikus (* [[1898]]). * [[1979]] – [[Ernst Boris Chain]], Duits-Britse biochemikus (* [[1906]]). * [[1982]] – [[Henry Fonda]], Amerikaanse akteur (* [[1905]]). * [[1999]] – [[John Rigby Hale|J.R. Hale]], Britse geskiedkundige en vertaler.(* [[1923]]). * [[2000]] – [[Loretta Young]], Amerikaanse aktrise (* [[1913]]). * [[2014]] – [[Lauren Bacall]], Amerikaanse aktrise (* [[1924]]). * [[2021]] – [[Una Stubbs]], Britse aktrise en danseres (* [[1937]]). * [[2022]] – [[Anne Heche]], Amerikaanse aktrise,skryfster en vervaardiger (* [[1969]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * Internasionale [[Jeugdag]] * Feesdag van die salige Pous Innocentius XI in die Rooms-Katolieke Kerk. {{commonskat|12 August}} [[Kategorie:Augustus]] o0l13tgbn5r4gqxwh8j0t98foq8fpcy 0 4375 2965951 2833846 2026-09-09T14:01:18Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965951 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Suid-Afrikaanse Lugdiens | image = South African Airways Airbus A340-600 PER Monty-1.jpg | image_size = | alt = <!-- Describe the logo to a sight impared user --> | IATA = SA | ICAO = SAA | callsign = SPRINGBOK | founded = [[1 Februarie]] [[1934]] | commenced = | ceased = | aoc = | bases = | hubs = [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] | secondary_hubs = | focus_cities = [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] | frequent_flyer = Voyager | lounge = Cycad First Class Lounge<ref>{{cite web |title=Cycad First Class Lounge |publisher=South African Airways |url=https://www.flysaa.com/Shared/saalounge_cycad.html |access-date=29 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701122849/https://www.flysaa.com/Shared/saalounge_cycad.html |archive-date=1 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />Baobab Premium Class Lounge<ref>{{cite web |title=Baobab Premium Class Lounge |publisher=South African Airways |url=http://www.flysaa.com/Shared/atap_saalounge_baobab.html |access-date=29 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725102029/http://www.flysaa.com/Shared/atap_saalounge_baobab.html |archive-date=25 Julie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | alliance = [[Star Alliance]] | subsidiaries = [[Mango (lugredery)|Mango]] | fleet_size = 16 | destinations = 10 | company_slogan = ''Bringing the world to Africa and taking Africa to the world'' | parent = [[Republiek van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse regering]] | headquarters = [[Kemptonpark]], [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] | key_people = John Lamola (waarnemende uitvoerende hoof) | revenue = {{decrease}} R26,023&nbsp;miljard (2018/19)<ref name="FY2018">{{cite web |title=SAA counts R16 billion in losses over three years |url=https://businesstech.co.za/news/government/398403/saa-counts-r16-billion-in-losses-over-three-years/|date=15 May 2020}}</ref> | operating_income = {{decrease}} R–3,713&nbsp;miljard (2018/19)<ref name="FY2018"/> | net_income = | profit = {{decrease}} R–5,090&nbsp;miljard (2018/19)<ref name="FY2018"/> | assets = {{decrease}} R15,916&nbsp;miljard (2009/10)<ref name="FY2018"/> | equity = | website = [http://flysaa.com/ flysaa.com] }} __NOTOC__ [[Lêer:SAA-Airways Park-002.jpg|duimnael|links|''Airways Park'', die hoofkantoor van die Suid-Afrikaanse Lugdiens]] [[Lêer:South African Airways Airbus A340-313 ZS-SXE MUC 2015 02.jpg|duimnael|links|'n Suid-Afrikaanse Lugdiens [[Airbus A340|Airbus A340-313]] land op [[München Internasionale Lughawe|Münchenlughawe]]]] [[Lêer:New SAA Airbus A340 at Ysterplaat Airshow.jpg|duimnael|links|SAL Airbus 340-600]] Die '''Suid-Afrikaanse Lugdiens''', kort: '''SAL''' ([[Engels]]: ''South African Airways'', kort: ''SAA''), is [[Suid-Afrika]] se grootste binnelandse sowel as buitelandse lugvaartmaatskappy. Die naam SAL word nie meer amptelik deur die lugdiens gebruik nie. Gestig in 1929 as [[Union Airways]] kom die Suid-Afrikaanse Lugdiens op 1 Februarie 1934 tot stand, en op 10 November 1945 begin die Springbokdiens, die eerste internasionale diens tussen [[Johannesburg]] en die stad [[Bournemouth]] in die [[Verenigde Koninkryk]]. Op hierdie vliegroete, wat as 'n vennootskapsonderneming tussen SAL en die Britse Oorsese Lugredery (''British Overseas Airways Corporation'', BOAC) tot stand gekom het, is destyds Avro York-vliegtuie gebruik. SAL is die eerste lugredery buite die Verenigde Koninkryk wat stralers in gebruik geneem het (die [[De Havilland Comet|Comet I]]). Die eerste ononderbroke vlug tussen Suid-Afrika en [[Europa]], 'n regstreekse verbinding tussen Johannesburg en die [[Griekeland|Griekse]] hoofstad [[Athene]], is in die jaar 1962 aangebied en in nege uur afgelê. Vanaf Augustus 1963 gebruik SAL 'n nuwe lugroete om die [[Wes-Afrika|weskus van Afrika]] vir sy dienste tussen Suid-Afrika en Europa, omrede die [[Afrika]]lande weens [[apartheid]] nie gebruik van hulle lugruim aan SAL wou toestaan nie. Die eiland Ilha do Sal van [[Kaap Verde]] is toe gebruik as landingspunt en [[vulstasie]]. [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] dien as SAL se middelpunt vir vlugdienste tot alle internasionale bestemmings en die meerderheid plaaslike bestemmings. [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] dien as 'n tweede middelpunt, maar hanteer meestal plaaslike vlugte na bestemmings soos [[George]] en [[Gqeberha]]. SAL is deel van die lugredery-alliansie, [[Star Alliance]], en vlugooreenkomste bestaan met vennote soos die Duitse [[Lufthansa]] in Europa, en [[United Airlines]] op die [[Noord-Amerika]]anse vasteland. In November 2021, by 'n Strategiese Vennootskapsraamwerk (SPF), onderteken tydens 'n seremonie in die teenwoordigheid van Suid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa en Keniaanse president Uhuru Kenyatta. Kenya Airways en South African Airways sal nou saamwerk om "passasiersverkeer, vrag-opsies en handel in die algemeen te verhoog deur die magte van Suid-Afrika, Kenia en Afrika te benut", verduidelik 'n mededeling. == Vloot == [[Lêer:South African Airways Destinations.svg|duimnael|360px|links|Lande met bestemmings van die Suid-Afrikaanse Lugdiens (insluitend seisoenale en toekomstige bestemmings): {{Legend|#204a87|Suid-Afrika}} {{legend|#729fcf|Suid-Afrikaanse Lugdiens se bestemmings}}]] Die SAL se vloot bestaan uit die volgende vliegtuie (November 2024):<ref>[https://www.planespotters.net/airline/South-African-Airways planespotters.net - South African Airways] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221114063322/https://www.planespotters.net/airline/South-African-Airways |date=14 November 2022 }} verkry op 15 November 2024</ref> * 9 [[Airbus A320|Airbus A320-200]] * 2 [[Airbus A330|Airbus A330-300]] * 2 [[Airbus A340|Airbus A340-300]] * 2 [[Boeing 737|Boeing 737-800]] (gehuur van SunExpress) == Filiale == Die SAL is die alleeneienaar van die plaaslike lugdiens, [[South African Express]], wat hul toespits op ligte plaaslike roetes. SAL het ook in 2006 die [[laekosteredery]], [[Mango (lugredery)|Mango]], gestig om mee te ding met ander laekoste-lugrederye wat SAL se markaandeel laat krimp het. == Bestemmings == <gallery mode='packed' heights='130'> Lêer:SAA domestic network map.svg|Binnelandse verbindings Lêer:SAA Southern Africa network map.svg|Streeksverbindings </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leeswerk == * {{en}} {{cite book|last=Marson|first=Peter J.|title=The Lockheed Constellation Series|year=1982|publisher=Air-Britain (Historians) Ltd|isbn=0-85130-100-2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|South African Airways|Suid-Afrikaanse Lugdiens}} * {{en}} {{Amptelike webwerf|http://flysaa.com}} * {{en}} {{cite web|title=South African Airways: A Brief History|publisher=SAA Museum Society|url=http://www.saamuseum.co.za/saa-history.html}} * {{en}} {{cite web|title= South African Airways = FUBAR|publisher=Word of Mouth Music|url=http://www.wommusic.com/2013/05/south-african-airways-fubar/}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lugrederye]] rdumalp3ubj15l7tun75lb5uvc6a6as 0 4610 2965989 2941493 2026-09-09T14:53:32Z Pynappel 70858 /* Bronne */ 2965989 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Wolfgang Amadeus Mozart | beeld = Mozart drawing by Doris Stock 1789.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Portret van Wolfgang Amadeus Mozart deur Doris Stock, [[1789]]. | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart | alias = Trazom<br />Mozart Wolfgang | geboortedatum = [[27 Januarie]] [[1756]] | geboorteplek = [[Salzburg]], Prinsaartsbisdom Salzburg, [[Heilige Romeinse Ryk]] | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|1756|1|27|1791|12|5}} | sterfplek = [[Wene]], Aartshertogdom Oostenryk, [[Heilige Romeinse Ryk]] | genre = [[Simfonie]]<br />Concertant<br />Kamer<br />[[Klavier]]<br />[[Opera]]<br />[[Koraal]] | beroep = Komponis | instrument = [[Klavier]] | jare_aktief = [[1761]] - [[1791]] | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Wolfgang Amadeus Mozart''' (* [[27 Januarie]] [[1756]] - † [[5 Desember]] [[1791]]) was 'n produktiewe en invloedryke [[komponis]] van die Klassieke tydperk. Ten spyte van sy kort lewe, het sy vinnige tempo van komposisie en vaardigheid van kleins af gelei tot meer as 800 werke wat feitlik elke Westerse klassieke genre van sy tyd verteenwoordig. Baie van hierdie komposisies word erken as toppunte van simfoniese, konsertante, kamer-, opera- en koorrepertorium. Mozart word allerweë beskou as een van die grootste komponiste in die geskiedenis van Westerse musiek, met sy musiek wat bewonder word vir die melodiese skoonheid en formele elegansie en die rykdom daarvan aan harmonie en tekstuur.{{sfn|Buch|2017|loc="Introduction"}}{{sfn|Eisen|Sadie|2001}} == Lewe == Mozart is op 27 Januarie 1756 gebore aan [[Leopold Mozart]] (1719-1787) en Anna Maria, née Pertl (1720-1778) te Getreidegasse 9 in die Prinsaartsbisdom [[Salzburg]], toe 'n Staat van die [[Heilige Romeinse Ryk]], vandag deel van [[Oostenryk]].<ref name="wilson-1999">Wilson, Peter Hamish (1999). ''The Holy Roman Empire'', 1495–1806. [[Londen]]: MacMillan Press.</ref> Mozart was die jongste van sewe kinders, van wie vyf vroeg dood is. Sy ouer suster was Maria Anna Mozart (1751-1829) en haar bynaam was Nannerl. Hy is die dag na sy geboorte gedoop en die dooprekord bevat die [[Latyn]]se weergawe van sy naam, '''Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart''' (vernoem na sy ouma aan sy ma se kant en na die heilige van die dag van sy geboorte, Johannes Chrysostomus). Sy pa het later 'Wolfgangus' verkort na 'Wolfgang' en het ook 'Theophilus' vertaal na 'Amadeus' (liefde vir God) en het die 'Johannes Chrysostomus' weggelaat. Mozart het self daarvan gehou om klein veranderinge aan sy naam, veral sy tweede naam, te maak. Hy het slegs nou en dan die bekende Amadeus gebruik, soos ons dit vandag ken. Hy het veel eerder die Franse weergawe, 'Amadé' verkies. Hy het ook soms die Italiaanse 'Amadeo' en die Duitse 'Gotlieb' gebruik. Soms het hy dit selfs agteruit gespel, naamlik "Trazom" of "Mozart Wolfgang". Hy word algemeen gesien as 'n wonderkind. Hy het begin komponeer toe hy vyf was. Sy pa, [[Leopold Mozart]] was 'n bekende vioolonderwyser en komponis. Hy was ook 'n streng ouer wat voordeel getrek het uit sy seun deur hom as 'n ''wunderkind'' in die howe van [[Europa]] te vertoon. Sy suster Nannerl was 'n talentvolle pianis en het haar jonger broer gereeld begelei op [[Leopold II van België|Leopold]] se toere. Mozart het 'n aantal [[klavier]]stukke geskryf, veral duette om saam met haar te speel. Toe Wolfgang een keer siek word, het Leopold meer kommer uitgespreek oor die verlies aan inkomste as oor sy seun. Die koue weer en die voortdurende reise kon moontlik 'n aandeel hê in die siekte wat hy later beleef het. Gedurende sy reise het Mozart vele groot musikante ontmoet en het ook die werke van ander groot komponiste geken (onder andere [[Johann Sebastian Bach|J.S. Bach]], [[Georg Friedrich Händel|G.F. Handel]], [[Joseph Haydn|F.J. Haydn]]). Selfs mense wat nie musikante was nie het sy aandag getrek: hy is so beïndruk deur die klank van [[Benjamin Franklin]] se glasharmonika, dat hy verskeie stukke daarvoor gekomponeer het. As 'n volwassene word hy 'n [[Vrymesselaar]] en slaag deur harde werk daarin om sy pa te bekeer voor sy dood in [[1787]]. Sy latere opera ''[[Die Towerfluit]]'' bevat Vrymesselaarstemas en -simbole. Hy was in dieselfde Vrymesselaarslosie as Haydn. == Die jare van triomf == In 1777 het Mozart en sy moeder op 'n uitgebreide konsertreis deur [[Duitsland]] na [[Parys]] vertrek. In Mannheim het Mozart kennis gemaak met die voortreflike Mannheimorkes, waar hy verlief geraak het op Aloysia Weber, 'n belowende koloratuursopraan. In Parys het Mozart se moeder in haglike omstandighede gesterf en op sy terugreis na Salzburg het Mozart weer by die Webers vertoef. Tydens die reis het hy verskeie viool- en klaviersonates en die [[Simfonie]] nr. 31 in [[D-majeur]] gekomponeer. In 1779 het Mozart die pos van hoforrelis in Salzburg verwerf, waar hy feitlik tot die einde van 1780 gebly het. Gedurende die tyd het Mozart 'n tydperk van volgehoue meesterskap as komponis betree, met die skepping van onder meer die ''Kroningsmis'', K.317, die ''Missa'' ''Solemnis'' in C-majeur, K.337, die Simfonie nr. 34, die ''Simfonia'' ''Concertante'' in E-mol-majeur en die meesterlike Serenade in D-majeur. In 1780 het Mozart die opera ''Idomeneo'' gekomponeer en in 1781 is dit met groot welslae in [[München]] opgevoer. In 1781 het hy uit sy betrekking as hoforrelis bedank weens die vernederende omstandighede waaronder hy onder die nuwe aartsbiskop van Salzburg moes werk. In 1782 trou Mozart met Constanze Weber, 'n suster van Aloysia, en die laaste tien jaar van sy lewe word gekenmerk deur 'n koorsagtige skeppingsvloed en intense bedrywigheid as pianis om sy finansiële verpligtinge na te kom. Die Mozarts het ses kinders gehad en Mozart se finansiële posisie was dikwels benard. In 1782 is Mozart se opera Die ''Entführung aus dem Serail'' ("Die ontvoering uit die harem") in Wenen opgevoer en daarmee het 'n tydperk aangebreek waarin die een verstommende meesterstuk na die ander gevolg het. Die laaste ses simfonieë, van die ''Haffner'' (nr. 35) tot die ''Jupiter'' (nr. 41), is tussen 1782 en 1788 gekomponeer, sowel as die ses Haydn-strykkwartette. Toe van die kwartette aan Haydn voorgespeel is, het die meester aan Leopold Mozart gesê: "Voor God en as 'n eerlike man sê ek jou jou seun is die grootste komponis van wie ek weet." In 1787 is Mozart deur keiser Josef II aangestel as hofkomponis en van toe af het hy al hoe minder opgetree en het sy aantal leerlinge ook verminder. Sy komposisies het nie oral byval gevind nie en hy was bowendien die slagoffer van toenemende intriges. Ongelukkig was Mozart ook nie 'n goeie sakeman nie en sy finansiële posisie het steeds versleg. Vir sy drie Italiaanse operameesterstukke, ''Le nozze di Figaro'' ("Die huwelik van Figaro"; 1786), ''Don Giovanni'' (1787) en ''Cosi fan'' ''tutte'' ("So maak hulle almal"; 1790), het Mozart tekste van die voortreflike librettoskrywer Lorenzo da Pontè gebruik. Ten einde sy finansiële probleme te verlig, het Mozart drie konsertreise onderneem. In 1789 het hy [[Leipzig]] besoek (waar hy die musiek  van [[Johann Sebastian Bach|Bach]] bestudeer het) asook [[Berlyn]], waar die opdragte van keiser Frederik Wilhelm II gelei het tot die ''Pruisiese strykkwartette'' en die laaste klaviersonates. Sy tweede reis van 1790 na [[Frankfurt am Main|Frankfurt]] het daartoe gelei dat Mozart tydens die kroning van keiser [[Leopold II van België|Leopold II]] ook konserte aangebied het. Die derde reis, in 1791, was na Praag, waar Mozart baie bewonderaars gehad het en waar die première van die opera La ''Clemenza di Tito'' (teks deur Metastasio) opgevoer is. == Die laaste jare == In 1791 is Mozart in Wenen aangestel as assistent-kapelmeester aan die St. Stephanusdom, en in daardie jaar het hy weer 'n Duitse opera, ''Die Zauberflöte'' ("Die Towerftuit"), op 'n teks deur Emanuel Schikaneder (1751 -1812), voltooi. Teen die middel van 1791 is Mozart deur 'n geheimsinnige vreemdeling genader om 'n Requiem (Dodemis) te komponeer. Geteister deur sy swak gesondheid en voortdurende bekommernis het Mozart die geheimsinnige opdrag as 'n voorbode van die dood vertolk, en het hy die Requiem (K.626) gekomponeer in die oortuiging dat dit vir sy eie begrafnis bestem was. Teen die einde van 1791 het Mozart ernstig siek geword en daar is gegis dat hy tydens 'n eetmaal deur Salieri vergiftig is. Met die Requiem nog onvoltooi, het Mozart op 5 Desember 1791 in Wenen gesterf. Tydens sy begrafnis het 'n geweldige storm losgebars en almal, insluitende Constanze, het na hul huise gevlug. Slegs die grafgrawer het Mozart se lyk na die graf vergesel. Die presiese ligging van die graf in die St. Markus-begraafplaas is onbekend. == Waardering == Die merkwaardige aspek van Mozart se kuns is die hoë gehalte van sy ontsaglike aantal werke. Die Köchel-katalogus meld altesaam 626 werke, en hoewel kort werkies uit sy vroeë kinderjare hierby ingesluit is, bevat die katalogus ook die grootse meesterstukke soos die 41 simfonieë, die 27 klavierkonserte, die 36 divertimenti en serenades, die 20 klaviersonates en die 35 vioolsonates. Die kamermusiek, met inbegrip van die 25 strykkwartette, 'n groot aantal konsert-arias en kunsliedere, en 16 operas. Binne 'n streng klassieke raamwerk het Mozart dikwels veral in die latere werke, 'n emosionele inhoud vasgelê wat die weg aangedui het na [[Beethoven]] en die [[Romantiek]]. Dat Mozart met verstommende genialiteit in elke genre kon komponeer, lei geen twyfel nie, maar sy grootste bydrae tot die wêreld se musiekskat lê in die musikale karakterisering van die dramatiese karakters in sy operas. Selfs sy vroeëre pogings soos ''Bastien und Bastienne'', gekomponeer toe die wonderkind 11 jaar oud was, en ''Idomeneo'', toon buitengewone insig en vaardigheid ten opsigte van karakterisering: Dit is egter in ''Lenozze di Figaro'', Don ''Giovanni'' en ''Cosi fan tutte'' dat Mozart se karakters lewende, dramatiese vorm aanneem binne ʼn betowerende musikale raamwerk. Mozart was maar 36 jaar oud toe hy dood is, maar sy skeppingslewe het oor 30 jaar gestrek. Geen ander komponis het binne so 'n kort lewensduur soveel onsterflike musiek geskep nie. == Sien ook == * [[Köchelverzeichnis]] ('n katalogus van komposisies van Wolfgang Amadeus Mozart) * [[Lys van klavierkonserte van Wolfgang Amadeus Mozart]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0908409613}}, volume 20, bl. 6 *{{cite book |last=Human |first=Koos |outeurskakel=Koos Human |title=[[Die A tot Z van klassieke musiek]] |date=1 Junie 2005 |publisher=Human & Rousseau |language=Afrikaans |isbn=978-0-7981-4513-8}} * Aloys Greither: ''Wolfgang Amade' Mozart'' Rowohlt Taschenbuch Verlag GmbH, 1962 * Robert W. Gutman: ''Mozart: A Cultural Biography.'' Random, 2001 * H. C. Robbins Landon: ''1791: Mozart's Last Year.'' Thames & Hudson, 1988 {{ISBN|0-500-28107-6}} * Maynard Solomon: ''Mozart: a life.'' Harper, 1996 {{ISBN|0-06-092692-9}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Wolfgang Amadeus Mozart}} * [http://www.heartflyer.com/mozartsworks.htm Köchel se katalogus van Mozart se werke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105020024/http://www.heartflyer.com/mozartsworks.htm |date= 5 Januarie 2006 }} * [http://www.musictubers.com/mozart.html Mozart CDs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626115420/http://www.musictubers.com/mozart.html |date=26 Junie 2010 }} * [http://www.mozartones.com Compact Mozart biography] - at mozartones.com {{Eerste Weense Skool}} {{Wolfgang Amadeus Mozart}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mozart, Wolfgang Amadeus}} [[Kategorie:Wolfgang Amadeus Mozart| ]] [[Kategorie:Vrymesselaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1756]] [[Kategorie:Sterftes in 1791]] morudoczlt5sm8clnwpn376wthufxo5 4 5209 2966156 2965525 2026-09-10T11:24:49Z Pynappel 70858 /* Steun, teen, kommentaar */ Antwoord 2966156 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Jy het jou huiswerk gedoen... == ...as die Engelse Wikipedia sê dat van hulle artikels met 'n Afrikaanse (of Duitse artikel) uitgebrei kan word. Ek het onlangs twee voorbeelde rakende my sportartikels gesien: * [[:en:South Korea national rugby union team]] wat met hulp van beide die [[:af:Koreaanse nasionale rugbyspan|Afrikaanse voorbladartikel]] en die [[:de:Südkoreanische Rugby-Union-Nationalmannschaft|Duitse lesenswaardige artikel]] verbeter kan word. * [[:en:Tanzania national cricket team]] wat met hulp van die [[:de:Tansanische Cricket-Nationalmannschaft|nuwe Duitse lesenswaardige artikel]] (laas maand aangewys) verbeter kan word. Myns insiens is dit baie interessant dat die Afrikaanse en Duitse Wikipedia in beide krieket en rugby (hoegenaamd dié Engelse sportsoorte) deels beter artikels het as die Engelse Wikipedia. My doel was nog altyd om met artikels oor nasionale spanne en wêreldbekertoernooie die Engelse artikel te klop, nou word in die een of ander amptelik daarna verwys dat dit wel die geval is. Volgens my beskeie mening is dit die geval by die meeste artikels oor nasionale spanne, en hulle het in Afrikaans en Duits altyd dieselfde inhoud. Terloops, die Swahili-Wikipedia (Swahili is 'n ampstaal in Kenia, Rwanda, Tanzanië en Uganda) het nie een artikel oor nasionale krieket- of rugbyspanne nie. Tydens laasjaar se Wikimania in Nairobi wou ek 'n projek van stapel stuur om hulle ook te betrek, maar my versoek het nie geslaag nie (ek was nie daar nie). Hulle het wel artikels soos [[:sw:Steve Tikolo]] waar ek met 'n inligtingskas kon help, maar hulle het nie iets soos [[:sw:Timu ya kriketi ya Kenya]] ([[Keniaanse nasionale krieketspan]]) nie. Gemeenskap, dit is wat van my sportartikels vir die Afrikaanse Wikipedia (en Duitse ook) kan bied en myns insiens is dit een van baie moontlikhede om Afrikaans volstoom te ondersteun: '''met kwaliteit bo kwantiteit'''. Daarmee kan ons veral lesers lok, dink ek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 13 Julie 2026 (UTC) :In die kol. Weens die druk op Afrikaanse onderwys-instellings moet daar aanlyn-aktiwiteit oor 'n alternatiewe en breë front wees. Die wiki-artikels oor gewilde onderwerpe plaas terminologie in die volksmond, en is beleggings in die taaltoekoms. 'n Leserspubliek wat meer lees, meer krities lees en meer in feite belangstel sal wel ook help. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 21:09, 18 Julie 2026 (UTC) == Maria == Kan iemand asb. vir my die artikel "Maria Boleyn" skep sodat ek kan sien of ek dit op hierdie gemors van 'n app kan doen - die app waarop ek glo geblokkeer is? Hoe is dit moontlik? - Burgert [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-40485-20|&#126;2026-40485-20]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-40485-20|talk]]) 04:46, 20 Julie 2026 (UTC) ::{{ping|Rooiratel}}, enige raad hier? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:07, 20 Julie 2026 (UTC) :::Bedoel jy die Selfoon app? Dit werk net so 'n klein bietjie vir my, soms... maar ek vermy dit soos die pes vir bydraes. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 08:38, 20 Julie 2026 (UTC) ::::Ek het nog nie die app gebruik nie. As mens jou gewone gebruikersnaam en wagwoord gebruik on aan te meld, dan sien ek nie hoekom jy op die app geblokkeer sal wees, maar nie op die webwerf nie. As die app 'n probleem is, gebruik net die webwerf. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:48, 1 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] == Admins, daar is 'n bietjie werk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:55, 21 Julie 2026 (UTC) [[Lêer:Radio Overberg Advertensie 29 Julie 2026.jpg|duimnael|met Jimmy Wales]] == Wikimania 2026 == As ‘n ontvanger van ‘n beurs van [[Wikimedia ZA]], is ek in Parys om [[Wikimania]] 2026 in [[Parys]] by te woon. My eerste Wikimania. Vandag was die voorkonferensie vir gebruikers met spesiale regte wat inderdaad weereens die omvang van aktiwiteite binne Wikimedia onder aandag bring. Mens kan uiteraard ook aanlyn verskeie van die sessies van more bywoon deur te registreer op die Wikimania 2026 blad. Die weeklikse radio inset by [[Overvaal Stereo]] is ook vandag van die byeenkoms gedoen. ‘n Volledige verslag van Wikimedia 2026 sal na afloop van die konferensie gedoen word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:48, 21 Julie 2026 (UTC) : Ek is ook hier. Uiteindelik [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ontmoet. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:26, 22 Julie 2026 (UTC) ::Lekker julle manne, geniet dit terdeë! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:02, 22 Julie 2026 (UTC) ::: Ja, dis goed om Dumbassman uiteindelik te ontmoet. Ek het ook twee Duitse gebruikers raakgeloop wat al artikels op die Afrikaanse Wikipedia geskep het. Die een wat oorspronklik van Suid-Afrika kom, het aangedui hy mag weer betrokke word. Ek het hom sterk aangemoedig. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:34, 22 Julie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Oesjaar, is jy nie weg Frankryk toe vir Wikimania 2026 nie? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:50, 21 Julie 2026 (UTC) : Nee ongelukkig nie. As pensioenaris met inkomste van R0.00 per maand kon ek nie die Schengen Visa bekostig nie, my bakkie het dringend instandhouding vereis. So werk dit maar. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:58, 21 Julie 2026 (UTC) ::Jammer om te hoor, miskien kan jy nog virtueel aanbied? Sopas self ook R11750 vir my Mercedes se diens moes uithaal! Groete tuis, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:54, 21 Julie 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Discott]] bied namens my aan. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:02, 21 Julie 2026 (UTC) :::: "Gebruiker Discott het 'n uitstekende 5 minute aanbieding "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today'' aangebied oor die werk wat op die Afrikaanse Wikipedia gedoen word deur gebruiker Oesjaar en Prof van Wyk. Lyk of die vraag beantwoord gaan word, aangesien dit aanleiding gegee het tot die begin van werk om 'n Wiki Biodiversiteit ontmoeting voor die opkomende [[Internasionale Botaniese Kongres]] in 2029 in [[Kaapstad]] aan te bied. Die Afrikaanse Wikipedia het 'n globale inpak. Puik werk Oesjaar en Prof van Wyk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 21:00, 25 Julie 2026 (UTC) == RFC oor KI-gegenereerde inhoud in Commons (en ter plaatse) == Soos op 23 Junie hier genoem, is Commons nog besig om uit te werk wat hulle presies wil hê wat beelde betref wat deur KI geskep is. Hulle is veral versigtig vir beelde wat werklike mense uitbeeld, selfs as dié historiese figure is, waar etiese oorwegings (soos persoonsregte) effektief geen rol speel nie. Ook hou hulle nie daarvan in enige wetenskaplike aanwending nie. Sulke beelde noem hulle spekulatief, ensomeer, en wil nie valse inligting die wêreld instuur nie. Ook beskou sommige persone daar KI-beelde as opvoedkundig waardeloos, en byna enige menslike poging as baie beter. Ons het natuurlik talle artikels aangaande historiese figure waar die uitbeelding volkome spekulatief is, soos [[Plautus]] en baie ander, alhoewel dan nie KI nie. By die Commons-bespreking word gemeld: :"Groot getalle beelde wat nie die werklikheid weerspieël nie, word [op commons] opgelaai. Wanneer 'n minderwaardige KI-beeld in 'n artikel ingevoeg word, ontmoedig dit werklike fotograwe en grafiese kunstenaars om beelde te skep, omdat hulle meer geneig is om 'n beeld te skep vir 'n artikel wat geen illustrasie het nie. Hierdie opdatering vereis dat sommige KI-inhoud as sodanig in-beeld gemerk word. Hierdie opdatering redaksioneer andersins nié projekte buite Commons nie. Commons het geen voorneme om ander projekte te redaksioneer nie, ons wil net verseker dat óns nie bydra tot die waninligting van die publiek nie." Die kwessie dus: af.wiki moet nog besluit wat ons plaaslike beleid is, want wikimedia gaan nie aan ons voorskryf nie.<br> :a) Word <u>oplaai</u> van KI-beelde hier op af.wiki toegelaat, benewens waar dit KI-konsepte self illustreer?<br> :b) Word dit toegelaat waar dit werklike mense illustreer? Hier dink mens bv. aan gevalle waar ons 'n vae foto of illustrasie het, wat deur KI in 'n meer realistiese of gekleurde portret (maar met onafwendbare spekulatiewe elemente) omskep kan word.<br> :c) Word KI-beelde enigsins in artikels toegelaat?<br> Op en.wiki word dit oorwegend nie toegelaat nie. Ons moet ook in ag neem, dat selfs indien dit nie in ons artikels toegelaat word nie, dit steeds vir die publiek en private webwerwe nuttig mag wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:31, 22 Julie 2026 (UTC) ::Ek verstaan... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 22 Julie 2026 (UTC) :::Vandag ‘n Wikimania 2026 paneelbespreking oor [[Kunsmatige intelligensie|KI]] binne die Wiki-omgewing bygewoon. Beide die potensiële bedreigings en moontlike voordele daarvan, is deur die paneellede geopper. Selfs oor die idee van ‘n aanvanklike sentrale beleid daaroor of gedesentraliseerde benadering, was daar nie eenstemmigheid nie. Aangesien daar konsensus was dat dit ‘n realiteit is wat hanteer sal moet word, gaan gesprekvoering voort en hopelik gaan meer duidelike riglyne in dié verband ontwikkel word. :::Ek gaan poog om ‘n oog op die verwikkelinge te hou en wat ons in die interim selfs in die Afrikaanse Wikipedia kan begin bespreek. Meer as een paneellid het daarop gewys dat selfs in van die groot Wikipedia’s daar nog nie voldoende kennis is oor wat werklik die implikasies van KI is nie. [[Jimmy Wales]] het ook indirek daarna verwys in sy openingstoespraak. Wikipedia se rol in die era van [[groot taalmodel]]le kan self nog belangriker word, in sy toespraak ‘n optimistiese toon oor die toekoms van Wikipedia en sê dat die dood van Wikipedia al van die begin af voorspel is, dit nog steeds van krag tot krag sal gaan. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:21, 22 Julie 2026 (UTC) == Gebruiker:Elmarie Waltman == Gemeenskap, dit is vir my 'n plesier om julle voor te stel aan [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie]]. Sy het ingestem om ons te help met Admin werk, meer hieroor later. Sy gaan ook deel van die Radiospan wees. Welkom hier by ons Elmarie. Onthou, hierdie klomp ou toppies hier betrokke se blaf is erger as hulle byt! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:46, 24 Julie 2026 (UTC) :Hoe lekker lag ek nou! Dankie Deon, hoop om die Wikipedia naam op al die platforms hoog te hou. [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 09:02, 24 Julie 2026 (UTC) ::Baie welkom Elmarie, ons hoop jy geniet jou tyd hier terdeë! Sien uit na jou bydrae. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:48, 24 Julie 2026 (UTC) ::: Welkom Elmarie, geniet dit! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:36, 25 Julie 2026 (UTC) ::::Baie welkom hier @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:38, 1 Augustus 2026 (UTC) == Versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Julle word uitgenooi om jul mening te lug in 'n [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Julie 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> : Kan iemand vir my sê wat Abstrakte Wikipedia is? Of word ek nou te oud? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:34, 24 Julie 2026 (UTC) ::Weet ook nie, maar volgens google: Abstrakte Wikipedia is 'n Wikimedia-projek wat Wikifunksies en Wikidata gebruik om 'n taalonafhanklike weergawe van Wikipedia te skep. Dit het ten doel om inhoud in enige natuurlike taal te genereer om artikels oor kleiner taaluitgawes uit te brei. ::'''Die kernkomponente is''' ::* Wikidata wat die gestruktureerde kerndata- en kennisbasis verskaf en ::* Wikifunksies wat kode en funksies verskaf om abstrakte data in mensleesbare sinne te omskep. ::Die taalonafhanklikheid laat gebruikers toe om artikellogika te skep en te onderhou sonder om dit aan 'n enkele gesproke taal te koppel. ::'''Die projekdoelwitte is''' ::* taalgelykheid, aangesien kleiner taalwiki's bygestaan word om hul artikeltellings vinnig te laat groei, en ::* globale reikwydte aangesien mense bemagtig word om kennis in hul moedertaal te lees en mee te deel. ::[[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:00, 24 Julie 2026 (UTC) == Inligtingskas Vliegtuigenjins == Gemeenskap, kan enige van die slimmer jongmanne asb. vir ons ''Infobox aero engine'' vertaal? Ook, het ons die ekwivalent van ''Infobox sportsperson''? Ek word graag bederf... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:36, 28 Julie 2026 (UTC) : {{ping|Pynappel}}, met al jou nuwe energie, kan jy dalk hier help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het beide nou geskep. Dit is gewoonlik baie maklik om 'n sjabloon van die Engelse Wikipedia oor te dra: ::1. Kopieer die bronteks en stoor dit ::2. Gebruik die "Wys voorskou"-funksie om al die ontbrekende sjablone en modules te identifiseer en bring hulle ook oor. ::3. Herhaal stap 2 totdat al die skakels blou is ::4. Vertaal teks wat sigbaar aan gebruikers is na Afrikaans, bv. die etikette in 'n inligtingskas, kategoriename, ens. ::Die belangrikste ding om in gedagte te hou is watter bestaande sjablone en modules ekwivalent is met die Engelse Wikipedia s'n. Die Engelse [[:en:Template:Infobox]] is vir historiese redes nie ekwivalent met ons {{ss|Infobox}} nie. Jy sal dus gewoonlik oral waar {{ss|Infobox}} in 'n nuwe sjabloon geroep word, moet verander na {{ss|Inligtingskas4}}, wat op sigself die module [[Module:Infobox]] roep, wat dit moontlik maak om maklik nuwe inligtingskaste op die Afrikaanse Wikipedia te skep deur sjablone vanaf die Engelse Wikipedia te kopieer. Ons kan later daarna kyk om die teenstrydigheid tussen {{ss|Infobox}} en {{ss|Inligtingskas4}} op te klaar, maar ek vermoed dit gaan 'n groter taak wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:09, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] as jy vashaak kan jy maar vir my of @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ping. Ek is nou hier, maar gaan weens ander verpligtinge weer van môre af skaars wees. Ek sal so nou-en-dan inloer om te kyk of ek ge-ping is. As ek iets gebreek het, gebruik maar daai rol-terug-knoppie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 23 Augustus 2026 (UTC) ::: Dankie. Hierdie ou oom gaan sy bes probeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:11, 23 Augustus 2026 (UTC) == Help met kassie, asb. == Kan iemand my asb. help om {{sj|Inligtingskas Planeet}} reg te maak? Ek het net "symbol" ondertoe geskuif, en nou gee hy snaakse goed by elke planeetkassie. Dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:32, 30 Julie 2026 (UTC) :Sien die tweede reël in [[Makemake]]. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:35, 30 Julie 2026 (UTC) ::Dankie vir niks. Ek het sommer net "symbol" uitgehaal, en nou is die sjabloon reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:55, 31 Julie 2026 (UTC) == Taaldinge op RSG: 2 Aug. 2026 == Gemeenskap, neem kennis dat ek nou Sondag om 10:00 weer op Taaldinge met Ina Strydom gesels. Ek gaan verwys na twee dinge wat redelik onbekend is: die Digitalisering van Vakkundige Woordeboeke, prof. [[Gerhard van Huyssteen]] en prof. Martin Puttkammer van NWU help ons daarmee. Ek sal dit eers werklik bemark as die eerste produk gelewer word; ons gaan dit definitief ook op Wikiwoordeboek laai. Tweedens verwys ek na Projek VOS (Vingers op sleutelbord). Die gedagte is dat daar op een dag volgende jaar bv. 'n Saterdag 'n klomp mense in verskeie lokale in stede en dorpe bymekaar kom en ons via TV/dataskakels hulle lei en aan die gang kry. Waar ons kan moet ons van ons gebruikers in persoon daar hê wat as fasiliteerders sal optree. Ja, dit gaan geld kos, ek het juis met van die Afrikaanse organisasies agter die skerms begin gesels... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 31 Julie 2026 (UTC) :Klink goed! [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] 14:49, 2 Augustus 2026 (Wie is hierdie skim?) ::Ook ingeskakel op RSG, dankie Oesjaar! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:46, 3 Augustus 2026 (UTC) ::: Volgens my rekords was dit die 100ste uitsending in ons klankargief. Baie Geluk! Dit beteken daar was seker al baie meer as 200 uitsendings aangesien ons nie klankgrepe van al die uitsendings kry nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:05, 5 Augustus 2026 (UTC) == Besoeke vir Julie == Gemeenskap, die besoeke vir Julie is 3,2 miljoen! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:56, 1 Augustus 2026 (UTC) == Die kontakbladsy == Hallo almal. Daar was besprekings 'n tyd gelede oor ons kontakbladsy. Die een hier: [[Wikipedia:Kontak]] En spesifiek oor die e-posadresse op daardie bladsy. Wie beheer dit? Lees enigiemand die e-pos ens.? Ek het 'n bietjie ondersoek ingestel en die meeste van die antwoorde wat ons nodig gehad het gekry. In opsomming word daai e-posadresse beheer deur spesiale sagteware wat Wikimedia gebruik. En Wikipedia gebruikers moet aansoek doen om lede te word van 'n spesiale span wat toegang kry tot die sagteware. Ek gaan aansoek doen (in 'n dag of twee) vir myself, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] om deel te wees van die span. Ek gaan net tydelik deel wees om uit te werk hoe alles werk, en dit te dokumenteer. As julle meer wil weet, of self by die span wil aansluit, lees dan die bladsye wat ek onlangs geskep/vertaal het: [[Hulp:Kontakbladsy]] en [[Wikipedia:Vrywillige Reaksiespan]]. Die bladsye is nie volledig nie, en hulp word waardeer. Ek verbeter dit soos ek meer leer/tyd kry. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:48, 1 Augustus 2026 (UTC) :Dankie Rooiratel, ek sien nou die nuutste boodskappe is heel onder aan die bladsy. Sal dit beslis nou meer gereeld lees en opvolg. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-42919-45|talk]]) 14:47, 2 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het nou aansoek gedoen. Sien hier : https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team/Volunteering#Rooiratel_&_Oesjaar_&_Elmarie_Waltman - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:49, 30 Augustus 2026 (UTC) == 130 000 artikel mylpaal! == Gemeenskap: daar is ons verby die 130 000 artikel mylpaal! Dankie aan almal wat bydraes gemaak het die afgelope tyd! 'n Ware spanpoging! Nou het ons iets om te bemark! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:57, 1 Augustus 2026 (UTC) :Fantasties! [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:11, 5 Augustus 2026 (UTC) == Kopiereg op foto's == Ek wil net seker maak dat ek die SA-kopiereg op foto's verstaan, want ons benodig by etlike persone foto's wat algemeen op die internet beskikbaar is. Google stel dit so: :In Suid-Afrika verval kopiereg op foto's 50 jaar vanaf die jaareinde waarin die foto aan die publiek beskikbaar gestel is, vir die eerste keer gepubliseer is, of geskep is indien dit ongepubliseer is. :Volgens die SA Regering se Kopieregwet hang die presiese vervaltyd af van spesifieke vrystellingsmylpale: *Gepubliseer of Openbaargemaak: "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk wettiglik aan die publiek beskikbaar gestel of vir die eerste keer gepubliseer word, watter termyn ook al die langer is", soos deur Lexology opgemerk. *Ongepubliseer: Indien die foto nie binne 50 jaar na die skepping daarvan gepubliseer of aan die publiek vertoon word nie, verval kopiereg "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk gemaak is", volgens Lexology. Ander webblaaie soos [https://www.svw.co.za/copyright-photographs/] blyk dit te bevestig. Mag ons dus Suid-Afrikaanse promosiefoto's van pre-31 Desember 1975 hier oplaai en gebruik? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:56, 3 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|JMK}}, ek het gekyk wie van my vriende daar buite kan help... Nie hierdie keer nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:27, 3 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:JMK|JMK]] vir moderne fotos is dit is beter en makliker om die kopiereghouer van 'n foto (die een wat die foto geneem het) te vra om dit onder 'n gebruikbare lisensie (vir wiki Commons) vry te stel (soos CC-BY-SA, of CC0) as om vir 50 jaar te wag. ::Vir ouer fotos, moet ons maar wag as ons nie die fotograaf kan kontak en vra om dit met 'n vrye lisensie vrystel nie. So ja, enige foto meer as 50 jaar na die publikasiedatum kan ons hier gebruik. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:36, 4 Augustus 2026 (UTC) == Sintaksfoute soos op 1 Augustus == Gemeenskap: [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Sintaksfoute] Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:55, 4 Augustus 2026 (UTC) == Ons Bakkiesblad... == Gemeenskap, sien die positiewe terugvoer hier... [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Bakkiesblad] Lekker [[Gebruiker:Sobaka]]! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 6 Augustus 2026 (UTC) == [[Baccalaureus Artium]] == Gemeenskap, moet die woord "artium" nie met 'n hoofletter geskryf word nie soos bv. [[Baccalaureus Pharmaciae]]? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:59, 11 Augustus 2026 (UTC) :Volgens die WAT wel. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:11, 11 Augustus 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dan neem ek aan ''Magister artium'' moet ook verander word? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:29, 11 Augustus 2026 (UTC) :::Ja, ook volgens die WAT. Het nie nou tyd om dit self te doen nie - sal waardeer indien iemand anders kan. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:32, 11 Augustus 2026 (UTC) ::::Wat is die konteks van die bespreking? My BSc-sertifikaat van die Universiteit van Natal in 1969 was alles in Latyn en verklaar dat die "Gradum Scientiae Baccalaurei" aan my toegeken is. Watter tale is vir die Baccalaureus Pharamaciae sertifikaat gebruik? Latyn? Afrikaans? Engels? Engels en Afrikaans? Kan 'n mens net sommer "BA graad" of "BSc graad" of "MA graad" skryf? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:59, 13 Augustus 2026 (UTC) :::::Volgens die WAT is MA (sonder punte) die afkorting vir mega-[[ampère]] en BA die landkode vir [[Birma]] of die motorkenteken vir [[Maseru]], [[Basoetoland]]. B.A. is die afkorting vir [[Baccalaureus Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik die afkorting (met punte). So-ook is M.A. (met punte) die afkorting vir [[Magister Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik M.A. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:05, 14 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit moet dalk ook genoem word dat die hoofinskrywings in die WAT onder B.A. en M.A. is. Daar is geen inskrywings vir Baccalaureus Artium en Magister Artium nie. Laat ek 'n bietjie later in ander woordeboeke kyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:09, 14 Augustus 2026 (UTC) :::::::Die WAT, AWS 9 en AWS 11 gee almal Baccalaureus Artium en Magister Artium slegs met aanvangshoofletters. Die WAT en AWS 9 gee die afkortings B.A. en M.A. met punte en AWS 9 en AWS 11 gee die afkortings BA en MA sonder punte. Let op dat AWS 11 nie die afkortings met punte gee nie. Interessant genoeg gee die WAT slegs Baccalaureus met 'n aanvangshoofletter, maar baccalaureaat met 'n aanvangskleinletter. AWS 9 en 11 gee beide slegs baccalaureus met 'n aanvangskleinletter. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:00, 15 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|Pynappel}}, ek het alle plekke waar BA en MA voorkom na die punt weergawes verander. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:21, 18 Augustus 2026 (UTC) ::Baie dankie vir jou moeite, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Volgens [[Wikipedia:Titelriglyne]] geniet die AWS egter voorkeur. ::{{cquote|Hou by Afrikaanse spelling soos voorgeskryf in die Afrikaanse woordelys en spelreëls. HAT, WAT en Pharos se Afrikaans-English/Engels-Afrikaanse woordeboeke word ook as gesaghebbend beskou. Waar die bronne verskil word voorkeur gegee in die volgorde wat die bronne hier gelys is.}} ::Moet ek 'n robot gebruik om die punte by al die afkortings van grade te verwyder? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:54, 18 Augustus 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] , ja asb! Ten minste is almal nou dieselfde. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 19 Augustus 2026 (UTC) == LitNet oor Wikipedia en terugvoer van Wikimania 2026 == "Van mens tot masjien: Wikipedia en die voortbestaan van betroubare kennis", meningsartikel gebaseer op my Wikimania 2026 ervaring. https://www.litnet.co.za/van-mens-tot-masjien-wikipedia-en-die-voortbestaan-van-betroubare-kennis/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:51, 13 Augustus 2026 (UTC) Terugvoer oor Wikimania 2026 is beskikbaar by die projekblad: [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:32, 15 Augustus 2026 (UTC) == Geregistreerde gebruikers == Gemeenskap, ek sien ons Geregistreerde gebruikers is nou meer as 210,000! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:10, 13 Augustus 2026 (UTC) :Dit is tans 210 455 volgens die [[Afrikaanse Wikipedia]]-artikel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:38, 18 Augustus 2026 (UTC) == Inhoudsopgawe == Ons prente het skielik 'n inhoudsopgawe bo die prent. Enige rede daarvoor? Dis onnodig en neem ruimte op. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:31, 14 Augustus 2026 (UTC) :Iemand het bg. na 'n meer sinvolle posisie geskuif. Nou baie beter. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 22:04, 20 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] == Ek het 'n nuwe beleidsbladsy vir titelriglyne vir geografiese name m.b.v. Claude geskep. Dit is gebaseer op die Engelse weergawe [[:en:Wikipedia:Naming conventions (geographic names)]], maar aangepas vir die Afrikaanse Wikipedia. Dit lyk vir my sover soos 'n heel redelike vertrekpunt, maar gaan kyk gerus daarna en laat weet indien daar enige groot probleme is. Vir klein goed of voorgestelde veranderings, wysig die bladsy sommer direk. Indien daar 'n meningsverskil oor enigiets ontstaan, kan ons dit op die besprekingsbladsy daar bespreek. Nadat daar 'n konsensus ontstaan het, kan ons {{ss|beleid}} bo-aan voeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:32, 18 Augustus 2026 (UTC) : Die "prompt" (por?) wat ek gebruik het, is: ''Vertaal hierdie Wikipedia-konvensie na Afrikaans en pas dit aan vir die Afrikaanse Wikipedia:''. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:33, 18 Augustus 2026 (UTC) == Kunsmatige intelligensie en Wikipedia == Ek deel hiermee ‘n e-pos van Gebruiker Eugene Egbe (Franse Wikipedia) wat op die Wikimedia netwerke versend is vir diegene wat geïnteresseer is in [[kunsmatige intelligensie]] en die impak daarvan. “Geagte Gemeenskapsleiers/lede, Tydens Wikimania in Parys het ek die kans gehad om met 'n paar gemeenskapslede te gesels wat hul kommer uitgespreek het en die behoefte aan 'n bespreking oor die gebruik van KI-platforms in ons gemeenskap en daaglikse werk. Hierdie besprekings vind al in ander gemeenskappe plaas, daarom dink ons dit sal goed wees om 'n oorsig van ons gemeenskap en die impak wat KI veroorsaak, te hê. Vir hierdie doel doen ons 'n kort opname om te verstaan hoe gemeenskappe soos joune dink oor en KI gebruik, en ons sal graag jou hulp wil hê om dit voor jou lede te kry tydens byeenkomste of *'n Paar dinge wat ons hoop jy kan doen:* 1. Deel die opname met jou gemeenskapslede — dit neem ongeveer 5 minute om te voltooi. Hier is die skakel: *Opnameskakel*<https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeBkEfLmmmpCyKjWv-zMrFEfa55w1x0vWvi7JTP-2LGNhF5EQ/viewform?usp=header> 2. Sluit aan by 'n kort oproep (of stuur 'n verteenwoordiger) om jou gemeenskap se perspektief op KI direk te deel. Ons beoog om dit tot [30–45] minute te hou en beplan dit vir iewers in *middel-September*. As 'n oproep vir jou werk, antwoord net met 'n paar tye wat jou pas (of wys ons na wie ook al in jou span die regte persoon sou wees), en ons sal iets op die kalender kry. Baie dankie dat jy dit oorweeg het. Jou persoonlike en gemeenskap se insette sal werklik vorm wat ons in hierdie studie leer.” Deel gerus enige voorlopige opmerkings of belangstelling oor bogenoemde hier. Die vraelys bo is baie generies en nie spesifiek op Wikipedia gerig nie maar gee ‘n opsie om jou e-pos adres te deel om in verdere gesprekke deel te neem. Dit is seker een van vele inisiatiewe wat oor hierdie onderwerp sal volg. Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 15:28, 20 Augustus 2026 (UTC) :Ek het 'n probleem raakgeloop. Vir een opsie wat ek nee geantwoord het, wil hy nie aanvaar nie. Jammer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:19, 20 Augustus 2026 (UTC) As ons nou hier oor die gebruik van KI op Wikipedia gesels: Ek sien nou 'n klomp artikels wat met KI uit Engels vertaal word. Een van die Wikipedia-beleid is dat mense artikels volgens bronne self skryf. Jy lees die bron en brei daarvolgens die artikel uit. Wikipedia is 'n ensiklopedie en dit noem ons ensiklopediese werk. As 'n KI 'n artikel vertaal, is dit hoogs onwaarskynlik dat die bronne volgens ensiklopediese waardes geraadpleeg is. Ook op die Engelse Wikipedia kan daar foute in enige artikel wees wat jy self moet uitsorteer volgens die bronne wat gelys is. Byvoorbeeld is die gebruik van KI vir artikelwerk op die [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse Wikipedia]] ontoelaatbaar. Sodra jy een artikel met hulp van KI uitbrei, was dit jou laaste aksie daar. Die [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse Wikipedia]] wil dit ook nie hê nie, dieselfde op die [[:en:Wikipedia:Editing policy#Artificial_intelligence_additions|Engelse Wikipedia]]. Ander neem weke om een artikel tot op meer as 30&nbsp;000 of 40&nbsp;000 uit te brei omdat die bronne geraadpleeg word, maar nou sien ek 'n klomp uitgebreide artikels binne een dag, ook sensitiewe onderwerpe soos [[Mekka]], [[Jerusalem]], ens. Gemeenskap, wat is julle mening daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:47, 23 Augustus 2026 (UTC) :Die onbesonne gebruik van KI is 'n ernstige probleem. My antwoord op die vraag wat my meeste bekommer was: ::''> Bad results; inaccurate information; perpetuation/reflection of popular human bias, AI fabrication/ hallucination; AI agents wilfully steering people towards a synthesised opinion. People losing independent abilities and the ability to think logically. '' :Masjiengeskrewe teks het nie lekker idiomatiese taalgebruik nie, maar as mens dit met versigtigheid benader, is dit 'n handige hulpmiddel. Ek het al 'n dosyn artikels met die hulp van masjienvertaling opgestel en niemand het nog werklik gekla oor my taal nie. Ons moet oppas om die baba met die badwater uit te gooi. :Mense kan snert skryf sonder KI, hoewel KI dit moontlik maak om groot volumes snert te skryf wat baie moeilik raak om te identifiseer en taalkundig reg te trek na die tyd. :Wie van ons kyk nog na die lyste [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Artikels_wat_geproeflees_moet_word Artikels wat geproeflees moet word] en [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Kategorie:Gaan_taal_na Gaan taal na]? :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:44, 24 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dit is 'n gebruik van die begin van hierdie taalweergawe van Wikipedia om artikels uit ander taalweergawes te vertaal. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:51, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die grootste gevaar met die gebruik van KI op Wikipedia lê waarskynlik nie in die tegnologie self nie, maar in onbeheerde en ongekontroleerde gebruik daarvan. KI kan feite verkeerd weergee, bestaande foute uit ander taalweergawes versterk en, besonder ernstig vir ’n ensiklopedie, bronne hallusineer of selfs geloofwaardige maar geheel en al fiktiewe verwysings skep. Dit sou egter na my mening uiters kortsigtig wees om KI daarom volledig op die Afrikaanse Wikipedia te verbied. Ons werk met ’n betreklik klein aktiewe gebruikersbasis en ’n enorme hoeveelheid kennis wat nog in Afrikaans ontsluit moet word; verantwoordelike KI-gebruik kan vertaling, taalversorging, opsomming en die aanvanklike verwerking van bronne aansienlik vergemaklik. Die kernbeginsel behoort eerder te wees dat die '''menslike redigeerder verantwoordelik bly vir die finale inhoud''': feite en verwysings moet teen die oorspronklike bronne nagegaan word, KI-gegenereerde bronne mag nooit sonder verifikasie aanvaar word nie, en sensitiewe of omstrede onderwerpe behoort aan strenger kontrole onderwerp te word. Wat ons dus nodig het, is nie ’n algehele verbod nie, maar ’n stel duidelike "beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI" wat Wikipedia se bestaande vereistes van verifieerbaarheid, neutraliteit en betroubare brongebruik versterk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:51, 24 Augustus 2026 (UTC) : Ons slim manne {{Ping|SpesBona|Rooiratel|Pynappel|Sobaka|BurgertB|Naudefj}}, kom ons probeer die volgende: Pynappel sê hy gebruik tans Claude Code as vertaler. Neem die inhoud van [[kapasitor]] wat hy vertaal het en vertaal dit weer met Claude Code. Vergelyk met sy weergawe. Vertaal dit dan met sê drie ander taalmodelle, ek wil bitter graag sien wat dit ons gaan vertel. As kontrolemaatreël kan ons die eksperiment herhaal met 'n ander artikel wat Pynappel gedoen het. Julle het my nuuskierig gemaak... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:14, 24 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie idee @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]! Ek stem saam dat ons KI kan gebruik om vir foute te kontroleer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:17, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Ek het die bywerking aan die artikel [[Nasionalisme]] deurgegaan, aangesien dit ’n onderwerp is waarmee ek vertroud is. Die vertaling was oor die algemeen akkuraat; die enigste werklike fout wat ek kon opspoor en regstel, was ’n verkeerde skakel na ’n persoon met dieselfde naam. :::Wat belangrik is, is dat Gebruiker:Pynappel ook sy [[porboodskap]] uiteengesit het by [[Gebruiker:Pynappel/monster]]. Dit toon duidelik hoe [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] die vertaling moet benader. Dit is belangrik vir deursigtigheid, omdat ander gebruikers kan sien watter instruksies aan die taalmodel gegee is en die vertaalstrategie daarvolgens kan beoordeel. :::Ek het nie die hele nuwe vertaling deur [[ChatGPT]] laat vergelyk nie. Daar sal uiteraard stilistiese verskille tussen taalmodelle wees — en selfs binne dieselfde taalmodel kan uitsette met verloop van tyd verskil — en ’n volledige vergelyking sou ’n omvangryke taak wees. Ek het daarom ’n ietwat obskure paragraaf oor nasionaal-anargisme gekies om die vertalings van Claude en ChatGPT met mekaar te vergelyk. :::Die opdrag aan ChatGPT was: “Vergelyk hierdie twee vertalings. Is daar enige fundamentele verskille of probleme? Uiteraard hoef die vertalings nie identies te wees nie, maar sou daar enige probleme wees met die laaste vertaling, dus dié van Claude?” :::ChatGPT se antwoord was onder meer: “Daar is geen fundamentele inhoudelike probleem met die laaste vertaling wat jy aanhaal nie. Dit dra die kern van die Engelse teks redelik akkuraat oor en is selfs meer kompak en geskik vir ’n Wikipedia-artikel. Daar is egter ’n paar plekke waar ek dit sou aanpas, hoofsaaklik om betekenisnuanses, terminologie en neutraliteit te verbeter.” :::Ek het na die voorstelle gekyk. Sommige daarvan het beslis meriete gehad, maar die meeste was eerder stilistiese verfynings as noodsaaklike regstellings. ChatGPT het afgesluit met: “Kortom: die vertaling is bruikbaar en bevat geen ernstige verdraaiing van die oorspronklike nie. Die twee terme wat ek beslis sou regstel, is ‘gemeenskaplike’ → ‘kommunitaristiese’ en ‘versoen’ → ‘kombineer’. Die res is hoofsaaklik stilistiese verfyning en die vraag hoeveel van die oorspronklike detail jy wil behou.” :::Ek het dié twee veranderinge aangebring. Hulle was waarskynlik nie krities nie, maar ek stem saam dat die aangepaste terme in die betrokke konteks meer akkuraat is. :::Op grond van hierdie beperkte evaluasie kan ek nie fout vind met Pynappel se benadering nie. Dit bly uiteraard wenslik dat gebruikers nuwe teks self deurgaan en nie bloot die uitset van ’n taalmodel ongekontroleerd aanvaar nie. Veral skakels, eiename, vakterminologie, betekenisnuanses en die verband tussen stellings en aangehaalde bronne behoort nagegaan te word. :::Die risiko van hallusinasies is in hierdie soort taak waarskynlik laer as wanneer ’n taalmodel gevra word om nuwe inhoud uit eie kennis te skep, omdat dit hoofsaaklik ’n bestaande teks vertaal. Die risiko is egter nie nul nie. ’n Taalmodel kan steeds ’n naam verkeerd interpreteer, ’n skakel met die verkeerde persoon verbind, ’n betekenisnuanse verander, ’n term te vry vertaal, of selfs ’n stellingsverband subtiel verskuif. Die belangrike beginsel behoort dus nie te wees dat KI-vertalings sonder meer aanvaar of verwerp word nie, maar dat die uitset verifieerbaar moet wees en deur ’n gebruiker nagegaan word voordat dit as betroubare ensiklopediese teks beskou word. :::Vir my is die nuttigste aspek van Pynappel se benadering juis die deursigtigheid daarvan: die bronmateriaal is bekend, die porboodskap is beskikbaar en die vertaalproses kan deur ander gebruikers nagegaan en herhaal word. Dit maak gemeenskapskontrole moontlik en bied ’n veel beter vertrekpunt vir verantwoordelike gebruik van KI as ’n proses waarvan die instruksies en werkswyse onbekend is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:39, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die outeur wat inligting op Wikipedia plaas, is verplig om dit volgens die bronne wat verskaf is, te verifieer. '''Altyd.''' Dit is nie onderhandelbaar nie. Sien [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Haal bronne aan]]. Dit is onmoontlik dat al hierdie artikels binne een dag self gelees en die inhoud volgens die bronne geverifieer is. Om somer so reuse Wikipediaartikels met KI te vertaal maak Wikipedia fakties die bron, en Wikipedia is nie 'n bron vir Wikipedia nie. Hoekom sit ander dan vir dae of self weke aan een artikel en vertaal dit stiptelik volgens die bronne wat aangegee is? Probeer maar een KI-artikel op die Duitse, Engelse of Nederlandse Wikipedia te plaas. Ek haal my bogenoemde aan, dit word op ander taalweergawes nie toegelaat nie. Wikipedia is 'n betroubare ensiklopedie en dit is ensiklopediese werk om die bronne te lees en daarvolgens die artikel te skryf. Artikels word slegs deur mense geskryf wat die bronne lees. Dit geld ook vir vertaalde artikels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:41, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] is jy seker dit geld ook vir vertaalde artikels? As 'n mens die inhoud van 'n ander taalweergawe vertaal en die aangehaalde bronne saam oorbring, dan aanvaar 'n mens dat die oorspronklike outeur die bronne nagegaan het. Ander Wikipedias het immers ook die vereistes van verifieerbaarheid en om betroubare bronne aan te haal. As daar van vertalers verwag word om elke bron na te gaan, dan sal ons wiki bitter stadig groei, en ons sal duisende artikels wat reeds geskep is en waarvan die bronne wat oorgebring is, nie weer nagegaan is nie, moet skrap. Indien dit ons beleid is, moet ons dit dalk hersien, want vertalers hier werk al jare so. Myns insiens is daar geen rede om so 'n beleid te hê nie. Ek stem saam met @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dat artikels nie geskep moet word met die afvoer van 'n KI wat gepor is om uit eie kennis of navorsing nuwe inhoud te skep nie. Ek kan nie sien hoe dit sin maak om die blote vertaling van teks wat reeds nagegaan is en met bronne gestaaf is, te verbied nie. Dalk moet ons dringend 'n beleid hier opstel sodat almal op dieselfde bladsy in verband met hierdie kwessie is. Terloops, Google Translate gebruik ook KI, en ek dink nie enigiemand gaan voorstel dat dit verbied moet word nie. Maar ek kan sien dat jy bekommerd is dat die nuwe volume van inhoud moeilik is om na te gaan. My voorstel daar sou wees om soos verder bo genoem en soos Sobaka reeds gedoen het, ook 'n KI te gebruik vir hierdie kontrole. Ek wil die 1&nbsp;000 artikels in [[:meta:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have]], waarvan baie op afwiki na 20 jaar van afwiki se bestaan steeds saadjies is of verouderd is of foute bevat of selfs masjienvertalings is, met behulp van KI verbeter en uitbrei. Maar ek sal dit vir eers stadig vat, aangesien daar nou 'n gesprek hieroor plaasvind en ek in elk geval ander dinge het om te doen. Intussen nooi ek jou uit om na die ca. 50 artikels op [[Gebruiker:Pynappel/monster]] wat reeds met behulp van KI uitgebrei is, te gaan kyk, en oorweeg of die nuwe weergawes na uitbreiding met KI beter is as die vorige weergawes, ten spyte van enige foute wat van die Engelse weergawe oorgedra is of self deur die KI begaan is. Intussen gaan ek voort met saadjies oor poskodes in Lesotho. Ek gebruik Pywikibot hiervoor, nie 'n KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:10, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::{{Ping|Pynappel}} myns insiens geld dit veral vir vertaalde artikels, omrede Wikipedia nie 'n bron vir Wikipedia is nie. Die outeurs aan die ander kant is mos ook mense en mense maak foute. Ek sien gereeld foute op die Engelse Wikipedia of inhoud wat nie deur die genoemde bron gestaaf word nie. Ek het egter nie die tyd om hulle foute te verbeter nie, ek is reeds besig met my eie foute. ;) Kyk nou wat ek sedert dae doen, ek verskaf nog bronne vir my ou voorbladartikels en al die bronne het ek geraadpleeg. As ek vashaak met Afrikaans gebruik ek ook Google Translate, maar oorwegend skryf ek die sin dan self omdat ek nie tevrede is met die vertaling nie. Myns insiens het dit in die afgelope jare verswak. Ek vermy rekenaarvertaalde inhoud soos die pes. Ek wil Afrikaanssprekendes nie kwaad maak met onverstaanbare artikels nie. Myns insiens is dit 'n klap in die gesig vir 'n moedertaalspreker as jy sy taal nie respekteer nie en swak inhoud lewer (hier verwys ek na al die "gaantaalna"-artikels). :::::Ek raak net bekommerd oor die grote en hoeveelheid van al die KI-artikels. Ander mense neem baie tyd vir die uitbreiding van een artikel. Sien my werk vandag, drie artikels waaraan ek my vrye tyd spandeer het, al die bygevoegde bronne het ek geraadpleeg. Ek kon staat maak op die Engelse Wikipedia, maar ek doen nie, ek lees die bron. As die bron nie hulle inhoud staaf nie, dra ek dit nie oor nie. Bv. bevolkingsgetalle. Ek wil hulle in 'n amptelike bron self sien, nie op die Engelse Wikipedia nie. Ek beskou dit as "blind" om volledig op die Engelse Wikipedia te vertrou en hulle goed oor te dra sonder om die bronne te raadpleeg. Wat my betref is dit nie ensiklopediese werk nie. Lees maar net die eerste sin op [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]]: ''Die Wikipedia ist ein Projekt mit '''von Menschen für Menschen''' recherchierten und geschriebenen Inhalten.'' :::::Google Translate: "Wikipedia is 'n projek met inhoud wat deur mense, vir mense, nagevors en geskryf is." :::::My vertaling: "Wikipedia is 'n projek met inhoud nagevors en geskryf deur mense vir mense." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:31, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit lyk my waar ons verskil is oor die vertalingsproses, en hoe daardie proses moet lyk en watter hulpbronne gebruik mag word en of bronne wat oorgebring word, nagegaan moet word. In my opinie word by vertaling Wikipedia nie as 'n bron gebruik nie, want die bronteks is op sigself op bronne gebaseer, en is deur 'n mens nagevors en geskryf. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:44, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Pynappel}} lyk my die Duitse Wikipedia is streng wat vertalings betref: [[:de:Wikipedia:Übersetzungen#Wikipedia ist keine Quelle]]: ''Anderssprachige Artikel können daher zwar als Vorlage für das Erstellen eines deutschsprachigen Artikels dienen, jedoch sollte der Übersetzer selbst sicherstellen, dass sein Text durch reputable externe Quellen gedeckt ist. Das bedeutet, dass der Übersetzer alle übernommenen Inhalte auf Korrektheit prüfen sollte und auch die dafür verwendeten Quellen prüft, bevor er sie als Beleg (zum Beispiel als Einzelnachweise) angibt.'' :::::::"Anderstalige artikels mag as 'n sjabloon vir die skepping van 'n nuwe Duitse artikel dien, maar die Vertaler moet self seker maak, dat sy teks deur betroubare eksterne bronne gestaaf word. Dit beteken, dat die vertaler al die oorgeplaaste inhoud vir korrektheid moet nagaan en ook die daarvoor geraadpleegde bronne nagaan, voordat hy hulle (bv. as 'n verwysing) aanhaal." :::::::Sien, met ander woorde is die vertaler verplig om te sorg dat die teks wat hy plaas akkuraat is. Niemand anders is daarvoor verantwoordelik nie, al het 100 skrywers die oorspronklike artikel saamgestel. Jy plaas die teks, jy is verantwoordelik daarvoor. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:56, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dit is inderdaad strenger as die ''de facto'' situasie tans hier en is iets waaroor ons dan nou voor die naderende KI-storm uitsluitsel sal moet kry. Soos reeds gesê, sal ek vir eers terwyl ons hierdie onderwerp bespreek nie nuwe artikels in my monster met KI uitbrei nie. Intussen gaan ek voort met my saadjies oor poskodes in Lesotho, waarvoor ons al 20 jaar wag en ek seker is almal baie opgewonde oor is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:00, 24 Augustus 2026 (UTC) Ek stem saam met SpesBona dat die volume van die onlangse plasings ’n geldige bekommernis is. My grootste voorbehoud geld egter oor meer tegniese artikels soos [[kapasitor]] en [[waarskynlikheidsleer]], waar gespesialiseerde vakterminologie voorkom en ’n KI-vertaling maklik ’n Afrikaanse term kan kies wat taalkundig aanvaarbaar lyk, maar vakinhoudelik verkeerd of ongebruiklik is. Ongeag watter hulpmiddel vir vertaling gebruik word, behoort die hoeveelheid nuwe inhoud dus binne perke te bly wat realistiese menslike nasiening moontlik maak. Ek dink Pynappel het terselfdertyd ’n belangrike punt beet dat ons moet onderskei tussen KI wat nuwe inhoud uit eie “kennis” genereer en KI wat gebruik word as hulpmiddel om bestaande, reeds verwysde Wikipedia-inhoud te vertaal of te verbeter. Die vraag oor hoe deeglik elke oorgebringde bron weer nagegaan moet word, is waarskynlik iets waaroor ons as gemeenskap uitdruklik uitsluitsel moet kry. Dit is duidelik dat daar tans verskillende praktyke en verwagtings bestaan. Die menslike aard van die Wikimedia-projekte moet uiteraard beskerm word. Op langer termyn wil ons juis ’n moontlike [[Dooie-internetteorie|dooie-internet]] help voorkom – ’n internet waarin KI-gegenereerde inhoud oorheers, masjiene toenemend ander masjiene as bronne gebruik en oorspronklike, naspeurbare menslike kennis geleidelik onder ’n vloed sintetiese inhoud verdwyn. Wikipedia se besondere waarde lê juis daarin dat mense verantwoordelikheid aanvaar vir wat hulle skryf, vertaal, verifieer en verbeter. Dit beteken egter nie dat ons die moontlikhede wat KI bied, moet verwerp nie. Veral op ’n kleiner Wikipedia kan dit, indien dit verantwoordelik gebruik word, help om bestaande inhoud te verbeter, agterstande aan te spreek en ons kennisbasis uit te bou. Pynappel se inisiatief het in dié opsig ’n nuttige gesprek ontketen en die Afrikaanse Wikipedia nogal wakker geskud oor ’n vraag waarmee ons in elk geval toenemend gekonfronteer gaan word. Ek is daarom besig om ’n konsep, “'''Beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI op die Afrikaanse Wikipedia'''”, op te stel. Ek sal dit binnekort plaas, nie as ’n finale beleid nie, maar as vertrekpunt vir gemeenskapsbespreking oor onder meer menslike verantwoordelikheid, bronverifiëring, vertaling, vakterminologie, deursigtigheid en die tempo waarteen KI-ondersteunde inhoud geplaas behoort te word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sien die verwante gesprek by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]]. Ek stem wel saam dat, sou ons KI-ondersteunde bydraes vir 'n aantal spesifieke gebruike toelaat, die volume van bydraes te veel kan wees vir menslike bydraers om na te gaan. Daardie probleem kan dalk opgelos word deur 'n plafon op die aantal KI-ondersteunde wysigings per tipe bydrae (bv. skep van nuwe artikels of uitbreiding van bestaande artikels deur middel van vertaling) en gebruiker, asook 'n plafon op die totale aantal KI-ondersteunde bydraes vir die hele projek per maand of ander tydperk, saam met 'n kontrolelys van hierdie bydraes en of dit deur 'n mens nagegaan is. Hierdie kontrolelys kan bv. 'n kategorie wees wat deur 'n sjabloon op die bladsy gevoeg word. Die sjabloon kan ook lesers waarsku dat die artikel deur KI bygewerk is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:37, 26 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ping|Pynappel}} die voordele van KI: wat die een binne sekondes kry, beteken vyf uur se werk vir die ander. Ek was vyf uur met dié goed besig en van die punte is as verkeerd bewys. KI ontneem jy nie daarvan om self die bronne te lees nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:06, 26 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dankie, ek dink die artikel is nou beter, en wanneer die volgende model op die artikel opgelei word, sal sy afvoere ook meer akkuraat wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:23, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::{{Ping|Pynappel}} dit raak die punt oor vertalings direk, aangesien die Duitse en Afrikaanse artikels identies is. Die meeste bronne is aan my bekend en ek kan die artikel daarvolgens aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::::Ek het nou uiteindelik opgevang met al die gesprekke op geselshoekie. Daar is nou baie woorde, en baie emosies oor die onderwerp. Soos ek dit sien is die hoof-kwessies: :::::# Gebruik KI vir nuwe inhoud of nie. (Lyk my meeste mense stem saam NEE). :::::# Gebruik KI vir vertalings of nie. (Die vraag lei na kwessie #3) :::::# Inhoud op afwiki wat vertaal is van 'n ander wiki vereis dat die vertaler elke bron verifieer. :::::# As ons KI gebruik om groot volume artikels/inhoud te skep, hoe gaan ons tred hou? :::::<br /> :::::Kwessie 1 dink ek nie ons hoef dit verder te bespreek nie. Maak kom ons maak dit 'n amptelike beleid. :::::Kwessie 2 hang af aan kwessie 3. :::::Kwessie 3 dink ek vereis 'n stem van al die lede van afwiki. Ek dink nie @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] se standpunt hieroor is die norm nie. :::::Kwessie 4 moet nog verder bespreek word. :::::<br /> :::::Het ek enige iets gemis? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:47, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::Gister se eksperiment by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het juis bewys dat jy die bronne moet raadpleeg as jy 'n artikel wil vertaal. KI het probeer om foute in my vertaling te vind en misluk. Die artikel was net hier en daar verouderd; slegs een, twee klein foutjies: 'n verkeerde datum en 'n verkeerde plek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:19, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Nee, dit het die teendeel bewys: dat mense en KI foute maak. Foute word nie uitgeskakel deur 'n verbod op KI nie. Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:28, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dan is mense binnekort onnodig hier. 'n Bot skryf artikels, 'n KI brei dit uit en 'n bot hou dit op datum. Dan kan ek maar iets anders doen in my vrye tyd. Soos om mense te ontmoet. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::"Dan is mense binnekort onnodig hier." Verduidelik asb. vir ons hoe jy tot hierdie gevolgtrekking kom sodat ons ook jou argument kan volg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:47, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::My gevolgtrekking uit "Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:56, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek begin al hoe meer en meer ontuis hier voel... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dis eintlik net SpesBona sover wat kla. Kom ons hoor wat sê die ander. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:37, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dieselfde gevoel hier. Al die jare vir kwaliteit in Afrikaans geoffer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) ::: Al julle antwoorde is spekulatief van aard bv. KI gaan verbeter. Jammer, ek is realis, antwoorde moet presies wees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Ek gebruik lankal ChatGPT vir die vertaling van dele van fliekartikels en het nog nie foute teengekom nie. Ek skryf wel groot stukke oor, want die taal is nie te waffers nie en hy vertaal baie goed direk uit Engels. Ek werk nog daaraan dat hy beter taal gebruik. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:45, 4 September 2026 (UTC) == Officer's mess == Hulle sê: "An officer's mess is more than just a dining room; it is a complete building or dedicated facility where commissioned military officers eat, relax, and socialize." Wat sou dit op Afrikaans wees? Duits gebruik "Messe", maar ek twyfel of dit goed oordra na Afrikaans. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sou offisiersklub kon werk? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:07, 25 Augustus 2026 (UTC) ::Dit is 'n Menasie of offisiersmenasie. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 13:39, 25 Augustus 2026 (UTC) :::Dankie vir albei voorstelle. Ek vermoed "menasie" is die woord wat my ontgaan het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:04, 25 Augustus 2026 (UTC) == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :{{Neutraal}} – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) azjf633s1cutx2w1fomngo4xb59uimr 4 5338 2965964 2964434 2026-09-09T14:26:29Z Oesjaar 7467 /* Verwyderingsnominasies */ Verwyder. 2965964 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Verwyderingsnominasies == __TOC__ === [[Ziané Saayman]] === * {{verwyder}} – Geen ensiklopediese waarde nie, suiwer bemarking. Tot vanoggend toe nog nooit van die persoon gehoor nie. Groete! * {{verwyder}} – Behalwe vir die sosiale media- liedjie uit 2025 kon ek nie enige ander informasie opspoor oor die persoon nie. Dink nie sy is noemenswaardig genoeg vir 'n artikel op die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:17, 21 Julie 2026 (UTC) * {{hou}} – dis mos nie 'n "crime" om oor iets goeds te skryf nie. Ook, wat "bemark" sy, CD's of braaibroodjies? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{neutraal}} – sover net bekend vir een liedjie. Op baie ander wikis is 'n "one-hit-wonder" noemenswaardig genoeg om te hou. Ek gee nie om of ons dit hou of skrap nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:29, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Husayn ibn Ali]] === * {{verwyder}} - Bestaan nie in Engels nie en slegs een bron ''Ensiklopedia van Iran''. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:54, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Skakel ingesit en inderdaad is die dood van Husayn een van die belangrikste gebeure in die Islamitiese geskiedenis. Vinnig deurgelees en kom voor of dit ooreenstem met die Engelse artikel. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:12, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Bestaan op 90 wikis insluitend enwiki. Inhoud lyk goed vir my. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:26, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Candy crush]] === * {{verwyder}} - ek sien nie meer kans om teen KI-produkte te veg nie, Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Het dit herskryf sodat dit sin maak. Is 'n baie bekende speletjie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:29, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Een van die mees gespeelde videospeletjies ter wêreld - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:27, 24 Augustus 2026 (UTC) === Ratelslang === * {{verwyder}} - dit is nie duidelik of die artikel oor 'n genus, spesie of familie gaan nie. Geen taksonomise naam word genoem nie. Die bronne is skyn, vertel niks oor die artikel nie. 06fjxcozc0ne4tc1wc116hkcbpvbkyd 2965965 2965964 2026-09-09T14:26:44Z Oesjaar 7467 /* Ratelslang */ Ai! 2965965 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Verwyderingsnominasies == __TOC__ === [[Ziané Saayman]] === * {{verwyder}} – Geen ensiklopediese waarde nie, suiwer bemarking. Tot vanoggend toe nog nooit van die persoon gehoor nie. Groete! * {{verwyder}} – Behalwe vir die sosiale media- liedjie uit 2025 kon ek nie enige ander informasie opspoor oor die persoon nie. Dink nie sy is noemenswaardig genoeg vir 'n artikel op die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:17, 21 Julie 2026 (UTC) * {{hou}} – dis mos nie 'n "crime" om oor iets goeds te skryf nie. Ook, wat "bemark" sy, CD's of braaibroodjies? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{neutraal}} – sover net bekend vir een liedjie. Op baie ander wikis is 'n "one-hit-wonder" noemenswaardig genoeg om te hou. Ek gee nie om of ons dit hou of skrap nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:29, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Husayn ibn Ali]] === * {{verwyder}} - Bestaan nie in Engels nie en slegs een bron ''Ensiklopedia van Iran''. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:54, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Skakel ingesit en inderdaad is die dood van Husayn een van die belangrikste gebeure in die Islamitiese geskiedenis. Vinnig deurgelees en kom voor of dit ooreenstem met die Engelse artikel. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:12, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Bestaan op 90 wikis insluitend enwiki. Inhoud lyk goed vir my. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:26, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Candy crush]] === * {{verwyder}} - ek sien nie meer kans om teen KI-produkte te veg nie, Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Het dit herskryf sodat dit sin maak. Is 'n baie bekende speletjie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:29, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Een van die mees gespeelde videospeletjies ter wêreld - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:27, 24 Augustus 2026 (UTC) === Ratelslang === * {{verwyder}} - dit is nie duidelik of die artikel oor 'n genus, spesie of familie gaan nie. Geen taksonomise naam word genoem nie. Die bronne is skyn, vertel niks oor die artikel nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:26, 9 September 2026 (UTC) s9fxgxx09uwt5w72so58ybe4sshzdc9 2965966 2965965 2026-09-09T14:26:59Z Oesjaar 7467 /* Ratelslang */ Ai! 2965966 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Verwyderingsnominasies == __TOC__ === [[Ziané Saayman]] === * {{verwyder}} – Geen ensiklopediese waarde nie, suiwer bemarking. Tot vanoggend toe nog nooit van die persoon gehoor nie. Groete! * {{verwyder}} – Behalwe vir die sosiale media- liedjie uit 2025 kon ek nie enige ander informasie opspoor oor die persoon nie. Dink nie sy is noemenswaardig genoeg vir 'n artikel op die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:17, 21 Julie 2026 (UTC) * {{hou}} – dis mos nie 'n "crime" om oor iets goeds te skryf nie. Ook, wat "bemark" sy, CD's of braaibroodjies? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{neutraal}} – sover net bekend vir een liedjie. Op baie ander wikis is 'n "one-hit-wonder" noemenswaardig genoeg om te hou. Ek gee nie om of ons dit hou of skrap nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:29, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Husayn ibn Ali]] === * {{verwyder}} - Bestaan nie in Engels nie en slegs een bron ''Ensiklopedia van Iran''. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:54, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Skakel ingesit en inderdaad is die dood van Husayn een van die belangrikste gebeure in die Islamitiese geskiedenis. Vinnig deurgelees en kom voor of dit ooreenstem met die Engelse artikel. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:12, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Bestaan op 90 wikis insluitend enwiki. Inhoud lyk goed vir my. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:26, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Candy crush]] === * {{verwyder}} - ek sien nie meer kans om teen KI-produkte te veg nie, Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Het dit herskryf sodat dit sin maak. Is 'n baie bekende speletjie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:29, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Een van die mees gespeelde videospeletjies ter wêreld - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:27, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Ratelslang]] === * {{verwyder}} - dit is nie duidelik of die artikel oor 'n genus, spesie of familie gaan nie. Geen taksonomise naam word genoem nie. Die bronne is skyn, vertel niks oor die artikel nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:26, 9 September 2026 (UTC) nlh5cd6a2j67gzvsoxqyo0gzpj0v9f0 2965967 2965966 2026-09-09T14:28:53Z Oesjaar 7467 /* Ratelslang */ Verwyder. 2965967 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Verwyderingsnominasies == __TOC__ === [[Ziané Saayman]] === * {{verwyder}} – Geen ensiklopediese waarde nie, suiwer bemarking. Tot vanoggend toe nog nooit van die persoon gehoor nie. Groete! * {{verwyder}} – Behalwe vir die sosiale media- liedjie uit 2025 kon ek nie enige ander informasie opspoor oor die persoon nie. Dink nie sy is noemenswaardig genoeg vir 'n artikel op die Afrikaanse Wikipedia nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:17, 21 Julie 2026 (UTC) * {{hou}} – dis mos nie 'n "crime" om oor iets goeds te skryf nie. Ook, wat "bemark" sy, CD's of braaibroodjies? --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 24 Augustus 2026 (UTC) * {{neutraal}} – sover net bekend vir een liedjie. Op baie ander wikis is 'n "one-hit-wonder" noemenswaardig genoeg om te hou. Ek gee nie om of ons dit hou of skrap nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:29, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Husayn ibn Ali]] === * {{verwyder}} - Bestaan nie in Engels nie en slegs een bron ''Ensiklopedia van Iran''. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:54, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Skakel ingesit en inderdaad is die dood van Husayn een van die belangrikste gebeure in die Islamitiese geskiedenis. Vinnig deurgelees en kom voor of dit ooreenstem met die Engelse artikel. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:12, 21 Julie 2026 (UTC) * {{Hou}} - Bestaan op 90 wikis insluitend enwiki. Inhoud lyk goed vir my. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:26, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Candy crush]] === * {{verwyder}} - ek sien nie meer kans om teen KI-produkte te veg nie, Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Het dit herskryf sodat dit sin maak. Is 'n baie bekende speletjie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:29, 23 Augustus 2026 (UTC) * {{Hou}} - Een van die mees gespeelde videospeletjies ter wêreld - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 10:27, 24 Augustus 2026 (UTC) === [[Ratelslang]] === * {{verwyder}} - dit is nie duidelik of die artikel oor 'n genus, spesie of familie gaan nie. Geen taksonomise naam word genoem nie. Die bronne is skyn, vertel niks oor die artikel nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:26, 9 September 2026 (UTC) === [[Wasgoeddraad]] === * {{verwyder}} - daar is geen bronne nie. Op navraag aan die outeur het my gevra waar hy bronne kan kry, dit is dus 'n opstel. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:28, 9 September 2026 (UTC) cehvq8ass14c9xdv87rdnu4qh6pwg8c 0 5538 2966096 2964506 2026-09-10T07:35:43Z Aliwal2012 39067 nou ja, kan iemand die artikel verbeter vir 'n moontlike voorblad? 2966096 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = C.J. Langenhoven | bynaam = | beeld = CJ Langenhoven.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = C.J. Langenhoven met sy gade Lenie (née Hugo) verlaat die kerk in Oudtshoorn op die huweliksdag van hul dogter, Engela, in 1926 | geboortenaam = Cornelis Jacob Langenhoven | geboortedatum = [[13 Augustus]] [[1873]] | geboorteplek = [[Hoeko]], [[Ladismith]] | dood_datum = [[15 Julie]] [[1932]] | sterfteplek = [[Oudtshoorn]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Skrywer, redakteur, politikus | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | huweliksmaat = Lenie van Velden | kinders = Engela | webblad = | handtekening = }} '''Cornelis Jacob Langenhoven''' (* [[13 Augustus]] [[1873]] - † [[15 Julie]] [[1932]]) was ’n regsgeleerde, koerantredakteur en [[Afrikaans]]e [[skrywer]], [[digter]] en [[dramaturg]]. Hy het as skrywersname C.J. Langenhoven en '''Sagmoedige Neelsie''' gebruik. Sy rol in die [[Afrikaans (taal)|Afrikaanse]] literatuur en [[kultuurgeskiedenis]] was formidabel. As [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraadslid]] en senator speel hy ’n groot rol in die erkenning van Afrikaans as amptelike landstaal. == Lewe en werk == Cornelis Jacob Langenhoven is net na middernag in die vroeë oggendure van [[13 Augustus]] [[1873]] op die plaas Hoeko in die distrik [[Ladismith (kiesafdeling)|Ladismith]], [[Kaap]] gebore, slegs ’n paar uur nadat sy ouer broertjie (Andries Petrus Blignault Langenhoven) omgekom het in ’n brand in ’n stroois op die werf.<ref>Die vernaamste bron vir lewensbesonderhede is J.C. Kannemeyer se omvattende biografie “Langenhoven: ’n lewe”</ref> Sy oorgrootvader is Pierre Guillaume Langenhoven, wat op 17 Oktober 1755 in Duinkerken in [[Frankryk]] gebore is en in 1774 uit Franssprekende [[België]] na Suid-Afrika kom. Sy grootvader is Philip Hendrik Morkel Langenhoven (gebore 19 Januarie 1812), agtste kind van die stamvader, wat getroud is met Margaretha Maria van Koppen. Sy vader, Cornelis Jacob Zetuin Langenhoven (26 Maart 1842 – 31 Mei 1923) en sy moeder, Rachel Margaretha Susanna Blignault (30 Mei 1848 – 18 Augustus 1873), is op 10 Junie 1867 op Ladismith getroud en hy is die jongste van hulle vier kinders. Sy een broer (Andries Petrus Blignault) en suster (Margaretha Susanna Petronella) is baie jonk oorlede en slegs sy oudste broer Philip Hendrik Morkel Langenhoven bereik ook volwassenheid. Vyf dae na sy geboorte is Langenhoven se moeder oorlede en in hierdie omstandighede word hy groot by sy oom Pieter Guillaume Langenhoven (10 April 1836 – 2 Julie 1919), sy vader se ouer broer, en tante Margarita Susanna Petronella Blignault (29 Oktober 1826 – 24 Augustus 1912), sy moeder se ouer suster, wat ook op die plaas Hoeko gewoon het en vir wie hy as sy ouers aanvaar. Sy oom en tante het nie eie kinders nie, maar benewens Langenhoven het hulle nog vier aangenome kinders gehad, wie se paaie egter vroeg geskei is. Sy biologiese pa is later weer getroud, hierdie keer met Cornelia Maria Joubert. Langenhoven se skoolopleiding ontvang hy hoofsaaklik in [[Engels]], eers van ’n aantal goewernantes en dan vanaf 1883 in die nuutgestigte plaasskool op Hoeko by die Hollandse Meester Marthinus Paulus Bloemkolk. Vanaf 1888 gaan hy na die dorpskool op Ladismith waar meneer J.R. Frylinck die hoof was en in Junie 1890 kom hy eerste in die Hoërskooleksamen in die destydse [[Kaapkolonie]]. Dan gaan hy vanaf Julie 1890 skool onder mnr. C.F. Rosenow by die Riversdal Public School for Boys. Hier loseer hy aan huis van die parlementslid mnr. Daniel du Plessis Bland en hy matrikuleer in Junie 1892, waartydens hy derde op die merietelys van die Kaapkolonie geplaas word. Op skool ontwikkel hy ’n besondere voorliefde vir Latynse prosa, wat later goed te pas kom by sy studie in die regte en sy direkte en ekonomiese skryfstyl help vorm. Hy trek ook voordeel uit die studie van Macaulay se “''Essay on Milton''”. Die stylteorie wat hy later in “''Die Opdraende Pad''” ontwikkel het, is gebaseer op aantekeninge wat hy in hierdie voorgeskrewe boek gevind het. Op [[Riversdal]] stig hy ’n skooldebatsvereniging en is redakteur van die weeklikse skoolblad, wat hy onder die naam “''The Pursuit of Knowledge''” begin. Hy katkiseer en word in 1892 aangeneem by die [[NG Kerk]] op Ladismith, maar worstel vir lank met sy geloofsekerheid. In 1893 ontmoet hy die onderwyseres Helena de Vries van Prins Albert tydens ’n debatsaand wat op Ladismith gehou is en hulle raak in 1894 verloof. Vanaf die begin van 1893 studeer hy aan die Victoria-Kollege (later die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]]). Sy doelwit was om hom in die regte te bekwaam, maar Stellenbosch het nog nie ’n regsfakulteit gehad nie. Hy het dus beplan om eers die B.A.-graad op Stellenbosch te verwerf en dan óf by die South African College in Kaapstad in te skryf óf deur selfstandige studie as prokureursklerk te kwalifiseer. Hy vind die universiteitslewe vervelig en aangesien dit indertyd onnodig was om klasse by te woon om eksamens af te lê, bly hy die hele 1894 op die plaas vir selfstandige studie. Sy besluit om tuis te bly is waarskynlik ook versterk deur sy begeerte om meer tyd saam met Helena de Vries deur te bring. Aanvanklik is hy ingeskryf vir [[Engels]], [[Nederlandse Antille|Nederlands]], Latyn, [[Grieks (dubbelsinnig)|Grieks]], Logika en Sielkunde, maar hy skryf nie eksamens in Grieks en Sielkunde nie, terwyl sy uitslae in die ander vakke nie besonder goed is nie. Hy besef dat hy leiding nodig het en keer dan die volgende jaar terug kampus toe, waar hy in Junie 1895 die B.A.-graad behaal. Op universiteit het hy ’n aktiewe aandeel aan die debatsvereniging. In 1893 lewer hy as eerstejaarstudent ’n rede oor “''What shall be the future language of South Africa?''” waarin hy aandui dat hy dink dat Engels die taalstryd sal wen, dat daar geen toekoms is vir [[Nederlands]] nie en dat Afrikaans op daardie tydstip nie die vermoë bied vir intellektuele opvoeding nie, omdat dit nie ’n letterkunde het nie en slegs ’n beperkte woordeskat bevat. Vanaf 8 Julie 1895 is Langenhoven onderwyser by ’n eenmanskooltjie op die plaas Langlaagte in die Transvaalse distrik [[Heidelberg]]. Sy termyn as hoof van hierdie skooltjie is nie ’n sukses nie en hy keer in Maart 1896 terug na Hoeko. Hy bly vir ’n tyd op die familieplaas, maar vestig hom dan op Ladismith, waar hy aanvanklik private onderwys gee. ’n Paar maande na sy terugkeer uit [[Transvaal]] word sy verlowing met Helena de Vries verbreek. Hy gaan kuier dan by Anna van Velden, vir wie hy private klasse gee om haar met haar skoolwerk te help. Gou raak hy verlief op Anna se ma, die weduwee Lenie van Velden. Op 23 Februarie 1897 trou hy op Ladismith met die tien jaar ouer Magdalena Maria (Vroutjie) Hugo (in daardie stadium die weduwee Van Velden). Sy is op 12 Mei 1863 op die plaas Nobelsfontein naby [[Victoria-Wes]] gebore en is op 23 Mei 1950 oorlede. Sy het reeds vier kinders uit haar vorige huwelik gehad, drie dogters (Anna Elizabeth Christina, gebore 1882; Elizabeth Overgaauw, gebore 1886; en Magdalena Antoinette, gebore 1889) en ’n seun (Cornelis Johannes Hugo, gebore 1891). Twee van haar kinders (Dirk en Margaretha Julia) is baie jonk oorlede. Hulle bly aanvanklik in sy vrou se huis op Ladismith, maar die verhouding tussen Langenhoven en sy stiefkinders, wat by hulle inwoon, is van die begin af nie baie goed nie. Later sou dit verder versleg weens Langenhoven se drinkery en ingrypende politieke verskille. Van die einde van 1896 tot 1899 skryf Langenhoven in as kandidaat-prokureur by die firma Th. C.W. Johnson op Ladismith en hy verwerf in Junie 1899 die LL.B.-graad deur private studie aan die University of the Cape of Good Hope. Hy is nou gekwalifiseer om as beide advokaat en prokureur te werk. Op 17 Augustus 1899 word hy op die prokureursrol geplaas en begin hy as vennoot in die kantoor van J.A. Foster op Oudtshoorn. Hy is aanvanklik alleen na Oudtshoorn, maar op 18 Oktober 1899, ’n week nadat oorlog tussen die twee noordelike republieke in Suid-Afrika en Engeland verklaar is, sluit sy vrou en stiefkinders by hom aan in ’n huurhuis in Hoopstraat in [[Oudtshoorn]]. Die verhouding tussen Langenhoven en Foster werk nie goed uit nie en ná twee jaar as prokureur besluit hy om as advokaat in [[Kaapstad]] te praktiseer. Op 15 Augustus 1901 word Langenhoven dan as advokaat toegelaat in Kaapstad, ’n beroep wat hy tot 13 November 1902 sonder veel sukses beoefen. Sy vrou is met sy vertrek swanger en bly in Oudtshoorn agter; hy sluit weer by haar aan tussen Oktober 1901 en einde Januarie 1902 om haar by te staan met die bevalling. Op 22 Desember 1901 word sy enigste dogter, Margarita Rachel Engela, gebore. Engela is later met Niko Brümmer, ’n tandarts, getroud en hulle het een seun, Guillaume. Engela is op 20 Julie 1975 in die hospitaal op Ladismith oorlede. Guillaume, wat in 1971 ’n Ph.D.-graad in Wiskunde aan die [[Universiteit van Kaapstad]] behaal het, is getroud met Laetitia Conradie en hulle het drie seuns en ’n dogter, die bekende skryfster [[Willemien Brümmer]]. In Kaapstad begin Langenhoven reeds om alkohol oormatig te gebruik, ’n probleem wat hom die res van sy lewe sou kniehalter en in die tyd van sy verwydering van sy vrou ook tot groot spanning in die huwelik lei. Hy is na die geboorte van Engela teen die einde van Januarie 1902 terug na Kaapstad om sy praktyk as advokaat voort te sit, weer met weinig sukses. In Junie 1902 keer hy terug na Oudtshoorn om een saak te behartig en is in Augustus 1902 vir ’n laaste keer Kaapstad toe. Teen November 1902 is hy terug as prokureur op Oudtshoorn, weer in Foster se kantoor, waar hy onder meer wyd bekendheid verwerf op die gebied van watergeskille. Verder hanteer hy algemene sake wat gewoonlik op ’n plattelandse prokureur se pad kom, soos testamente en erfenisse, boedelprobleme, koop- en huurkontrakte, invorderings van agterstallige skuld, dagvaardings en enkele gevalle van diefstal, bedrog, egskeiding en naamskending. Waar hulle voorheen ’n huis gehuur het, koop sy vrou in Junie 1903 die huis waaraan hy die naam Arbeidsgenot gee en waar hy die res van sy lewe woon. Vanaf einde Maart 1912 is hy nie meer voltyds in die regspraktyk nie, maar hy behartig van tyd tot tyd tot 1918 nog enkele sake. Sy stiefdogter Anna van Velden het hom bygestaan in sy kantoor in Kerkstraat en later het Allan Pocock, wat met sy stiefdogter, Bessie, getrou het, as kandidaatprokureur by hom en Foster ingeskryf. Langenhoven was tot 1928 as prokureur geregistreer, waarna hy die Wetsgenootskap van die Kaap die Goeie Hoop versoek het dat sy lidmaatskap beëindig word omdat hy totaal onaktief was in die regswese. Aanvanklik skryf hy vermaaklike verhale en gedigte in Engels, waarvan sommige gepubliseer word. Hy bemoei hom egter ook organisatories met debatsverenigings en lewer vir hierdie verenigings vroeg reeds ’n aantal samesprake in Afrikaans. In 1910 skryf hy vir die Engelse koerant ''The State'' ’n artikel oor “''The problem of the dual language in South Africa''”, waarin hy Engels eerder as Nederlands as die uiteindelike taal van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|Suid-Afrika]] sien, ten spyte van sy klaarblyklike sterk gevoel vir Afrikaans. Die Engelse prys hierdie artikel met entoesiasme en die [[Hollandse Huis|Hollandse]] dagblaaie reageer sterk, wat hom omstreeks April of Mei 1910 noop om sterk standpunt begin in te neem vir Afrikaans, aangesien hy veral negatief was dat Nederlands die taalstryd sou wen. Hierdie nuwe ingesteldheid en standpunt vind uiting in artikels wat in ''Ons Land'', ''De Volkstem'' en ''[[Die Brandwag]]'' verskyn. Op 1 April 1912 word hy redakteur van ''Het Zuid-Westen'', ’n Oudtshoornse nuusblad, wat hy vir die volgende drie jaar, benewens artikels oor aktuele sake, as podium vir sy opvattinge oor Afrikaans gebruik. Hier is [[Sarah Goldblatt]] vanaf September 1912 sy assistent en hulle het lewenslank ’n besonder hegte verhouding. Sy word sy vertroueling, sy klankbord en waarskynlik ook sy [[minnares]], en as kuratrise van sy literêre nalatenskap het sy die Langenhoven-legende tot met haar eie dood in 1975 met drif en toewyding aan die gang gehou. Die ineenstorting van die volstruisveremark aan die begin van 1914 raak die omgewing van Oudtshoorn besonder nadelig en ''Het Zuid-Westen'' word weens finansiële probleme gedwing om op 9 Januarie 1915 te sluit. Hiermee kom sy joernalistieke loopbaan tot ’n einde, hoewel hy as Sagmoedige Neelsie steeds gereelde politieke artikels vir ''[[Die Burger]]'' skryf en ook vanaf April 1922 die weeklikse rubriek “''Aan stille waters''” behartig, welke rubrieke later in twee bundels gepubliseer word. Vanaf die sluiting van ''Het Zuid-Westen'' maak Langenhoven hoofsaaklik ’n lewe deur sy inkomste as politikus en sy inkomste uit sy skryfwerk. In ’n brief aan ''Het Zuid-Westen'' van 19 Januarie 1914 lewer Langenhoven ’n sterk pleidooi dat daar ’n nuwe lid vir Oudtshoorn in die komende Provinsiale Raadsverkiesing verkies moet word en hy stel homself voor as kandidaat. Die wyse waarop hy hom as kandidaat vir die Provinsiale Raad verkiesbaar gestel het, was nie alleen hoogs ongewoon nie, maar iets unieks in die politieke geskiedenis van Suid-Afrika. Dit tel egter in sy guns dat die kiesers nie tevrede was met die sittende lid nie en almal was moeg vir die outokratiese optrede van die administrateur, sir Frederic de Waal, en die raadslede se vrees om hom teen te gaan. Langenhoven se potensiële kiesers het geweet dat hy nie op hom sou laat trap nie. Op nominasiedag 2 Maart 1914 word hy dan ook voorgestel as kandidaat vir die Provinsiale Raad as lid van die [[Suid-Afrikaanse Party]] van Botha en Smuts. Daar was geen verdere nominasies nie; dus is hy onbestrede as verkose lid verklaar. Op 23 April van dieselfde jaar loods hy in die Provinsiale Raad ’n mosie deur waarvolgens Afrikaans as voertaal tot en met standerd vier in die [[Kruik|Kaaplandse]] skole erken word. Hierdie mosie word sonder ’n enkele teenstem aanvaar en in 1917 word Afrikaans in die hele laerskool ingevoer en vanaf 1920 ook in die hoërskool. In 1913 word hy lid van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|Zuid-Afrikaansche Akademie voor Taal, Letteren en Kunst]] en in Julie 1914 maak hy ’n drieledige voorstel aan die Akademievergadering in Bloemfontein. Hy stel onder andere voor dat die Akademie sy goedkeuring aan onderwys in Afrikaans gee, hulp verleen met die verskaffing van leermiddels in Afrikaans en ook ’n spellingkommissie aanstel om spelling in Afrikaans te standaardiseer. Hy lewer ook sy belangwekkende toespraak oor “''Afrikaans as voertaal''” by hierdie geleentheid en dit word later met spellingwysigings opgeneem in “''Ons weg deur die wêreld''” en ook deur [[P.J. Nienaber]] opgeneem in “''Pleidooie in belang van Afrikaans Deel II''”. Hierdie toespraak is ’n hoogtepunt in sy pleidooie vir Afrikaans en dit is opvallend hoe hy telkens die abstrakte en konkrete, teorie en praktyk, uitspraak en voorbeeld met mekaar afwissel en sy standpunt by herhaling aan die hand van illustrasies uit die eg-Afrikaanse werklikheid aan die toehoorder oordra. Langenhoven word hier verkies as lid van die eerste spellingkommissie, maar sy geografiese verwydering van die res van die kommissie lei daartoe dat hy geen werklike bydrae lewer nie en in 1915 nie herverkies word nie. Kort voor hierdie vergadering van die Akademie stel hy ook sy “''Memorie aan die Afrikaanse Taalgenootskap''” op, wat mede-onderteken word deur ’n aantal joernaliste wat daarop aandring om Afrikaans as medium vir hulle beriggewing te gebruik. Hierdie uitlaatklep vind hulle wanneer die [[Naspers|Nasionale Pers]] op 18 Desember 1914 op [[Stellenbosch]] gestig word en die daaropvolgende stigting van ''Die Burger'' in Julie 1915. Baie van Langenhoven se boeke verskyn hierna by Nasionale Pers en vele bydraes van hom in ''Die Burger''. Sarah Goldblatt verhuis in 1917 na Kaapstad en word daarna Langenhoven se skakelpersoon met die Nasionale Pers, wat sy onderhandelings met die uitgewers en die koerant behartig. Langenhoven se bande met hierdie groep versterk wanneer hy vanaf 24 April 1922 ’n gereelde weeklikse rubriek in ''Die Burger'' onder die titel “''Aan stille waters''” skryf, waarvoor hy dan ook ’n meer gereelde inkomste uit sy skryfwerk verkry. Langenhoven bedank in April 1925 uit die Akademie sonder opgaaf van redes, maar in ’n brief aan Sarah Goldblatt blyk dit dat hierdie bedanking geskied as gevolg van beide politieke oorwegings (weens die sterk teenwoordigheid van ondersteuners van die [[Suid-Afrikaanse Party]]) en literêre oorwegings (die oorheersing van letterkundiges wat hul studies in die buiteland afgehandel het en opvattings oor die letterkunde gehuldig het wat Langenhoven nie aanstaan nie). Wanneer Botha en Smuts in 1915 tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] Duitswes-Afrika (tans Namibië) binneval en die rebel [[Jopie Fourie]] teregstel, ondersteun Langenhoven die politieke rigting van generaal Hertzog en verander sy alliansie in die Provinsiale Raad na die nuut gestigte [[Nasionale Party]]. Hy stig ook ’n tak van hierdie party in 1915 op Oudtshoorn en word die eerste voorsitter van hierdie tak. Redelik gou word hy ook opgeneem in die hoofbestuur van die Kaaplandse Nasionale Party en van 1929 tot sy dood is hy voorsitter, terwyl hy van die begin af lid was van die Federale Raad. In 1915 het hy hom verkiesbaar gestel vir die [[Volksraad]], waar hy Oudtshoorn sou verteenwoordig. Hy is aangewys as die Nasionale Party se kandidaat, maar het in die verkiesing van Oktober 1915 met 281 stemme teen die Suid-Afrikaanse Party se kandidaat verloor. In 1917 wen hy egter die verkiesing vir die Provinsiale Raad in Oudtshoorn en in Junie van hierdie jaar word hy ook tot die Uitvoerende Komitee van die Raad verkies. Iemand wat waardering uitspreek vir Langenhoven se politieke standpunte in hierdie tyd is die jong advokaat met boerderybelange in De Rust, S.P. le Roux. Le Roux is later Nasionale Party Kabinetsminister en Langenhoven word peetvader van sy seun, die skrywer [[Etienne Leroux]]. In 1920 word hy Volksraadslid vir Oudtshoorn wanneer hy die setel met ’n meerderheid van 225 teen die Suid-Afrikaanse Party se A.H. Mulder verower. Wat Langenhoven se vriend S.P. le Roux gevrees het, is egter nou bewaarheid. Hy was bang Langenhoven sou nie die nodige geduld aan die dag kon lê as hy in die koukus nie sy sin kon kry nie. Langenhoven was ongelukkig in die Volksraad en gefrustreerd as hy nie sy oogmerke gou genoeg kon bereik nie. Kort na die verkiesing het hy op Ladismith aan S.P. le Roux gesê hy wil terug na die Provinsiale Raad en dat sy vriend hom dan in sy plek vir die Volksraad moet beskikbaar stel. Le Roux wou egter niks weet nie. In Februarie 1921 verloor Langenhoven die setel wanneer generaal Smuts weer ’n algemene verkiesing uitroep en die Suid-Afrikaanse Party met ’n meerderheid van 115 stemme wen. Ná Langenhoven se toetrede tot die politiek was sy salaris as politikus sy enigste vaste inkomste en hierdie nederlaag het beteken dat hy hierdie inkomste verloor het. Hy het dus probeer om ander werksgeleenthede te soek, aangesien die politiek ook maar wisselvallig was. In 1921 het hy sy oog op die professoraat in die regte aan die Universiteit Stellenbosch gehad, maar dit het nie gerealiseer nie. Ten spyte van bedenkinge oor sy individualisme en drankmisbruik word hy dan deur die Nasionale Party verkies as senator. Hy beklee hierdie pos tot met sy dood, wat hom in staat stel om ook met die amptelike erkenning van Afrikaans as landstaal op 25 Mei 1925 ’n beduidende rol te speel. Hy lewer besonder invloedryke toesprake in die parlement en is lid van die parlementêre komitee wat die saak ondersoek, verskeie belanghebbendes oor die regs- en taalkwessies uitvra en ook onderhandel met moontlike teenpartye. Wanneer Langenhoven in Kaapstad was vir die Parlementsittings of Kaapstad om ander redes moes besoek, het hy gewoonlik by Sarah Goldblatt (eers in die [[Tuine, Kaapstad|Tuine]] en later in [[Mowbray]]) tuisgegaan.<ref>Kannemeyer bespreek die verhouding tussen Langenhoven en Sarah Goldblatt indringend in “Langenhoven: ’n lewe”, bladsye 645-654. Direkte aanhalings is afkomstig uit hierdie bron.</ref> Sy moes hom telkens fisiek uit die ellendes van sy drankverslawing red, soms deur hom letterlik in die huis in te dra en te verpleeg. In Sarah het Langenhoven ook ’n geestesmaat gevind. Sy was die persoon buite sy huislike kring wat die hartstog van sy ideale verstaan het, wat sy kunstenaarsiel begryp en vertroetel het en vir wie hy ten volle met sy werk kon vertrou. Die twee het deur die jare ’n drukke korrespondensie gevoer en uit die korrespondensie is dit duidelik dat daar ’n baie hegte en diep vriendskap tussen hulle was en na baie mense se mening veel meer as net vriendskap. Na Sarah se dood was daar gerugte van ’n seksuele verhouding tussen die twee, maar Jan Scannell het hierdie gerugte as onwaar afgemaak. In sy biografie van Langenhoven meen [[J.C. Kannemeyer]] egter dat Scannell die kodes wat daar in die korrespondensie tussen Langenhoven en Sarah was, kon misgekyk het. In ’n brief van 11 Januarie 1926 het Sarah geskryf dat sy alle briewe van hom noukeurig nagegaan het. Alle briewe te make met sy manuskripte, politiek en die pers het sy gehou en die ander tot niet gemaak. Terwyl sy hiermee besig was, het sy “seergekry”, want elke brief “hou ’n intieme skakel uit die verlede voor my oë, en dit vind dadelik weerklank in my geheue en hart”. Daar is verseker kodes wat gereeld in briewe tussen hulle na vore kom wat slegs begryp kan word in die lig van ’n intieme verhouding tussen hulle. Telkens in Langenhoven se briewe is daar ’n soort refrein wat daardeur loop: “Alles is beuselagtig op die een ding ná wat ek nie kan skryf nie” (7 Julie 1924); “Daar is nie ’n ding wat ek sou kan sê nie of ek moet stilbly daarvan” (13 November 1924); “Jy weet, Sub, daar is niks hiervandaan te skryf nie, of ek moet skryf wat ek nie kan skryf nie” (7 Januarie 1925); “Maar ek kan nie vir jou skryf nie want oor die een ding waar my hart vol van is, moet ek nie skryf nie” (16 Junie 1925). Langenhoven word veral onthou vir sy humoristiese en satiriese werke. Hy was 'n veelsydige skrywer wat meesterlike kort prosa en poësie geskryf het. Hy was welbekend vir sy skerp sin en sagte maniere. Hy het 'n denkbeeldige olifant geskep (baie mense wat hom geken het, kon getuig dat daar nooit 'n werklike olifant was nie<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2000/07/01/3/17.html | title=Staaltjies rondom die skerpsinnigheid van C.J. Langenhoven | date=17 Maart 2000 | publisher=[[Die Burger]] | archive-url=https://archive.is/20130725160110/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2000/07/01/3/17.html | archive-date=25 Julie 2013 | access-date=25 Julie 2013 | url-status=dead }}</ref>) genaamd ''Herrie''.<ref>[[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}}</ref> Hy het Herrie se naam in 'n klip gekerf langs die [[N12]]- nasionale hoofweg, halfpad binne-in [[Meiringspoort]], (buite Oudtshoorn). Hierdie klip staan bekend as [[Herrieklip]]. Benewens die los praatjies en gerugte was daar ander inligting wat ook meer lig op die hele saak werp. Die Pococks was doodseker dat daar ’n verhouding was. Vroutjie se kleindogter, Marjorie Pocock, was veral uitgesproke en het meer as een maal gepraat oor Langenhoven se seksuele onversadigbaarheid en onstuimighede, insluitend ’n insident met Sarah in die kantore van ''Het Zuid-Westen''. Dan het Guillaume Brümmer, Engela se seun, sy ouma en moeder een aand hoor gesels. Langenhoven se verhouding met Sarah het ter sprake gekom. Op Engela se vraag hoekom haar ma dit alles verduur het, antwoord Vroutjie: “Ek het hom liefgehad.” Sy het ook aangedui dat selfs die verhouding nie genoeg was om ’n breuk tussen hulle te bring nie, selfs nie die keer toe sy haar man en Saartjie in Arbeidsgenot op heterdaad in ’n bed betrap het nie. In Arbeidsgenot het Vroutjie vir Langenhoven die huislikheid verskaf sodat hy sy skeppingsdrang kon uitleef. Sy het met haar waardigheid, liefde en wysheid aan hom ’n vervullende huwelik en gelukkige tuiste gebied, terwyl Sarah vir hom ’n intellektuele stimulus was. Langenhoven is op Vrydag, [[15 Julie]] [[1932]] in sy huis op Oudtshoorn aan ’n [[hartaanval]] oorlede. Sy vrou is op 23 Mei 1950 oorlede en Sarah Goldblatt op 22 Mei 1975. == Skryfwerk == {{Aanhalingsboks3 |aanhaling=Die meerderheid is reg, die minderheid opreg.|bron=C.J. Langenhoven}} Behalwe sy moedertaal, Afrikaans, was Langenhoven magtig in Engels,<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 79: ''(En tussen hakies, en oor die algemeen, wil ek nou van hierdie geleentheid gebruik maak om te betuig dat my omvangryke lees en studie van die Engelse taal meer vir die vorming van my skrywe in my eie taal gedoen het as om my bloot te stel aan 'n anglisisme deur 'n onbedagsaamheid hier en daar. Engels is, soos Afrikaans, helder en reguit en saaklik. Jy sê wat jy te sê het en klaar.)''</ref> Latyn<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl.78: ''As ek moet uitsoek onder my skuldverpligtings aan meneer Rosenow, vind ek dit moeilik om 'n kort lysie te maak, maar met die oog op die huidige doel meld ek vernaamlik twee, vereers sy deeglike voortbou op die grondslag deur meneer Frylinck gelê by die studie van die Latynse prosa. Meer en meer het hy Latyn vir my 'n lewende taal gemaak, en as ek met my werk in my eie taal blyk gegee het van begrip van die vereistes van logiese sinsbou, dan was daardie oefening in Latyn 'n groot bydraag daartoe. […] Toe ek later, as volwassene en getroude, in die regte studeer het vir die LL.B.-graad, by myself en sonder hulp, kon ek sulke Latynse werke soos die van Voet en die Pandekte van Justinianus vir my plesier lees, sonder om ooit aan die taal te dink.''</ref> en redelik ook in Duits en in Hooghollands (Nederlands).<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 59-60: ''Ons kinders is gemaak Engels praat, selfs buitekant die skool, maar nooit was daar van Meester se kant die minste poging om ons te maak Hooghollands praat nie, selfs nie met hom nie, en selfs nie in die Hollandse klasse nie. Daar by ons, soos orals elders, was dit maar 'n vanselfsprekende saak dat jy 'n Afrikaner enige vreemde taal kan leer praat maar nie Nederlands nie. […] Meester Bloemkolk had van teoretiese grammatika geen grondige logiese begrip nie. (Ek het daar 'n Hollandse spraakkuns op skool gebruik – die liewe ou [[Marinus Stucki|Stucki]] s'n. Maar dáár was ook geen stucki logika in nie.) Maar Meester het my, vir meer as die betrokke standaard van onderwys en ouderdom, deeglik Nederlands geleer. Toe ek uit sy skool weggegaan het, het ek dit seker min swakker geskryf as wat ek dit vandag kan skryf. Verder het hy my, by die skoolwerk verby, 'n menige Nederlandse boeke geleen om te lees en ek het hulle verslind. En daar is geen twyfel aan nie dat my woordeskat (wat ek vandag nog altyd te armoedig vind vir die uitdrukkings van my gedagtes) deur Nederlandse lees en studie verbeter is.''</ref> Langenhoven was gaande oor Latyn,<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 96-97:''En daarby had ek die voordeel dat ek my na hartelus kon verdiep in my lieflingsmedium, die Latynse prosa. Nie alleen het die ou Romeinse juriste 'n logiese regstelsel opgebou waarvan die politieke staatsinstellings en regsbegrippe en regspleging van die hele Westerse Europese beskawing die erfgenaam is nie. Met hulle rangskikking en terminologie het hulle 'n doeltreffende taalmasjinerie en gedagtemasjinerie vervaardig waarsonder dit moeilik is om te sien hoe selfs sulke skynbaar opsygaande geestesbedrywighede soos die verskillende natuurkundige vakke 'n medium van uitdrukking kon gevind het. Al het daardie medium nie Latyns gebly nie dan is hy die toepassing van die Latynse tradisie. Vér afwykendes, soos die Duitser en die Hollander en die Skandinawiër, het van Latyn geleer hoe om hulle eie taal vir intellektuele en wetenskaplike doeleindes bruikbaar te maak. En so, om tot die persoonlike doel terug te kom, het my Latyn my geleer om by die gebruik van eie Afrikaans die regte lyn te vat wat die kortste afstand tussen twee punte is; om oortolligheid en vertroebeling te vermy; om nie tevrede te wees met gesegdes wat niks sê nie; om my toe te lê op noukeurigheid van uitdrukking; om eenvoud en helderheid hartstogtelik ná te streef. In hierdie opsig loop die gees van die Latynse taal met die gees van Afrikaans saam, soos hy saamloop met die gees van die regswetenskap en die natuurwetenskap.''</ref> maar kon geen vat kry in die Grieks wat hy op universiteit moes leer nie.<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 81: ''En dan, om nog 'n voorbeeld te noem, was Grieks een van ons onderwerpe. En net so 'n liefde ek altyd had vir Latyn, net so 'n renons had ek teen Grieks. 'n Taal moet eerlik en redelik wees. Waarvoor het hulle die ellendige aksente gaan opsit terwyl die poësie tog nie daarvolgens geskandeer word nie? En waarvoor was klem-aanduidings in daardie taal meer nodig as in enige ander – net maar om my studie te verswaar? Ook met die oorhoping van tye en deelwoorde kon ek nooit oor die weg kom nie omdat nòg boek nòg meester die logiese verskille van funksies daarvan vir my kon uitlê. Ek was geneig om te dink dat die ou Grieke self nie daardie funksies uit mekaar geken het nie. En die woordbetekenisse was nog erger. Ek soek 'n woord in die leksikon op en dan kry ek 'n bladsy vol ekwivalente, sommige daarvan lynreg die teenoorgestelde van ander. Daarom was Grieks so handig vir 'n dialektiese wapen in die metafisiese en teologiese twisgeskille, soos in die sake van ''Homoiousion'' teenoor die ''Homoousion''. Jou teëstander kon jou nooit betrap nie, net maar tussen jou stofdampe dikker stof opskop om jou eie te verdwarrel. […] Vir twee groot doeleindes het Grieks darem gedeug, omdat albei so konkreet en onbenewelbaar helder is – Homerus en die Nuwe Testament.''</ref> Grieks het hy (tydelik) bemeester deur sowel die oorspronklike werke as die Engelse vertalings te leer.<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 88-89: ''Tot sover het ek redelik kans gesien om sonder buitensporige inspanning die vereiste minimum van punte te behaal. Maar daar was die ellendige Grieks. En terwyl ek in elke geval die Griekse geskiedenis, oudhede en mitologie nooit eens sou aankyk om te leer nie, en nimmer in staat sou wees om 'n Engelse sin in Grieks oor te sit nie – wat sou van my word in die ,,unseen paper"? Daar was maar een kans – ek moes my in staat maak om die ongesiene Griekse passasies wat daarin sou voorkom, voor die voet te lees. Toe het ek dan vir my 'n Griekse Nuwe Testament aangeskaf en aan die lees gegaan, beginnende by die (taalkundig-) maklike Evangelie van Johannes. Toe ek weer sien kon ek die Testament op enige plek oopslaan en vlot lees. Natuurlik was my bekendheid – 'n byna woordelikse bekendheid – met die Hollandse Testament vir my van groot diens; daar was nie twee tale buitekant voor my nie maar een binne en een buite. Daarná het ek Homerus op dieselfde manier begin, aanvanklik met 'n ,,crib" - 'n klaar Engelse vertaling – en weldra kon ek bladsye lees sonder om ooit na die vertaling te kyk. 'n Paar prosawerke, Xenophon en Plato (sy taal is baie eenvoudig, amper on-Grieks) – nie wat voorgeskryf was nie – het ek op dieselfde manier aangepak, sodat die taal vir my langsamerhand minder en minder vreemd geword het; kort-kort betrap ek my dat ek stukke-stukke lees sonder om te weet dat dit Grieks is (behalwe vir die ongerymdhede). So gaan dit met die luiaard – ek het op die ou end op my onwillige manier tien maal soveel Grieks gelees as my vlytige maters. Toe ek die Griekse ,,unseen paper" by die eksamen oopmaak, lees ek vinnig die drie lang Griekse passasies deur en daar staan nie 'n onbekende woord nie. By die deur uitgaande – anderhalfuur voor die toegelate tyd verstreke was – wys ek met my vinger na my bors en ek vorm met my lippe die klanke B.A. vir my maters wat nog met geskiedenis en oudhede sit en swoeg tot die laaste bittere einde toe.''</ref> Maar nie sonder hulp nie.<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 90: ''Daar was 'n nooientjie wat my baie goedgesind was, en ek het na haar toe gegaan met die Griekse werke in die een hand en die ooreenkomstige Engelse vertalings (hulle was maklik in gedrukte boekvorm beskikbaar) in die ander. En ons het in haar tuin onder 'n vyeboom gaan sit op twee gemakstoele, twee of drie voormiddae in die loop van die week voor die eksamen; en sy het die Engels hardop gelees – sommer vlot aanneen, daar was nie tyd vir soetjies-ry oor die stampplekke nie – en ek het die Grieks bygehou. In die aande het ek die redakteurs se inleidings en voetnote deurgelees. En toe ek in die eksamenkamer kom was daar niks in die betrokke papier om oor te bekommer nie. Maar dieselfde eksamen sou ek veertien dae later nie weer kon afgelê het nie. Nou ja, ek het so gou as moontlik my solder skoongemaak van Grieks om plek te maak vir wat nuttiger was.''</ref> Hy is wel jammer dat hy nie verder Duits beoefen het nie,<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 76-77: ''Terloops meld ek dat ek, tydens my skoolgang op Ladismith, Duitse lesse geneem het by eerwaarde Carl Prozesky, omtrent die mees konsensieuse man wat ek in my lewe ontmoet het. Sy onderrig was deeglik – wat eintlik van 'n Duitser oorbodig was om te sê – en op die end van die studie kon ek redelik Duits praat en skryf – lees kan ek dit nog vandag wanneer ek buitengewoon fris en uitgerus is om mee te begin. Maar die taal het my nie so aangetrek dat ek met sy beoefening voortgegaan het nie. In alle geval, ek het nie soveel daarmee te doen gehad dat my Afrikaanse eenvoud daaronder gely het nie. In een opsig is dit jammer dat ek die Duits weggegooi het. Daarom is die Duitsers die ywerigste en volhardendste nasie op aarde omdat hulle so 'n verskriklike dissipline in hulle suielingsjare moet deurgaan by die aanleer van hulle moedertaal.''</ref> maar huldig nie dieselfde standpunt teenoor Frans nie.<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 107: ''Qui s'excuse s'accuse (as ek die geykte Franse spreekwoord op geheue af reg spel. Ek is maar bly dat ek my nie moeggemaak het om Frans te leer nie. Jy kan nie in die Franse taal vloek nie; ál die vloekwoorde het alledaags geword)''.</ref> Sy bewondering vir die Nederlanders en Duitsers se taalvermoë verwoord hy in sy outobiografie, ''U dienswillige dienaar''. Hiermee benadruk hy dat by die Griekse eksamen sy Hollandse dosent geen genade sou toon tydens die merkwerk nie.<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 87: ''Deur die soort rampe wat my my lewe lank gevolg het, moes dr. Van Oordt, saliger gedagtenis, juis daardie jaar Griekse eksaminator wees. Hy was 'n Hollander, sodat hy nie 'n ander se moeilikheid met 'n onmoontlike taal kon besef nie. (Hollanders en Duitsers leer sulke eenvoudige taaltjies soos Grieks en Sjinees en Russies aan as speelwerk vir ontspanning.)''</ref> In ''Loeloeraai'' laat blyk Langenhoven sy eietydse taalhouding: ''Dit was 'n goeie ding, dog ek, dat dit so getref het dat hy'' [Loeloeraai, die ruimtewese] ''sy eerste aanraking met die aarde in Suid-Afrika gevind het. Sê nou hy was in Holland of Duitsland of China te lande gekom, hoe sou hy ooit oor die onmoontlikhede van daardie ongerymde en onleerbare tale gekom het om te kan verstaan en hom verstaanbaar te maak? In Engeland sou dit nog op 'n manier kon gegaan het sovér as die taal betref, maar natuurlik daar is die mense weer onmoontlik. Met Afrikaans en Afrikaners ondervind geen vreemdeling mos ooit moeilikheid nie. Hulle met hom altemit ja.''<ref>Langenhoven, C.J. 1923 (1941-uitgawe). ''Loeloeraai''. Kaapstad: Nasionale Pers, bl. 30</ref> In Langenhoven se ''Versamelde Werke'' (1956), Deel II, bl. 127, sal die leser afkom op 'n brief gerig aan Engela wat in Latyn geskryf is. Hierdie brief het betrekking tot ''Mof en sy mense'', wat aan Engela opgedra is. Kannemeyer<ref>Kannemeyer, John Christoffel. 1995. ''Die dienswillige dienaar: 'n Langenhoven-fotoboek''. Kaapstad:Tafelberg, bl. 52</ref> se vonds, 'n vertaling deur Langenhoven self, word hiernaas gestel vir duidelikheid: {|- |Latyn |Afrikaans |- |''Engelae, filiae meae, salutem!'' | Aan Engela, my dogter, Groete! |- |''Unicum, o carissima, corpolis mei natum es.'' | Liefste, jy is die enigste kind van my liggaam. |- |''Alios quidem ex animo liberos nonnullos procreavi.'' | Ja, ek het 'n klompie ander kinders uit my gees voortgebring. |- |''Quorum ingenia permulta mala unde deducta sint scienter notum exploratumque est mihi, meipsum per vitam longam cognoscenti.'' | Hulle menigvuldige slegte eienskappe – waar die vandaan afstam, is wetenskappelik en noukeurig aan my bekend, ek wat myself deur 'n lange lewe van ondersoek ken. |- |''De bonis autem partibus eorum raris rationem afferre non possum.'' | Maar van hulle goeie dele, so skaars as die is, is ek nie in staat om rekenskap te gee nie. |- |''De avia tua matre mea, de matre tua amicissima mea, de filia mea te ipsa, de permultis aliis, vivis ac mortuis, afflatus quorum non ego dignus ad me pervaserunt, nec inter eos distinguere possum ut cuique suum tribuam.'' | Van jou oumammie, my moeder; van jou moeder, my beminde; van my dogter, jyself; van baie, baie ander, lewendes en dooies, het daar invloede wat ek nie wêrd is nie, na my toe deurgetrek, maar ek kan nie tussen hulle onderskei om aan elk die erkenning te betuig wat hom toekom nie. |- |''Hoc autem puellum (extra mala!) tuum solum est, a litera prima usque ad ultimam in oculis tuis creatum, coram te pedetentim natum.'' | Maar hierdie kindjie (buiten sy kwaad!) is jou alleen, van die eerste letter tot die laaste voor jou oë geskape, in jou teënwoordigheid stap vir stap gebore. |- |''Cape igitur quod jam ab initio tuum: filium proprium, patris nepotem, sicut non alienum adopta!'' | Neem dan wat reeds van voor af joue was – jou eie seun, jou vader se kindskind, nie as die aangenome kind van 'n vreemde nie. |- |''Simul autem accipe, o Engela, quod similiter omnino semper tuum: caritatem patris tui, C.J. Langenhoven.'' | Maar ontvang daarby wat net so goed algeheel en altyd joue reeds was – die liefde van jou vader, C.J. Langenhoven. |- |''Postscriptum: Eruditionem in capitibus sequen tibus expositam, hic celare non deceret: doctoraturus te saluto.'' | Naskrif: Dit sou nie gegaan het om die geleerdheid wat in die navolgende hoofstukke ten toon gestel is, hier te verberg nie. Dis 'n aspirant-doktor wat jou hier groet. |- |''Cura ut valeas!'' | Sorg dat jy fris bly. |- |} {{Aanhalingsboks3 |aanhaling=Moenie 'n ander beskuldig dat hy sy oë oopgehou het onder die gebed nie; hy het maar net gekyk of joue toe was. |bron=C.J. Langenhoven}} C.J. Langenhoven se bekendste werk is [[Die Stem van Suid-Afrika]] wat hy in [[1918]] geskryf het. Die musiek daarvoor is in [[1921]] deur M.L. de Villiers gekomponeer. 'n Passasie uit Die Stem vorm vandag 'n deel van die [[Volkslied van Suid-Afrika]]. Benewens dit het sy skryfloopbaan amper elke genre aangeraak, van poësie tot spookstories. Hy het verskeie werke in Afrikaans vertaal, onder andere die ''Rubaiyat of Omar Khayyam''. Hy het nuwe Afrikaanse gesegdes geskep en het selfs 'n liefdesgedig (in bogtaal) aan sy hond geskryf. Langenhoven was instrumenteel in die beweging om Afrikaans erken te kry as amptelike taal, asook as eerste taal in skole in plaas van Nederlands. Afrikaans is in [[1925]] amptelik in die parlement gebruik, en uiteindelik in [[1927]] erken as 'n amptelike taal van Suid-Afrika saam met [[Engels]]. In die negentigerjare van die negentiende eeu skryf hy nie doelgerig nie. Uit 1899 dateer ’n ongetitelde, onvoltooide handleiding in Engels oor die regte van die individu, in besonder die regte in verband met eienaarskap, besit, vervreemding, gebruik en gevangehouding. “''The life history of an ostrich''” dateer ook uit hierdie tydperk. Hierdie werk, wat in 1953 gepubliseer is, beskryf die gehele lewensiklus van die volstruis. Etlike ander werke, hoofsaaklik in Engels, word ook vroeg in die twintigste eeu deur hom geskryf. Hy begin eers laat in sy lewe met alle erns sy skryfwerk in Afrikaans beoefen en slegs enkele Afrikaanse werke verskyn voor 1910. Dit sluit in “''Ons almaal se erfenis''”, wat in die manuskrip die titel “''Rein geluk''” gehad het, asook “''Die grijsaards jeug''”. In ''De Volkstem'' van omstreeks 1908 verskyn onder andere “''Wysheid uit die rooi kole''”, “''Twee oues van dae''”, “''Die kluisenaar van die Karroo''” en “''Meester''”, almal stukke wat later in “''Ons weg deur die wêreld''” opgeneem word. Nadat hy hom bewus geword het van sy roeping om Afrikaans te bevorder, poog hy om in sy werk die volk te laat lees en lewer werk in feitlik alle genres om die groot tekort aan toepaslike leesstof aan te vul. In 1910 reeds publiseer hy “''Padlangers en zonder doekies''” (met subtitel “''’n Afrikaansche boodschap van ’n Afrikaander aan Afrikaanders''”), waarin hy betoog vir Afrikaans en so sy lewenstaak begin. Hierin toon hy op oortuigende wyse aan hoedat Afrikaans baie beter geskik is as Nederlands om Engels die stryd aan te sê. Hoewel hy eers betreklik laat bewus word van sy roeping as taalstryder en skrywer, produseer hy hierna binne minder as ’n kwarteeu ’n omvangryke oeuvre. As deel van sy bevordering van Afrikaans skryf hy ’n paar taalhandleidings wat gemik is op Engelssprekendes om hulle begrip van Afrikaans te verbeter. Een van die eerste take wat hy na 1910 in belang van Afrikaans gedoen het, was die publikasie van “''The royal road to Cape Dutch''”. Gedurende hierdie tyd was daar baie Engelstaliges en Jode in Oudtshoorn wat nie Afrikaans kon verstaan nie. Om hierdie mense in sy eie vriendekring, asook die algemene Engelstalige bevolking van Suid-Afrika te help, het hy hierdie handleiding in drie “stages” opgestel: deel I is ’n “grammar”, terwyl deel II bedoel is as “a reading primer being the farce ‘''Die trouwbelofte''’ with notes and exercises and vocabulary” en deel III beoog om ’n “advanced reader” te wees. Die eerste twee dele het by Pocock verskyn, maar die derde deel is nooit gepubliseer nie. In 1926 lewer hy “''A first guide to Afrikaans''”, gemik op Engelssprekendes wat begin om Afrikaans aan te leer. Hierdie werk word deur ’n onbekende persoon in ’n resensie in die ''Cape Times'' van 22 April 1926 en deur D.B. Bosman op 16 Junie 1926 in ''Die Burger'' negatief beoordeel. Langenhoven reageer baie skerp op Bosman se resensie en stuur etlike telegramme en ander boodskappe aan die redaksie van ''Die Burger'', waarin hy onder andere vir Bosman “’n parmant” noem wat “in Holland of Duitsland een van die doktors-tietels opgetel het wat daar rondlê”. Die redaksie van ''Die Burger'' beantwoord sy besware op rasionele gronde en plaas dan spesiaal ’n resensie van professor J.J. Smith wat aanvanklik in ''Die Huisgenoot'' verskyn het en positief is oor hierdie werk van Langenhoven. Na ’n maand gaan lê die stof, maar in hierdie tyd het Langenhoven nie een rubriek vir “''Aan stille waters''” gelewer nie. Hierdie reaksie is tipies van Langenhoven se gevoeligheid vir die kritiek van resensente wat na sy mening nie sy werk verstaan en na waarde skat nie en hy neem reeds betreklik vroeg in sy loopbaan stelling in teen hierdie doktore, professore en ander resensente wat sy lewe “vergal”. Voorin die meeste van sy latere werk verskyn die versoek “Geen resensie word gevra nie”. === Romans === Sy belangrikste bydrae is op die gebied van die prosa. Sy boeke is telkens herdruk en duisende eksemplare van elkeen is verkoop. In die twintigerjare skryf hy ’n aantal romans. Die eerste in 1921 is “''Sonde met die bure''”, waarna volg die soortgelyke satiries-humoristiese “''Doppers en Filistyne''” (1922) en “''Herrie op die ou tremspoor''” (1925). In hierdie werke spot hy met allerhande dinge in die samelewing, soos die verengelste Wenderbaails, Vroutjie se sosiale aspirasies, Engela se klere en kêrels, akademiese professore en bure se manewales, terwyl selfspot ook nie agterweë bly nie. Hierdie werke speel almal af in die bekende wêreld van die Klein Karoo en hy self is meestal as die ek-verteller in die verhale aanwesig. Hy het ook vir Vroutjie, Engela en homself as karakters gebruik. Dit alles gee aan hom die geleentheid om ’n sterk persoonlike stempel op die verhale af te druk en die vertelling te voer in die rigting wat hy verkies. In “''Sonde met die bure''” besluit Neelsie, nadat sy bure hom versondig, om te maak soos hy lekker kry. Sy vrou neul ook aldag aan hom, want dit is die tyd van Oudtshoorn se glorie met die volstruisveerbedryf en die bure se weelderige leefstyl krap aan haar. Neelsie koop ’n afgeleefde tremwa in die Kaap wat selfs agtien osse nie kan trek nie en op ’n sirkusvendusie koop hy dan ’n olifant om die gedoente te trek. Die olifant noem hy Herrie. Hierdie eiesoortige trek gaan al langs die Olifantsrivier op en veroorsaak moleste net waar hulle gaan. Die magistraat, afdelingsraad en geregtelike mag agtervolg hom, maar moet verneder die aftog blaas. In Meiringspoort vind hy eindelik vir ’n wyle rus, maar dit duur ook nie lank nie. ’n Groot reën en oorstroming bring allerhande vreemde verskynsels en skaars is die pad weer rybaar of twee deputasies besoek hom om te vra dat hy hom verkiesbaar stel. Langenhoven gebruik komieklike verdraaiings, woordspelings en paradokse om die komiese na vore te bring en met die mense van sy tyd te spot. Die “sonde-met-die-bure” motief word ’n konstante, deurlopende motief in sy werk. “''Herrie op die ou tremspoor''” is ’n vervolg op “''Sonde met die Bure''”. Oudtshoorn se weeldedae is nou verby en Neelsie se leeglêery begin vir Vroutjie verveel. Sy begin so aan hom te karring dat hy verplig is om werk te gaan soek. Hy maak ’n vergeefse besoek aan Pretoria en vele ander pogings om werk te kry, loop op niks uit nie. By ’n winkel moet hy byvoorbeeld ontdek dat sy ouderwetse eerlikheid ’n diskwalifikasie is vir die betrekking van boekhouer. So word die gewetenlose praktyke van party sakemanne tong in die kies aan die kaak gestel. Wanneer Neelsie ’n uitnodiging kry van die Universiteit van Stellenbosch om ’n reeks lesings te gee, gebruik hy die geleentheid om met akademiese geleerdheid te spot. Met die trem herhaal hy nou sy vorige reis sodat hy op Meiringspoort kan voorberei vir sy professorale taak, sonder om sonde van die bure te beleef. By sy bestemming verdiep hy hom in ’n uitgebreide versameling van sensasie-romans. Vir die Stellenbosse studente wil hy hierdie romans “met vernietigende doeltreffendheid” bespreek, want veroordeling van ander mense se werk is na sy mening die vernaamste taak van die akademiese geleerde. Hy word eindelik beloon met ’n doktorsgraad. In hierdie parodie gee hy op genotvolle wyse uiting aan sy onversoenlike haat vir akademiese fariseërs. “''Doppers en Filistyne''” is ’n vermaaklike weergawe van die gesoute Sap Stoffel Gieljam wat die rustige plaaslewe verruil vir die sonde en ergernis van die dorp net om sy vrou, Soetlief, gelukkig te hou. Stoffel moet hier saam met sy kyfagtige vrou probeer oorleef in ’n vreemde omgewing en in interaksie tree met mense van ander kulturele agtergronde en politieke oortuigings. Dit alles lei tot vele kostelike insidente, waarin die skrywer onder andere die spot dryf met verengelste Afrikaners wat hulle op hierdie manier probeer deftig voordoen. Die politiek loop ook deur, veral politieke koalisies tussen mense wat glad nie by mekaar hoort nie. Die boek word aangebied as geskryf deur Stoffel Gieljam self, met Sagmoedige Neelsie wat dit slegs nasien, foute korrigeer en persklaar maak – wat natuurlik ’n geleentheid is om te spot met die akademiese deskundiges se taal- en spellinggrille. Hy skryf verskeie ander romans van wyd uiteenlopende aard. “''Loeloeraai''” is waarskynlik die eerste wetenskapfiksie in Afrikaans en verskyn aanvanklik as vervolgverhaal in ''Die Burger''. Loeloeraai is van Venus en sy besoek aan Oudtshoorn veroorsaak groot konsternasie. Die verwikkelinge waartoe dit aanleiding gee word op Langenhoven se kenmerkende humoristies-satiriese wyse beskryf. Oom Stoffel, Herrie en Jakkals is almal weer terug in hierdie verhaal. Die magistraat probeer om die onwettige immigrant tronk toe te stuur en die regering probeer hom omkoop, terwyl die redakteur van ''Die Burger'' by Loeloeraai pleit om tog sy besondere kennis met die mense te deel ten einde aardse ellende te verminder. Loeloeraai wil egter die primitiewe aardelinge leer om eers die selfsugtige menslike natuur te tem voor hulle die werklike natuur aandurf. Hy neem dan vir Neelsie, Vroutjie en Engela op ’n reis na die maan en op reis gaan die gesprekke oor die sterrekunde, waarin Langenhoven op populêre wyse wetenskaplike besonderhede oordra. Op die maan ontdek hulle ’n tropiese landskap in ’n maangrot. Na ’n lekker piekniek keer hulle terug aarde toe en gaan Loeloeraai weer na Venus. “''Die lig van verre dae''” is ’n ligte verhaal waarin Langenhoven in die trant van die populêre avontuurverhaal inligting omtrent die eerste trekkers na die binneland weergee, waarin oom Gert met sy gesin (sy vrou Annie en dogter Johanna) in 1752 uit die Boland wegtrek na die Klein-Karoo om weg te kom van die wanbestuur van die Kompanjie. Hier beleef hulle die gevare van die binneland en word deur inheemse San beroof en oorrompel. In “''Aan stille waters''” deel Langenhoven besonderhede mee oor die ontstaan van “''Mof en sy mense''”, met subtitel “''Die badwater van Betesda''”. Twee vriende het hom aangespoor om ’n boek te skryf oor ’n hond, wat nie op kinders gemik is nie en in hierdie verhaal is honde die hoofkarakters, wat in twee kinderlose gesinne optree as trooster van teleurgestelde ouers. Fiela het ses woelige kleintjies, wat een vir een weggegee word totdat net Mof oorbly. Die Oubaas en Ounooi sterf egter tydens die [[Spaanse griep in Suid-Afrika|griep-epidemie]] en die troue Fiela sterf dan van honger tussen hulle grafte. Frikkie van Zyl, die dokter wat die mense tydens die epidemie versorg het, neem dan vir Mof aan, maar hy word self siek van griep en skop die hondjie uit die kar. Met ’n verbryselde pootjie en ’n seer hartjie oor soveel onreg kom Mof op sy nuwe baas se plaas aangesukkel, waar hy langsamerhand ’n opgevoede en fyngevoelige hond word. Saam met sy mense eet hy die krummels van die armoede en as daar weer beter dae aanbreek word hy ’n toegewyde kinderoppasser. Terwyl die hond baie simpatiek en realisties geteken word, is die uitbeelding van sy mense se karakters en optredes minder verantwoord. “''Mof en sy mense''” word eervol vermeld tydens toekenning van die Hertzogprys vir 1926. Die eerste speurverhaal in Afrikaans is “''Donker spore''”, wat so gewild is dat dit altesaam 36 herdrukke beleef. Hierin begin die jong joernalis Sarel van Duine by ''Die Burger'' werk en sy redakteur stuur hom na die Kaapprovinsie om in Ladismith ’n moord te ondersoek waar daar in bekende spookwêreld ’n man opgehang gevind word. Die verskillende uiteensettings van die feite in die media versterk die vermoede van bonatuurlike ingryping en verhoog die spanning. Eindelik slaag Sarel om die moordenaar vas te trek, terwyl hy ook op liefdesgebied suksesvol is. Hierdie roman is een van die eerste Afrikaanse romans wat ook in ’n rolprent omskep word. In “''Die wagtende wêreld''” ontdek die Stellenbosse student Adie Adelryk na lang proefnemings ’n proses “om die atoom kunsmatig te ontbind en die snelheid van ontbinding te beheers”. So word ’n onuitputlike bron van energie beskikbaar gestel wat ’n einde kan maak aan alle ekonomiese botsings en oorloë, maar die onmiddellike vernietiging van die waarde van goud as ekonomiese ruilmiddel sal rampspoedig wees en die beskawing vernietig. Die geweldige verantwoordelikheid dwing hom om troos te soek by sy vriend, Hein de Kok, wat hom getrou bystaan. Die saak word aan die Senaat van die Universiteit voorgelê en bespreek op ’n Kabinetsitting en kapitalistiese magte en selfs die Russiese regering probeer om sy geheim te bekom. Niemand kan Adelryk egter beweeg om sy geheim te openbaar nie. Die Russiese magte slaag egter amper daarin om deur marteling Adelryk te dwing om sy geheim te openbaar. Eindelik word die sterwende Adelryk na Genève vervoer waar die saak deur die Volkebond bespreek word en daar ’n oplossing kom. Adelryk graveer sy formules op ’n goudplaat op voorwaarde dat dit in sy doodskis geplaas moet word. Onder toesig van die Volkebond moet die kis in ’n gletserskeur afgerol word, sodat die geheim eers na sewe jaar beskikbaar sal wees. Gedurende hierdie periode moet die ekonome ’n plaasvervanger vind vir goud as algemene wêreld-erkende ruilmiddel. Die titel van die roman verwys na die wêreld wat wagtend is op kennis wat hom sal verlos. Die roman dui aan dat die sedelike vooruitgang van die mens ver agtergebly het by sy tegniese bedrewenheid, met die gevaar dat die moderne mens met sy knap uitvindings die hele beskawing sal vernietig. === Kortprosa === Twee bundels spookverhale, “''Geeste op aarde''” (1924) en “''Die wandelende geraamte''” (1930), word ook uitgegee. “''Geeste op aarde''” bevat agt verhale, waarin elke verhaal meegedeel word deur die persoon wat self in aanraking gekom het met die bonatuurlike verskynsels. In die bundel is daar dan direkte waarneming en afwisseling van styl en metode. Deur suggestiewe besonderhede word daarin geslaag om die illusie te versterk dat die spookgedaantes nie willekeurig uitgedagte verskrikkinge is nie, maar dwalende geeste met menslike eienskappe. Die “geeste” is feitlik altyd op ’n sending waarin hulle ingryp in mense se lewens en die impak op mense word dan belangriker as die verskynsel self. Die skrywer berei die spanning op meesterlike wyse voor en handhaaf dit normaalweg dwarsdeur die verhaal, totdat die ontknoping op gemotiveerde wyse bekend word. “''Die Hangende Gedaantes''” is ’n hoogtepunt van stemmingskepping. Hierin hou ’n vrolike groep studente in die maanlig piekniek wanneer hulle uitgelatenheid onderbreek word deur ’n ou reisiger, wat ’n spookstorie vertel. Kort na die komiese ontknoping volg die grieselige ontdekking van twee liggame wat in die skadu hang, wat die studentepret plotseling laat oorslaan tot angs. In ’n “''Na-woord''” tot hierdie bundel sit Langenhoven sy eie opvattinge oor geestesverskynings uiteen. P.C. Schoonees beskou hierdie knap vertelde spookstories as ’n welkome aanwins vir ons volksliteratuur<ref>P.C. Schoonees in “Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging”, derde druk van 1939, bladsy 494</ref> Hy volg dit op met die soortgelyke “''Die wandelende geraamte en ander verskynings''”, waarin veertien verhale opgeneem word. Hierin is daar onder meer ’n wandelende geraamte wat ’n ordentlike begrafnis vir sy tweelingbroer versoek; die spook van Vergeleë lewer ’n moordenaar aan die gereg oor; en ’n professor wat glo dat na die dood slegs totale vernietiging wag, word ’n onherkenbare spook sonder gedaante. Die fokus is dus nie om onverklaarbare geheimsinnighede te beskryf nie, want as die spook sy rol gespeel het, is die hele geval opgehelder en die raaisel opgelos. ’n Belangwekkende figuur in hierdie bundel is Koos Heyns van Uniondale wat optree as speurder in die spokewêreld, en gereeld daarin slaag om hul geheime tekens te verklaar. Abraham H. de Vries neem “''Die bouval op Wilgerdal''” uit hierdie bundel op in “''Die Afrikaanse kortverhaalboek''”. Die vryer Frans Rysselaar wil sy teenstander Petrus van Graan doodskiet om sodoende vir Emmie te kry. Sy voet haak vas en hy skiet homself per ongeluk. Emmie en Petrus se huwelik word dan deur sameloop van gebeure eintlik Petrus se begrafnis. Dit blyk later dat Frans Petrus se liggaam ingeneem het, dat die gestorwene die dag met die begrafnis aan die voet van die doodkis gestaan het en dat die mal geworde Emmie juis nie mal is nie. Die magtiging wat oom Freek het om Wilgerdal te verkoop, is ook vals. Dit is deur Frans Rysselaar geteken in die gedaante van Petrus van Graan. “''Die verdwyning van Flip Loots''” uit hierdie bundel word deur P.G. du Plessis in die versamelbundel “''Halfeeu''” opgeneem. Flip Loots en Martjie Nel is verlief op mekaar, maar Flip verdwyn nadat hy die Weilands besoek. Piet Weiland gebruik daarna sy kans om met Martjie te trou. Martjie kwyn egter en is met die geboorte van haar kind oorlede. Piet verkoop daarna die plaas, maar die nuwe koper kan dit nie uithou nie soos daar gespook word. Koos Veldkornet se hulp word ingeroep, hy gesels met die spoke en los die raaisel rondom Flip Loots se verdwyning op. In “''Die vrou voor die hek''” vertel Sybrand van Wyk van sy ontmoeting met ’n spook in Caledonskloof. Ná teenspoed moet hy in die reën en donker daar deur ry, maar voor hy by Freek Pretoors se hek kan ingaan om blyplek vir die nag, keer ’n deurskynende vrou in slegs onderklere hom voor en beduie hy moenie daar ingaan nie. Hy ry weg, maar net soos hy wil stop, is die vrou skielik weer daar om te wys dat hy nie moet uitdraai nie. Sy is weer daar om te wys waar hy by die veepos moet uitdraai en in die strooihuis kry hy weer die vrou, maar hierdie keer is dit nie haar gees nie, maar haar lyk. Haar klere het sy uitgetrek om haar kind te probeer warm hou. Hy lewe nog en Sybrand kan hom red. “''Die beste spookstories''” is ’n keuse uit Langenhoven se spookstories deur Danie Botha. Belangwekkend is “''Skaduwees van Nasaret''”, waarin godsdienstige vraagstukke behandel word. Langenhoven gee in “''U Dienswillige Dienaar''” agtergrond van sy eie geloofstwyfel en die godsdiensstryd van sy studentetyd en voeg dan daarby: “Had ek in daardie tyd maar so ’n eenvoudige boekie in die hande gekry soos my eie ‘''Skaduwees van Nasaret''’ sou dit my redding gewees het”. Twee “egte” briewe dien as inleiding en afsluiting van hierdie werk, met ses verdigte briewe as die liggaam. Die eerste brief (“''Aan ’n Jodin''”) is die inleiding, waarin Langenhoven die ontstaansgeskiedenis van die boek uiteensit en ’n verklaring gee van die titel van die werk. Ses karakters skryf dan elkeen ’n denkbeeldige brief aan ’n vriend of vreemdeling, waarin hulle mededelings maak omtrent die persoon en leerstellinge van Jesus. Die ses karakters is die Griekse wysgeer Aristarchus, Pontius Pilatus, die skrifgeleerde Zadok, die Fariseër Josias Ben-Johanan, Martha die Reine en Magdalena die Gereinigde. Deur die gedagtegang en styl tipeer Langenhoven die individualiteit van elke briefskrywer en hoewel dit waarskynlik nie sy bedoeling was nie, kwalifiseer elkeen van hierdie briewe deur sy verhaalelement en besondere hegtheid van bou ook as kortverhale, wat in hierdie vorm as van die bestes van sy tyd beskou kan word. Voorbeeld hiervan is die brief van Pilatus, waarin hy eers die moeilike omstandighede skets waarin hy in Judea diens moet doen, onder seker die moeilikste nasie op aarde, die Jode. Sy bewindhebbers stel nie soseer belang in regspleging nie as in genade. Teen hierdie agtergrond verduidelik hy dan sy optrede. Treffend beskryf is die wroeging waarmee hy sedertdien worstel, veral in die lig van die liefdevolle blik van Jesus, wat sonder veroordeling sy vonnis aangehoor het. Die boek word afgesluit met ’n brief van die skrywer aan ’n student oor die geloofstwyfel. As aanhangsel word enkele gedigte oor die geboorte en lyding van Christus, die Calvinisme en die heelal bygevoeg. In 1927 ken die Akademie die Hertzogprys vir “''Skaduwees van Nasaret''” aan Langenhoven toe (’n bekroning wat hy deel met Sangiro en Jochem van Bruggen), maar hy weier die prys, onder meer omdat “''Mof en sy mense''” die vorige jaar slegs “eervolle vermelding” ontvang het. “''Uit ’n brief van Pontius Pilatus''” uit hierdie boek word deur F.V. Lategan in die versamelbundel “''Kortpad''” opgeneem. D.F. Malherbe neem etlike prosabydraes van Langenhoven op in “''Afrikaanse letterkunde''”. Die verhaal “''Orige donkies''” is ’n herskrywing van ’n fabel van Esopus en word deur Daniel Hugo in die versamelbundel “''Tydskrif''” opgeneem. Ander versamelbundels waarin sy werk verskyn sluit in “''Vertellers''” en “''Vertellers 2''” van Merwe Scholtz. Langenhoven se onvoltooide Bybelse roman, “''Die mantel van Elia''”, word na sy dood uitgegee. Die laaste vier dae van sy lewe het hy aan hierdie roman gewerk. Hierin is Elia op pad om aan Agab te gaan verkondig dat ’n groot droogte op hande is. Op pad ontmoet hy ’n vreemdeling wat ’n Israelitiese meisie beskerm het en neem haar na haar verloofde. Die verhaal bevat breedvoerige uitweidings oor die godsdienstige ontwikkeling van die Joodse volk en vertel van die onderrig wat Elia aan die jonger profete gee. Blykbaar sou dit ’n historiese roman van die ou soort geword het. As huldeblyk aan Langenhoven is hierdie onvoltooide verhaal in faksimileevorm in sy eie handskrif uitgegee. In sy laaste lewensjaar maak Langenhoven, nog meer as vroeër, ’n intensiewe studie van die Bybel. Herhaaldelik verwys hy in sy weeklikse rubriek “''Aan Stille Waters''” na die letterkundige skoonhede van die Bybel, en in April 1932 hou hy ’n voordrag oor hierdie onderwerp op Stellenbosch. Kort daarna begin hy die Bybelverhaal oorvertel vir jongmense om hulle kennis te verbreed en vorder tot met die geskiedenis van Gideon. Die onvoltooide “''Hooftrekke van die Bybelverhaal''” word dan in sy “''Versamelde werke''” opgeneem. “''Die letterkundige skoonhede van die Bybel''” is ’n lesing wat hy in 1932 in Stellenbosch lewer, wat ook in sy “''Versamelde werke''” opgeneem word. === Ander prosa === Hy skryf ook verskeie ander vorms van prosa, meestal van didaktiese aard. “''Eenvoudige stukkies en brokkies''” (met ’n voorwoord deur F.W. Reitz) bestaan uit diverse stukkies wat hy oorspronklik veral vir gebruik by debatsverenigings geskryf het en dit word gepubliseer met die subtitel “''om in die huis te lees en om in debatsverenigings te gebruik vir resitasies, voorlesinkies, voordraggies en opvoerinkies''”. Die boekie bevat gedigte, ’n romantiese verhaal met probleemstelling, ’n kostelike brief van ouers aan hul seun op kollege, mymerings oor die verlede en die lewe, opstelle oor opvoeding en die redenaarskuns, spesiale stukke vir debatsverenigings en elf samesprake en ’n klugtige [[alleenspraak]]. Die samesprake sluit in “''Die tweetalige vonnis''”, “''Die omslagtige tant Lenie''”, “''Die kijs abaut die forro''” en “''Die ingewikkelde boodskap''”, terwyl die gedigte “''Ag wat, dis maar ’n hond''” en “''Liefdes-onsin''” insluit. Meeste van hierdie stukke is in 1914 opgeneem in “''Ons Weg deur die Wêreld''” wat in 1922 in drie afsonderlike dele herdruk is. Sy spreuke raak wyd bekend en 366 verskyn reeds in September 1912 in “''Afrikaanse verjaardagboekie''”, met ’n spreuk vir elke dag''.'' Hierdie boek word in 1925 grootliks gewysig en opnuut as “''Ons geliefde verjaarsdagboekie''” uitgegee. In 1922 vul hy die 366 spreuke in hierdie boekie met kritiese opmerkings aan en brei die aantal spreuke verder uit vir opname in “''Ons weg deur die wêreld''”, met die versamelde “''Spreuke van Langenhoven''”<ref>Hugo, Daniel “Die Burger” 17 Mei 1995</ref> en “''Spreuke van Langenhoven: ’n keuse''”<ref>Pheiffer, Roy “Insig” Mei 1995</ref> wat later apart gepubliseer word. Die spreuke is ’n pittige samevatting van die skrywer se lewenswysheid. Daar is raak opmerkings, wat getuig van ’n helder, logiese gedagtegang, diep selfkennis en ’n uitgebreide ervaring. Nuwe waarhede word op treffende wyse uitgedruk en ou waarhede in ’n nuwe, oorspronklike vorm. ’n Groot aantal onderwerpe kom onder die loep, soos vriendskap en buurskap, deugde en ondeugde, spaarsaamheid en verkwisting, waarheidsliefde en leuenagtigheid. Hierdie spreuke bevat baie pitkos vir ernstige oordenking. “''Ons weg deur die wêreld''”<ref>Leipoldt, C. Louis in Kannemeyer, J.C. (red.) “Kritiese aanloop” Jutalit Kenwyn Eerste uitgawe 1989</ref> verskyn aanvanklik in 1914, maar word daarna telkemale hersien, aangevul en in verskillende dele heruitgegee. Die eerste uitgawe bevat “''Stukkies en brokkies''” as ’n geheel, aangevul met nuwe verse, verhale, spreuke en preke. In die tweede druk van 1919 voeg hy sy rede oor “''Afrikaans as voertaal''” by. Met die derde druk van 1922, wat uit drie dele bestaan, kry hierdie werk sy finale beslag deurdat verskeie vroeë gedigte weggelaat, ’n verdere pleitrede vir Afrikaans bygevoeg en ’n aantal spreuke deur kritiese en relativerende opmerkings in ’n ander lig gestel word. Die werk omvat nou verskeie verhale, essays, sketse, samesprake, fantasieë en verse, asook aforismes en spreuke. Die inhoud is grotendeels didakties van aard. Deel I bestaan uit “''Verhaaltjies en karaktersketse''”, “''Ligte leekprekies''” en “''Samesprake en ’n alleenspraak''”. “''Verhaaltjies en karaktersketse''” handel onder andere met die sonde-met-die-bure motief wat reeds blyk uit die geestige “''’n Brief van sy ouers aan Jan op die Kollege''”. Laasgenoemde brief word deur F.V. Lategan in die versamelbundel “''Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal''” opgeneem. Ander gewilde temas uit sy werk, soos die hond (“''Twee oues van dae''”), die kluisenaarsfiguur (“''Die kluisenaar van die Karro''”) en die spot met Nederlands (“''Meester''”) is ook reeds hier aanwesig. In die “''Ligte Leekprekies”'' is daar byvoorbeeld ’n preek vir kinders oor wedywer: “As julle nie weet wat kompetisie is nie, soek ’n handvol koring en gooi die vir ’n klompie hoenders. Dan sal julle kompetisie sien”. Die verskille tussen hoender- en mens-kompetisie word dan uitgewerk na aanleiding van wedywer op sportgebied. In “’n ''Preek vir Nooiens''” word die deugde van die voorouers teenoor die hedendaagse nuwighede geplaas en die vergelyking val nie ten gunste van die laaste uit nie. Die bundel word afgesluit met elf samesprake en ’n monoloog wat geskryf is met die oog op debatsaande. Hieronder is die bestes “''Die ingewikkelde boodskap''”, “''Die tweetalige vonnis''” en “''Die kys abaut die forro''” (sien die bespreking van sy dramas). Deel II bevat spreuke, fantasieë en versies. “''Duisend spreuke''” bestaan uit 732 “''Besproke Spreuke''” waar hy kommentaar verskaf op die spreuk om die betreklikheid daarvan te belig of met humor homself in die spreuk te betrek, en die res “''Onbesproke Spreuke''”, waar hy slegs die spreuke verskaf. Deur die gebruik van Stoffel Gieljam in die “''Besproke spreuke''” kry die skrywer die geleentheid om telkens op die relatiwiteit en dubbelkantigheid van ’n stuk “waarheid” te wys en om homself in die hekeling te betrek. In beide gedeeltes staan mens telkens verstom deur die diep lewens- en mensekennis. Hierdie deel bevat ook ’n aantal “''Fantasieë''” waarin onder meer naïewe personae, soos die watersloot, wa en berg, as sprekers optree. Die derde afdeling van hierdie deel bevat gedigte, waaronder “''Die mot en die kers''”. In Deel III, waaraan die boek sy naam ontleen, tree Langenhoven op as ’n gids op “''Ons weg deur die Wêreld''”. In ’n honderd kort prekies, elkeen voorsien van ’n pittige teks, word ’n groot verskeidenheid onderwerpe behandel. Daar is preke oor die mode, dronkenskap, skindery, politiek, sedelike kwessies, die eksamenstelsel, opvoeding, skuld, skynheiligheid, liefdadigheid, eerlikheid, borgstaan, godsdiens, die dood. Ook maatskaplike vraagstukke, soos die verhouding tussen kapitaal en arbeid word bespreek. Op sy weg deur die wêreld vind hy baie dinge wat verkeerd is, maar tog bly hy optimisties: “Laat ons moed hou, maat, die ou wêreld is darem nie so sleg nie!” Hierdie deel bevat ook “''Afrikaans as voertaal''”, “''De heilige ennen van Rehum en Simsai''”, ’n pleidooi in Nederlands vir die invoering van Afrikaans as kerktaal, en ’n afdeling “''Honderd prekies''”, wat meermale ontstaan uit een van sy spreuke. Arthur van der Lingen, ’n weldoener van die Akademie, laat in sy testament geld agter waarmee vyf jaar na sy dood die vyf beste letterkundige werke in Afrikaans tot op daardie stadium bekroon moet word. Die keurkomitee wys in 1929 “''Ampie I en II''” van Jochem van Bruggen, “''Uit oerwoud en vlakte''” van Sangiro, “''Oom Gert vertel en ander gedigte''” van C. Louis Leipoldt, “''Die vlakte en ander gedigte''” van Jan F.E. Celliers en “''Ons weg deur die wêreld''” van Langenhoven aan. Langenhoven weier hierdie toekenning, omdat sy werk slegs vyfde gelys word in die aankondiging. In “''Die opdraende pad''” bundel hy vyf voordragte, waarin hy op populêre wyse sosiale, politieke, wetenskaplike en letterkundige vraagstukke behandel. Met die Stellenbosse studente gesels hy oor “''Belangstelling''”, met die A.C.V.V. oor “''Inkomste en Uitgawe''”. Daar is ‘lange aaneenskakelings van logiese redenasie-kettings’. Die onderdele van elke onderwerp word behandel, meestal aan die hand van ’n aanskoulike beeld. Die skilpad word byvoorbeeld met goeie gevolg gebruik as beeld in “''Die Krag van ’n Nasie''”. Die aanwending van konkrete beelde word dan ook in die voordrag oor “''Letterkundige Styl''” as een van die geheime van sukses genoem. Die titel van die bundel wil te kenne gee dat die pad wat die jeug van Suid-Afrika moet bewandel, opdraand is, maar bo-op die hoogte is daar skatte wat nie deur mot of roes verteer word nie. “''Aan stille waters I en II''” is versamelings van sy rubrieke wat oor die jare in ''Die Burger'' verskyn het. Die titel is misleidend, aangesien hy meermale strydlustig ’n saak aanvoor of hom skerp krities uitspreek oor sake, onder andere oor kritici van sy letterkundige werk. Uit hierdie rubrieke word twee keuses gepubliseer, Deel I in 1930 en Deel II postuum in 1941. Met openhartige eerlikheid stort hy sy hart uit oor alles wat daar omgaan in sy gemoed. Die logiese en kalm beredeneerde betoog enersyds en andersyds die baie gewaagde stelling wat met spot en paradokse verdedig word, is gereelde stylfigure; daar word geskryf oor belangrike landsake en uitgewei oor huislike verskille van Vroutjie en Kerneels; oor godsdiens en wetenskap, volstruise en tande, letterkunde en die griep-bakterie. Gereeld gebruik hy ook die geleentheid om resensente en versamelaars van bloemlesings [null by te kom.] Die wisselende gehalte van die stukke kan ongetwyfeld daaraan toegeskryf word dat hy onder verpligting was om vir baie jare weekliks die rubriek te lewer en naas bydraes wat duidelik in haas afgejaag is, staan daar ook van Langenhoven se beste werk. Deel een bestaan uit vier afdelings. Die eerste afdeling is “''Korswil en klug''”, waarin hy ’n komiese lewenskets van homself gee en limerieke, allerlei versies, spreuke, raaisels, satires, toesprake en sketse opneem. Stoffel Gieljam, Neelsie en Vroutjie figureer in verskeie komiese vertellings, soos in “''Neelsie en Vroutjie veg ’n duel''” met sy komiese vermenging van fantasie en werklikheid. Die “''Sketse en verhale''” van die tweede afdeling is meestal mymerend en lerend, soos “''Onder die denne''” en “''Mymeringe van ’n grysaard''”, en die bestes gee sy humorsin weer, soos “''Die vlieg''”. “''In memoriam''” is ’n treffende essay oor die dood na ’n langdurige droogte van sy geliefde sipresboom, waaronder hy gereeld geskryf het, terwyl “''Oor die sloot''” oor die dood van sy hond handel. Die derde afdeling is gedigte en die vierde afdeling bestaan uit “''Gewigtiger stukke''”, wat meestal direk didakties of persoonlik-sentimenteel is. “''Brief van die harlekyn''” word baie bekend, waarin die skrywer persoonlike belydenis aflê, onder meer oor sy fyngevoeligheid vir kritiek. Deel twee van “''Aan stille waters''” (saamgestel deur Sarah Goldblatt) bevat ’n keuse uit die bydraes vir 1931 en 1932. Hierdie deel is nie volgens genre of tematies in afdelings verdeel nie en bestaan uit verdere vertaalde liedere, sketse oor alledaagse onderwerpe, voordragte oor politieke vraagstukke en die Afrikaanse taal en die bekende “''Werkreseppie''”. Die meeste stukke in hierdie bundel is egter meer tydgebonde as dié in die eerste versameling. “''U dienswillige dienaar''” bevat outobiografiese sketse. Die biografiese gegewens oor Langenhoven was altyd skraal omdat hy nooit oor homself wou praat nie. Hy het hom egter volledig en op persoonlike wyse uitgespreek in sy werk (veral in “''Aan stille waters''”) en net voor sy dood gee hy in “''U Dienswillige Dienaar''” twee belangrike outobiografiese stukke: “''Die wording van ’n skrywer''” en “''My aandeel aan die taalstryd''”. Die eerste gedeelte bevat ’n beskrywing van sy kinderjare, besonderhede omtrent sy ouers en pleegouers en die goewernantes en onderwysers by wie hy lering gekry het. Uit sy herinnering diep hy tallose anekdotes op waardeur die hele omgewing waarin hy opgegroei het, op treffende wyse beskryf word. Hy wys ook op die invloede wat bygedra het tot sy groei as skrywer, wat insluit sy studie van die natuurwetenskap en die regte, terwyl literêre invloede die Bybel, Latynse prosa, Homeros en Engelse prosa insluit. Na sy dood word “''My aandeel aan die taalstryd''” apart uitgegee vir die Senior Sertifikaat-eksamen van 1937, terwyl ’n keur uit sy essays later gebundel word in “''Essays uit Versamelde Werke''”. Hy blink uit met sy redenaarsvermoë en toesprake in die Volksraad en by allerlei ander geleenthede. ’n Klein aantal van sy toesprake word in “''Versamelde werke''” opgeneem en daaruit blyk duidelik sy wye belangstellingsveld en kundigheid. Hy kon oor onderwerpe praat wat gewissel het van letterkundige styl tot kwessies soos inkomste en uitgawe en die vooruitsigte van die Britse Ryk. Sy werk word ook gereeld in ander vorms uitgegee, soos byvoorbeeld die bundel wat J.F. Scannell uit sy spreuke en gesegdes saamstel en dit “''Van mens tot mens''”<ref>Brink, André P. “Rapport” 9 Desember 1979</ref> noem en hierdie selfde redakteur se keuse uit ander geskrifte onder die titel<ref>Brink, André P. “Rapport” 9 Maart 1980</ref> “''Die vrolike vlam''”.<ref>Breytenbach, Kerneels “Beeld” 10 Desember 1979</ref> Sarah Goldblatt bundel van sy outobiografiese sketse in “''Al skrywend''”. Leon Rousseau bring ’n keur uit die verskillende fasette van sy skrywerskap (spookstories, kinderverhale, toneelstukke, verhale en gedigte) saam in “''Langenhoven in volkleur''” <ref>Breytenbach, Kerneels “Die Burger” 5 Mei 1983</ref>en die boek word ryklik geïllustreer sodat dit ’n volwaardige koffietafelboek word. Die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] wat jaarliks op sy tuisdorp Oudtshoorn gehou word, gee aanleiding tot hernude belangstelling in sy werk en twee plaaslike uitgawes sien as gevolg hiervan die lig. “''Pittige sêgoed en raak antwoorde van Sagmoedige Neelsie''” bevat veral spreuke, terwyl “''Sagmoedige Neelsie praat padlangs''” ’n keur uit die artikels is wat sedert 2005 in die ''Oudtshoorn Courant'' verskyn het. Langenhoven se politieke publikasies sluit in die pamflet “''’n Vriendelike woord aan die Zappe''” (1916). Hierin poog hy om die destydse regering sover te kry om aandag te vestig op kwessies wat verdelend inwerk op die Afrikaners, soos die Britse vlag, die Rebellie en die konsiliasiebeleid. Ten tye van die vredesonderhandelings in Versailles na afloop van die Eerste Wêreldoorlog skryf hy ’n aantal werke. Op 18 Januarie 1919 ontvang hy ’n telegram van dr. D.F. Malan met ’n opdrag vir die boek “''Republicans and sinners''”, wat op 1 Februarie 1919 onder die skuilnaam A Loyalist verskyn. Hierdie is ’n illustrasie van hoe vinnig hy ’n boek kon afhandel. Die werk word opgedra aan president Woodrow Wilson van die Verenigde State van Amerika en Langenhoven beskryf hierin die kenmerkende eienskappe en ideale van die twee blanke bevolkingsgroepe in Suid-Afrika. “''The everlasting annexation''” dra hy half ironies op aan generaal J.C. Smuts. Dit is aangebied as ’n toekomsfantasie waarin die wêreld, uitgesonderd Suid-Afrika en die res van Afrika, deur ’n ontploffende ster weggeskeur word. Die Britse Ryk is daarmee heen, dus is dit die einde van die Britse oorheersing en kom die Nasionale Party aan die bewind, onder meer met die herstel van taalregte van die Afrikaners en met die behoud van taalregte van die Engelse. Met hierdie geskrif beoog Langenhoven om te illustreer hoe imperialisme wêreldwyd noodgedwonge die knie sal buig voor nasionalisme, wat dan inderdaad ook gebeur het. Steeds in 1919 ten tye van die vredesonderhandelinge, skryf Langenhoven ook ’n stuk vir generaal Hertzog oor die posisie van die klein nasies teenoor die verswelgende imperialisme. Hierdie stuk, “''’n Paar algemene oorweginge omtrent geskiedenis-studie''”, word saam met ’n stuk van Gustav S. Preller gepubliseer onder die titel “''Twee geskiedkundige opstelle''”. Op aandrang van generaal Hertzog skryf hy ook twee politieke pamflette wat die denkrigtings van die Nasionale Party uiteensit. “''Goud of papier?''” hanteer die vraag of Suid-Afrika van die goudstandaard moet afstap en Langenhoven spreek hom hier ten gunste van die goudstandaard uit. “''Die witman se pand''” handel oor die naturelle-vraagstuk en die kieser se verantwoordelikheid, waarin hy hom uitspreek ten gunste van ’n bedeling waar die wit mense se mag vir die toekoms verseker moet word, maar nie op so ’n wyse dat die swart mense vreemdelinge in hulle eie land word nie. Beide hierdie publikasies dateer uit 1929. Aanvanklik skryf hy ook in Engels. “''The life history of an ostrich''” skryf hy reeds voor die eeuwending, hoewel dit eers in 1953 gepubliseer word. Dit vertel die verhaal van ’n volstruis vandat hy uit die eierdop loskom tot by volwassenheid en vereplukstadium, alles in die trant van die diereverhaal gesien vanuit sy belewing van dinge. In 1901 het hy begin met “''Reminiscences of Clifton Brown''”, wat bedoel was as ’n vervolgreeks vir ’n Engelse tydskrif. Dit handel oor die ervarings van ’n skrander prokureur wat as ’n soort Sherlock Holmes-speurder met sy intellek en redeneervermoë sy teenstanders uitoorlê. Hy het dit in 1902 voltooi en laat tik, maar kon dit nie aan oorsese tydskrifte verkoop kry nie. In die jare van sy beoefening van die reg skryf hy ’n paar regsdokumente, onder andere ’n ongetitelde onvoltooide handleiding in Engels oor die regte van die individu in verband met eienaarskap, besit, vervreemding, gebruik en gevangehouding. Sy eerste publikasie is “''The Resident Magistrates of the Cape Colony in their capacity as judges''”. “''Iets over arbiters en arbitraties''” verskyn in 1906, ’n kort pamflet wat hy op versoek saamgestel het. Daarin sit hy die tipe geskille wat ’n arbiter kan besleg uiteen, wie as arbiters aangestel kan word, wie hulle aanstel, watter mag hulle het en hoe ’n arbiter sy taak moes uitvoer. ’n Studie oor “''Elements of the theory of Real Rights''” word van publikasie onttrek na indringende kritiek daarop deur die Kaapse advokaat W.P. Schreiner, die broer van Olive Schreiner en voormalige premier van die Kaapkolonie. === Jeugwerke === Verskeie kinder- en jeugboeke word ook deur hom geskryf, waarin hy hom op bekwame wyse inleef in die kindersiel. Van sy kinderversies is “''Wiegeliedjie''” een van die bekendstes, waar die moeder in kleutertaal haar kindjie aan die slaap sing. In “''Die Eensame Hoop''” maak hy gebruik van die allegoriese Vader Tyd en die nooientjie Hoop uit sy toneelstukke om die kinders die vroegste geskiedenis van Suid-Afrika te vertel.<ref>Samuel, Susan “Boeke Insig” No. 7, Herfs 2009</ref> “''Brolloks en Bittergal''” is sy bekendste werk vir kinders, waarin hy daarin slaag om die kinders mee te voer na die wonderwêreld wat geskep is deur kunstenaars soos Grimm en Andersen. Hierdie boek beleef dan ook verskeie herdrukke. Die boek bevat vier stories (“''Kappokkie''”, “''Die eensame huisie''”, “''Die houtboskinders''” en “''Bertie van die Groot Karo''”) met ooreenstemmende karakters wat in die eerste drie verhale optree en die twee mensvreters, Brolloks en Bittergal, in die eerste en laaste storie. Die aksie speel deurentyd af in Langenhoven se bekende wêreld: die Grasveld, die gebied tussen die berge en die see met sy klowe, houtbosse en spelonke; en die Groot Karoo anderkant die Groot-Swartberge met sy vlaktes en klipkoppies en kort vaal bossies. “''Brolloks en Bittergal''” (verwerk deur Leon Rousseau en geïllustreer deur Nelda Vermaak) is in 2009 op die kortlys vir die toekenning van die M.E.R.-prys. In “''Die Krismiskinders''” word drie kinders deur Kersvader na ’n kinderlose egpaar gebring en hulle kry ook troeteldiere, want Kersvader bring vir hulle Woewoef en Miaau. Hy het egter nog waardevoller presente gebring, want Talie kry ’n viool, Aristo ’n boek met versies en stories en Sontie ’n verfdoos. Die muses Harmonie, Minerva en Ourora leer die kinders dan om met hulle gawes van musiek, woord en skilder die Koning van die Lig te dien. Hulle weier om met hulle gawes die Koning van die Donker te dien en hy verban hulle dan na die diepste donker van die Kangogrotte, waar hulle steeds slaap. Hulle sal miskien eendag gewek word deur ’n ligstraaltjie, wat iemand van die Koning van die Lig moet leen. Vir die jeugmark is ook “''Die boekie sonder naam''” van 1928, waarin tant Effie verhaaltjies vertel aan Gertjie oor die redding van ’n weggeraakte kind, kinders op ’n piekniek wat in ’n grot vasgekeer word deur ’n krokodildraak, kinders wat deur ’n waterstroom weggevoer word en hoe kinders gedigte maklik kan leer. In die reeks “''Verhaaltjies vir laer skole''” verskyn “''Jantjie Muis en Jakob Slang''”, “''Kootjie''”, “''Die twee oorlosies''”, “''My sewe maters''” en “''Dirkie Mens en Snytjie Brood''”, wat almal later saam uitgegee word onder die titel “''Jantjie Muis en Jakob Slang''”. Die titelverhaal vertel hoe twee vindingryke muise telkens die slang uitoorlê. Hy lewer ook verskeie suiwer didaktiese werke vir die jeug. “''Die goeie burger''” spel die jeug se plig as landsburgers uit, “''Water en sy aard''” vertel meer van water en die natuurwetenskap terwyl “''Van die aarde na die sterre''” sterrekunde verduidelik. Saam met die literator E.C. Pienaar skryf hy die handleiding “''Hoe om te skrywe''”, wat vernaamlik op die jonger mark gerig is. === Poësie === Hy publiseer sy gedigte grootliks verspreid in sy ander werke. “''Ons weg deur die wêreld''” bevat ’n hele afdeling van sy verse, waaraan hy telkens met nuwe uitgawes van die gedigte verwerk, weglaat en nuwes insluit. Hierdie is dan ook sy belangrikste uiting op poësiegebied. Die gedigte is oorwegend moraliserend of geestig met temas uit die daaglikse doen en late van die mens, vaderlandse motiewe soos die Groot Trek en die Rebellie en enkele kere, soos in “''Credo in Deum Patrem''”, uit die worsteling van die indiwidu om geloof en helderheid oor die basiese vrae in verband met die mens se bestaan. Die meeste verse word ontsier deur die oorwegend didaktiese aard en sentimentaliteit, die gebrek aan sterk beelding en tegniese onbeholpenhede. Noemenswaardig is veral “''Die mot en die kers''”, wat met sy lewensles en geestige woordspel aan die einde waarskynlik, naas “''Die stem van Suid-Afrika''”, as sy beste gedig gereken kan word. Hy lewer ook hier ’n aantal bekoorlike kinderversies, waaronder “''Liefdes-onsin''” en “''Ag wat, dis maar ’n hond''”, laasgenoemde wat sy besondere gehegtheid aan sy honde illustreer. Die gedig “''Die stem van Suid-Afrika''”, wat later die amptelike volkslied van Suid-Afrika sou word, is in 1918 eers in ''Die Burger'' gepubliseer en dan apart uitgegee saam met musiek wat hy self daarvoor geskryf het. Die gedig kry groot aftrek, maar nie die musiek nie. [[Henry Fagan|H.A. Fagan]] wy in ''Die Burger'' ’n hoofartikel aan die gedig, waarin hy voorspel dat die gedig bestem is om die volkslied van Suid-Afrika te word. “''Die pad van Suid-Afrika''”,<ref name="marais">Marais, Eugène N. in Kannemeyer, J.C. (red.) “Kritiese aanloop” Jutalit Kenwyn Eerste uitgawe 1989</ref> of “''Eerste skoffies op die pad van Suid-Afrika''” soos dit in boekvorm getiteld was, verskyn in Maart en April 1921 in ''Die Huisgenoot''. Daarna word dit in boekvorm uitgegee, met illustrasies van Reenen J. van Reenen. Hierdie werk sluit met die verwerking van historiese boustof en met die aksent op die wording van ’n nuwe nasie regstreeks aan by sy dramas “''Die hoop van Suid-Afrika''” en “''Die vrou van Suid-Afrika''”. Dit is egter nie ’n drama nie, maar ’n epos in meestal onberymde versmaat, ’n tipe poësie wat met weinig bindmiddele na die prosavorm neig. Die beskawingsgeskiedenis van Suid-Afrika tot 1838 is die boustof van hierdie epies-liriese gedig. Dit handel agtereenvolgens oor die “''Eerste verspieders''”, die aankoms van Jan van Riebeeck, die “''Eerstelinge''” (waarin die geskiedenis van Frederik Bezuidenhout en die Slagtersnekrebellie verwerk word), die Groot Trek met die aksent op Retief en sy dood, en die moord op Blaauwkrans, sodat die geheel dus dieselfde periode as sy allegoriese drama “''Die hoop van Suid-Afrika”'' dek. Die vier gedigte waarmee die bundel afsluit, is nie ’n integrale deel van die epiese opset van die res nie, maar is as poësie veel beter, met twee wat van sowel literêre as nasionale betekenis is. “''Ons eie vlag''” se laaste strofe is later deur F.J. Joubert getoonset en is algemeen as vlaglied aanvaar. “''Die stem van Suid-Afrika''” is later deur M.L. de Villiers getoonset en vir jare lank as nie-amptelike volkslied aanvaar totdat dit op 2 Mei 1957 amptelik as sodanig verklaar is en ’n gedeelte na demokrasie in 1994 steeds deel van die volkslied vorm. Waar Eugène Marais en E.C. Pienaar krities staan teenoor “''Eerste skoffies''”, beskou Langenhoven self dit as een van sy belangrikste werke. Vier godsdienstige gedigte word opgeneem agterin “''Skaduwees van Nasaret''”, met “''Lied van die Kalvinis''” wat die beste is. “''Ou-liedjies''” is ’n verwerking van bekende volksverse. ’n Groot deel van “''Aan stille waters I''” bestaan uit gedigte, met ’n groot aantal limerieke wat beïndruk met hulle geestigheid en vernuf. Verder is daar vertalings van onder andere gedeeltes uit “''Hamlet''” van William Shakespeare, Johann Wolfgang von Goethe se “''Erlkönig''”, William Cowper se “''John Gilpin''”, Robert Southey se “''The well of St. Keyne''” en Thomas Gray se “''Elegy written in a country churchyard''”. Die slotstrofe van laasgenoemde gedig is Langenhoven se grafskrif. Hy skryf ook ballades van veral klassieke en mitologiese onderwerpe, minneliedjies, vertellende en historiese verse oor die Voortrekkers en oor Woltemade, sonnette en treursange, waarvan min uitstyg bo die gemiddelde. Terwyl Langenhoven nog by ''Het Zuid-Westen'' redakteur was, is enkele gesange wat hy in Afrikaans vertaal het, in die koerant gepubliseer. Hy het daarna ’n stuk of dertig van die gesange vertaal, waarvan die meeste in sy “''Aan stille waters''” rubriek in ''Die Burger'' verskyn het. Saam met enkele ander godsdienstige liedere word dit in September 1922 as “''Gesange in Afrikaans''” uitgegee. Met sy vertaling slaag Langenhoven daarin om weg te breek van die Nederlandse sfeer en aan die Gesange ’n onmiskenbare Afrikaanse aard en toon te gee. G.B.A. Gerdener was nie baie vleiend oor Langenhoven se pogings om die gesange te vertaal nie en uit kerklike kringe is daar ook geen teken van belangstelling nie. Dit het hom baie gegrief en teleurgestel. Langenhoven lewer ook ’n knap vertaling van Edward Fitzgerald se verwerking van Omar Khayyám se “''Rubáiyát''”, ’n Middeleeuse digbundel wat sedert sy eerste publikasie in vertaling van Edward Fitzgerald in 1859 in Brittanje ’n soort kultusteks geword het en deur veel meer mense as net gewone liefhebbers van die digkuns gelees en waardeer is. Hierdie bundel bestaan uit vyf en sewentig kwatryne na die eerste uitgawe van Fitzgerald se vertaling en is dan ook die eerste bundel kwatryne in Afrikaans. Sy geliefkoosde vorm van die poësie was beslis die limeriek, wat uitstekend aansluit by sy geestigheid en vernuftige spel met woorde. Sy gedigte word in ’n menigte bloemlesings opgeneem, waaronder “''Groot verseboek''”, “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''”, “''Digters en digkuns''”, “''Afrikaanse verse''”, “''Afrikaanse letterkunde''”, “''Junior verseboek''”, “''Die junior digbundel''”, “''Klein verseboek''”, “''Nuwe Kleinverseboek''”, “''Nuwe Kleuterverseboek''”, “''Digterstemme''”, “''Stories op rym''”, “''Miskien sal ek die wingerd prys''”, “''Uit ons letterkunde''”, “''Woordpaljas''”, “''My Afrikaanse verseboek''”, “''Voorspraak''” en “''Die tweede gerf''”. Hy skryf ook talle gedigte vir kinders, met veral “''Lamtietie damtietie''” (wat as “''Liefdes onsin''” reeds so vroeg as 1911 in “''Stukkies en brokkies''” opgeneem is) en “''Die waentjie''” wat gewild bly. “''Die ABC Boekie''” (geskryf onder die naam Elspet), is ’n bundel met kinderversies. === Drama === Langenhoven lewer ook ’n bydrae tot die drama. Aanvanklik skryf hy ’n aantal samesprake vir debatsverenigings en in “''Stukkies en brokkies''” (1911) en “''Ons weg deur die wêreld''” (1914) word ’n aantal hiervan opgeneem, soos byvoorbeeld die samespraak tussen ’n boer, Engelsman en Duitser wat hy onder die titel “''’n Weergalmpie van Babel''” gepubliseer het. In bogenoemde twee boeke het hy ook “''’n Modelletjie vir ’n debat''” opgeneem met voorbeelde van toesprake, debatsonderwerpe en ’n eenvoudige model van reëls vir ’n debatsvereniging. Een van sy vroegste geskrifte in Afrikaans was die samespraak “''Die tweetalige vonnis''” wat sir Henry Juta in sy “''Reminiscences''” (1912) opgeneem het. Hierdie samespraak het uit 1906 gedateer en is later in verwerkte vorm in “''Ons weg deur die wêreld''” opgeneem. Hierin vertaal die aangeklamde tolk die eentalige regter se uitspraak op so ’n wyse dat die beskuldigde gruwelik beledig word. Ander samesprake uit hierdie tyd sluit in “''Die kys abaut die forro''”, wat die lagwekkende maar ook treurige toestand uitbeeld wanneer ’n Afrikaner sy eie taal verag en net Engels wil praat; “''Teorie en praktyk''” wat ’n kandidaat uitbeeld wie se oggend-en aandpraatjies nie ooreenstem nie; “''Die ingewikkelde boodskap''” wat met sy wartaal reeds ’n soort surrealistiese effek bereik en illustreer hoe maklik ’n eenvoudige boodskap verdraai kan word deur onbelangrike detail; en “''Deskundige kritiek''”, waar twee pa’s bekommerd is oor die nuwerwetse goed wat hulle kinders op skool leer, soos dat die aarde om die son draai. Jan Spies neem “''Die ingewikkelde boodskap''” en “''Deskundige kritiek''” in die versamelbundel “''Klein begin in die drama''” op. “''Die verlore soon''” verskyn aanvanklik as vervolgverhaal in ''Het Zuid-Westen'' en Langenhoven verwerk dit later as drama. Hierin verloor ’n seun sy moeder en gaan dan na Johannesburg, waar hy onder slegte invloed aan die drink gaan en al sy geld verloor. Hierdie stuk word nooit gepubliseer nie. Vanaf 16 Januarie 1905 het die klug “''Die trouwbelofte''” as vervolgstuk in ''Het Zuid-Westen'' verskyn en dit word in 1909 in boekvorm gepubliseer. Sy ervarings as prokureur vind neerslag in die toneelstuk “''De waterzaak''” (met oorspronklike subtitel “''Engelsch versus Hollandsch''”), wat aanvanklik in 1909 gepubliseer word en in 1912 verwerk word tot “''Die wêreld die draai''”. Dit was duidelik dat hy van die konsep van hierdie toneelstuk gehou het, aangesien hy dit telkens in verwerkings heruitgegee het. In 1926 het hy weer daaraan gewerk en het dit as “''Die laaste van die takhare''” verskyn. Hierin kry Ou Dowe Oom Karel (die laaste takhaar) die Engelse Hamiltons as bure en hulle maak ’n hofsaak teen hom aanhangig omdat hy die rivier se water afkeer voordat dit by hulle uitkom. Henry Hamilton raak verlief op oom Karel se dogter, Miemie, en neem Hollandse lesse. Hy kan hierdie taal egter nie baasraak nie, maar onder Miemie se leiding leer hy maklik Afrikaans aan. Die Boerseun Johannes ding ook om Miemie se hand mee. Nadat ’n weduwee uit die Transvaal, tant Maria, die onderplaas koop word die watergeskil opgelos. Miemie trou dan met Johannes, oom Karel met tant Maria en die Hamiltons verhuis terug na Engeland. Hierdie geestige stuk is baie gewild in sy tyd, maar skiet te kort aan veral gemotiveerde karakterontwikkeling en dramatiese samehang. Dit word ook vir die radio verwerk en deur Radiosondergrense uitgesaai. In 1911 word “''Die familie zaak''” gepubliseer, ’n geestige klug verwant aan “''Die wêreld die draai''”. Tydens sy redakteurskap van ''Het Zuid-Westen'' ontvang hy in 1913 ’n opdrag van die Oudtshoornse vieringskomitee om ’n toneelstuk te skryf wat geskik sou wees om op Dingaansdag opgevoer te word. Hy skryf dan die allegoriese “''Die hoop van Suid-Afrika''” binne twee middae en twee aande en op 8 November 1913 word dit as ’n spesiale bylae tot ''Het Zuid-Westen'' gepubliseer. Hierdie stuk behandel in ses taferele die geskiedenis van Suid-Afrika vanaf 1652 tot en met die Slag van Bloedrivier in 1838. Naas historiese karakters soos Retief en Dingaan, gebruik hy hier ook abstrakte personasies soos Hoop (soos ook blyk uit die drama se titel) en Vader Tyd. Die eerste produksie was onder Langenhoven se spelleiding in die Oudtshoornse Teatersaal. Hy vertolk self die rol van Retief, sy stiefdogter Antoinette Lilienfeld die rol van Hoop en sy stiefskoonseun Allan Pocock die rol van goewerneur Stockenström. Die tweede toneel uit hierdie drama word deur D.F. Malherbe in die versamelbundel “''Afrikaanse letterkunde''” opgeneem. In 1918 word<ref>Grosskopf, J.F.W. in Kannemeyer, J.C. (red.) “Kritiese aanloop” Jutalit Kenwyn Eerste uitgawe 1989</ref> “''Die vrouw van Suid-Afrika''” gepubliseer en dit word aangebied as ’n vervolg op “''Die hoop van Suid-Afrika''” en as ’n “dramatiese fantasie” en opgedra aan die nagedagtenis van sy ontslape pleegmoeder. Hierdie drama behandel in ses taferele die geskiedenis van Suid-Afrika in die periode van 1842 tot 1902, die einde van die Anglo-Boereoorlog. Hierdie twee stukke is minder dramas as wat dit gedramatiseerde spreekkore is, waar die persone ’n idee of ideologie eerder as menslike karakter verteenwoordig. Weer figureer Vader Tyd en Hoop, met die Vrou van Suid-Afrika ook nou ’n karakter. In ’n resensie in ''Die Huisgenoot'' van November 1918 spreek H.A. Fagan ernstige kritiek op “''Die vrou van Suid-Afrika''” uit. Hy het gemeen dat die politieke karakters en twisgesprekke die poëtiese kwaliteit van die stuk skaad en dat dit lyk asof die drama oorhaastig geskryf is, ook wat die taalgebruik betref. Langenhoven was baie heftig in sy kommentaar op hierdie kritiek en het die redaksie van ''Die Huisgenoot'' versoek om voortaan alle vermelding van sy werk te staak. “''Die eensame hoop''” is weer ’n soort vervolg op “''Die hoop van Suid-Afrika''” en “''Die vrou van Suid-Afrika''”, met dieselfde allegoriese karakters. Dit is op kinders gemik en vertel die geskiedenis van die vroeë vaarders om die Kaap tot die koms van Jan van Riebeeck. Die boodskap aan die kinders is van die hoop en dryfkrag wat nodig is om ’n volk te laat groei. Dit is ’n eenvoudige vertelling wat geskryf is in ’n tyd toe klein geskiedenisse van dié aard nog nie in Afrikaans beskikbaar was nie. “''Die kinderparlement''” is een van die eerste dramas wat spesifiek vir kinders geskryf word en hierin maak hy kinders vertroud met die werking van die politiek. In 1923 voltooi Langenhoven ’n dramatisering van sy epos “''Die pad van Suid-Afrika''”. “''Die onmoontlike tweeling''” sluit weer aan by “''Die wêreld die draai''”, terwyl dit ook iets van die sonde-met-die-bure-motief bevat. Die stuk werk basies met ’n reeks verwarrings. Oom Gawerjal ken nie sy tweelingdogters, Elsie en Sannie, uitmekaar nie en het verdere probleme met sy studenteseun Jan, sy werkvolk, sy volstruise en sy pyp. Hans en Flippie is ook ’n identiese tweeling en kom om met Elsie en Sannie te vry en so vry hulle elkeen met die “verkeerde” nooi.<ref name="marais" /> “''Vrouetrou''” sluit aan by ’n vroeëre werk van hom, naamlik “''Die verlore soon''”, wat in voltooide vorm slegs in ''Het Zuid-Westen'' verskyn het en een van sy mislukkings was. Hierdie toneelstuk is grotendeels in rymlose verse geskryf en is ernstig van aard. Oom Hendrik se seun Jan lei ’n wilde lewe, maar hy word getrou deur sy aangenome dogter Mieta versorg. Weens Jan se onverantwoordelikheid bemaak oom Hendrik sy besittings aan Mieta, onder die wanindruk dat sy vir Jan liefhet, met hom sal trou en na hom sal omsien. Mieta is glad nie op Jan verlief nie en verkies eerder vir Hansie, terwyl Jan vry na die progressiewe Elsie. Wanneer Mieta uitvind van oom Hendrik se wense, is sy bereid om haar eie geluk op te offer om daaraan te voldoen. Alles loop egter eindelik uit op ’n romantiese, gelukkige einde. “''Petronella''” word in 1931 gepubliseer en word beskryf as “’n tragedie van verarming”. Petronella en Adelryk is verloof en Petronella se vader Diederik en Adelryk se vader Gideon koop saam ’n plaas vir hulle kinders. Gideon leen die geld by die gierigaard Hans Groenewerf, wat self op Petronella verlief is. Hans gebruik hierdie situasie om druk te plaas op Petronella om met hom te trou. Petronella weier en eindelik word die twee families gedwing om alles wat hulle het uit te verkoop om Hans se skuld te betaal. Die families word padwerkers en is ten spyte van hulle armoede steeds gelukkig omdat hulle getrou was aan hulle innerlike en nie toegegee het aan die materiële nie. Verskeie van sy werke word vir die verhoog verwerk. TRUK bied in 1964 die Langenhoven-program “''Modes van voor, skuld van agter''” aan. Met die honderdjarige herdenking van sy verjaarsdag in 1973 word verskeie van sy werke gedramatiseer en op die planke gebring, onder andere “''Sagmoedige Neelsie''” deur TRUK, ’n teks wat uit Langenhoven se werke saamgestel is deur Bartho Smit. In 1995 word “''Doppers en Filistyne''” in ’n solostuk op die planke gebring met die ervare Eric Nobbs as die skrywer en akteur en hierdie opvoering beleef vele opvoerings oor baie jare. By die KKNK van 1998 word “''Die laaste strooi''” ter ere van Oudtshoorn se gedenkjaar op die planke gebring, ’n stuk saamgestel uit Langenhoven se werke deur Ilse van Hemert waarin Cobus Rossouw die rol van Langenhoven gespeel het. [[Lizz Meiring]] en Hannes Muller bring ook in 1998 by die KKNK ’n pantomime van “''Brolloks en Bittergal''” op die planke. In 2007 word “''Fragment''” en “''Brief van die harlekyn''” uit “''Stille waters''” deur [[Thijs Nel]] tot die drama “''Brief van die harlekyn''” verwerk en by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees op Oudtshoorn opgevoer. Uittreksels uit sy “''Aan stille waters''”-rubriek word ook vir die radio verwerk en deur Radiosondergrense by hulle eerste kunstefees oor die radio in 2013 uitgesaai as “''Vroutjie weet alweer beter''”. === Versamelde werke === Sowat ’n maand na sy dood het die Nasionale Pers, Vroutjie en Goldblatt briewe begin ontvang om sy werke in ’n eenvormige band en formaat beskikbaar te stel. Dit lei tot die uitgawe van sy “''Versamelde werke''”, wat aanvanklik in twaalf boekdele gepubliseer word. Die eerste twee drukke word in 1933 tot 1935 gepubliseer en in 1936 en 1937 het twee verdere boekdele verskyn wat onderskeidelik sy drie Engelse werke en sy nagelate werke bevat het. Die publikasie van ''Versamelde werke'' was die grootste enkele produk waartoe Sarah Goldblatt se toewyding as administratrise van Langenhoven se nalatenskap gelei het. In die veertigerjare, die vyftigerjare en weer in die eeufeesjaar 1973, is dit herdruk en betreklik gou uitverkoop. In 1955 word “''Aan stille waters II''” as deel vyftien herdruk en in 1958 word deel sestien bygevoeg wat bestaan uit dokumentasie oor “''Die Stem van Suid-Afrika''”, “''Ons eie vlaglied''”, Langenhoven se ontwerp vir ’n sonwyser, vroeë stukke in Nederlands, Engels en Afrikaans, die reeks “''Ou-liedjies''” en verspreide gedigte wat nie in een van sy vroeëre bundels opgeneem is nie. == Eerbewyse == Sy gedig “''Die stem van Suid-Afrika''”, wat in 1918 geskryf is, word deur M.L. de Villiers getoonset en op 2 Mei 1957 tot amptelike volkslied verklaar, nadat die destydse Eerste Minister, generaal J.B.M. Hertzog, reeds so vroeg as 1938 besluit het dat die lied saam met “''God save the king''” by die opening van die Parlement gesing moet word. In 1931 ken die Universiteit van Stellenbosch ’n eredoktoraat (D.Litt. honoris causa) aan hom toe. Op 21 April 1955 word sy huis Arbeidsgenot as Nasionale Museum geopen. Ten tye van sy eeufeesviering in 1973 word ’n groot Langenhoven-fees gehou, met feesvieringe veral in Oudtshoorn. KRUIK en TRUK dramatiseer van sy werke vir opvoering, die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie bied van sy werke aan en voorlesings word oor die radio uitgesaai, terwyl ’n nuwe, bygewerkte uitgawe van sy “''Versamelde Werke''” ook gepubliseer word. Verskeie koerante en tydskrifte, insluitende ''Rapport'', ''Die Huisgenoot'', ''Die Taalgenoot'', ''Tydskrif vir Letterkunde'', ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', ''Die Unie'' en ''Die Matie'' wy gedenkuitgawes in hierdie jaar aan hom. Die beeldhouer Olgo Pieri maak in 1973 tydens die eeufeesvieringe ’n standbeeld wat tot sy eer by die Universiteit van Stellenbosch opgerig word. ’n Reeks van twaalf episodes oor Langenhoven en sy werk word in 1983 oor televisie gebeeldsaai, met die teks geskryf deur Manie van Rensburg en Johan van Jaarsveld. In Desember 2002 word hy en sy vrou se grafte in die openbare begraafplaas opgegrawe en ’n herbegrafnis vind op 30 Maart 2003 plaas op die gronde van Arbeidsgenot. === Nalatenskap === Die [[Universiteit van Stellenbosch]] se studentesentrum is na Langehoven vernoem, en is bekend as "Die Neelsie". Suid-Afrikaanse filmmaker [[Manie van Rensburg]] het in [[1983]] 'n lighartige komedie vir televisie vervaardig gebaseer op Langenhoven se werke. Dit was getiteld ''Sagmoedige Neelsie''. Die Suid-Afrikaanse Poskantoor het in [[1973]] 'n gedenkseël uitgereik vir die 100-jarige herdenking van Langenhoven se geboorte. Die [[C.J. Langenhovenprys vir Taalwetenskap]] wat deur die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] uitgereik word, is na hom vernoem. Die plek waar Langenhoven en sy familie gewoon het van 1903 tot 1950, [[Arbeidsgenot]], is vandag 'n huismuseum.<ref>{{cite web |url=http://www.cjlangenhoven.co.za/index.php |title=Van wig tot graf |access-date=19 Maart 2016 |quote=1903 – Langenhoven trek na Arbeidsgenot (vanaf Hoopstraat) |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629131632/http://www.cjlangenhoven.co.za/index.php |archive-date=29 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> C.J. Langenhoven is in 1932 aan hartversaking oorlede. Hy was 58 jaar en 11 maande oud. Een van sy bekende gedigte, [[Siembamba]]: <poem style="font-style: italic; background-color: #f9f9f9; padding-left:2em"> Siembamba, ek is 'n baba, Siembamba, ek is 'n baba –pas my veilig op in die nood, sus my liefies op die skoot. Siembamba, ek is 'n seuntjie, Siembamba, ek is 'n seuntjie maar jy sal sien ek is net nou groot; slaan maar orige kêrels dood. Siembamba, ek is 'n jonkman, Siembamba, ek is 'n jonkman –tel my nou maar af van die skoot; ek slaan self die kêrels dood. Siembamba, ek is getroud nou, Siembamba, ek is getroud nou –maar sy dink ek is nog op die skoot, wil nie glo nie ek is groot. Siembamba, almal babas. Siembamba, almal babas –al die mans is danig groot– almal babas tot hul dood. </poem> == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1909 |Die trouwbelofte |- | |Die famielie zaak |- | |Die water zaak |- | |Die trouwbelofte |- | |Die famielie zaak |- |1911 |Eenvoudige stukkies en brokkies |- |1912 |Die wêreld die draai |- | |Afrikaanse verjaardagboekie |- |1913 |Die hoop van Suid-Afrika |- |1914 |Ons weg deur die wêreld |- |1918 |Die stem van Suid-Afrika |- | |Die vrouw van Suid-Afrika |- |1919 |Die onmoontlike tweeling |- |1921 |Vrouetrou |- | |Sonde met die bure |- | |Eerste skoffies op die pad van Suid-Afrika |- |1922 |Doppers en Filistyne |- | |Die eensame hoop |- |1923 |Loeloeraai |- | |Die opdraande pad |- |1924 |Die lig van verre dae |- | |Geeste op aarde |- |1925 |Die laaste van die takhare |- | |Brolloks en Bittergal |- | |Herrie op die ou tremspoor |- | |Ons geliefde verjaarsdagboekie |- |1926 |Mof en sy mense |- | |A first guide to Afrikaans |- | |Donker spore |- | |Die Krismiskinders |- |1927 |Die kinderparlement |- | |Die wagtende wêreld |- | |Skaduwees van Nasaret |- |1928 |Die boekie sonder naam |- | |Ou-liedjies |- | |Vlaglied |- |1929 |Aan stille waters I |- |1930 |Die wandelende geraamte |- |1931 |A.B.C. Boekie |- | |Jantjie Muis en Jakob Slang |- | |Kootjie Totjie |- | |Petronella |- | |Hoe om te skrywe (saam met E.C. Pienaar) |- |1932 |U dienswillige dienaar |- |1933 |Die mantel van Elia |- | |Versamelde werke, wat ook insluit die volgende met jaar van oorsprong Oor opstelle (1931) |- | |Die letterkundige skoonhede van die Bybel (1932) |- | |Hooftrekke van die Bybelverhaal (1932) |- |1941 |Aan stille waters II |- |1971 |… die erwe van ons vaad’re |- |1972 |Twee novelles (Mof en sy mense en Donker spore) |- |1979 |Van mens tot mens (saamgestel deur Jan Scannell) |- | |Die vrolike vlam (saamgestel deur Jan Scannell) |- |1983 |Langenhoven in volkleur |- |1989 |Spreuke van Langenhoven: ’n keuse |- |1992 |Die beste spookstories |- |2000 |Pittige sêgoed en raak antwoorde van Sagmoedige Neelsie |- |2006 |Sagmoedige Neelsie praat padlangs |- | !Nie-fiksie werke |- |1900 |The Resident Magistrates of the Cape Colony in their capacity as judges |- |1906 |Iets over arbiters en arbitraties |- |1910 |Padlangers en zonder doekies |- | |The royal road to Cape Dutch |- |1916 |’n Vriendelike woord aan die Zappe |- |1919 |Republicans and sinners |- | |The everlasting annexation |- | |Twee geskiedkundige opstelle (saam met Gustav S. Preller) |- |1926 |Van die aarde na die sterre I en II |- | |A first guide to Afrikaans |- |1928 |Water en sy aard |- | |Die goeie burger |- |1929 |Die witman se pand (saam met J.H. Conradie) |- | |Goud of papier? |- | |Hoe om te skrywe (saam met E.C. Pienaar) |- |1935 |My aandeel aan die taalstryd |- |1953 |The life history of an ostrich |- | !Vertalings |- |1922 |Gesange in Afrikaans |- |1923 |Die Rubáiyát (Omar Khayyam) |} == Bronnelys == === Vakkundige artikels === *Bosman, N. (1992) Ruimte as intertekstuele belewenis - Dalene Matthee en C.J. Langenhoven, ''Tydskrif vir Letterkunde'', 30(2), pp. 142–148. *Croeser, C. (2024) Waar spoke nog speel - ’n Queer verkenning van die affektiewe rol van die spookagtige plaasruimte in CJ Langenhoven se ''Die bouval op Wilgerdal'', ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', 64(4), pp. 445–460. *Kannemeyer, J.C. (2009) “Vir elke daad is daar ’n tyd” - C.J. Langenhoven, Etienne Leroux en die taak en visie van die skrywer, ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans'', 16(2), pp. 31–49. *Sonderling, S. (1998) The Politics of a Cultural Controversy - CJ Langenhoven and Pornography in 1930, ''Journal of Literary Studies'', 14(3-4), pp. 293–306. === Boeke === * Antonissen, Rob ''[[Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede]]'' Nasou Beperk Derde hersiene uitgawe Tweede druk 1964 * APB-Komitee vir Skoolboeke “Die junior digbundel” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Sesde druk 1963 * Askes, H. en Landman, J.N. (samestellers) “Voorspraak” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe Tiende druk 1994 * Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. “Skrywers en rigtings” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1952 * Beukes, W.D. (red.) “Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990” Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe eerste druk 1992 * Botha, Elize “Prosakroniek” Tafelberg Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe 1987 * Burgers, M.P.O. “Die mens Langenhoven” Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Port Elizabeth Eerste druk 1939 * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis'' Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970 * De Vries, Abraham H. “Kortom 2” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1989 * Du Plessis, I.D. “Aantekeninge uit Tuynstraat” Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste druk 1975 * Grobler, Hilda “Halfeeu” Blokboeke 33 Academica Pretoria en Kaapstad Eerste uitgawe 1980 * Grové, A.P. “Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans” Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Heyns, T.J. “C.J. Langenhoven 1872-1932” in Nienaber, P.J. et al “Perspektief en Profiel” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Kannemeyer, J.C. ''[[Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur]]'' Academica, Pretoria en Kaapstad Tweede druk 1984 * Kannemeyer, J.C. “Langenhoven: ’n Lewe” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe Eerste druk 1995 * Kannemeyer, J.C. “Die Dienswillige Dienaar” Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe Eerste druk 1995 * Kannemeyer, J.C. “Ontsyferde stene” Inset-Uitgewers Stellenbosch Eerste uitgawe Eerste druk 1996 * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Lategan, F.V. “Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal” Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Johannesburg 1961 * Lindenberg, E. (red.) “Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde” Academica Pretoria en Kaapstad Vierde Malherbe, F.E.J. “Aspekte van Afrikaanse literatuur” Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Port Elizabeth Eerste uitgawe 1940 * Malherbe, F.E.J. “Die kort-verhaal as kunsvorm” Nasionale Pers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe 1929 * Nasionale Pers Beperk “Ons skrywers en hul werke: ’n Plate-album” Nasionale Pers Bpk. Kaapstad 1936 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) “Digters en digkuns” Perskor-Uitgewers  Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Nienaber, P.J. “Die Hertzogprys Vyftig Jaar” Nasionale Boekhandel Kaapstad Eerste uitgawe 1965 * Nienaber, P.J. “Hier is ons skrywers!” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste uitgawe 1949 * Nienaber, P.J.; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''[[Mylpale in die Geskiedenis van die Afrikaanse Letterkunde]]'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Nienaber, P.J. et al “Perspektief en Profiel” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene  uitgawe 1969 * Nienaber, P.J. en Heyl, J.A. “Pleidooie in belang van Afrikaans Deel II” Nasionale Boekhandel Beperk  Kaapstad 1960 * Nienaber, P.J.; Erasmus, M.C.; Du Plessis, W.K. en Du Plooy, J.L. “Uit ons letterkunde” Afrikaanse Pers- Boekhandel Sewende druk 1968 * Opperman, D.J. “Junior verseboek” Nasionale Boekhandel Beperk Kaapstad Agste druk 1960 * Opperman, D.J. “Naaldekoker” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad en Johannesburg Eerste druk 1974 * Pheiffer, R.H. “Woordpaljas” Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Derde uitgawe Derde  druk 1993 * Pienaar, E.C. “Taal en poësie van die Twede Afrikaanse Taalbeweging” Nasionale Pers Beperk Kaapstad, Stellenbosch en Bloemfontein Vierde vermeerderde druk 1931 * Schoonees, P.C. “Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging” J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch- Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co, Kaapstad 1939 (derde druk) * Van Biljon, Madeleine “Geliefde leesgoed” Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe  1996 * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel I” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe  1998 * Venter, L.S. “C.J. Langenhoven (1872–1932)” in Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel I” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) “Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom” Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Blignault, Audrey “Langenhoven se essays leef voort” “Insig” April 1998 * Boekkooi, Paul “Langenhoven ‘sal tot gehore vandag spreek’” “Plus” 31 Maart 1998 * Bosman, N. “Ruimte as intertekstuele belewenis: Dalene Matthee en C.J. Langenhoven” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 30 no.4, November 1992 * Brink, André P. “Neelsie, Madiba en ek” “Beeld” 16 Julie 2004 * Brink, André P. “Donker spore, duister woorde” “Rapport” 1 Mei 2011 * Britz, Etienne “Met Kannemeyer op die spoor van Langenhoven” “Die Vlieënde Springbok” * De Villiers, C.G.S. “C.J. Langenhoven soos ek hom geken het” “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 17 no. 1, Februarie 1979 * Goldblatt, Sarah “How ‘Die Stem’ became South Africa’s unofficial anthem” “The Cape Argus” 12 April 1952 * Kannemeyer, J.C. “C.J. Langenhoven, C.J. Rhodes en die prinses” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 32 no. 2, Mei 1994 * Kannemeyer, J.C. “Die dienswillige dienaar” “Rapport” 16 April 1995 * Olivier, Johan “Langenhoven-grafte opgegrawe vir herbegrafnis” “Die Burger” 7 Desember 2002 * Smith, Elsa “’n Beknopte samevatting van C.J. Langenhoven” “Kakkerlak” Uitgawe 2, 2005 * Ungerer, Carien “‘Loeloeraai’: Eerste Sciencefiction-roman in Afrikaans – ’n Beskrywing, interpretasie en evaluasie” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 23 no. 1, Februarie 1 * Van Rensburg, Chrisna “’n Voëlvlug deur Arbeidsgenot” “Kakkerlak” Uitgawe 2, 2005 * Verhage, J.A. “Langenhoven se literêre drieslagmaat” “Standpunte” Nuwe reeks 82, April 1969 * Weber, Phil “Só is hy heen” “Insig” April 1998 * Wessels, Louis “Langenhoven – die tengerige genie bly leef…” “Die Burger” 11 Augustus 1982 * Winter, Gordon “Langenhoven had a Jewish mistress” “Sunday Express” 1 Junie 1975 === Internet === * Brink, André P. Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/04/04/9/3.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Brink, André P. Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2011/05/05/RH/6/boek06.html * Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/11/19/14/12.html * Cillié, Petra Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/07/02/4/4.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * C.J. Langenhoven: http://www.cjlangenhoven.co.za/cj_langenhoven/index {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901010914/http://www.cjlangenhoven.co.za/cj_langenhoven/index |date= 1 September 2016 }} * Dedekind, Nonnie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1992/11/7/11/2.html * Dommisse, Ebbe Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/08/25/SK/13/ARBEIDSGENOT.html * Du Plessis, Bertie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/06/12/6/4.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717013158/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/06/12/6/4.html |date=17 Julie 2012 }} * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Langenhoven,_Cornelis_Jacob * Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/C.J._Langenhoven * Geni: http://www.geni.com/people/Cornelis-Langenhoven/6000000016153152792 * Kannemeyer, J.C. Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1992/11/18/14/5.html * {{cite news |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2000/07/01/3/17.html |title=Staaltjies rondom die skerpsinnigheid van C.J. Langenhoven |author=Kannemeyer, J.C. |publisher=[[Die Burger]] (bladsy 3) |date=1 Julie 2000 |archive-url=https://archive.is/20130725160110/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2000/07/01/3/17.html |archive-date=25 Julie 2013 |access-date=25 Julie 2013 |url-status=dead }} * Kannemeyer, J.C. Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/05/05/3/10.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Kannemeyer, J.C. Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2003/11/01/BY/12A/01.html * Koch, Retief Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2002/08/10/3/18.html * Langenhoven, C.J. Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/01/31/15/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Langenhoven Geslagsregister: http://www.langenhoven.net/Langenhovenboek1.pdf * LitNet ATKV-Skrywersalbum 28 Februarie 2012: www.litnet.co.za * Maroela Media: http://maroelamedia.co.za/ongekategoriseerd/cj-langenhoven/ * NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/1127 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219202302/http://www.nb.co.za/authors/1127 |date=19 Februarie 2017 }} * Olivier, Johan Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2002/06/29/3/1.html * Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/langenhoven.html * Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_cjlangenhoven_ph.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913114946/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_cjlangenhoven_ph.htm |date=13 September 2014 }} * Van Bart, Martiens Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2000/08/05/1/29.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Van Zyl, Wium Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/05/29/1/14.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Wikiquote}} {{Wikisource|Outeur:C. J. Langenhoven|C. J. Langenhoven|old=true}} * {{mieliestronk|url=http://www.mieliestronk.com/volkslied.html}} * [http://www.cjlangenhoven.co.za/index.php Die Langenhoven huismuseum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629131632/http://www.cjlangenhoven.co.za/index.php |date=29 Junie 2018 }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Langenhoven, C.J.}} [[Kategorie:CJ Langenhoven]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse advokate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Vrymesselaars]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1873]] [[Kategorie:Sterftes in 1932]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] pl8u7xf6rgw0offeer3tpbrpm68suhb 0 6757 2966065 2888558 2026-09-09T22:14:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966065 wikitext text/x-wiki [[Lêer:V&A Waterfront, Cape Town wza.jpg|duimnael|Kaapstad se Waterfront soos gesien vanuit Tafelbaai.]] [[Lêer:Groot Wiel Waterfront.jpg|duimnael|links|Die Groot Wiel in die Waterfront, amptelik bekend as die Cape Wheel.<ref>[http://www.capewheel.co.za/home.php?page=1 Die webtuiste van die Cape Wheel.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529221030/http://www.capewheel.co.za/home.php?page=1 |date=29 Mei 2013 }} URL besoek op 16 Junie 2013</ref>]] [[Lêer:Waterfront buite.jpg|duimnael|Die Waterfront is 'n gewilde bestemming vir inkopies, uiteet, vermaak en ontspanning.]] [[Lêer:Waterfront - Clocktower (Cape Town).jpg|duimnael|links|Die kloktoring by die Victoria & Alfred Waterfront is in 1882 opgerig.]] [[Lêer:Waterfront Jolly Roger.jpg|duimnael|Die ''Jolly Roger'' is een van die plesierbote wat vaarte vanaf die Waterfront aanbied.<ref>[http://www.pirateboat.co.za/ Die bootoperateur se webtuiste.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615084457/http://www.pirateboat.co.za/ |date=15 Junie 2013 }} URL besoek op 16 Junie 2013</ref>]] Die '''Victoria & Alfred Waterfront''' is geleë tussen [[Robbeneiland]] en [[Tafelberg]] in die hart van [[Kaapstad-hawe|Kaapstad se werkende hawe]], en is een van die gewildste bestemmings in Suid-Afrika. Met die manjifieke see- en berguitsigte aan beide kante, uitstekende winkels en vermaaklikheid asook wêreldklas-hotelle vorm dit ook 'n bedrywige handelsgebied met unieke kantoorruimte en luukse woonstelle in die residensiële marina. == Sien ook == * [[Zeitz Museum van Kontemporêre Kuns Afrika]] * [[Chavonnes-battery]] * [[Fort Wynyard]] * [[Amsterdam-battery]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Van Hoven, Lynette: Waterkant-wonderland. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 37, nr. 3, Mei/Junie 1992. ISSN 0491-4783 == Eksterne skakels == * [http://www.waterfront.co.za/ Amptelike webwerf] * {{Commonskat-inlyn}} {{Koördinate|33|54|22|S|18|25|13|O|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Winkelsentrums]] 4udhkpk5r3h6srk75nc66ul57c1w5v5 4 9591 2966034 2965749 2026-09-09T19:46:00Z BurgertB 2401 Srebrenica-slagting 2966034 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit /ˈmɑːkiˈmɑːki/ [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:20, 8 September 2026 (UTC) === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] iqu35kilteg3hydoh5viw6g67glt81n 2966035 2966034 2026-09-09T19:47:17Z Sobaka 328 /* Srebrenica-slagting */ 2966035 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit /ˈmɑːkiˈmɑːki/ [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:20, 8 September 2026 (UTC) === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} - [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 4eoovmovkda3bj4a1e25lbrzk54ehto 2966039 2966035 2026-09-09T19:52:20Z Pynappel 70858 /* Srebrenica-slagting */ 2966039 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit /ˈmɑːkiˈmɑːki/ [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:20, 8 September 2026 (UTC) === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} - [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 6o4lifrtfcrrhiohgcaenrjkuabolgm 2966047 2966039 2026-09-09T20:08:58Z Oesjaar 7467 /* Srebrenica-slagting */ Ondersteun 2966047 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit /ˈmɑːkiˈmɑːki/ [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:20, 8 September 2026 (UTC) === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} - [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – inderdaad 'n gruverhaal. {{ping|BurgertB}}, miskien waarskuwing bo-aan die blad? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 9 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 77jnle35yzugg2ulhm9yommgs0l7bui 2966050 2966047 2026-09-09T20:30:59Z SpesBona 2720 /* Srebrenica-slagting */ ondersteun 2966050 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit /ˈmɑːkiˈmɑːki/ [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 10:20, 8 September 2026 (UTC) === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:39, 31 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) === [[Zimbabwe]] === {{sperdatum|7 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Baie interessante land met 'n negatiewe beeld vanweë 40 jaar se vermorste jare. Daar is egter ook baie groot potensiaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 7 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:58, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:32, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:48, 8 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:18, 8 September 2026 (UTC) === [[Srebrenica-slagting]] === {{sperdatum|9 Oktober 2026}} * {{ondersteun}} –~Gruverhaal [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:45, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:47, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:52, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – inderdaad 'n gruverhaal. {{ping|BurgertB}}, miskien waarskuwing bo-aan die blad? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:08, 9 September 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Baie belangrike onderwerp, veral deesdae. Mag dié volksmoord nooit vergeet word nie en as 'n waarskuwing dien vir ons tyd. Ek dink veral aan [[Oekraïne]]. Ek beskou 'n nota bo-aan die blad as onnodig, dink maar aan al die ander voorbeelde. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 9 September 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] d7ss5ozuf53znd5wv0z6inw2g6420b9 0 18243 2965942 2965909 2026-09-09T12:40:05Z Aliwal2012 39067 /* Chrissiesmeer */ 2965942 wikitext text/x-wiki :''Vir die meer sien : [[Chrissiesmeer]]'' {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Chrissiesmeer | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = View of Chrissiesmeer from the south, crop2.jpg | beeldbyskrif = Uitsig oor die dorp Chrissiesmeer van 'n afstand | nedersetting_tipe = Dorpie | latd = 26 |latm = 16 |lats = 0 | longd = 30 |longm = 13 |longs = 0 | provinsie = Mpumalanga | distrik = Gert Sibande | munisipaliteit = Msukaligwa | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyknommer --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 94.0% | persent_kleurling = 0.1% | persent_asiër = 0.7% | persent_wit = 5.2% | persent_ander = <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Zoeloe]] | demografie2_info1 = 62.4% | demografie2_titel2 = [[Swazi]] | demografie2_info2 = 26.5% | demografie2_titel3 = [[Afrikaans]] | demografie2_info3 = 4.5% | demografie2_titel4 = [[Engels]] | demografie2_info4 = 2.4% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 4.2% | poskode = 2332 | poskode2 = 2332 | skakelkode = 017 | sensuskode = 861003 | webwerf = }} '''Chrissiesmeer''' is 'n klein dorpie in die waterryke [[Panneveld]] van [[Mpumalanga]] in [[Suid-Afrika]]. == Geskiedenis == Die [[San]] en Tlou-tle bevolking het die gebied bewoon en op vlotte op van die groter mere gewoon. Die [[Voortrekkers]] het in die 1860's 'n dorp in die gebied gevestig en dit na [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]] President [[Marthinus Wessel Pretorius]] se dogter Christina Johanna Petronella vernoem. In die 1880's het die dorp 'n belangrike oornagpunt geword vir waens wat na die [[goud]]myndorp [[Barberton, Mpumalanga|Barberton]] onderweg was.<ref>[http://www.chrissiesmeer.co.za/ Chrissiesmeer], besoek op 7 April 2007</ref> == Chrissiesmeer == Die dorpie is aan die noordekant van die meer geleë. Die meer is ongeveer 24&nbsp;km in omtrek en plek-plek sowat 3&nbsp;m diep. Die gebied is bekend weens sy ongeskonde waterbronne van hoë suiwerheid, met die gepaardgaande biodiversiteit.<ref>[https://www.wrc.org.za/wp-content/uploads/mdocs/chrissiesmeer.pdf Chrissiesmeer], The Water Wheel, Maart/April 2011, wrc.org.za</ref> Dit is die tuiste van [[amfibieë]] en varswater[[mossel]]s, en is die wei- en broeiplek van menige [[voëls|watervoëls]], insluitend [[flamink]]e. Groot riviere is afwesig, maar bolope van die [[Vaalrivier|Vaal]], [[Mfolozirivier|Mfolozi]], [[Komatirivier|Komati]] en [[Olifantsrivier, Limpopo|Olifants]] is in die omliggende plato. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.mpumalanga.com/places-to-go/grass-wetlands/chrissiesmeer Chrissiesmeer op mpumalanga.com] {{Mpumalanga saadjie}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC30}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Mpumalanga]] 79d41pocxdzinwoijb4dpkrw13suqq9 2966003 2965942 2026-09-09T16:10:45Z Aliwal2012 39067 2966003 wikitext text/x-wiki :''Vir die meer sien : [[Chrissiesmeer]]'' {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Chrissiesmeer | inheemse_naam = | ander_naam = | beeld_stadsilhoeët = View of Chrissiesmeer from the south, crop2.jpg | beeldbyskrif = Uitsig oor die dorp Chrissiesmeer | nedersetting_tipe = Dorp | latd = 26 |latm = 16 |lats = 0 | longd = 30 |longm = 13 |longs = 0 | provinsie = Mpumalanga | distrik = Gert Sibande | munisipaliteit = Msukaligwa | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyknommer --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 94.0% | persent_kleurling = 0.1% | persent_asiër = 0.7% | persent_wit = 5.2% | persent_ander = <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Zoeloe]] | demografie2_info1 = 62.4% | demografie2_titel2 = [[Swazi]] | demografie2_info2 = 26.5% | demografie2_titel3 = [[Afrikaans]] | demografie2_info3 = 4.5% | demografie2_titel4 = [[Engels]] | demografie2_info4 = 2.4% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 4.2% | poskode = 2332 | poskode2 = 2332 | skakelkode = 017 | sensuskode = 861003 | webwerf = }} '''Chrissiesmeer''' is 'n klein dorp in die waterryke [[Panneveld]] van [[Mpumalanga]] in [[Suid-Afrika]]. == Geskiedenis == Die [[San]] en Tlou-tle bevolking het die gebied bewoon en op vlotte op van die groter mere gewoon. Die [[Voortrekkers]] het in die 1860's 'n dorp in die gebied gevestig en dit vernoem na Christina Johanna Petronella, dogter van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]] President [[M.W. Pretorius]]. In die 1880's het die dorp 'n belangrike oornagpunt geword vir waens wat na die [[goud]]myndorp [[Barberton, Mpumalanga|Barberton]] onderweg was.<ref>[http://www.chrissiesmeer.co.za/ Chrissiesmeer], besoek op 7 April 2007</ref> == Chrissiesmeer == Die dorpie is aan die noordekant van die meer geleë. Die meer is ongeveer 24&nbsp;km in omtrek en plek-plek sowat 3&nbsp;m diep. Die gebied is bekend weens sy ongeskonde waterbronne van hoë suiwerheid, met die gepaardgaande biodiversiteit.<ref>[https://www.wrc.org.za/wp-content/uploads/mdocs/chrissiesmeer.pdf Chrissiesmeer], The Water Wheel, Maart/April 2011, wrc.org.za</ref> Dit is die tuiste van [[amfibieë]] en varswater[[mossel]]s, en is die wei- en broeiplek van menige [[voëls|watervoëls]], insluitend [[flamink]]e. Groot riviere is afwesig, maar bolope van die [[Vaalrivier|Vaal]], [[Mfolozirivier|Mfolozi]], [[Komatirivier|Komati]] en [[Olifantsrivier, Limpopo|Olifants]] is in die omliggende plato. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.mpumalanga.com/places-to-go/grass-wetlands/chrissiesmeer Chrissiesmeer op mpumalanga.com] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC30}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Mpumalanga]] jhvxr6xzupxrehxrc0pnp0gtvhsrjx6 0 20005 2965997 2941691 2026-09-09T15:55:37Z Aliwal2012 39067 /* Geboorte en Vroeë Lewe */ 2965997 wikitext text/x-wiki {{Ampsbekleër Inligtingraampie |naam = Marthinus Wessel Pretorius |beeld = Pres MW Pretorius.jpg |beeldgrootte = 240px |kleinbeeld = |byskrif = President Pretorius |orde = 1ste President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] |termyn_begin = [[1857]] |termyn_einde = [[1860]]<br />[[1864]]–[[1871]] |visepresident = |vise-eersteminister = |adjunk = |president = |eersteminister = |voorganger = –<br />[[Stephanus Schoeman]] (1864) |opvolger = Johannes Hermanus Grobler (1860) <small>(wnd.)</small><br />Daniël Jacobus Erasmus (1871) <small>(wnd.)</small> |orde2 = 3de President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] |termyn_begin2 = 1864 |termyn_einde2 = 1871 |visepresident2 = |vise-eersteminister2 = |adjunk2 = |president2 = |eersteminister2 = |voorganger2 = [[Willem Cornelis Janse van Rensburg|W.C. Janse van Rensburg]] |opvolger2 = [[Thomas Francois Burgers|T.F. Burgers]] |orde3 = 3de President van die [[Oranje-Vrystaat]] |termyn_begin3 = [[1860]] |termyn_einde3 = [[1863]] |visepresident3 = |vise-eersteminister3 = |adjunk3 = |president3 = |eersteminister3 = |voorganger3 = [[Jacobus Johannes Venter|J.J. Venter]] <small>(wnd.)</small> |opvolger3 = [[Jacobus Johannes Venter|J.J. Venter]] <small>(wnd.)</small> |orde4 = |termyn_begin4 = |termyn_einde4 = |visepresident4 = |vise-eersteminister4 = |adjunk4 = |president4 = |eersteminister4 = |voorganger4 = |opvolger4 = |geboorte_datum = [[17 September]] [[1819]] |geboorte_plek = [[Graaff-Reinet]], [[Kaapkolonie]] |sterfte_datum = {{Sterftedatum en ouderdom|1818|9|17|1901|5|19}} |strefte_plek = [[Potchefstroom]] |kiesafdeling = |party = |eggenoot = Aletta Magdalena Smit |proffessie = |geloof = |handtekening = |voetnotas = }} '''Marthinus Wessel Pretorius''' ([[17 September]] [[1819]], [[Graaff-Reinet]] – [[19 Mei]] [[1901]], [[Potchefstroom]]) was die eerste President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (ZAR). Hy het ook die Grondwet van die Republiek opgestel en die stad [[Pretoria]] gestig en dit na sy vader, die [[Voortrekker]]leier [[Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius|Andries Pretorius]], genoem. [[Lêer:Pretoria City Hall.jpg|duimnael|links|Die standbeelde van Marthinus en Andries Pretorius voor die [[stadsaal van Pretoria]]]] Pretorius was die laaste staatshoof van [[Potchefstroom]] tussen [[1853]] en [[1856]]. Hy het daarna gedien as die eerste [[president]] van die ZAR van [[1857]] tot [[1860]], en weer van [[1864]] tot [[1871]]. Hy het ook gedien as die president van die [[Oranje-Vrystaat]] van [[1859]] tot [[1863]]. Verder het hy as mede-staatshoof van die [[Transvaal]] gedien van [[1880]] tot [[1883]]; as deel van die [[Driemanskap]]. [[Paul Kruger]] en [[Piet Joubert]] was die ander twee lede. Die [[fregat]] [[SAS President Pretorius|SAS ''President Pretorius'']] is na hom vernoem. == Geboorte en vroeë lewe == Marthinus Wessel Pretorius is op [[17 September]] [[1819]] in [[Graaff-Reinet]] in die [[Kaapkolonie]] gebore as die oudste seun van [[Andries Pretorius]] en Christina Petronella de Wit wat op [[8 November]] [[1818]] in [[Tulbagh]] getroud is. MW Pretorius het nie veel formele onderwys ontvang nie. Op [[31 Oktober]] [[1838]] verlaat MW Pretorius die Kolonie saam met sy pa se trek. Die trek neem hom deur die Vrystaat tot in Natal waar hy deelneem aan die [[Slag van Bloedrivier]] voor hulle op [[18 Maart]] [[1839]] in [[Pietermaritzburg]] aankom. Op [[19 Desember]] [[1841]] is hy met Aletta Magdalena Smit getroud. Hulle het 'n dogter Christina Johanna Petronella Pretorius gehad, na wie [[Chrissiesmeer]]<ref>[http://www.chrissiesmeer.co.za/ Chrissiesmeer], besoek op 7 April 2007</ref> en [[Christiana]], [[Noordwes]]<ref>[http://www.tourismnorthwest.co.za/ North West Parks and Tourism Board] [http://www.tourismnorthwest.co.za/southern/christiana.html Christiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140930025620/http://www.tourismnorthwest.co.za/southern/christiana.html |date=30 September 2014 }}, besoek op 7 April 2007</ref> later genoem is, wat op [[30 April]] [[1846]] in Pietermaritzburg gebore is.<ref>[http://worldconnect.rootsweb.com/cgi-bin/igm.cgi?op=GET&db=buchroeder&id=I101741581 RootsWeb]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 7 April 2007</ref> Ná die Britse oorname van die [[Natalia Republiek]] trek hy saam met sy vader noord. Toe Andries Pretorius op [[23 Julie]] [[1853]] sterf volg hy hom op as Kommandant-generaal van die distrikte [[Potchefstroom]] en [[Rustenburg]]. In dié rol sit hy sy vader se pogings om die trekker Boere te verenig voort. == Stigting van Pretoria == [[Lêer:Pretoriusgraf2.JPG|duimnael|links|upright|President Pretorius se graf in Potchefstroom]] [[Lêer:MWPretoriusgraf1.JPG|duimnael|links|upright|Inskripsie op grafsteen]] In [[Augustus]] 1853 koop Pretorius 'n gedeelte van die plase [[Elandspoort]] en [[Daspoort]] langs die [[Apiesrivier]] met die doel om 'n sentraal geleë hoofstad vir 'n verenigde republiek daar te stel. Op [[16 November]] [[1855]] word die dorp [[Pretoria]] amptelik gestig. Die dorp is na MW Pretorius se vader [[Andries Pretorius]] genoem. Die dorp is in 1857 deur die eerste landdros, Andries du Toit opgemeet wat die bekende rooster patroon van die middestad gevestig het. Op [[4 April]] [[1860]] word die dorp, wat toe as Pretoria Philadelphia bekendgestaan het, deur die [[Volksraad van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] verklaar as hoofstad van die ZAR. [[Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]] wat aanvanklik as Markplein bekendgestaan het, was die hart waarom die dorp ontwikkel het. == President van die ZAR en die OVS == Na samesprekings waarin MW Pretorius 'n leidende rol gespeel het keur die distrikte van Potchefstroom, Rustenburg en Pretoria in Desember 1856 'n nuwe grondwet goed wat lei tot die stigting van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. MW Pretorius word in 1857 tot President van die Zuid-Afrikaansche Republiek verkies. Twee jaar later word hy ook tot President van die [[Oranje-Vrystaat]] verkies. Die presidentskap van die Oranje-Vrystaat lei egter tot 'n rebellie deur [[Stephanus Schoeman]] wat eers na 'n beperkte burgeroorlog in die ZAR opgelos word. In April 1863 bedank hy as President van die Oranje-Vrystaat om hom toe te spits op rekonsiliasie van die faksies in die ZAR. Hy word weer in Mei 1864 tot President van die ZAR verkies. As President van die ZAR het hy hom beywer vir beter administrasie en om die finansiële probleme van die Republiek op te los. Hy slaag daarin om buitelandse erkenning van die republiek te bewerkstellig en het gepoog om die grense van die ZAR uit te brei deur nuwe grondgebied in die omgewing van Bechuanaland in die weste, anderkant die [[Limpoporivier]] in die noorde en na [[Indiese Oseaan]] in die ooste. Hy moes die aansprake egter terugtrek na besware deur [[Verenigde Koninkryk|Brittanje]] en [[Portugal]]. In [[1869]] is hy weer met 'n groot meerderheid herverkies. Hy bedank egter in 1871 toe hy die diamantvelde in die benede-Vaal gebied verloor nadat hy toegelaat het dat Natal se goewerneur die grensgeskil bemiddel sonder om die Volksraad van die ZAR te raadpleeg. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * van Niekerk, H.L.: Staatspresident M.W. Pretorius se verydelde droom. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 30, nr. 2, Mei 1981 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{beginboks}} {{opvolgboks|titel=President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]| voor= –<br />[[Stephanus Schoeman]]| na=Johannes Hermanus Grobler''' (Waarnemend)<br />'''Daniël Jacobus Erasmus''' (Waarnemend)| jare=1857–1860<br />1864–1871}} {{opvolgboks|titel=ZAR Driemanskap|voor=Sir [[Garnet Wolseley|Garnet Joseph Wolseley]] '''(Goewerneur van die Transvaal)|na=[[Paul Kruger]] '''(as President van die ZAR)|jare=[[8 Augustus]] [[1881]] – [[9 Mei]] [[1883]]}} {{eindboks}} {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pretrius, Marthinus Wessel}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:Geboortes in 1819]] [[Kategorie:Sterftes in 1901]] 5hyrgxeu43633o9ibce5xvxn8tawvf2 2966000 2965997 2026-09-09T16:05:53Z Aliwal2012 39067 vervang foto van 2 standbeelde by stadsaal met een sonder 'n kar op die voorgrond 2966000 wikitext text/x-wiki {{Ampsbekleër Inligtingraampie |naam = Marthinus Wessel Pretorius |beeld = Pres MW Pretorius.jpg |beeldgrootte = 240px |kleinbeeld = |byskrif = President Pretorius |orde = 1ste President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] |termyn_begin = [[1857]] |termyn_einde = [[1860]]<br />[[1864]]–[[1871]] |visepresident = |vise-eersteminister = |adjunk = |president = |eersteminister = |voorganger = –<br />[[Stephanus Schoeman]] (1864) |opvolger = Johannes Hermanus Grobler (1860) <small>(wnd.)</small><br />Daniël Jacobus Erasmus (1871) <small>(wnd.)</small> |orde2 = 3de President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] |termyn_begin2 = 1864 |termyn_einde2 = 1871 |visepresident2 = |vise-eersteminister2 = |adjunk2 = |president2 = |eersteminister2 = |voorganger2 = [[Willem Cornelis Janse van Rensburg|W.C. Janse van Rensburg]] |opvolger2 = [[Thomas Francois Burgers|T.F. Burgers]] |orde3 = 3de President van die [[Oranje-Vrystaat]] |termyn_begin3 = [[1860]] |termyn_einde3 = [[1863]] |visepresident3 = |vise-eersteminister3 = |adjunk3 = |president3 = |eersteminister3 = |voorganger3 = [[Jacobus Johannes Venter|J.J. Venter]] <small>(wnd.)</small> |opvolger3 = [[Jacobus Johannes Venter|J.J. Venter]] <small>(wnd.)</small> |orde4 = |termyn_begin4 = |termyn_einde4 = |visepresident4 = |vise-eersteminister4 = |adjunk4 = |president4 = |eersteminister4 = |voorganger4 = |opvolger4 = |geboorte_datum = [[17 September]] [[1819]] |geboorte_plek = [[Graaff-Reinet]], [[Kaapkolonie]] |sterfte_datum = {{Sterftedatum en ouderdom|1818|9|17|1901|5|19}} |strefte_plek = [[Potchefstroom]] |kiesafdeling = |party = |eggenoot = Aletta Magdalena Smit |proffessie = |geloof = |handtekening = |voetnotas = }} '''Marthinus Wessel Pretorius''' ([[17 September]] [[1819]], [[Graaff-Reinet]] – [[19 Mei]] [[1901]], [[Potchefstroom]]) was die eerste President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (ZAR). Hy het ook die Grondwet van die Republiek opgestel en die stad [[Pretoria]] gestig en dit na sy vader, die [[Voortrekker]]leier [[Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius|Andries Pretorius]], genoem. Pretorius was die laaste staatshoof van [[Potchefstroom]] tussen [[1853]] en [[1856]]. Hy het daarna gedien as die eerste [[president]] van die ZAR van [[1857]] tot [[1860]], en weer van [[1864]] tot [[1871]]. Hy het ook gedien as die president van die [[Oranje-Vrystaat]] van [[1859]] tot [[1863]]. Verder het hy as mede-staatshoof van die [[Transvaal]] gedien van [[1880]] tot [[1883]]; as deel van die [[Driemanskap]]. [[Paul Kruger]] en [[Piet Joubert]] was die ander twee lede. Die [[fregat]] [[SAS President Pretorius|SAS ''President Pretorius'']] is na hom vernoem. [[Lêer:Statue of Marthinus Wessel Pretorius and Statue of Andries Pretorius.jpg|duimnael|links|Die standbeelde van Marthinus en Andries Pretorius voor die [[Stadsaal van Pretoria]]]] == Geboorte en vroeë lewe == Marthinus Wessel Pretorius is op [[17 September]] [[1819]] in [[Graaff-Reinet]] in die [[Kaapkolonie]] gebore as die oudste seun van [[Andries Pretorius]] en Christina Petronella de Wit wat op [[8 November]] [[1818]] in [[Tulbagh]] getroud is. MW Pretorius het nie veel formele onderwys ontvang nie. Op [[31 Oktober]] [[1838]] verlaat MW Pretorius die Kolonie saam met sy pa se trek. Die trek neem hom deur die Vrystaat tot in Natal waar hy deelneem aan die [[Slag van Bloedrivier]] voor hulle op [[18 Maart]] [[1839]] in [[Pietermaritzburg]] aankom. Op [[19 Desember]] [[1841]] is hy met Aletta Magdalena Smit getroud. Hulle het 'n dogter Christina Johanna Petronella Pretorius gehad, na wie [[Chrissiesmeer]]<ref>[http://www.chrissiesmeer.co.za/ Chrissiesmeer], besoek op 7 April 2007</ref> en [[Christiana]], [[Noordwes]]<ref>[http://www.tourismnorthwest.co.za/ North West Parks and Tourism Board] [http://www.tourismnorthwest.co.za/southern/christiana.html Christiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140930025620/http://www.tourismnorthwest.co.za/southern/christiana.html |date=30 September 2014 }}, besoek op 7 April 2007</ref> later genoem is, wat op [[30 April]] [[1846]] in Pietermaritzburg gebore is.<ref>[http://worldconnect.rootsweb.com/cgi-bin/igm.cgi?op=GET&db=buchroeder&id=I101741581 RootsWeb]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 7 April 2007</ref> Ná die Britse oorname van die [[Natalia Republiek]] trek hy saam met sy vader noord. Toe Andries Pretorius op [[23 Julie]] [[1853]] sterf volg hy hom op as Kommandant-generaal van die distrikte [[Potchefstroom]] en [[Rustenburg]]. In dié rol sit hy sy vader se pogings om die trekker Boere te verenig voort. == Stigting van Pretoria == [[Lêer:Pretoriusgraf2.JPG|duimnael|links|upright|President Pretorius se graf in Potchefstroom]] [[Lêer:MWPretoriusgraf1.JPG|duimnael|links|upright|Inskripsie op grafsteen]] In [[Augustus]] 1853 koop Pretorius 'n gedeelte van die plase [[Elandspoort]] en [[Daspoort]] langs die [[Apiesrivier]] met die doel om 'n sentraal geleë hoofstad vir 'n verenigde republiek daar te stel. Op [[16 November]] [[1855]] word die dorp [[Pretoria]] amptelik gestig. Die dorp is na MW Pretorius se vader [[Andries Pretorius]] genoem. Die dorp is in 1857 deur die eerste landdros, Andries du Toit opgemeet wat die bekende rooster patroon van die middestad gevestig het. Op [[4 April]] [[1860]] word die dorp, wat toe as Pretoria Philadelphia bekendgestaan het, deur die [[Volksraad van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] verklaar as hoofstad van die ZAR. [[Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]] wat aanvanklik as Markplein bekendgestaan het, was die hart waarom die dorp ontwikkel het. == President van die ZAR en die OVS == Na samesprekings waarin MW Pretorius 'n leidende rol gespeel het keur die distrikte van Potchefstroom, Rustenburg en Pretoria in Desember 1856 'n nuwe grondwet goed wat lei tot die stigting van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. MW Pretorius word in 1857 tot President van die Zuid-Afrikaansche Republiek verkies. Twee jaar later word hy ook tot President van die [[Oranje-Vrystaat]] verkies. Die presidentskap van die Oranje-Vrystaat lei egter tot 'n rebellie deur [[Stephanus Schoeman]] wat eers na 'n beperkte burgeroorlog in die ZAR opgelos word. In April 1863 bedank hy as President van die Oranje-Vrystaat om hom toe te spits op rekonsiliasie van die faksies in die ZAR. Hy word weer in Mei 1864 tot President van die ZAR verkies. As President van die ZAR het hy hom beywer vir beter administrasie en om die finansiële probleme van die Republiek op te los. Hy slaag daarin om buitelandse erkenning van die republiek te bewerkstellig en het gepoog om die grense van die ZAR uit te brei deur nuwe grondgebied in die omgewing van Bechuanaland in die weste, anderkant die [[Limpoporivier]] in die noorde en na [[Indiese Oseaan]] in die ooste. Hy moes die aansprake egter terugtrek na besware deur [[Verenigde Koninkryk|Brittanje]] en [[Portugal]]. In [[1869]] is hy weer met 'n groot meerderheid herverkies. Hy bedank egter in 1871 toe hy die diamantvelde in die benede-Vaal gebied verloor nadat hy toegelaat het dat Natal se goewerneur die grensgeskil bemiddel sonder om die Volksraad van die ZAR te raadpleeg. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * van Niekerk, H.L.: Staatspresident M.W. Pretorius se verydelde droom. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 30, nr. 2, Mei 1981 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{beginboks}} {{opvolgboks|titel=President van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]| voor= –<br />[[Stephanus Schoeman]]| na=Johannes Hermanus Grobler''' (Waarnemend)<br />'''Daniël Jacobus Erasmus''' (Waarnemend)| jare=1857–1860<br />1864–1871}} {{opvolgboks|titel=ZAR Driemanskap|voor=Sir [[Garnet Wolseley|Garnet Joseph Wolseley]] '''(Goewerneur van die Transvaal)|na=[[Paul Kruger]] '''(as President van die ZAR)|jare=[[8 Augustus]] [[1881]] – [[9 Mei]] [[1883]]}} {{eindboks}} {{Presidente van die Oranje-Vrystaat}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pretrius, Marthinus Wessel}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Presidente van die Zuid-Afrikaansche Republiek]] [[Kategorie:Presidente van die Oranje-Vrystaat]] [[Kategorie:Geboortes in 1819]] [[Kategorie:Sterftes in 1901]] gwppvv6h6aimu922s6n9ovejknwjh1k 0 23862 2966090 2965818 2026-09-10T06:39:59Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966090 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Nieu-Seelandse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Black Ferns]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Nieu-Seeland | beeld = Allblacks.gif | unie = [[Nieu-Seeland Rugby]] (NZR) | bynaam = All Blacks | embleem = Varingblaar | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[Scott Barrett]] | afrigter = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Dave Rennie]] <small>(sedert 2026)</small> | patroon_la1 = _allbkacls2425h | patroon_b1 = _allbkacls2425h | patroon_ra1 = _allbkacls2425h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _3_white_stripes | linkerarm1 = 000000 | liggaam1 = 000000 | regterarm1 = 000000 | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _allbkacls2425a | patroon_b2 = _allbkacls2425a | patroon_ra2 = _allbkacls2425a | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _3_white_stripes | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Sam Whitelock]] (153)<ref name="Most tests">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mosttests.ASP?stats_ID=12 |title=All Blacks that have played 50 or more tests. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=8;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Dan Carter]] (1598)<ref name="Most test points">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mostptsinall.ASP?stats_ID=14 |title=All Black Test Match point scorers. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=8;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Doug Howlett]] (49)<ref name="Most test tries">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mosttriesintests.ASP?stats_ID=16 |title=Most tries in Test matches. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=8;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | jongstespeler = [[Jonah Lomu]] 1994 (19 jaar, 45 dae) | eerste = {{AUSru}} 3–22 {{NZLru-r}}<br />([[Sydney]], [[Australië]]; 15 Augustus 1903) | grootwen = {{NZLru}} 145–17 {{JPNru-r}}<br />([[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]; 4 Junie 1995) | grootverloor = {{NZLru}} 10–43 {{RSAru-r}}<br />([[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], Nieu-Seeland; 13 September 2025) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Kampioen in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] | url = www.allblacks.com | unieurl = www.nzrugby.co.nz }} Die '''All Blacks''' is die nasionale [[rugby]]span wat [[Nieu-Seeland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby is Nieu-Seeland se nasionale sport en die All Blacks is ’n gedugte mag in internasionale rugby met ’n wenrekord teen al die ander lande. Nieu-Seeland is een van die min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Samoa]], [[Tonga]] en [[Wallis]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.teivovo.com/history/|title=Rugby History in Fiji|publisher=Teivovo|accessdate=14 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/|archive-date=14 November 2007|url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy belangrikste internasionale verskyning het die All Blacks tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi. In [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] was Nieu-Seeland saam met [[Australië]] die gasheer vir die eerste [[Rugbywêreldbeker]] wat die All Blacks gewen het. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in [[Suid-Afrika]] het die All Blacks die eindstryd gehaal, maar is deur die gasheer in [[ekstra tyd]] met 15–12 verslaan. Die volgende verskyning in die eindstryd het die All Blacks tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] tuis gemaak, toe hulle [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] naelskraap met 8–7 verslaan het. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] het Nieu-Seeland as eerste span daarin geslaag om die [[Webb Ellis-beker]] te verdedig, toe hulle die [[Wallabies]] geklop het. Daarmee het die All Blacks die eerste nasionale rugbyspan geword om die trofee drie keer omhoog te hou, ’n prestasie wat later deur die [[Springbokke]] geëwenaar is. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] het die All Blacks die eindstryd vir ’n vyfde keer gehaal, maar teen die Springbokke naelskraap met 12–11 vasgeval. Die All Blacks speel jaarliks teen die Australiese Wallabies, die Suid-Afrikaanse Springbokke en die [[Argentinië|Argentynse]] [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] in [[die Rugbykampioenskap]], voorheen die Drienasiesreeks, waartydens hulle ook om die [[Bledisloebeker]] teen Australië en die [[Vryheidsbeker]] teen Suid-Afrika meeding. Die All Blacks het die Drienasiesreeks en die Rugbykampioenskap reeds 20 keer in die toernooi se 27 jaar bestaan gewen en is die huidige Bledisloebeker- asook Vryheidsbekerhouer. Die span het vir die eerste keer in 1882 ’n internasionale wedstryd gespeel teen die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Nieu-Suid-Walliese Waratahs]], en het hulle eerste toetswedstryd in 1903 gespeel: ’n oorwinning oor Australië. Dit is gevolg deur ’n toer na die [[Noordelike Halfrond]] in 1905 waartydens die span slegs teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Cardiff]] verloor het. Tydens hulle 1905-toer het die All Blacks slegs swart gedra, behalwe vir die [[silwervaring]]; die “All Black”-naam dateer uit dié tydperk. Die All Blacks het hulle eerste reeksoorwinning oor hul “aartsvyande Suid-Afrika” (die Springbokke) in Nieu-Seeland in 1956 behaal. ’n Dekade later het hulle hul langste segetog behaal deur sewentien toetse tussen 1965 en 1970 te wen. Die [[Britse en Ierse Leeus]] het hulle enigste reeksoorwinning oor die All Blacks in 1971 behaal, maar sewe jaar later sou die All Blacks hulle eerste [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slam]] behaal (oorwinnings oor [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en Wallis tydens dieselfde toer). Die All Blacks sou nog drie ander keer ’n Grand Slam behaal (in 2005, 2008 en 2010). Die 1981-Springboktoer na Nieu-Seeland het grootskaalse burgerlike onrus veroorsaak as gevolg van proteste teen die Suid-Afrikaanse [[apartheid]]sbeleid. Nieu-Seeland het in 1996 in post-apartheid Suid-Afrika vir die eerste keer daarin geslaag om ’n reeksoorwinning oor die Springbokke in Suid-Afrika te behaal. Die vroeë Nieu-Seelandse nasionale rugbydrag het bestaan uit ’n swart trui met ’n silwervaring en wit broeke. Rugby het ’n belangrike rol gespeel in die integrasie van die [[Maori's]] in die [[Verenigde Koninkryk|Brits]]-beïnvloede Nieu-Seelandse samelewing, aangesien die sport geskik was vir die fisieke vermoëns van die [[Inheemse volke|inheemse mense]] van Nieu-Seeland en hulle is spoedig as gelykwaardige spelers aanvaar. Om die teenstander te intimideer en hulleself te motiveer voer die All Blacks tradisioneel ’n [[haka]] (’n Maori-oorlogsdans) voor elke wedstryd uit. Tradisioneel word ''Te Rauparaha'' se ''Ka Mate haka'' uitgevoer, maar sedert 2005 word ''Kapa o Pango'', ’n aangepaste weergawe van die All Blacks se 1924-haka, ''Kia Whaka-ngawari'', soms ook gebruik. Hulle is tans (Oktober 2025) tweede op Wêreldrugby se wêreldranglys<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en is in 2005, 2006, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015 en 2016 deur Wêreldrugby as “span van die jaar” aangewys. 20 voormalige All Blacks is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nieu-Seeland Rugby}} [[Lêer:NZunions.png|duimnael|’n Kaart van die Nieu-Seelandse plaaslike beheerliggame en hul spanne]] Die beheerliggaam vir rugby in Nieu-Seeland is Nieu-Seeland Rugby (''New Zealand Rugby'', NZR), tot in 2013 die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie (NSRVU; ''New Zealand Rugby Football Union'', NZRFU) genoem. Nieu-Seeland Rugby is op 16 April 1892 gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzrugby.co.nz/about-nzr/our-history/ |title=Our History |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1949 het dit ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand |title=New Zealand |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens was die Nieu-Seelandse beheerliggaam in 2000 ’n stigterslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]], OR).<ref name="islands">{{en}} {{cite journal |author=Robert F. Dewey |title=Rugby Union Football, Pacific Islands |editor=John Nauright, Charles Parrish |work=Sports around the world: History, culture and practice |edition=1 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |year=2012 |ISBN=978-1-59884-300-2 |pages=445–447}}</ref> Naas die amptelike nasionale span roep NZR ook ander keurspanne byeen. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Die talentvolste spelers op skoolvlak word vir die skoolspan ''NZ Schools'' gekeur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/schools/ |title=New Zealand Schools |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die volgende vlak op pad na die nasionale span All Blacks is die o/20-nasionale span wat aan die o/20-Rugbykampioenskap en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/inaugural-rugby-championship-under-20-all-set-for-sunshine-coast-kick-off/ |title=Inaugural rugby championship under-20 all set for sunshine coast kick-off |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/u20/ |title=New Zealand Under 20 |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Naas hierdie span vir ’n bepaalde ouderdomsgroep hou NZR ook toesig oor spanne wat volgens spesiale kriteria saamgestel word. Die ''Junior All Blacks'' is, ten spyte van hul naam, geen nasionale span vir jongmense nie, maar die tweede span vir opkomende (toekomstige) All Blacks. Tydens toere van ander spanne deur Nieu-Seeland speel die besoekers gewoonlik ook teen die Nieu-Seeland Māori. ’n Speler moet oor ’n [[Maori|Māori]]-afkoms beskik om vir hierdie span in aanmerking te kan kom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/maori-all-blacks/ |title=Māori All Blacks |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span ''Heartland XV'' bestaan uit amateurspelers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/heartland-xv/ |title=Heartland XV |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die ''All Blacks Sevens'' is die Nieu-Seelandse [[sewesrugby]]span en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker, [[Olimpiese Somerspele]] en [[Statebondspele]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/all-blacks-sevens/ |title=All Blacks Sevens |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Op ’n nasionale vlak is klubs slegs in ’n plaaslike opsig belangrik. Die 26 plaaslike beheerliggame (17 op die [[Noordeiland]] en nege op die [[Suideiland]]), wat elkeen met ’n keurspan aan die professionele liga, die Mitre 10-beker, of die semi-professionele Heartland-kampioenskap deelneem, is belangriker. Bo die nasionale kampioenskap word jaarliks saam met spanne uit Australië en een elk uit beide [[Fidji]] en die [[Stille Oseaan]]-eilande (feitlik die [[Cookeilande]], Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]) die internasionale [[Superrugby]]toernooi beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugbymag.co.za/super-rugby-set-twelve-2022/ |title=Reports: Agreement reached for 12-team Super Rugby from 2022 |publisher=www.sarugbymag.co.za |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Aangesien die seisoene min oorvleuel word talle spelers in al drie ligas gebruik. Volgens NZR se beginsels moet ’n speler vir ’n plaaslike span in die ITM-beker of Superrugby speel om in aanmerking vir die All Blacks te kan kom. Indien ’n speler in die buiteland speel, mag hy nie vir die All Blacks uitdraf nie. As gevolg van hierdie regulasie, wat ander vername rugbylande nie het nie, bly die beste spelers vir enkele jare in Nieu-Seeland en hulle kondig dan hul uittrede uit die nasionale span aan, om aansluitend in die finansieel sterkste rugbyligas ter wêreld (die Engelse Premierskap of die Franse Top 14) te gaan speel. == Geskiedenis == === Invoer van rugby na Nieu-Seeland === [[Lêer:New Zealand in NSW 1884.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse span wat in 1884 na Nieu-Suid-Wallis getoer het]] Rugbyvoetbal is deur Charles Monro in 1870 in Nieu-Seeland ingevoer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/11 11]}}</ref> Die seun van die destydse speaker van die Nieu-Seelandse huis van verteenwoordigers het die sport ontdek terwyl hy sy studies by Christ’s College Finchley, [[Engeland]], voltooi het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5387120.stm |title=All Black magic: New Zealand rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=27 September 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die eerste bekende wedstryd in Nieu-Seeland het op 14 Mei 1870 in [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] tussen die Nelsonklub en Nelson Kollege plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite book |author=Greg Ryan |title=Forerunners of the All Blacks |url=https://archive.org/details/forerunnersofall0000ryan |publisher=Canterbury University Press |location=Christchurch |year=1993 |isbn=0-908812-30-2 |pages=[https://archive.org/details/forerunnersofall0000ryan/page/16 16]}}</ref> Die eerste unie, die Canterbury Rugbyvoetbalunie, is in 1879 gestig.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=27}}</ref> In 1882 is Nieu-Seeland se eerste internasionale wedstryde gespeel toe die Australiese ''Southern Rugby Union'' (later die ''New South Wales Rugby Union'') die land besoek het. Die besoekers het twee keer teen [[Auckland]]se provinsiale klubs gespeel, twee keer teen Wellington en eenkeer teen Canterbury, Otago en West Coast, [[Noord-Eiland]], waarvan hulle vier wedstryde gewen en drie verloor het; hulle het nie teen ’n nasionale span gespeel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/12 12]}}</ref> Twee jaar later het die eerste Nieu-Seelandse span na oorsee getoer. Hulle het teen verskeie spanne uit Nieu-Suid-Wallis te staan gekom en al die wedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/first-nz-rugby-team-tours-overseas |title=First New Zealand rugby team in action |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=2 Oktober 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die eerste besoek deur ’n Britse span het in 1888 plaasgevind toe ’n privaat georganiseerde [[Britse en Ierse Leeus|Britse Eilande]]-span Australië en Nieu-Seeland besoek het; geen toetswedstryde (internasionale wedstryd) is egter gespeel nie. Die spelers was meestal afkomstig uit Engeland en die Scottish Borders, alhoewel daar verteenwoordigers uit al vier die Tuisunies was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=29–30}}</ref> === ’n Internasionale kompetisie begin === [[Lêer:Original allblacks.jpg|duimnael|links|Die 1905-All Blacks, bekend as die ''Originals'']] [[Lêer:Lion rugby.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse katjie oorwen die Engelse leeu (spotprent in ''Punch'')]] [[Lêer:Wales-v-New-Zealand-1905.jpg|duimnael|links|’n Lynstaan tydens die 1905-wedstryd teen Wallis – die enigste wat die All Blacks tydens die toer verloor het]] In 1888 en 1889 het die ''New Zealand Natives'', ’n deur privaatpersone geborgde, nieamptelike en amper slegs uit [[Maori|Māori]] bestaande span, die eerste keurspan uit ’n [[Britse Ryk|Britse kolonie]] geword om in die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] wedstryde te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/page/new-zealand-natives-rugby-tour-1888-9 |title=Natives’ Rugby Tour, 1888–89 |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=2 Oktober 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1892 is die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie (NSRVU; ''New Zealand Rugby Football Union'', NZRFU; nou [[Nieu-Seeland Rugby]], ''New Zealand Rugby'', NZR) gestig wat sewe unies verteenwoordig het; behalwe vir Canterbury, Otago en Southland. Canterbury, Otago en Southland het beswaar aangeteken teen die vereiste dat NSRVU se uitvoerende komiteelede in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] moes bly. Hulle het uiteindelik almal by die NSRVU aangesluit, al is die woonplekreël eers in 1986 verander.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=32}}</ref> Die eerste deur die NSRVU goedgekeurde amptelike Nieu-Seelandse span het in Julie 1893 deur Nieu-Suid-Wallis en Queensland getoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/7 |title=1893 New Zealand tour to New South Wales and Queensland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span se eerste regte toetswedstryd was op 15 Augustus 1903 voor ’n skare van 30&nbsp;000 op die [[Sydney-krieketveld]], wat hulle met 22–3 teen die Australiërs gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/16 |title=1903 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Jaar later het die Nieu-Seelanders in die eerste toetswedstryd teen die Britse keurspan die Britse Leeus geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/lions_results.html#A1904 |title=British & Irish Lions Results: 1904 Australia & New Zealand |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1905 het die eerste amptelike verteenwoordigende Nieu-Seelandse span na [[Groot-Brittanje]], [[Ierland]], [[Frankryk]] en [[Kalifornië]] getoer. Tydens hierdie toer het die bynaam ''All Blacks'' ([[Afrikaans]]: “die geheel en al in swart geklee”) ontstaan, en na dié span is later as ''Original All Blacks'' (“Oorspronklike All Blacks”) verwys. Hulle het 35 wedstryde gespeel, waaronder vyf toetswedstryde. Die ''Originals'' se enigste nederlaag tydens die toer was ’n 0–3 teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Cardiff]]; in al die ander wedstryde het hulle slegs oorwinnings aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/20 |title=1905/06 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dié wedstryd is as gevolg van die omstredenheid aangaande ’n betwiste drie deur die All Black-speler Bob Deans in die volksgeskiedenis van beide lande opgeneem. As die drie nie toegelaat sou gewees het nie, sou die wedstryd in ’n 3–3 gelykopuitslag geëindig het. Met hierdie toer het die Nieu-Seelanders hul posisie as een van die vorste nasionale rugbyspanne bewys. In 1908 het ’n die Britse Eilande verteenwoordigende span, genoem die ''Anglo-Welsh'' aangesien dit slegs uit Engelse en Walliese spelers bestaan het, Nieu-Seeland besoek en is met 2–0 deur die All Blacks verslaan, nadat die derde wedstryd in ’n gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/56 56]}}</ref> Behalwe vir ’n tweemaandse toer in 1913 na die westelike [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Brits-Columbië]] het die All Blacks tot ná die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] slegs teen Australië en verskeie provinsiale spanne te staan gekom. Tussen 1915 en 1919 het geen toetswedstryde plaasgevind nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/61 61]}}</ref> === Ontstaan van ’n legende === [[Lêer:1924 invincibles all blacks.jpg|duimnael|''The Invincibles'' All Blacks wat in 1924–25 na die Britse Eilande en Frankryk getoer het]] [[Lêer:Allblacks haka 1932.jpg|duimnael|Die All Blacks op die hoogtepunt van hul haka voor ’n toets teen Australië in 1932]] [[Lêer:NoMaorisNoTour.jpg|duimnael|Aankondiging van ’n protesvergadering deur die Nieu-Seelandse “Burgerlike All Blacks Toervereniging” (1959)]] Ná die einde van die oorlog het ’n keurspan van die Nieu-Seelandse Weermag in Engeland aan die King’s-beker deelgeneem. Hulle het die trofee ingepalm en tydens die volgende jare die kerngroep van die All Blacks gevorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-ruby-world-cup/origins-of-international-rugby |title=Origins of international rugby |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=2 Oktober 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die Suid-Afrikaanse toer na Australasië in 1921 het die wedywering tussen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die Nieu-Seelandse All Blacks wat tot op hede voortduur ’n aanvang geneem. Albei spanne is reeds as die beste spanne wêreldwyd beskou, maar het nog nie een toetswedstryd teen mekaar gespeel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=16}}</ref> Die strawwe toer het helaas gelykop geëindig, nadat die drie wedstryde in ’n oorwinning, ’n gelykop en ’n nederlaag geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=20–21}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/41 |title=1921 South Africa tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het daarna in 1928 na Suid-Afrika gereis vir ’n reeks wat weereens gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=234–235}}</ref> Ná ’n onderbreking van amper twintig jaar het die NSRVU in 1924 weer ’n toer na Europa gereël, wat naas 28 wedstryde teen klubs en provinsiale spanne ook vier toetswedstryde ingesluit het. Die 1924-All Black-besoekers aan die [[Verenigde Koninkryk]] is die bynaam ''The Invincibles'' (“die onoorwinlike”) gegee, aangesien hulle al hulle wedstryde gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/50 |title=1924/25 New Zealand tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span is egter van ’n kans op ’n volle Grand Slam (oorwinnings oor al die vier Britse spanne tydens dieselfde toer) ontneem nadat [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] geweier het om te speel, aangesien die toer deur die [[Engelse Rugbyvoetbalunie]] gereël is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/42 42]}}</ref> Die eerste werklik-verteenwoordigende Britse Eilande-span, saamgestel uit spelers van al die vier Tuisunies (vandag bekend as die [[Britse en Ierse Leeus]]), het Nieu-Seeland in 1930 besoek. Alhoewel die Leeus die eerste toetswedstryd gewen het, het die tuisspan herstel en die toetsreeks met 3–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/132 132]–134}}</ref> Nieu-Seeland het die Verenigde Koninkryk vir ’n reeks van 30 wedstryde in 1935–36 weer besoek, waarvan hulle slegs drie wedstryde, waaronder twee toetswedstryde, verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/81 |title=1935/36 New Zealand tour to UK, Ireland and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In een van die nederlae het Prins Alexander Obolensky twee skitterende drieë gedruk om Engeland met 13–0 te laat wen, waarmee hulle hul eerste oorwinning oor die All Blacks aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/suffolk/7813726.stm |title=Statue for rugby's Russian prince |publisher=[[BBC]] |date=9 Januarie 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1937 het Suid-Afrika ’n reeksoorwinning oor die All Blacks in Nieu-Seeland behaal. Die All Blacks het die eerste toetswedstryd gewen, maar die Springbokke het in die twee oorblywende toetswedstryde geseëvier. Vervolgens is die 1937-Springbokke as die beste span beskryf, wat “Nieu-Seeland ooit verlaat het”.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/192 192]}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |title=THE 1956 SPRINGBOK TOUR |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=5 Junie 2012 |archive-url=https://archive.today/20120605005815/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |archive-date=5 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:1971 All Blacks.jpg|duimnael|Die All Blacks voor die derde toetswedstryd tydens die Britse Leeus-toer in 1971]] In 1949 het die Nieu-Seelandse beheerliggaam saam met sy [[Rugby Australia|Australiese]] en [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrikaanse]] eweknieë volle lede geword van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) wat voorheen slegs uit verteenwoordigers van [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]], [[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]], [[Skotse Rugbyunie|Skotland]] en [[Walliese Rugbyunie|Wallis]] bestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1940s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1940s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks sou eers in dieselfde jaar, ná die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]], weer teen Suid-Afrika speel toe hulle die land met Fred Allen as kaptein besoek het. ’n Berugte All Blacks-rekord is tydens dié besoek opgestel — die All Blacks se nederlaag in twee toetswedstryde op een dag. Gelyktydig het die Wallabies ’n toer na Nieu-Seeland onderneem, omdat die Māorispelers as gevolg van die Apartheidpolitik nie vir die wedstryde teen die Springbokke gekies is nie en saam met reserwespelers ’n tweede span gevorm het. Vervolgens het die Springbokke slegs teen ''Pākehā'' (Nieu-Seelanders met ’n Europese afkoms) gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |year=2005 |isbn=1-877252-18-2 |pages=128}}</ref> Die beperking vir nieblanke spelers was tot die 1970-toer in werking, toe vier spelers met ’n Māori- en ’n Samoaanse herkoms as “eerblankes” na Suid-Afrika kon gaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=164–165}}</ref> Op die middag van 3 September (Nieu-Seelandse tyd) is die All Blacks onder kaptein J. B. (Johnny) Smith in Wellington deur Australië met 11–6 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/105 |title=1949 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dieselfde middag in Suid-Afrika (Suid-Afrikaanse tyd) het die All Blacks onder kaptein Ron Elvidge (Allen was beseer) met 3–9 teen die Springbokke in [[Durban]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/103 |title=1949 New Zealand tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks in Nieu-Seeland het ook hulle tweede toets met 16–9 verloor, wat dit vir Australië moontlik gemaak het om die Bledisloebeker vir die eerste keer te wen. Alhoewel elke wedstryd ’n taai stryd was, het die All Blacks die reeks met 0–4 verloor, tot op hede ’n negatiewe rekord vir die All Blacks.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/207 207]}}</ref> Sedertdien staan die jaar 1949 vir die All Blacks as “verskriklike jaar” bekend, aangesien hulle hul ses toetswedstryde dié jaar verloor het. Die NSRVU het vervolgens daarop besluit om hul kragte saam te snoer en voortaan geen tweede span gelyktydig te laat speel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/217 217]–218}}</ref> Die Britse Leeus het in 1950 na Nieu-Seeland getoer, maar drie van die vier toetswedstryde teen die All Blacks verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1950-australia-new-zealand/ |title=1950 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=9 Maart 2026 |archive-date= 3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003110921/http://www.lions-tour.com/1950-australia-new-zealand/ |url-status=dead }}</ref> Die twee reeksnederlae teen Suid-Afrika het beteken dat die Springbokke se 1956-besoek aan Nieu-Seeland met groot afwagting ingewag is. Die All Blacks se kaptein was Bob Duff en die [[afrigter]] Bob Stuart. Die 3–1-reeksoorwinning was die eerste oor die Springbokke en ook die Springbokke se eerste reeksnederlaag teen enige teenstander.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=52–53}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/130 |title=1956 South Africa tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens dié reeks het die All Blacks Don Clarke en Kevin Skinner vir die laaste twee toetswedstryde benoem om die oorwinning te help verseker.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |title=THE 1956 SPRINGBOK TOUR |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=5 Junie 2012 |archive-url=https://archive.today/20120605005815/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |archive-date=5 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Skinner is ingesluit om die Springbokstutte “uit te sorteer” terwyl Don Clark weens sy doelskopvermoeë vervolgens bekend sou staan as “The Boot”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.allblacks.com/all-players/profile/Kevin-Skinner-AB-491 |title=Kevin Skinner |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzhalloffame.co.nz/New-Zealand-Sports-Hall-of-Fame-Inductees/C/Don-Clarke |title=Don Clarke (1933–2002) |publisher=New Zealand Hall of Fame |accessdate=7 Maart 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307082410/https://www.nzhalloffame.co.nz/New-Zealand-Sports-Hall-of-Fame-Inductees/C/Don-Clarke |archive-date=7 Maart 2026 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks se 3–1 reeksoorwinning oor die Leeus in 1959 het ’n dominante tydperk van All Black-rugby ingelui.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=[https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins/page/267 267]–272}}</ref> Dit is opgevolg deur ’n 1963–64-toer na die Verenigde Koninkryk, gelei deur Wilson Whineray, wat baie naby aan ’n Grand Slam gekom het maar daarvan ontneem is deur ’n puntelose gelykopuitslag teen Skotland.<ref name="GrandSlamAttempts">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10357266 |title=Beach beckons as All Blacks celebrate history |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2005 |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014500/http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&ObjectID=10357266 |archive-date=30 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die enigste nederlaag op die toer was teen Newport RFC wat die All Blacks op 30 Oktober 1963 met 3–0 by Rodney Parade, Newport, geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.historyofnewport.co.uk/games/games.php?id=000018 |title=New Zealand, 30 October 1963 |work=History of Newport |publisher=Newport RFC |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Later sou die 1967-span drie toetswedstryde wen, maar hulle kon nie teen Ierland speel nie as gevolg van ’n [[bek-en-klouseer]]-bedreiging, waarvolgens die All Blacks die Grand Slam nie meer kon aanteken nie.<ref name="GrandSlamAttempts" /> Die toer het deel gevorm van die All Blacks se langste segetog tussen 1965 en 1970 waartydens hulle 17 toetsoorwinnings behaal het;<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/269 269]}}</ref> dié rekord is in 1998 deur die Springbokke geëwenaar en in 2010 deur Litaue verbeter.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10640778 |title=Lithuania sets rugby record |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=25 April 2010 |accessdate=9 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Alhoewel die 1966-Leeus tydens hulle Nieu-Seelandse toer met 4–0 verslaan is, is die geluk vyf jaar later omgekeer toe die 1971-Leeus, onder die kapteinskap van die Wallieser John Dawes, die All Blacks in ’n toetsreeks met 2–1 (met een gelykop) verslaan het wat tot op hede steeds die Leeus se enigste reeksoorwinning oor Nieu-Seeland is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1966-australia-new-zealand/ |title=1966 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=9 Maart 2026 |archive-date=20 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420164850/http://www.lions-tour.com/1966-australia-new-zealand/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1971-australia-new-zealand/ |title=1971 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1972/73 het die All Blacks ’n Europatoer van 32 wedstryde aangepak. Die 1972/3-besoekers aan die Britse Eilande het as gevolg van ’n gelykopuitslag teen Ierland net-net nie daarin geslaag om ’n Grand Slam te behaal nie.<ref name="GrandSlamAttempts" /> Die toer is ook noemenswaardig vir die huistoe stuur van die stut Keith Murdoch wat na bewering tydens feesvieringe ná die oorwinning oor Wallis betrokke was by ’n kroeggeveg in ’n [[Cardiff]]hotel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/all-blacks/news/article.cfm?c_id=116&objectid=10348988 |title=Disgraced All Black 'heroic' in dignified silence |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Robert Lowe |date=7 Oktober 2005 |accessdate=9 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> === Omstrede toere === [[Lêer:AllblacksItalia1980.jpg|duimnael|Die All Blacks teen Italië in 1980]] [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-entry-to-ground.jpg|duimnael|[[Polisie]] buite [[Edenparkstadion|Edenpark]] voor ’n All Blacks-wedstryd tydens die Springbok-toer in 1981]] [[Lêer:Argentina vs all blacks reid running.jpg|duimnael|Die All Blacks speel teen Argentinië tydens hul 1985-toer]] Uit ’n sportiewe oogpunt was die uit 24 wedstryde bestaande All Blacks se 1976-toer na Suid-Afrika minder suksesvol: Die All Blacks het drie wedstryde teen provinsiale spanne en ook drie van hul vier toetswedstryde teen die Springbokke verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/272 |title=1976 New Zealand tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dié toer na Suid-Afrika het veral tot politieke opslae gelei. Weens die Suid-Afrikaanse apartheidsbeleid het baie Māori geweier om in Suid-Afrika te speel. Van die begin van die 1960’s af is met openbare proteste en politieke druk probeer om die NSRVU te oortuig, om óf hoegenaamd geen Māori te keur nie óf toere na Suid-Afrika nie te onderneem nie. Terwyl die eerste minister Norman Kirk in 1973 ’n toer van die All Blacks na Suid-Afrika verbied het, het sy opvolger Robert Muldoon in 1976 egter sy toestemming vir ’n toer van die All Blacks na Suid-Afrika gegee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10392040 |title=It's time to close the final chapter |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=19 Julie 2006 |accessdate=7 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607180030/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10392040 |archive-date=7 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die span ondanks skerp proteste na Suid-Afrika vertrek het, het ’n aantal Afrikalande die uitsluiting van Nieu-Seeland van die [[Olimpiese Somerspele 1976]] geëis. Die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] het egter nie gereageer nie aangesien rugby destyds nie ’n Olimpiese sportsoort was nie. Vervolgens het 28 oorwegend Afrikalande die Olimpiese Spele in [[Montreal]] geboikot.<ref>{{en}} {{cite book |author=Volker Kluge |title=Olympische Sommerspiele – Die Chronik III |publisher=Sportverlag |location=Berlyn |year=2000 |isbn=3-328-00741-5 |pages=450–451}}</ref> Die All Blacks kon weereens nie daarin slaag om ’n toetsreeks in Suid-Afrika te wen nie en het dit eers in 1996, ná die einde van [[Apartheid]], reggekry. Die 1976-toer het bygedra tot die Gleneagles-ooreenkoms wat deur die Staatshoofde van die [[Britse Statebond]] in 1977 goedgekeur is en enige sportiewe verbintenis met Suid-Afrika verbied het.<ref name="Gleneagles">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/gleneagles-agreement |title=From Montreal to Gleneagles |work=New Zealand History |publisher=Minister van Kultuur en Erfenis |date=11 April 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1977 het Nieu-Seeland die toetsreeks teen die Britse Leeus ná drie naelskraapse oorwinnings en ’n ewe naelskraapse nederlaag beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1977-new-zealand/ |title=1977 New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Jaar later het Graham Mourie die All Blacks aangevoer tydens hulle eerste Grand Slam wat met ’n 13–12-oorwinning oor Wallis beklink is. Die wedstryd het tot groot omstredenheid gelei nadat die All Blacks gewen het as gevolg van ’n strafskop laat in die wedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10541667 |title=Rugby's 10 worst refereeing howlers |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Steve Deane |date=7 November 2008 |accessdate=23 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023101148/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10541667 |archive-date=23 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die slot Andy Haden het in ’n poging om die strafskop te bekom uit die lynstaan geduik; die strafskop wat deur die skeidsregter Roger Quittenton toegeken is, was egter teen Wallis se slot Geoff Wheel wat van die skouer van Frank Oliver afgespring het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.tiscali.co.uk/news/newswire.php/news/reuters/2005/11/24/sport/mouriehasmixedemotionsoverhadendive.html |title=Mourie has mixed emotions over Haden dive |publisher=tiscali.co.uk |date=24 November 2005 |author=John Mehaffey |accessdate=12 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012004557/http://tiscali.co.uk/news/newswire.php/news/reuters/2005/11/24/sport/mouriehasmixedemotionsoverhadendive.html |archive-date=12 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks se enigste nederlaag tydens die toer was die berugte 0–12-nederlaag teen die Ierse provinsie [[Munster Rugby|Munster]] op Thomond Park.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,678170,00.html |title=The 10 greatest shocks in sport's history |publisher=[[The Guardian]] |author=Oliver Irish |date=7 April 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die nederlaag het bekendheid verwerf deur die toneelstuk “Alone it Stands” deur John Breen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://nbr.co.nz/smythe/2005/04/alone-it-stands-at-court-theatre.html |title=Alone It Stands – at Court Theatre |publisher=nbr.co.nz/smythe |author=John Smythe |date=1 April 2004 |accessdate=17 Augustus 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050817144751/http://nbr.co.nz/smythe/2005/04/alone-it-stands-at-court-theatre.html |archive-date=17 Augustus 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://culturevulture.net/theater/alone-it-stands-john-breen/ |title=Alone It Stands – John Breen |publisher=Culture Vulture |date=6 Junie 2001 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die 1981-Springbokrugbytoer na Nieu-Seeland het gelei tot betogings teen Suid-Afrika se apartheidsbeleid<ref name="1981wairarapa">{{en}} {{cite web |url=http://wairarapa.co.nz/times-age/weekly/2001/springboks_tour.html |title=Dark days of thunder – when a free nation confronted apartheid in sport |publisher=wairarapa.co.nz |author=Sharpe Marty |date=25 Augustus 2001 |accessdate=17 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060217223452/http://wairarapa.co.nz/times-age/weekly/2001/springboks_tour.html |archive-date=17 Februarie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> op ’n skaal wat sedert die 1951-waterfrontdispuut nie in Nieu-Seeland gesien is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/springbok-tour |title=A country divided |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |accessdate=24 Oktober 2012 |author=Steve Watters |archive-url=https://www.webcitation.org/6Ber9dKmf?url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/1981-springbok-tour |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die NSRVU het die Springbokke na Nieu-Seeland uitgenooi omdat die [[Robert Muldoon|Muldoon]]-regering geweier het om politiek en sport te meng.<ref name="Gleneagles" /> Reeds voor die begin van die toer is dié besluit skerp gekritiseer. Baie het dit as ondersteuning van ’n blanke oorheersing in Suid-Afrika beskou, terwyl ander na die gespanne verhoudings met die Māori tuis verwys het. Vanaf einde Julie tot middel September het die Suid-Afrikaners 17 wedstryde in Nieu-Seeland, waaronder drie toetswedstryde teen die All Blacks, gespeel. Alhoewel die All Blacks die toetsreeks gewen het, is twee van die toer se provinsiale wedstryde gekanselleer. Die wedstryde het groot skare gelok, maar die hele toer is gekenmerk deur geweld en betogings. In [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] het 350 betogers die versperrings verwyder, die speelveld ingestorm en ’n kansellasie van die wedstryd afgedwing.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/video/game-cancelled-in-hamilton |title=Game cancelled in Hamilton, 1981 Springbok tour |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=4 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In [[Timaru]] moes ook ’n wedstryd afgelas word en Wellington het herhaaldelike straatgevegte gesien. Gedurende die laaste wedstryd in [[Auckland]] is uit ’n laag vlieënde vliegtuig meelsakke, pamflette en ’n plakkaat wat [[Steve Biko]] gehuldig het op die speelveld in [[Edenparkstadion|Edenpark]] neergegooi.<ref name="Tour Diary">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/tour-diary |title='A war played out twice a week' |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |author=Steve Watters |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die toer het die land onrus deurgemaak en die toer het ’n beduidende impak op die Nieu-Seelandse samelewing gehad.<ref name="1981wairarapa" /><ref name="Tour Diary" /><ref name="TurningPoint">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10390269 |title=Protests a turning point in the history of New Zealand |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Ruth Hill |date=8 Julie 2006 |accessdate=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929121654/http://www.nzherald.co.nz/section/4/story.cfm?c_id=4&ObjectID=10390269 |archive-date=29 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Britse Leeus se 1983-toer na Nieu-Seeland het die Britte se verouderde rugby teenoor die Nieu-Seelandse s’n duidelik na vore getree en die besoekers het die toetsreeks met 0–4 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/19176624/the-1983-lions-tour-new-zealand-which-began-hope-ended-calamity |title=The 1983 Lions tour of New Zealand which began in hope but ended in calamity |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=21 April 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die 6–38-nederlaag in die vierde toetswedstryd is die ergste in dié tyd vir die Britse Leeuse teen ’n nasionale span.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scotsman.com/sport/rugby-union/on-this-day-1983-lions-suffer-worst-ever-defeat-2915410 |title=On this day 1983: Lions suffer worst ever defeat |publisher=The Scotsman |author=Duncan Smith |date=16 Julie 2020 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1985 het, te midde van ondersteuning en teenkanting in die land, voorbereidings vir ’n beplande All Black-toer na Suid-Afrika plaasgevind. ’n Toerspan is gekies en sou oor vyf dae na Suid-Afrika vertrek toe die hooggeregshof in Nieu-Seeland op 21 Junie 1985 ’n interdik toegestaan het om die toer te stop. Die regters het beslis dat die toer nie in die grondwetlike belang van die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie ten einde van die bevordering van die spel was nie.<ref name="TurningPoint" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/nz/journals/VUWLRev/1999/32.html |title=Fictions in the thought of Sir John Salmond |publisher=Victoria University of Wellington Law Review |date=1999 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland se eerste minister, David Lange, het verklaar dat die span nie as verteenwoordigers van die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie kon toer nie maar dat spelers as “indiwidue” kon gaan. Spelers het ’n private toer gereël, maar dié is ook afgelas en ’n toer na Argentinië is pleks van die toer na Suid-Afrika gereël. Beide in Suid-Afrika en Nieu-Seeland was daar mense wat steeds ’n toer van Nieu-Seeland na Suid-Afrika sou ondersteun het. ’n Toer deur ’n span wat as die Kavaliers bekend gestaan het, het in 1986 plaasgevind deur ’n span wat 28 van die 30 spelers wat vir die 1985-All Blacks-toer gekies is, ingesluit het. Dié toer is egter nie deur die NSRVU goedgekeur nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=289 |title=Bernie Fraser |publisher=New Zealand Rugby Museum |author=Bob Luxford |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerCy1qE?url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/default.asp?Find_Quick.asp?PersonEssay=5B31 |title=Blazey, Cecil Albert 1909–1998 |publisher=Dictionary of New Zealand Biography |author=Julia Millen |date=7 April 2006 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerF93Rm?url=http://www.teara.govt.nz/en/biographies/5b31/1 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die spelers wat aan die toer deelgeneem het is deur die NSRVU verban ná hulle terugkeer na Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rfu.com/microsites/museum/index.cfm?fuseaction=faqs.chronology |title=Rugby Chronology |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807065328/http://www.rfu.com/microsites/museum/index.cfm?fuseaction=faqs.chronology |archive-date=7 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="tour1985">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/cavaliers-rugby-tour-1986 |title=Cavaliers rugby tour, 1986 |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=12 Junie 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Kavaliers het twaalf wedstryde in Suid-Afrika gespeel, waaronder vier wat as “toetswedstryde” bestempel is. Die Springbokke het die eerste, derde en vierde toetswedstryde gewen en die rebelle kon nie die droom om die Springbokke in Suid-Afrika te klop verwesenlik nie. Die Geel Bladsye het die toer met R2,5 miljoen geborg wat beskryf is as die grootste rugbyborgskap in Suid-Afrika tot op daardie stadium. Gerugte het die rondte gedoen dat die spelers betaal is, op ’n stadium toe rugby nog streng ’n amateursport was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=154 |title=The 1986 Cavaliers Tour |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=26 Augustus 2007}} {{dooie skakel}}</ref> Die Kavalierstoer het die All Blacks se voorbereiding op die eerste [[rugbywêreldbeker]]toernooi in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] ietwat ontwrig. Die rebelle is baie lig gestraf en is slegs vir twee toetswedstryde geskors. Lede van die Kavaliers het maklik gemeng met hul tydelike plaasvervangers, die sogenaamde ‘Baby Blacks’. Die Kavaliers se beproewing op die Suid-Afrikaanse Hoëveld het waarskynlik bygedra tot die All Blacks se oorwinning tydens die eerste wêreldbeker. Meer as die helfte van die span wat Frankryk in die eindstryd geklop het, was voormalige Kavaliers.<ref name="tour1985" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzhistory.net.nz/media/photo/cavaliers-rugby-tour-1985 |title=The 'Cavaliers' and the 1987 rugby world cup |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Eers in 1992, ná die apartheidsera, het weer toetswedstryde tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika plaasgevind. === Vroeë wêreldbekertoernooie === [[Lêer:Webb Ellis Cup.jpg|duimnael|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] is op die spel tydens rugbywêreldbekertoernooie]] Die Nieu-Seelandse en Australiese rugbyunies was toonaangewend by die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi, waarvolgens beide Nieu-Seeland en Australië die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] aangebied het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het aan hul status as algehele gunstelinge voldoen. Ná drie maklike oorwinnings tydens die groepfase oor [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] en [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] het hulle Skotland in die kwarteindstryd en Wallis in die halfeindstryd verslaan. In die eindstryd op [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]] het hulle [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] met 29–9 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het slegs 52 punte afgestaan en 43 drieë gedruk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/toursbreak.asp?level1=All_Black_Tests&Level2=ABC&IDID=103 |title=World Cup in New Zealand and Australia |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerL29Xf?url=http://www.rugbymuseum.co.nz/toursbreak.asp?level1=All_Black_Tests |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="ruwc">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/rwc.asp |title=Match Centre – All Blacks at the Rugby World Cup |publisher=All Blacks |accessdate=7 Oktober 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007093603/http://stats.allblacks.com/asp/rwc.asp |archive-date=7 Oktober 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks se meerderwaardigheid was ook tydens die 1988-toer na Australië duidelik, toe hulle onoorwonne gebly het (twaalf oorwinnings en een gelykop).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/468 |title=1988 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die jaar 1989 het nog beter verloop, toe die All Blacks al hul 19 wedstryde gewen het (waaronder sewe toetswedstryde). In Augustus 1990 is hulle vir die eerste keer in vier jaar deur die Wallabies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/513 |title=1990 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Voor die [[Rugbywêreldbeker 1991]] was die All Blacks ’n verouderde span wat deur Alex Wyllie en John Hart saam afgerig is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/227 227]}}</ref> Hulle het gesukkel tydens die groepwedstryde teen Engeland, die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en Italië, maar het daarin geslaag om hulle kwarteindstryd teen [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] te wen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/228 228]}}</ref> Daarna is hulle deur die latere kampioen Australië met 16–6 in die halfeindstryd op Lansdowne Road in Dublin geklop. In die klein finale om die derde plek het hulle Skotland verslaan.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Kort ná die toernooi het baie spelers en die afrigter, Wyllie, wat ’n 86%-wentempo in 29 toetse behaal het, uitgetree.<ref name="Palenski290">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/290 290]}}</ref> Die aansienlik jonger span het aanvanklik nie op die gewone hoë vlak gespeel nie. Terwyl die All Blacks in 1993 die toetsreeks teen die Britse Leeus met 2–1 beklink het, het hulle ’n jaar later twee tuiswedstryde agtereenvolgens teen Frankryk verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1993-new-zealand/ |title=1993 New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/590 |title=1994 France tour to Canada and New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarna het die All Blacks die eerste toetsreeks teen Suid-Afrika ná die einde van apartheid met twee oorwinnings en een gelykopuitslag beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/593 |title=1994 South Africa tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Laurie Mains het in 1992 Wyllie vervang en opdrag gekry om die span op die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika voor te berei. Die All Blacks was weereens die gunstelinge om die toernooi te wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |title=All set for World Cup semis |publisher=worldcupweb.com |date=14 November 2003 |accessdate=11 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111001951/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |archive-date=11 November 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het hulle status as gunstelinge onderstreep toe hulle Ierland en Wallis tydens die groepfase verslaan het. [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] is met 145–17 verslaan, hulle hoogste oorwinning in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/3090865.stm |title=World Cup records |publisher=[[BBC]] |date=26 September 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het voortgegaan, toe ’n jong [[Jonah Lomu]] vier drieë teen Engeland gedruk het in die All Blacks se 45–29 halfeindstrydoorwinning.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=506 |title=Jonah Tali Lomu |publisher=New Zealand Rugby Museum |author=Lindsay Knight |accessdate=14 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314224022/http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=506 |archive-date=14 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks sou egter op die ou einde in die eindstryd teen die gasheer in hulle eerste wêreldbekertoernooi in ekstra tyd verloor toe die Spingboklosskakel [[Joel Stransky]] die beker met ’n skepskop beklink het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks is skynbaar deur ’n onheilspellende voedselvergiftiging van die vorige dag geteister. Tot vandag toe bestaan samesweringsteorië, waarvolgens Suid-Afrikaanse Rugbyamptenare of ’n kelnerin genaamd “Suzie” ’n stof in die All Blacks se ete sou gemeng het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,1251765,00.html |title=OSM's sporting plaque |publisher=[[The Guardian]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/rugby-players-food-may-have-been-spiked-1353245.html |title=Rugby players' food may have been spiked |publisher=[[The Independent]] |date=20 November 1996 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2003/08/11/1060588317125.html |title=Suzie never existed |publisher=Rugby Heaven |accessdate=4 Desember 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031204033730/http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2003/08/11/1060588317125.html |archive-date=4 Desember 2003 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby.com.au/news/springboks_poisoned_at_1995_cup:_luyt,12170.html |title=Springboks poisoned at 1995 Cup: Luyt |publisher=[[Rugby Australia]] |date=30 Oktober 2003 |accessdate=27 Augustus 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060827222052/http://rugby.com.au/news/springboks_poisoned_at_1995_cup:_luyt,12170.html |archive-date=27 Augustus 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/2960348.stm |title=1995: Party time for SA |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Begin van die professionele tydperk === [[Lêer:France All Blacks 16-11-2002.jpg|duimnael|Frankryk huisves die All Blacks op die [[Stade de France]], [[Saint-Denis]], 2002]] Om die toenemende oorskakeling van goeie spelers na finansieel gevestigde [[rugby league]]-spanne teen te werk het die Internasionale Rugbyvoetbalraad in Augustus 1995 besluit om van rugby ’n professionele sport te maak. In dieselfde jaar het die beheerliggame van Suid-Afrika, Nieu-Seeland en Australië die konsortium SANZAR gestig om televisie-uitsaairegte vir twee nuwe kompetisies te verkoop, die internasionale kompetisie Super 12 (nou [[Superrugby]]) en die Drienasiesreeks van die nasionale spanne (nou [[Die Rugbykampioenskap]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=7}}</ref> Aangesien die nuwe toernooie min plek vir maandelange oorsese toere gelaat het, het hierdie tradisie uit die amateurtydperk vinnig tot ’n einde gekom (met uitsondering van die vierjaarlikse Leeustoere). Die eerste Drienasiesreeks is in [[1996-Drienasiesreeks|1996]] gehou met die All Blacks wat al vier toetswedstryde gewen het om die trofee in te palm.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=170}}</ref> Op die 1996-Drienasiesoorwinning het nog ’n historiese mylpaal gevolg: Tydens die daaropvolgende toetsreeks in Suid-Afrika het die All Blacks onder die nuwe afrigter, John Hart, en hul kaptein Sean Fitzpatrick vir die eerste keer daarin geslaag om ’n toetsreeks in Suid-Afrika te beklink.<ref name="PalenskiSA1996">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/206 206]}}</ref> Fitzpatrick het die reeksoorwinning hoër geag as Nieu-Seeland se 1987-wêreldbekeroorwinning, waaraan hy ook deelgeneem het.<ref name="PalenskiSA1996" /> Die volgende twee seisoene het gemengde resultate vir die All Blacks opgelewer: hulle het tydens die [[1997-Drienasiesreeks]] al hul wedstryde gewen en die titel suksesvol verdedig, maar in [[1998-Drienasiesreeks|1998]] sou hulle al hul vier toetse van die reeks verloor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=185}}</ref> Dit sou ook die eerste keer sedert 1949 wees dat hulle vier keer aanmekaar verloor het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=199}}</ref> Op 28 Augustus 1999 het hulle hul ergste toetsnederlaag in dié tyd gely, toe hulle met 7–28 teen Australië in [[Sydney]] verloor het.<ref name="palenski233">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/233 233]}}</ref> Die All Blacks het tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] een maand later herstel en hulle groep gedomineer, deur onder andere Engeland met 30–16 op [[Twickenham-stadion|Twickenham]] te verslaan; hulle het ook [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en Italië heeltemal oorheers. In die kwarteindstryd het hulle Skotland met 30–18 geklop om in die halfeindstryd teen Frankryk op Twickenham te staan te kom. Die All Blacks het teen halftyd met 17–10 voorgeloop,<ref name="palenski233" /> maar in die tweede helfte het Frankryk skitterende rugby gespeel waarvoor die All Blacks geen antwoord gehad het nie en Frankryk het uiteindelik met 43–31 gewen.<ref name="palenski233" /> In die klein finale om die derde plek is die All Blacks deur die Springbokke verslaan.<ref name="ruwc" /><ref name="palenski233" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hart het daarna as afrigter bedank en is met twee mede-afrigters, Wayne Smith en Tony Gilbert, vervang. In 2000 was die Nieu-Seelandse beheerliggaam een van die stigterslede van die vastelandse beheerliggaam Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]], OR).<ref name="islands" /> Onder Smith en Gilbert het die All Blacks tweede gekom tydens die [[2000-Drienasiesreeks|2000]]- en [[2001-Drienasiesreeks|2001]]-Drienasiestoernooie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2000 |title=2000 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2001 |title=2001 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Albei afrigters is op 3 Oktober 2001 met John Mitchell vervang, wat die All Blacks afgerig en gelei het tot Drienasiesoorwinnings in [[2002-Drienasiesreeks|2002]] en [[2003-Drienasiesreeks|2003]] en die herowering van die Bledisloebeker (wat sedert 1998 deur Australië gewen is) in 2003.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2002 |title=2002 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2003 |title=2003 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nadat hulle die 2003-Drienasiesreeks gewen het, het hulle die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië as een van die gunstelinge afgeskop en weereens hulle groep gedomineer met oorwinnings oor Italië, Kanada en Tonga voor hulle een van die strafste wedstryde van die toernooi teen Wallis gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/team_pages/wales/3234965.stm |title=Charvis bowed but proud |publisher=[[BBC]] |date=2 November 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het dié keer ook daarin geslaag om Suid-Afrika in ’n wêreldbekerwedstryd te klop (met 29–9), maar die All Blacks is met 22–10 deur die verdedigende kampioen Australië in die halfeindstryd in Sydney verslaan. Nieu-Seeland het die klein finale om die derde plek teen Frankryk gewen.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Mitchell is daarna deur die NSRVU afgedank en met Graham Henry vervang. === Beginnende oorheersing en tweede wêreldbekertitel === [[Lêer:British and Irish Lions scrum.jpg|duimnael|Losskrum tussen die Leeus en die All Blacks in 2005]] [[Lêer:2005 Tri Nations Series - All Blacks vs Wallabies.jpg|duimnael|Die All Blacks teen die Wallabies tydens die [[2005-Drienasiesreeks]]]] [[Lêer:Match NZ-Tonga.JPG|duimnael|Nieu-Seeland teen Tonga tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:All Blacks parade 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Nieu-Seeland nadat hulle in 2011 as die wêreldkampioen gekroon is]] Henry se ampstermyn het begin met ’n dubbele oorwinning oor die wêreldkampioen Engeland in 2004. Die twee wedstryde se gesamentlike totaal was 72–15, met die All Blacks wat Engeland daarvan weerhou het om enige drieë te druk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/778 |title=2004 England tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ondanks die positiewe begin van Henry se ampstermyn was die [[2004-Drienasiesreeks]] ’n gemengde sukses met twee oorwinnings en twee nederlae. Die kompetisie was taaier as ooit tevore en die uitslag moes deur bonuspunte beslis word wat die All Blacks laaste geplaas het.<ref>Bonuspunte kon op twee manier verdien word: deur vier of meer drieë in ’n wedstryd te druk en deur met sewe punte of minder te verloor.</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=289}}</ref> Die 2004-seisoen het op ’n hoë noot geëindig met die All Blacks wat in Europa gewen het, waaronder ’n 45–6-rekordoorwinning oor Frankryk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2004/nov/28/rugbyunion.newzealandrugbyunionteam |title=Carter leads devastating dance of the All Blacks |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Streeter |date=28 November 2004 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2005 was die Britse en Ierse Leeus op toer in Nieu-Seeland. Die All Blacks het die toetsreeks met 3–0 beklink, die [[2005-Drienasiesreeks]] gewen en die eerste Grand Slam sedert 1978 teen die spanne van die Britse Eilande aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/2005-new-zealand/ |title=2005 New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2005 |title=2005 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2005/nov/27/rugbyunion.newzealandrugbyunionteam1 |title=Scots unable to derail Blacks' grand slam |publisher=[[The Guardian]] |author=Norman Harris |date=27 November 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks is deur die Internasionale Rugbyraad as “span van die jaar”, Graham Henry as “afrigter van die jaar” en [[Dan Carter]] as “speler van die jaar” aangewys.<ref name="World Rugby Awards" /> Die All Blacks se wenstreep het in die volgende jaar aangehou: In [[2006-Drienasiesreeks|2006]] het hulle die Drienasiesreeks weer verower deur die eerste vyf wedstryde te wen (drie teen Australië en twee teen Suid-Afrika).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2006 |title=2006 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het egter hulle laaste wedstryd in die reeks teen Suid-Afrika verloor. Nieu-Seeland het sy einde-van-die-jaar-toer onoorwonne voltooi met rekordoorwinnings oor Engeland, Frankryk en Wallis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://iol.co.za/sport/rugby/2006-12-22-all-blacks-dominate-with-world-cup-looming/ |title=All Blacks dominate with World Cup looming |publisher=[[IOL]] |author=Foster Niumata |date=22 Desember 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Weens hul uitstekende prestasies is die All Blacks in 2006 weer aangewys as die IRR se “span van die jaar” en die flank [[Richie McCaw]] as “speler van die jaar”.<ref name="World Rugby Awards" /> Daarbenewens is hulle as Laureus se “span van die jaar” en die vleuel [[Jonah Lomu]] as “terugkoms van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2006 |title=Laureus World Sports Awards 2006 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2007 is die All Blacks weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2007 |title=Laureus World Sports Awards 2007 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks se eerste [[2007-Drienasiesreeks|Drienasiestoets van 2007]] was teen die Springbokke in Durban waar hulle twee drieë in die laaste tien minute gedruk het om die wedstryd met 26–21 te wen. Die volgende week het die Wallabies die All Blacks teen alle verwagtinge op die [[Melbourne-krieketveld]] in [[Melbourne]] verslaan (met 20–15): die All Blacks se eerste nederlaag teen die Wallabies sedert 2004. Australië se nederlaag teen die Springbokke in Suid-Afrika en die All Blacks se 26–12-oorwinning oor Australië in die finale wedstryd in Auckland het egter meegebring dat die All Blacks ook die 2007-Drienasiesreeks en die Bledisloebeker gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/21/1184560103146.html |title=Kick in the guts for Wallabies |publisher=rugby heaven |accessdate=7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807124957/http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/21/1184560103146.html |archive-date=7 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul oorwinning tydens die 2007-Drienasiesreeks het Nieu-Seeland die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk weer as gunstelinge betree en die verwagtinge met twee oorwinnings oor Frankryk tydens opwarmingswedstryde onderstreep. Die All Blacks het die toetse gewen: 42–11 op Edenpark en 61–10 op die [[Westpacstadion]]. In ’n derde wedstryd teen Kanada is die All Blacks effens gevlei deur ’n wentelling van 64–13 wat nie Kanada se aanslag ten volle reflekteer het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.abc.net.au/sport/content/200706/s1953312.htm |title=Slick All Blacks belt Canada |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=16 Junie 2007 |accessdate=17 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070917054254/http://www.abc.net.au/sport/content/200706/s1953312.htm |archive-date=17 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks het ná oorwinnings oor Skotland, Italië, [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] en [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] (elkeen met meer as 40 punte) hul groep gewen. Hulle is egter deur die nominale gasheer Frankryk in die kwarteindstryd in Cardiff met 20–18 geklop, gelykstaande aan hul ergste toernooi-uitslag in dié tyd.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná die nederlaag teen Frankryk is die kontrak met die afrigter Graham Henry ten spyte van kritiek verleng, alhoewel die destydse [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusader]]-afrigter Robbie Deans ’n sterk aanspraakmaker was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10480740 |title=Reconditioning a mistake – Henry |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=7 Desember 2007 |accessdate=31 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331125648/http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10480740 |archive-date=31 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die 2008-seisoen het met drie middeljaartoetse teen Ierland en Engeland afgeskop, en Nieu-Seeland het al daardie toetswedstryde gewen.<ref name="2008results">{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/team/match_results.html?id=2008;team=8;type=year |title=Rugby Union {{!}} 2008 {{!}} New Zealand {{!}} Match results |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het in sy eerste [[2008-Drienasiesreeks|Drienasieswedstryd]] Suid-Afrika met 19–8 in Wellington verslaan, maar is een week later op [[Carisbrook]] in Dunedin deur die Springbokke met 28–30 geklop, wat ’n reeks van 30 oorwinnings tuis beëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/07/13/sports/13iht-RUGBY.1.14449484.html |title=Springboks end home streak of All Blacks |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Julie 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbydump.com/news/springboks-end-all-black-home-winning-streak-in-dunedin/ |title=Springboks end All Black home winning streak in Dunedin |publisher=Rugby Dump |date=12 Julie 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het sy volgende Drienasieswedstryd op 26 Julie teen Australië in Sydney met 34–19 verloor, maar ’n week later het die All Blacks die Wallabies tuis met 39–10 geklop.<ref name="2008results" /> Hulle het toe Suid-Afrika met 19–0 op [[Nuwelandstadion]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2008/aug/17/newzealandrugbyunionteam.southafricarugbyteam |title=All Blacks manage crisis |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Aylwin |date=16 Augustus 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het sy laaste wedstryd op 13 September teen Australië op Suncorpstadion in [[Brisbane]] met 28–24 gewen en dus die Bledisloebeker en die Drienasiesitel behou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espnscrum.com/tri-nations-2008/rugby/match/25714.html |title=Australia v New Zealand |publisher=ESPNscrum |accessdate=8 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008203415/http://www.espnscrum.com/tri-nations-2008/rugby/match/25714.html |archive-date=8 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks het die 2009-seisoen met ’n 22–27-nederlaag teen Frankryk op Carisbrook afgeskop, maar het een week later wraak geneem en Frankryk in Wellington met 14–10 verslaan. Volgens punteverskil het Frankryk die Dave Gallaher-trofee vir die eerste keer ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/jun/13/new-zealand-france-rugby-union |title=France complete historic win on New Zealand soil |publisher=[[The Guardian]] |date=13 Junie 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Week later het die All Blacks Italië met 27–6 in [[Christchurch]] verslaan. Hulle het die [[2009-Drienasiesreeks]] agter Suid-Afrika, wat slegs een wedstryd verloor het, as naaswenner geëindig, en die All Blacks het die reeks met ’n 33–6-oorwinning oor Australië in Wellington afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.greenandgoldrugby.com/a-bledisloe-stat-attack/ |title=Statistics and records for Australia Wallabies vs New Zealand All Blacks |publisher=greenandgoldrugby.com |date=15 Julie 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2010 het die All Blacks die [[2010-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks]] ná drie agtereenvolgende oorwinnings oor Suid-Afrika vir die tiende keer ingepalm,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/report?gameId=103851&league=244293 |title=Gritty All Blacks are worthy champions |publisher=ESPNscrum |author=Huw Baines |date=21 Augustus 2010 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en hulle het ook die Bledisloebeker ná agtereenvolgende oorwinnings oor Australië gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://edition.cnn.com/2010/SPORT/10/30/rugby.australia.newzealand/index.html |title=Wallabies beat All Blacks with last-minute kick |publisher=[[CNN]] |author=Dean Irvine |date=30 Oktober 2010 |accessdate=23 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823201813/http://edition.cnn.com/2010/SPORT/10/30/rugby.australia.newzealand/index.html |archive-date=23 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Onoorwonne wenstreep, wat in 2009 begin het, het 15 wedstryde bereik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/team/most_consecutive_wins.html?id=1;type=class |title=Rugby Union {{!}} Test matches {{!}} Most consecutive wins |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Gevolglik is die All Blacks in 2011 weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2011 |title=Laureus World Sports Awards 2011 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ondanks ’n tweede plek tydens die [[2011-Drienasiesreeks]], nadat hulle deur Australië in Brisbane geklop is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/aug/27/australia-win-tri-nations |title=Australia clinch Tri Nations with victory over New Zealand |publisher=The Guardian |author=Mike Averis |date=27 Augustus 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> het die All Blacks as eerste span op die wêreldranglys die [[Rugbywêreldbeker 2011]] op eie bodem as gunstelinge betree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/aug/27/rugby-world-cup-preview |title=Rugby World Cup 2011 preview |publisher=[[The Guardian]] |author=Mike Averis |date=27 Augustus 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het die groepfase met Tonga, Japan, Frankryk en Kanada onoorwonne beëindig, en ná oorwinnings oor Argentinië (met 33–10) en toe Australië (met 20–6), het hulle in die eindstryd op 23 Oktober 2011 op Edenpark in Auckland teen Frankryk te staan gekom. Nieu-Seeland het een drie gedruk en een strafdoel aangeteken en sodoende net-net met 8–7 gewen, waardeur die All Blacks hul tweede beker ná 1987 ingepalm het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/oct/23/rugby-world-cup-richie-mccaw-new-zealand-france?intcmp=239 |title=Richie McCaw's New Zealand beat France in final |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=23 Oktober 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Henry het ná die wêreldbekertoernooi as afrigter bedank en is deur sy adjunk [[Steve Hansen]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/newzealand/8960338/New-Zealand-Rugby-Union-appoints-Steve-Hansen-as-new-All-Blacks-coach.html |title=New Zealand Rugby Union appoints Steve Hansen as new All Blacks coach |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Gavin Mairs |date=17 Desember 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarop het nog ’n nominasie as Laureus se “span van die jaar” gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2012 |title=Laureus World Sports Awards 2012 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Derde wêreldbekertitel en daarna === [[Lêer:2012-11-17 ITA-NZL Olympic Stadium.jpg|duimnael|Nieu-Seeland teen Italië in [[Rome]]]] [[Lêer:Crowds along Lambton Quay watching the 2015 RWC All Blacks victory parade (Codie Taylor, Julian Savea, TJ Perenara).jpg|duimnael|Nieu-Seeland nadat hulle in 2015 as die wêreldkampioen gekroon is]] Argentinië het in 2012 by die Drienasiesreeks aangesluit wat tot die Rugbykampioenskap herdoop is. Die All Blacks het in die [[2012-Rugbykampioenskapreeks|eerste toernooi]] al hul ses wedstryde gewen en die titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2012 |title=2012 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het deur die jaar heen onoorwonne gebly en is eers in die laaste wedstryd op Twickenham deur Engeland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20534229 |title=England 38-21 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=1 Desember 2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2013 het Nieu-Seeland Frankryk vir ’n reeks van drie wedstryde gehuisves – hul eerste ontmoeting sedert die 2011-eindstryd. Die All Blacks het al drie wedstryde gewen en die [[2013-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/rugby-union/24412501 |title=New Zealand beat South Africa for title |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2013 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In November 2013 het Nieu-Seeland die eerste rugbyland van die professionele tydperk geword wat ’n 100%-wenrekord in ’n kalenderjaar kon behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/25037059 |title=New Zealand deny Ireland to win 24-22 and seal perfect year |publisher=[[BBC]] |date=24 November 2013 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarna is hulle weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2014 |title=Laureus World Sports Awards 2014 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2014-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks in hul wegwedstryde gelykop teen Australië gespeel en teen Suid-Afrika verloor, maar hulle het die ander vier wedstryde van die toernooi gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2014 |title=2014 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die verkorte [[2015-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks teen Australië verloor en as naaswenner geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2015 |title=2015 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het egter ’n beduidende terugvegoorwinning in die tweede Bledisloetoets behaal en toe die trofee behou. Die All Blacks het die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland as verdedigende kampioen betree en tydens die groepfase na oorwinnings oor Argentinië, Namibië, Tonga en Georgië weereens onoorwonne gebly. In die kwarteindstryd het hulle die gevreesde teenstander Frankryk met 62–13 verslaan, die hoogste oorwinning in dié tyd tydens ’n uitklopwedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/34541264 |title=Rugby World Cup: New Zealand beat France 62-13 to reach semis |publisher=[[BBC]] |author=Ben Dirs |date=17 Oktober 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het Suid-Afrika naelskraap met 20–18 in die halfeindstryd en Australië met 34–17 in die eindstryd geklop om sodoende die eerste land geword wat die titel verdedig en ook vir ’n derde keer ingepalm het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/oct/31/new-zealand-australia-rugby-world-cup-final-match-report |title=New Zealand retain Rugby World Cup with ruthless display against Australia |publisher=[[The Guardian]] |date=31 Oktober 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarna het die losskakel [[Dan Carter]] Laureus se toekenning as “terugkoms van die jaar” gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2016 |title=Laureus World Sports Awards 2016 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks, onder die nuwe kaptein en [[agsteman]], Kieran Read, en adjunkkaptein en [[heelagter]] Ben Smith, het ook tydens die [[2016-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne gebly en telkens ’n bonuspuntoorwinning behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2016 |title=2016 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Beide Smith en die vleuel Israel Dagg was met vyf drieë elk die beste driedrukkers van dié toernooi, terwyl die eerste vyf-agtste [[Beauden Barrett]] met 81 die meeste punte tydens die toernooi aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/News/30192/all-blacks-2016-year-in-review |title=All Blacks 2016: Year in Review |publisher=All Blacks |accessdate=1 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601204028/https://www.allblacks.com/News/30192/all-blacks-2016-year-in-review |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[2016 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die All Blacks hul eerste wedstryd in 111 jaar se wedywering teen Ierland verloor en is met 29–40 op [[Soldier Field]] in [[Chicago]] geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/37886601 |title=Autumn internationals: Ireland 40–29 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=5 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het vir dié nederlaag wraak geneem en in die terugspel een week later Ierland in Dublin met 21–9 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/86655461/all-blacks-score-three-tries-to-beat-ireland-219-in-dublin-and-avenge-loss-in-chicago |title=All Blacks shake off Chicago shock to defeat Ireland in Dublin |publisher=Stuff |date=20 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2017 het die [[Britse en Ierse Leeus]] vir die tweede keer van die professionele tydperk na Nieu-Seeland getoer. Die reeks het in ’n gelykop geëindig, nadat die All Blacks en die Leeus ’n 1–1–1 aangeteken het. Die All Blacks het die eerste toets met 30–15 gewen, die Leeus die tweede met 24–21, en die laaste toets was ’n 15–15-gelykop. Net soos die 2005-toer was hierdie Leeus-toer met omstredenheid geteister, soos die Leeus se taktiek (onder die Nieu-Seelandse afrigter Warren Gatland),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/rugby/it-s-onedimensional-and-boring-for-critics-to-keep-moaning-about-warrenball-a3558391.html |title=It’s one-dimensional and boring for critics to keep moaning about Warrenball |publisher=Evening Standard |date=6 Junie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> die toon van plaaslike mediadekking,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/02/warren-gatland-new-zealand-herald-clown-lions-coach-all-blacks-criticism |title=Warren Gatland mocked as clown by New Zealand media after anti-fan remarks |publisher=[[The Guardian]] |date=2 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> die rooikaart teen Sonny Bill Williams in die tweede toets<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/lionstour/british-and-irish-lions-2017-sonny-bill-williams-red-card-tackle-video-defining-moment-rugbys-greatest-series-a7818371.html |title=British and Irish Lions 2017: Sonny Bill Williams' red card a defining moment in 'rugby's greatest series' |publisher=The Independent |author=Jack de Menezes |date=1 Julie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> asook die speelbeheer van die Franse skeidsregters Romain Poite en Jérôme Garcès<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/08/all-blacks-lions-third-test-auckland-new-zealand-reaction |title=New Zealand media attack referee Romain Poite’s late penalty U-turn |publisher=8 Julie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> is almal debatteerbaar. Die gelykop van die toetsreeks, saam met die nederlaag teen Ierland die vorige jaar het volgens sommige persberigte daarop gedui dat die span swakker word en die [[Noordelike Halfrond]] nader beweeg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.allblacks.com/News/31076/rugby-power-swings-back-to-the-north-woodward |title=Rugby power swings back to the north – Woodward |publisher=All Blacks |accessdate=1 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601205536/http://www.allblacks.com/News/31076/rugby-power-swings-back-to-the-north-woodward |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Huleadle het egter die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne gewen en ook die Bledisloebeker ingepalm, nadat die All Black Australië twee keer geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2017 |title=2017 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In Oktober het Nieu-Seeland in die laaste Bledisloetoets op Suncorpstadion in Brisbane ’n verrassende 23–18-nederlaag teen Australia gely. Tydens die [[2017 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die All Blacks met die [[Britse Barbarians]] (met 32–21), Frankryk (met 38–18), Skotland (met 22–17) en Wallis (met 33–18) afgereken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/Fixtures/2017 |title=Fixtures 2017 |publisher=All Blacks |accessdate=7 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207093745/https://www.allblacks.com/Fixtures/2017 |archive-date=7 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met die afskop van die 2018-seisoen het die All Black tydens die Franse toer die reeks 3–0 beklink,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1425 |title=2018 France tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en hul eerste wedstryde van die [[2018-Rugbykampioenskapreeks]] teen Australië 38–13 en 40–12 gewen om sodoende die Bledisloebeker behou. ’n Ander maklike 46–24-oorwinning oor Argentinië het gevolg, maar die All Blacks is vervolgens deur die Springbokke vir die eerste keer sedert 2009 tuis in Wellington in ’n taai wedstryd met 34–36 geklop,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/45532702 |title=Rugby Championship 2018: South Africa earn thrilling 36–34 win over New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=15 September 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> voordat hulle weer met Argentinië 35–17 afgereken het. In die terugwedstryd teen Suid-Afrika in Pretoria het die All Blacks vir die grootste deel van die wedstryd gesukkel, maar laat in die tweede helfte teruggekom om die wedstryd met 32–30 te beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/10/rugby-championship-all-blacks-survive-springboks-scare.html |title=Rugby Championship: All Blacks survive Springboks scare |publisher=Newshub |date=7 Oktober 2018 |accessdate=30 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630104834/https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/10/rugby-championship-all-blacks-survive-springboks-scare.html |archive-date=30 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het later nog ’n verpletterende 37–20-oorwinning oor Australië in [[Jokohama]] aangeteken en sodoende ’n suiwer Bledisloereeks verseker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news.com.au/sport/rugby/live-bledisloe-cup-game-three-australia-vs-new-zealand/news-story/6e6a65540f10db153e5147d41ecbd8b7 |title=New Zealand secures Bledisloe Cup clean sweep against Australia |publisher=NewsComAu |date=27 Oktober 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Ontwikkelingspan het aangebly om [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] met 69–31 te klop, terwyl die eerste span vir die [[2018 eindjaarrugbytoetsreeks]] na Europa getoer het. Dit sou ’n taai reeks vir die All Blacks word, waartydens hulle Engeland net-net met een punt (15–16) in ’n strawwe wedstryd oorwin het,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/10/england-new-zealand-autumn-international-series-report |title=England denied by All Blacks and late decision in Twickenham thriller |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=10 November 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> gevolg deur die tweede nederlaag ooit teen Ierland met 16–9 onder ’n kookpotatmosfeer op [[Aviva-stadion]] in Dublin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/17/ireland-new-zealand-autumn-international-match-report |title=Jacob Stockdale scores only try as Ireland earn historic win over All Blacks |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=17 November 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het toe 66–3 met Italië afgereken en sodoende hul reeks met een oorwinning beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/Fixtures/2018 |title=Fixtures 2018 |publisher=All Blacks |accessdate=6 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070742/https://www.allblacks.com/Fixtures/2018 |archive-date=6 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Opkomende mededingers === [[Lêer:New Zealand national rugby 20191101a11.jpg|duimnael|Klein finale om die derde plek tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] tussen die All Blacks en Wallis]] [[Lêer:2023 Rugby World Cup – France vs New Zealand – 2.jpg|duimnael|Openingswedstryd van die Rugbywêreldbeker 2023 tussen die gasheer Frankryk en Nieu-Seeland]] [[Lêer:All Blacks vs Argentina - 10 August 2024.jpg|duimnael|Wedstryd tussen die All Blacks en die Poemas tydens die [[2024-Rugbykampioenskapreeks]]]] Aan die begin van die 2019-seisoen het die All Blacks slegs die derde plek van die [[2019-Rugbykampioenskapreeks|Rugbykampioenskapreeks]] behaal; die eerste keer sedert dié toernooi van stapel gestuur is – die laaste keer wat Nieu-Seeland die derde plek (en destyds laaste plek) gemaak het, was tydens die [[2004-Drienasiesreeks]]. In die kampioenskap het die All Blacks vir die eerste keer sedert 1994 teen die Springbokke gelykop geëindig, gevolg deur ’n rekordnederlaag teen die Wallabies met 26–47.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2019 |title=2019 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ongeag dié uitslag het Nieu-Seeland die Bledisloebeker verdedig, nadat hulle in die terugwedstryd Australië met 36–0 geklop het. Die All Blacks se eerste wedstryd tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan teen die Springbokke is met spanning verwag en Nieu-Seeland het met 23–13 geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/all-blacks-turn-kicking-pressure-back-on-springboks-for-win/ |title=All Blacks turn kicking pressure back on Springboks for win |publisher=All Blacks |author=Lynn McConnell |date=21 September 2019 |accessdate=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922053708/https://www.allblacks.com/news/all-blacks-turn-kicking-pressure-back-on-springboks-for-win/ |archive-date=22 September 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aansluitend het Nieu-Seeland Kanada en Namibië verslaan. Hul laaste groepwedstryd teen Italië is net soos twee ander wedstryde weens [[tifoon]] Hagibis se verwoestinge afgelas en as ’n 0–0-gelykop geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12275294 |title=Rugby World Cup clash between All Blacks and Italy cancelled |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=10 Oktober 2019 |accessdate=30 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230023508/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12275294 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul kwarteindstrydoorwinning oor Ierland het hulle in die halfeindstryd teen Engeland met 19–7 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/rwc-2019-japan/115611398/all-blacks-v-england-new-zealands-threepeat-hopes-over-after-crushing-loss-to-england |title=All Blacks v England: New Zealand's three-peat hopes over after heavy loss to England |publisher=stuff.co.nz |author=Richard Knowler |date=26 Oktober 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het daarmee die kans op ’n titeldriekuns misgeloop en as troosprys in die klein finale om die derde plek teen Wallis te staan gekom. Dit was vir beide die Nieu-Seelandse afrigter [[Steve Hansen]] en die Walliese afrigter [[Warren Gatland]] die laaste wedstryd in hul onderskeidelike poste, en hul spanne wou albei met ’n goeie wedstryd groet. Die All Blacks het daarin geslaag en met 40–17 gewen.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50232481 |title=Rugby World Cup 2019 bronze match: Wales 17-40 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=1 November 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/117137284/a-tribute-to-steve-hansen-one-of-the-greatest-coaches-in-rugby-history |title=A tribute to Steve Hansen: One of the greatest coaches in rugby history |publisher=Stuff |date=4 November 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Steve Hansen is in Desember 2019 deur Ian Foster opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/118113331/all-blacks-name-ian-foster-next-head-coach-live |title=Ian Foster named next All Blacks coach – coverage of the announcement and reaction as Scott Robertson loses out |publisher=Stuff |date=11 Desember 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Springbokke het vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] nie aan die [[2020-Drienasiesreeks]] deelgeneem nie en die All Blacks het dié toernooi ná twee oorwinnings en nederlae elk beklink, waaronder die eerste nederlaag teen die Poemas ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2020/nov/14/nz-all-blacks-vs-argentina-live-scores-tri-nations-rugby-union-new-zealand-game-match-sydney-bankwest-stadium-score-kickoff-news-teams-latest |title=New Zealand All Blacks 15–25 Argentina: Rugby Tri-Nations – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Jonathan Howcroft |date=14 November 2020 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In die tweede ontmoeting met Argentinië het Nieu-Seeland wraak geneem en vir die eerste keer enige Argentynse punte verhoed. Tydens die [[2021-Rugbykampioenskapreeks]] het Nieu-Seeland sy titel ná vyf oorwinnings en een nederlaag verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/58689678 |title=Rugby Championship – New Zealand 19–17 South Africa: All Blacks seal title with late penalty |publisher=[[BBC]] |date=25 September 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] het vir Nieu-Seeland met oorwinnings oor die Verenigde State, Wallis en Italië begin, maar daarop het nederlae teen Ierland en Frankryk gevolg, waarmee die Franse die Dave Gallaher-trofee vir ’n tweede keer ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/59363034 |title=France 40–25 New Zealand: Hosts beat All Blacks for first time since 2009 |publisher=[[BBC]] |date=20 November 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die 2022 midjaarrugbytoetsreeks is Nieu-Seeland vir die eerste keer deur Ierland in ’n tuisreeks met 1–2 verslaan. Dit was ook Ierland se eerste oorwinnings in Nieu-Seeland ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jul/16/new-zealand-ireland-third-test-rugby-union-match-report |title=Ireland stun All Blacks again to make history with series triumph |publisher=[[The Guardian]] |author=Lee Calvert |date=16 Julie 2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] kon die All Blacks slegs met een bonuspunt meer as die Springbokke beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/trc-rd-6-pumas-make-springboks-work-hard-for-victory/ |title=Pumas Make Springboks Work Hard for Victory |publisher=[[Superrugby]] |date=25 September 2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die verkorte [[2023-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks ná oorwinnings in al hul drie wedstryde hul algehele 20ste titel in dié toernooi se geskiedenis ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66348302 |title=Australia 7–38 New Zealand: All Blacks hammer Wallabies to win Rugby Championship |publisher=[[BBC]] |date=29 Julie 2023 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In hul laaste opwarmingswedstryd voor die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het Nieu-Seeland teen hul aartsvyand Suid-Afrika op Twickenham met 7–35 hul ergste nederlaag in dié tyd gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-springboks-live-updates-at-twickenham/ISFKUMXIWRD7ZGW4MIS4HCWATU/ |title=All Blacks suffer record defeat to Springboks at Twickenham – as it happened |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=25 Augustus 2023 |accessdate=26 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826032944/https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-springboks-live-updates-at-twickenham/ISFKUMXIWRD7ZGW4MIS4HCWATU/ |archive-date=26 Augustus 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks was vir die hooftoernooi tradisioneel een van die gunstelinge op die titel. In die openingswedstryd het die All Blacks teen die medegunsteling en gasheer Frankryk hul ergste nederlaag in dié tyd tydens ’n toernooi en hul eerste in die groepfase gely (met 13–27). Die All Blacks kon egter herstel en die groepfase met maklike oorwinnings oor Namibië (met 71–3), Italië (met 96–17) en Uruguay (met 73–0) afsluit. In die kwarteindstryd het hulle met Ierland nog ’n gunsteling ontmoet en kon ’n naelskraapse 28–24-oorwinning behaal. In die halfeindstryd het die All Blacks Argentinië met 44–6 oorrompel en die eerste span geword wat vyf eindstryde gehaal het. Hier het hulle die aartsvyand Suid-Afrika ontmoet, waardeur een span vir die eerste keer ’n vierde wêreldbekertitel kon inpalm. In een van die nouste eindstryde in dié tyd het Nieu-Seeland met 11–12 verloor, waartydens die kaptein [[Sam Cane]] die eerste speler geword het wat ’n rooikaart in ’n eindstryd ontvang het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/888879/new-zealand-rugby-world-cup-2023-review |title=New Zealand: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 Oktober 2023 |accessdate=31 Oktober 2023}}</ref> Vroeg in 2024 het die voormalige All Black [[Scott Robertson]] as hoofafrigter oorgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzrugby.co.nz/news-and-events/latest-news/scott-robertson-appointed-all-blacks-head-coach-from-2024 |title=Scott Robertson appointed All Blacks Head Coach from 2024 |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=21 Maart 2024 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2024-Rugbykampioenskapreeks]] moes die All Blacks die titel aan die aartsvyand die Springbokke oorhandig nadat die Suid-Afrikaners vir die eerste keer sedert 1949 hul vierde agtereenvolgende oorwinning oor die Nieu-Seelanders kon behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/ce81zgvqqmgo |title=What have we learned from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=29 September 2024 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] is Nieu-Seeland se ergste nederlaag teen die aartsvyand Suid-Afrika met 10–43 oortref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-south-africa-new-zealand-out-to-regain-freedom-cup-at-wellingtons-sky-stadium/JMY2764YCRGOPAEWVLIAZCRRMI |title=All Blacks v South Africa recap: Springboks hand All Blacks record defeat in Wellington |publisher=[[The New Zealand Herald]] |authors=Benjamin Plummer, Alex Powell, Christopher Reive |date=13 September 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Springbokke het ook met die toernooititel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/c2375g123zgo |title=What did we learn from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=5 Oktober 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In Januarie 2026 het Robertson as hoofafrigter bedank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/all-blacks/all-blacks-coach-scott-robertson-set-to-be-axed-reports/E5C3QKLUDNA7XFK4YMXOE7AW6Q/ |title=All Blacks coach Scott Robertson departs his role |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=15 Januarie 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Twee maande later is die voormalige All Black [[Dave Rennie]] as sy opvolger benoem en hy sal die All Blacks voorberei op die [[Rugbywêreldbeker 2027]] in Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/new-zealand-rugby-appoints-dave-rennie-as-all-blacks-head-coach |title=New Zealand Rugby appoints Dave Rennie as All Blacks Head Coach |publisher=All Blacks |date=4 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Die bynaam „All Blacks“ == Billy Wallace, die laaste oorblywende speler van die 1905/06-''Original All Blacks'', het in 1955 in ’n onderhoud vertel, dat ’n joernalis van die koerant ''Daily Mail'' na afloop van die wedstryd teen Hartlepool na die Nieu-Seelandse span as „all backs“ verwys het. Dié joernalis het die gewoonlik swaar en groot voorspelers bedoel, wat in teenstelling met hul teenstanders vinnig en rats was en die bal net só goed soos die agterspelers bemeester het, asof hulle almal sou speel soos die agterspan (''as if they were all backs'', “asof almal agterspelers was”). Wallace het verder beweer, dat weens ’n tikfout in ’n artikel voor die komende speel teen Somerset almal na die span slegs as “All Blacks” verwys het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/16 16]–17}}</ref> Wallace se verduideliking word vandag algemeen verwerp, aangesien vir die tydperk van 1905/06 geen Engelse koerant beskikbaar is wat die term “All Backs” gebruik nie. Die term “All Backs” word wel in ’n verslag deur die plaaslike koerant ''Northern Daily Mail'' ná die wedstryd teen Hartlepool gebruik, wat vervolgens deur die ''Daily Mail'' se nasionale uitgawe oorgeneem is. Die outeur van dié artikel is J. A. Buttery, die ''Daily Mail'' se rugbyverslaggewer tydens die Nieu-Seelandse toer, wat met die bynaam na die geheel-en-al swart gekleede span (met uitsondering van die silwervaring) verwys het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/article-all-blacks-the-name/ |title=“All Blacks” – The Name. |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=4 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204171307/http://rugbymuseum.co.nz/article-all-blacks-the-name/ |archive-date=4 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == All Black-trui == [[Lêer:All Blacks 1905.JPG|duimnael|links|Die 1905-''Originals'' se trui]] [[Lêer:All blacks jersey whitebackg.jpg|duimnael|Die [[Adidas]]-trui tussen Julie 1999 en Augustus 2011]] [[Lêer:NZ All Blacks Mens XV's Shirt.jpg|duimnael|Die 2012-trui, geborg deur AIG]] Die huidige Nieu-Seelandse trui is heeltemal swart (na dié trui word soms as die “swartste” trui ooit verwys), met uitsondering van die borg se kenteken en die NSRVU se silwervaring op die embleem. Die 1884-Nieu-Seeland-toer na Australië was die eerste oorsese rugbytoer vir Nieu-Seeland en het heeltemal ander truie as vandag s’n gesien. Destyds het die span ’n donkerblou hemp met ’n goue varing op die linkerkant van die trui aangetrek.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=28}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/a-history-of-nz-rugby-in-four-jerseys/ |title=A history of New Zealand rugby in four jerseys |author=Malcolom Woods |publisher=New Zealand Rugby Museum |date=September 2011 |accessdate=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930025244/http://rugbymuseum.co.nz/a-history-of-nz-rugby-in-four-jerseys/ |archive-date=30 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.massey.ac.nz/massey/about-massey/news/article.cfm?mnarticle_uuid=1B1C2AFC-A0D1-F2F9-1B0B-EC682E8B332C |title=Early All Blacks jerseys recreated |publisher=Massey Universiteit |accessdate=5 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205045155/http://www.massey.ac.nz/massey/about-massey/news/article.cfm?mnarticle_uuid=1B1C2AFC-A0D1-F2F9-1B0B-EC682E8B332C |archive-date=5 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1893 het die NSRVU op hul jaarlikse algemene vergadering bepaal dat die trui uit ’n swart hemp met ’n silwervaring op en wit poefbroeke sal bestaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/17 17]}}</ref> Historiese prente toon egter dat wit broeke gedurende die vroeë jare gedra is. Iewers tussen 1897 en 1901 is die trui verander; die span wat in 1901 teen Nieu-Suid-Wallis te staan gekom het, het ’n swart hemp sonder kraag en ’n silwervaring gedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/all-blacks/page-3 |title=The “All Black” Uniform |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Sedert 2000 vertoon Nieu-Seeland tydens hul eindjaarrugbytoetsreekse in Frankryk ’n geborduurde herinneringspapawer op hul truimou.<ref>{{en}} {{cite journal |journal=The Press (Christchurch) |title=ABs Remember |date=11 November 2006 |page=F1}}</ref> Die papawer het die ANZAC-soldate wat aan die strande van [[Gallipoli]] gesneuwel het geëer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://media.newzealand.com/en/story-ideas/new-zealand-france-strong-links/ |title=New Zealand & France – strong links |publisher=www.newzealand.com |accessdate=24 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124115200/https://media.newzealand.com/en/story-ideas/new-zealand-france-strong-links/ |archive-date=24 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kaptein Richie McCaw het gesê “Ons wil die oorsese diens van Nieu-Seelanders gedenk. Dit is ’n belangrike deel van ons geskiedenis as ’n land en as ’n span.”<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iol.co.za/index.php?sf=117&set_id=6&click_id=18&art_id=qw116167788450S163 |title=All Blacks to honour fallen soldiers |work=[[IOL]] |publisher=[[Sekunjalo Independent Media]] |date=24 Oktober 2006 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024025916/http://www.iol.co.za/sport/all-blacks-to-honour-fallen-soldiers-1.564093 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die Rugbywêreldbeker 2011 het die All Blacks ’n geborduurde Webb Ellis-beker op die mou van hul trui met die jaar “1987” onderaan in herinnering aan hul eerste wêreldtitel vertoon. Elkeen van die vier spanne wat voorheen die toernooi gewen het, het dieselfde detail op hul truie getoon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/News/16938/the-new-all-blacks-jersey-a-tribute-to-history- |title=The new All Blacks jersey – a tribute to history |publisher=All Blacks |date=30 Julie 2011 |accessdate=29 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029130037/https://www.allblacks.com/News/16938/the-new-all-blacks-jersey-a-tribute-to-history- |archive-date=29 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Adidas betaal aan die NSRVU $200&nbsp;miljoen oor nege jaar, met die verwagting dat Nieu-Seeland omtrent 75% van hul wedstryde sal wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.unlimited.co.nz/unlimited.nsf/0/13565E280545E3FACC256DA30017EA5A?OpenDocument&Highlight=2,team,new,zealand,and,teamwork |title=God defend the All Black brand |publisher=Fairfax New Zealand |work=Unlimited Magazine |author=Russell Brown |date=22 September 2003 |accessdate=11 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011212110/http://unlimited.co.nz/unlimited.nsf/0/13565E280545E3FACC256DA30017EA5A?OpenDocument&Highlight=2%2Cteam%2Cnew%2Czealand%2Cand%2Cteamwork |archive-date=11 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nike het in 1996 ook aansoek gedoen om die All Blacks te borg, maar het eerder die gholfspeler[[Tiger Woods]] geborg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,1609776,00.html |title=Member of the Club |publisher=[[Time (tydskrif)]] |author=Alice Park |location=Fort Worth |date=12 April 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die wegtrui was tradisioneel wit met swart broeke. Nadat die All Blacks vir ’n aantal jare in ’n alternatiewe uitrusting met ’n grys trui en swart broek uitgedraf het, het die NSRVU in Mei 2009 teruggekeer na die tradisionele wit truie met swart broeke. Vir hul wedstryd teen die Springbokke op 30 Julie 2011 in Wellington het die All Blacks se trui ’n wit kraag in eerbetoon vir die span wat die 1987-wêreldbeker gewen het getoon. Net selde speel die All Blacks hul wegwedstryde nie in swart nie, veral as hulle teen spanne te staan kom wat tradisioneel ook in donker kleure speel (byvoorbeeld die Skotte se donkerblou). In 2006 is die wit trui met ’n grys een vervang, maar drie jaar later was dit weer die gewone wit trui. In 2012 het die NSRVU ’n omstrede stap geneem en die Amerikaanse versekerings- en finansiëledienstemaatskappy, AIG, toegelaat om hulself op die sentrale bodeel van die All Black-trui te adverteer. In ruil daarvoor sou die NSRVU ’n geheime, direkte finansiële borgskap met ’n waarde van sowat $80&nbsp;miljoen oor vyf jaar bekom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/sport/rugby/rugby-all-blacks-aig-deal-worth-80m |title=All Blacks' AIG deal worth $80m |publisher=Otago Daily Times |date=4 November 2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nadat AIG besluit het om nie sy borgooreenkoms met die span te verleng nie, is aangekondig dat die Altrad Group vanaf 2022 die All Blacks se nuwe hoofborg sou wees met ’n sesjaarooreenkoms ter waarde van meer as $120&nbsp;miljoen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby-french-billionaire-mohed-altrad-reveals-hidden-detail-in-massive-all-blacks-sponsorship-deal/TN4ZPRCLR7JMQD5T2P5DZAONLM/ |title=Rugby: French billionaire Mohed Altrad reveals hidden detail in massive All Blacks sponsorship deal |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=30 Augustus 2021 |accessdate=28 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928174608/https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby-french-billionaire-mohed-altrad-reveals-hidden-detail-in-massive-all-blacks-sponsorship-deal/TN4ZPRCLR7JMQD5T2P5DZAONLM/ |archive-date=28 September 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Steinlager was die eerste borg wat, tussen 1994 en 1999, op die All Blacks se trui verskyn het, op die linkerbors van die trui (oorkant die silwervaring); voordat Adidas in 1999 as verskaffer oorgeneem het. Adidas tree sedert die [[1999-Drienasiesreeks]] as Nieu-Seeland se truivervaardiger op, nadat hulle by Canterbury oorgeneem het, wat sedert 1924 die truie vervaardig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nz.canterbury.com/canterbury-1924-i46 |title=Canterbury 1924 |publisher=nz.canterbury.com |accessdate=25 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625050132/https://nz.canterbury.com/canterbury-1924-i46 |archive-date=25 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná die vrystelling van ’n spesiale trui vir die komende drie toetse teen die [[Britse en Ierse Leeus]] is in Junie 2017 aangekondig dat die vennootskap tussen die All Blacks en Adidas tot minstens 2023 uitgebrei is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/news/sport/331970/adidas-and-all-blacks-unveil-new-jersey |title=Adidas and All Blacks unveil new jersey |publisher=Radio New Zealand |date=31 Mei 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Tuisstadions == [[Lêer:Eden Park.jpg|duimnael|links|[[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]]]] {{Location map+ |Nieu-Seeland |caption=Kaart van Nieu-Seeland se huidige tuistadions |places= {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Edenparkstadion|Edenpark]] |position=right |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-36 |lat_min=-52 |lat_sec=-30 |lon_deg=174 |lon_min=44 |lon_sec=41 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[North Harbour-stadion|North Harbour]]}} |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-36 |lat_min=-43 |lat_sec=-37 |lon_deg=174 |lon_min=42 |lon_sec=6 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Waikatostadion|Waikato]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-37 |lat_min=-46 |lat_sec=-52 |lon_deg=175 |lon_min=16 |lon_sec=6 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Westpacstadion|Westpac]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-41 |lat_min=-16 |lat_sec=-23 |lon_deg=174 |lon_min=47 |lon_sec=9 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]]}} |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-45 |lat_min=-52 |lat_sec=-9 |lon_deg=170 |lon_min=31 |lon_sec=28 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[Rugby League Park]]}} |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-43.5437 |lon_deg=172.6041 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Yarrowstadion|Yarrow]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-39 |lat_min=-4 |lat_sec=-13 |lon_deg=174 |lon_min=3 |lon_sec=54 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[McLeanpark]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-39 |lat_min=-30 |lat_sec=-7 |lon_deg=176 |lon_min=54 |lon_sec=46 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Trafalgarpark]] |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-41 |lat_min=-16 |lat_sec=-1 |lon_deg=173 |lon_min=16 |lon_sec=59 }} }} Net soos ander vername rugbylande soos Argentinië, Australië, Frankryk en Suid-Afrika beskik Nieu-Seeland oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die All Blacks gebruik vir hul tuiswedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nieu-Seeland in. Veral [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]], [[Westpacstadion]] in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] und die [[Waikatostadion]] in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] word gereeld vir toetswedstryde gebruik. Voor die oprigting van die Westpacstadion in 1999 was Wellington se toetsstadion [[Athletic Park]]. Athletic Park het die eerste All Blacks-toets in Nieu-Seeland teen Groot-Brittanje in 1904 gehuisves.<ref name="2ndTest">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1047 |title=Match Centre – All Blacks vs British & Irish Lions |publisher=All Blacks |accessdate=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408164322/http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1047 |archive-date=8 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hul eerste tuistoets buite die hoofsentra Auckland, Christchurch, Dunedin en Wellington is in 1996 op [[McLeanpark]] in [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] gespeel.<ref name="296thTest">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2004 |title=Match Centre – All Blacks vs Samoa |publisher=All Blacks |accessdate=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406162445/http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2004 |archive-date=6 April 2023}}</ref> Edenpark het albei eindstryde van die rugbywêreldbekertoernooie in 1987 en 2011 aangebied. Beide Edenpark en [[Lancasterpark]] is met die oog op die Rugbywêreldbeker 2011 opgeknap en hulle kapasiteite is verhoog. Die Nieu-Seelandse regering het alternatiewelik vir die uitbreiding van Edenpark die oprigting van ’n nasionale stadion by die ou hawe van Auckland voorgestel. Dié voorstel het is egter deur die owerhede in Auckland en die streek verwerp en is einde November 2006 laat vaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10412665 |title=It's Eden Park says disappointed Mallard |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2006 |accessdate=5 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805132327/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10412665 |archive-date=5 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Destyds het die NSRVU Carisbrook nie langer as ’n geskikte toetsstadion beskou nie, en ’n [[Forsyth Barr-stadion|bedekte sportstadion]] is as vervanging voorgestel.<ref name="CarisbrookReplacement">{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/view/page/411317/811408 |title=Proposed stadium a NZ first |publisher=TVNZ |date=10 Augustus 2006 |accessdate=14 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914055955/http://tvnz.co.nz/view/page/411317/811408 |archive-date=14 September 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die stad [[Dunedin]] het die nuwe stadion in Maart 2008 goedgekeur,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/view/page/1320238/1642915 |title=Dunedin council to help fund stadium |publisher=TVNZ |date=17 Maart 2008 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BeuvOBVD?url=http://tvnz.co.nz/view/page/1320238/1642915 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die verkryging van grond het van Augustus tot Oktober daardie jaar plaasgevind,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/council-starts-buying-stadium-land |title=Council starts buying stadium land |publisher=Otago Daily Times |author=David Loughrey |date=29 Augustus 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en die nuwe stadion is in Augustus 2011 ingewy, net betyds vir die Rugbywêreldbeker. Lancasterpark is tydens die Christchurch-aardbewing in Februarie 2011 ernstig beskadig, met krake in sommige staanplekke en die speeloppervlak is deur oorvloedig erg beskadig, maar ook die infrastruktuur en strate rondom dié stadion. As gevolg van die groot skade is al die wedstryde, wat in Christchurch beplan was, na ander plekke verskuif. Toetsrugby het in 2012 na Christchurch se [[Rugby League Park]] teruggekeer. Alhoewel die staanplekke op daardie stadion ernstig beskadig is, sodat hulle afgebreek moes word, was die skade aan die infrastruktuur heelwat minder as by Lancasterpark, en die speeloppervlak het die aardbewing relatief onbeskadig oorleef. Die stadion is herbou met ’n permanente sitplekkapasiteit van 17&nbsp;000, met tydelike sitplekke vir ’n bykomende 9&nbsp;000 toeskouers. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1987|Rugbywêreldbeker 2011}} [[Lêer:Rugby World Cup 2011 New Zealand.jpg|duimnael|Speelstede in Nieu-Seeland tydens die Rugbywêreldbeker 2011]] Die eerste Rugbywêreldbeker 1987 is saam deur Australië en Nieu-Seeland aangebied. Van die wedstryde was soos volg opgedeel: Vyf wedstryde van Groep 2, asook al die wedstryde van beide Groep 3 (wat die All Blacks ingesluit het) en Groep 4 is dwarsdeur Nieu-Seeland aangebied. Daarbenewens is een kwarteindstryd elk in Auckland en Christchurch, asook die klein finale om die derde plek in Rotorua en die eindstryd tussen die All Blacks en Frankryk in Auckland aangebied. Nieu-Seeland het altesaam 21 wedstryde gehuisves, met die oorblywende elf wedstryde wat in Australië gespeel is. Van Nieu-Seeland se ander stadions tydens dié toernooi was: Athletic Park in Wellington, Lancasterpark in Christchurch, [[Carisbrook]] in [[Dunedin]], [[McLeanpark]] in [[Napier]], [[Waikatostadion]] in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]] in [[Invercargill]] en [[Arena Manawatu|Showgrounds-ovaal]] in [[Palmerston North]]. Die [[Rugbywêreldbeker 2003]] sou oorspronklik oor deur beide Australië en Nieu-Seeland aangebied word, maar ná ’n dispuut tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR is Australië as alleenlike gasheer aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/1861398.stm |title=New Zealand loses Cup status |publisher=[[BBC]] |date=8 Maart 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland sou oorspronklik 23 van die 48 wedstryde huisves, maar is van hul gasheerregte ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/1937084.stm |title=NZ loses Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |date=18 April 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Rugbywêreldbeker 2011 is dwarsdeur Nieu-Seeland aangebied. Die 48 wedstryde is in 13 stadions gehuisves, met [[Edenparkstadion|Edenpark]] in Auckland wat die openingswedstryd, die halfeindrondte, die klein finale om die derde plek en die eindstryd tussen die All Blacks en Frankryk aangebied het. Van Nieu-Seeland se ander stadions tydens dié toernooi was: [[Westpacstadion|Westpac]] in Wellington, [[Forsyth Barr-stadion|Otago]] in [[Dunedin]], [[North Harbour-stadion|North Harbour]] in Auckland, Waikatostadion in Hamilton, [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]] in [[Rotorua]], [[Yarrowstadion]] in [[Nieu-Plymouth]], [[Trafalgarpark]] in [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]], Rugby Park in Invercargill, [[Okarapark]] in [[Whangarei]], McLeanpark in Napier en Showgrounds-ovaal in Palmerston North. == Haka == {{Hoofartikel|Haka}} [[Lêer:New Zealand Haka vs Portugal 15-09-2007.jpg|duimnael|links|Haka voor ’n wedstryd teen Portugal in Lyon, Frankryk, tydens die Rugbywêreldbeker 2007]] [[Lêer:New zealand haka 1917.jpg|duimnael|’n Haka in 1917, Parys]] [[Lêer:Maori allblacks paris.jpg|duimnael|Die Maori-All Blacks se haka in 1926, Parys]] [[Lêer:haka 2006.jpg|duimnael|Die All Blacks besig om die Haka uit te voer voor ’n wedstryd teen Frankryk in 2006]] [[Lêer:Haka.jpg|duimnael|’n 2009-haka]] [[Lêer:Ka mate.jpg|duimnael|Frankryk beantwoord die haka tydens die 2007-kwarteindstryd met ’n nabystaan – en sal die wedstryd later wen]] [[Lêer:2015 Rugby World Cup New Zealand vs Argentina (21391939030).jpg|duimnael|Haka tydens die Rugbywêreldbeker 2015 teen Argentinië]] Die All Blacks voer ’n haka (’n [[Maori|Māori]]-oorlogsdans) voor elke toetswedstryd uit wat as ’n motivering vir hulleself en ’n intimidasie van hul teenstanders dien. Die haka word soms as ’n uitnodiging vir ’n geveg beskryf. Die haka word met Nieu-Seeland geassosieer sedert ’n toer van Nieu-Suid-Wallis in 1888/89.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=17}}</ref> Die Nieu-Seelandse “Native”-span (die span wat in Brittanje, Australië en Nieu-Seeland getoer het in 1888 en 1889) het die ''Ake Ake Kia Kaha'' gebruik en die 1903-span in Australië het ’n spottende haka, ''Tupoto koe, Kangaru!'' gebruik. Die 1905-All Blacks het die tradisie begin om die ''Ka Mate'' te gebruik en teen 1914 was dit goed gevestig in Nieu-Seelandse rugby. Die 1924-All Blacks het ’n spesiaal gekomponeerde haka, ''Kia Whaka-ngawari'', gebruik, maar later het die All Blacks weer teruggeval op die ''Ka Mate''.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=24}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/1966/haka/page-3 |title=All Blacks' Haka |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die haka is tot in 1986 veral buite Nieu-Seeland opgevoer, maar sedert die [[Rugbywêreldbeker 1987]] ook op eie bodem. Dit moes egter geoefen word om 'n ritmiese akkuraatheid en intensiteit wat voorheen ontbreek het, te bereik. Die spelers Wayne Shelford en Hika Reid het hierin ’n sleutelrol gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/the-haka/ |title=The Haka |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In Augustus 2005, voor die Drienasiestoets tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika op Carisbrook in [[Dunedin]], het die All Blacks ’n ander haka, ''Kapa o Pango'', uitgevoer. ''Kapa o Pango'' was ’n haka wat spesiaal deur Derek Lardelli ontwikkel is en “...ontwerp is om die multi-kulturele aard van kontemporêre Nieu-Seeland te reflekteer — in besonder die invloed van [[Polinesië|Polinesiese]] kulture”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10342926 |title=New haka the cutting edge of sport |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Jon Stokes |date=29 Augustus 2005 |accessdate=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929164431/http://www.nzherald.co.nz/section/4/story.cfm?c_id=4&objectid=10342926 |archive-date=29 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ''Kapa o Pango'' is bedoel om gebruik te word by spesiale geleenthede en nie om die ''Ka Mate'' te vervang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://xtramsn.co.nz/rugby/0,,12428-4704719,00.html |title=ABs Reveal New Haka |publisher=xtramsn.co.nz |author=Marc Hinton |date=27 Augustus 2005 |accessdate=29 Junie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629234113/http://xtramsn.co.nz/rugby/0,,12428-4704719,00.html |archive-date=29 Junie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ''Kapa o Pango'' eindig met ’n “keel-afsny”-aksie wat ’n bron van omstredenheid was en gelei het tot aantygings dat ''Kapa o Pango'' geweld aanmoedig wat die verkeerde boodskap aan All Blacks-ondersteuners sou stuur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/newzealand/2364899/Cut-throat-haka-does-All-Blacks-no-favours.html |title=Cut-throat haka does All Blacks no favours |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Mick Cleary |date=5 September 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theage.com.au/sport/haka-furore-adds-spice-to-bledisloe-duel-20060728-gdo27b.html |title=Haka furore adds spice to Bledisloe duel |publisher=theage.com.au |date=28 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Volgens die “Kapo o Pango”-komponis, Derek Lardelli, stel die gebaar die “trek van lewenskragtige energie in die longe en hart in” voor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.planet-rugby.com/News/story_52333.shtml |title=Kapa O Pango gets green light |publisher=Planet Rugby |date=8 Julie 2006 |accessdate=7 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607091559/http://www.planet-rugby.com/News/story_52333.shtml |archive-date=7 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Indien die All Blacks in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] speel, word uit respek teenoor Te Rauparaha altyd die Ka Mate uitgevoer. By ander speelplekke besluit die kaptein en die haka se leier gedurende die dae voor die wedstryd op die haka wat wat die beste pas by die bui van die spel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espn.com/espn/feature/story/_/id/27583628/understanding-all-blacks-supreme-success |title=Understanding the All Blacks' supreme success |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In November 2006, by die [[Millennium-stadion]] in [[Cardiff]], het die All Blacks die haka in hulle kleedkamers voor die wedstryd uitgevoer, in plaas van net voor die afskop. Die Walliese Rugbyunie wou gehad het dat die Walliese volkslied gesing moes word ná die uitvoering van die haka. Die All Blacks wou nie instem tot die versoek nie en het daarom die haka in hulle kleedkamers uitgevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://icwales.icnetwork.co.uk/0500rugbyunion/0200news/tm_method=full%26objectid=18166940%26siteid=50082-name_page.html |title=So just who is to blame for no Millennium haka? |publisher=icwales.co.uk |date=27 November 2006 |accessdate=18 Desember 2006}}</ref> Ander nasionale spanne uit [[Eilandstaat|eilandstate]] in die [[Stille Oseaan]]-gebied voer soortgelyke oorlogsdanse voor internasionale wedstryde uit; dit sluit in [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] se weergawe van die haka, Tonga se ''Sipi Tau'' en Fidji se ''cibi''. Suid-Afrika se Springbokke het ook al oorweg om ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-oorlogsdans as deel van die voorwedstrydverrigtinge in te voer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6902661.stm |title=Springboks aim to unveil own haka |publisher=[[BBC]] |date=17 Julie 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die “Ka Mate”-haka begin algemeen met ’n stel van vyf voorbereidingsinstruksies wat deur die leier geskree word, voordat die hele span by hom aansluit:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://haka.co.nz/haka/ |title=Haka |date=30 November 2015 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022020138/http://haka.co.nz/haka/ |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |title=Haka! The Dance of a Noble People |date=17 Junie 1993 |publisher=Raupo Publishing (NZ) Ltd}}</ref> {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="2" style="margin-left:3em" |+'''"Ka Mate"''' |- |'''Leier''': |''Taringa whakarongo!'' | |Ore op! |- | |''Kia rite! Kia rite! Kia mau! '' | |Maak reg...! Staan in een ry...! Staan vas! |- |'''Span''': |''Hī!'' | |Ja! |- |'''Leier''': |''Ringa ringa pakia!'' | | Klap die hande teen die dye! |- | |''Waewae takahia kia kino nei hoki!'' | |Stamp met die voete so hard as wat jy kan! |- |'''Span''': |''Kia kino nei hoki!'' | |So hard as wat ons kan! |- |'''Leier''': |''Ka mate, ka mate'' | |Ek sterf! Ek sterf! |- |'''Span''': |''Ka ora' Ka ora' | |Ek lewe! Ek lewe! |- |'''Leier''': |''Ka mate, ka mate'' | |Ek sterf! Ek sterf! |- |'''Span''': |''Ka ora' Ka ora' | |Ek lewe! Ek lewe! |- |'''Almal''': |''Tēnei te tangata pūhuruhuru'' | |Hier staan die harige man... |- | | ''Nāna ne I tiki mai whakawhiti te rā'' | |...wat die son roep en dit op ons laat skyn! |- | |''A Upane! Ka Upane!'' | |Ry nou! Ry nou! |- | |''A Upane Kaupane" | |Neem die eerste stap! |- | |''Whiti te rā,!'' | |Laat die sonskyn in! |- | |''Hī!'' | |Maak klaar! |} == Toetswedstryde == [[Lêer:New Zealand IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Nieu-Seeland se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Die All Blacks het teen elke teenstander ’n positiewe wenrekord. Nieu-Seeland het 505 van sy 657 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 76,86%. Daarmee is die All Blacks die suksesvolste nasionale rugbyspan wêreldwyd. Drie nasionale spanne, wat deur Wêreldrugby as ’n vlak-een-span geag word, het nog nooit teen die All Blacks ’n oorwinning aangeteken nie ([[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]]). Die slegste wenrekord het die All Blacks teen die Suid-Afrikaanse Springbokke (58,18%). Sedert die bekendstelling van Wêreldrugby se ranglys in Oktober 2003 was Nieu-Seeland oorwegend in die eerste plek. Nieu-Seeland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Oktober 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=8;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – New Zealand |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/ |title=Match Centre – All Blacks test match Record since first test match |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 41 || 36 || 4 || 1 || 87,80 |- | {{AUSru}} || 181 || 128 || 45 || 8 || 70,72 |- | {{BILru}} || 41 || 30 || 7 || 4 || 73,17 |- | {{ENGru}} || 46 || 36 || 8 || 2 || 78,26 |- | {{FIJru}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAru}} || 67 || 51 || 15 || 1 || 76,12 |- | {{GEOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLru}} || 38 || 32 || 5 || 1 || 84,21 |- | {{ITAru}} || 17 || 17 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{JPNru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOru}} || 32 || 30 || 0 || 2 || 93,75 |- | {{RSAru}} || 110 || 64 || 42 || 4 || 58,18 |- | {{TGAru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{URUru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 37 || 34 || 3 || 0 || 91,89 |- class="sortbottom" ! Algeheel || 657 !! 505 !! 129 !! 23 !! 76,86 |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur [[Nieu-Seeland Rugby]] nieerkende wedstryde teen die Nieu-Suid-Walliese Waratahs (1920–1928) is nie in die lys nie. Wedstryde teen die [[Britse Barbarians]] word deur Nieu-Seeland Rugby ook nie as sulks erken nie. == Wedywering met ander nasionale spanne == === Noordelike Halfrond === Net soos die ander rugbylande van die Suidelike Halfrond handhaaf Nieu-Seeland ’n wedywering met die nasionale spanne van die Noordelike Halfrond. Net só het Nieu-Seeland tydens twee van sy eindstrydverskynings teen Frankryk te staan gekom (in 1987 en 2011), wat hulle albei kon wen. Sedert 2000 ding Nieu-Seeland en Frankryk mee om die [[Dave Gallaher-trofee]] en sedert 2008 ding Nieu-Seeland en Engeland mee om die [[Hillary-skild]].<ref name="Part One">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Part Two">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2005 en 2017 was teen die Britse en Ierse Leeus die New Zealand Lions Series-trofee op die spel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/15380001/lions-trophy-unveiled |title=Lions trophy unveiled |publisher=ESPNscrum |date=29 Mei 2005 |accessdate=2 Augustus 2025}}</ref> Dié trofee is in 2021 met die Lions Series-trofee vervang, wat aan die wenner van elke vierjaarlikse Leeus-reeks oorhandig word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionsrugby.com/en/news/lions-and-springboks-to-play-for-new-tour-trophy-created-by-thomas-lyte |title=Lions and Springboks to play for new Tour trophy created by Thomas Lyte |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |date=4 Mei 2021 |accessdate=2 Augustus 2025}}</ref> === Suid-Afrika === [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-1.jpg|duimnael|Die All Blacks se 1981-toetswedstryd teen die Springbokke in Auckland moes agter doringdraad plaasvind en is deur betogings begelei]] Sedert die eerste ontmoeting in 1921 op Nieu-Seelandse bodem handhaaf die Springbokke en die All Blacks, wat albei as die beste nasionale rugbyspanne wêreldwyd beskou word, ’n intensiewe wedywering. Reeds destyds is albei spanne as die bestes beskou, wat deur die gelykopuitslag van die eerste toetsreeks bevestig is. Die tweede toetsreeks tydens die teenbesoek van 1928 in Suid-Afrika het ook in ’n gelykopuitslag geëindig. In 1937 het die Springbokke daarin geslaag om in Nieu-Seeland ’n toetsreeks teen die All Blacks te wen. In 1949 het die Springbokke die tuisreeks teen die All Blacks met ’n negatiewe rekord vir die Nieu-Seelanders, wat vandag nog bestaan, gewen. In 1956 het die All Blacks egter die tuisreeks teen die Springbokke gewen. In 1960 was die Springbokke weer tydens die tuisreeks teen die All Blacks suksesvol; dié toer word egter vir politieke rusies as vir sportiewe suksesse onthou. Daarna is die wedersydse toetsreekse veral deur die Suid-Afrikaanse apartheidsbeleid en die gepaardgaande twis oor die All Blacks se Māorispelers gekenmerk. Tot in die 1980’s is onderlinge toere onderneem, maar hulle het veral politieke weerstand van anti-apartheidsaktiviste ontlok en is vervolgens deur proteste van ander lande begelei. Die Nieu-Seelandse regering se vashou aan die 1976-toer na Suid-Afrika en die Internasionale Olimpiese Komitee se weiering (rugby was destyds nie ’n Olimpiese sportsoort nie) om Nieu-Seeland ná proteste deur Afrikalande van die [[Olimpiese Somerspele 1976]] te skors het tot die boikot van dié Olimpiese Spele deur 30 oorwegend Afrikalande gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/olympics-summer/african-nations-boycott-costly-montreal-games-1.770807 |title=African nations boycott costly Montreal Games |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=7 Augustus 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Eers ná die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika het die onderlinge wedywering genormaliseer. Tot vandag toe het die Springbokke slegs teen die All Blacks ’n negatiewe wenrekord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.investec.com/en_za/sponsorships/rugby/all-blacks-vs-springboks-the-greatest-sports-rivalry.html |title=Springboks vs the All Blacks – The Great Rivalry |publisher=Investec |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/a-rivalry-in-numbers-all-blacks-vs-south-africa |title=A Rivalry in Numbers: All Blacks vs South Africa |publisher=All Blacks |date=23 Julie 2019 |accessdate=4 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004192056/https://www.allblacks.com/news/a-rivalry-in-numbers-all-blacks-vs-south-africa |archive-date=4 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wedywering sluit intussen ook die rugbywêreldbekertoernooie in, aangesien die Springbokke die Webb Ellis-beker reeds vier keer omhoog kon hou en die All Blacks drie keer. In 2023 het die Springbokke die eerste span geword wat die toernooi vir ’n vierde keer kon wen (by altesaam tien rugbywêreldbekertoernooie). Albei spanne het tot dusver tydens ses rugbywêreldbekertoernooie ontmoet, waarvan die All Blacks en die Springbokke drie wedstryde elk kon wen. Die Springbokke se belangrikste oorwinnings was die 1995-eindstryd, toe hulle met 15–12 in ekstra tyd gewen het, en die 2023-eindstryd, wat hulle met 12–11 kon wen. Sedert 1996 ontmoet albei spanne tydens die jaarlikse Drienasiesreeks, sedert 2012 die Rugbykampioenskap. Tydens die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] moes die Springbokke hul (tot dusver) ergste nederlaag verduur: 0–57 teen die All Blacks.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/rampant-all-blacks-blow-springboks-away/ |title=Rampant All Blacks blow Springboks away |publisher=Super Rugby |date=17 Augustus 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] het die Springbokke op hul beurt die All Blacks hul ergste nederlaag in dié tyd toegedien: 10–43. As gevolg van die Springbokke se geskiedenis as ’n suiwer “wit” span het baie Suid-Afrikaners, wat destyds onder die rassistiese diskriminasie gely het, die All Blacks pleks van die Springbokke ondersteun, ook oor generasies heen. Dit het sy oorsprong in apartheid, toe anti-apartheidsaktiviste by elke geleentheid die teenstaander van die Springbokke as ’n soort weerstand teen apartheid en sy simbole ondersteun het. Ná die einde van apartheid is hierdie gedrag deur ander Suid-Afrikaners egter as “onpatrioties” en “verraaiend” bestempel. Sedert die oorwinnings van ’n span toenemend saamgestel uit “swart”, “wit” en “bruin” spelers (sedert die Rugbywêreldbeker 1995), asook herstrukturering in die bestuurspan kon al hoe meer Suid-Afrikaners van alle etniese agtergronde hulself met die nasionale rugbyspan identifiseer, en om hierdie rede het die ondersteuning vir die All Blacks of ander spanne gekwyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/cape-crusaders-why-some-south-africans-still-support-the-kiwis-not-the-springboks-87207 |title=Cape Crusaders: why some South Africans (still) support the Kiwis, not the Springboks |publisher=The Conversation |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Australië === [[Lêer:Australia nz first 1903.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Australië en Nieu-Seeland op 15 Augustus 1903 in Sydney]] Soos in ander sportsoorte (veral [[krieket]], [[rugby league]], [[netbal]] en op die [[Statebondspele]]) handhaaf Nieu-Seeland tradisioneel goeie wedywering met sy buurland Australië,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/more-sports/mad-tuesday-11-things-you-never-wanted-to-know-about-the-trans-tasman-sporting-rivalry/news-story/ae6dd16e7f4cec90ec146c176f497ebf |title=Mad Tuesday: 11 things you never wanted to know about the Trans Tasman sporting rivalry |publisher=Fox Sports |author=Trevor Marshallsea |date=3 Mei 2016 |accessdate=15 November 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/oct/29/the-encounters-that-have-underpinned-trans-tasman-sporting-rivalry |title=The encounters that have underpinned trans-Tasman sporting rivalry |publisher=[[The Guardian]] |author=Russell Jackson |date=28 Oktober 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref> waarna dikwels as “wedywering onder sibbes” (''sibling rivalry'') verwys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/australia-vs-new-zealand-an-intense-sibling-rivalry-where-nothing-else-matters-than-win-502235 |title=Australia vs New Zealand, an intense sibling rivalry where nothing else matters than 'win' |publisher=Cricket Country |author=Suvajit Mustafi |date=28 Maart 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/67529059/top-ten-nzaustralia-clashes |title=Top ten NZ/Australia clashes |publisher=Stuff |author=Rosanna Price, Henry Cooke |date=27 Maart 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref> Die eerste toetswedstryd tussen albei spanne is tydens die Nieu-Seelandse besoek aan Australië in 1903 gespeel. Sedert 1932 ding albei spanne mee om die Bledisloebeker, een van die oudste trofeë in internasionale rugby. Van die 181 toetswedstryde tot dusver het Nieu-Seeland 128 gewen, Australië 45, met agt gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver vier keer ontmoet (in 1991, 2003, 2011 en 2015), waarvan albei spanne twee wedstryde elk gewen het. Albei lande het al belangrike rugbytoernooie soos die [[Rugbywêreldbeker 1987]] saam aangebied. Die [[Rugbywêreldbeker 2003]] is oorspronklik ook aan albei rugbylande toegewys, maar ná ’n kontraktuele dispuut oor grondtekenregte tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR is Australië as alleenlike gasheer aangewys. Daarbenewens het hulle in die eindstryd van die Rugbywêreldbeker 2015 ontmoet, wat die All Blacks gewen het. == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Richie McCaw and the Webb Ellis cup after the Rugby World Cup final 2011.jpg|duimnael|upright|Nieu-Seeland het in 1987, 2011 en 2015 die [[Webb Ellis-beker]] omhoog gehou]] Alhoewel die All Blacks altyd een van die groot gunstelinge is om die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi te wen, het hulle die [[Webb Ellis-beker]] slegs drie keer ingepalm: tydens die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Nieu-Seeland en Australië, tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] tuis en tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland. Daarmee het die All Blacks die eerste nasionale rugbyspan geword wat die titel verdedig het. In [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] het hulle die halfeindstryd teen die Wallabies verloor en in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] die eindstryd teen die Springbokke. Hul tweede ergste uitslag was in [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] die vierde plek. In [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] het hulle weereens die halfeindstryd teen Australië verloor. Hul ergste toernooiverloop was tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], toe hulle reeds in die kwarteindstryd deur Frankryk uitgeskakel is. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || '''Kampioen''' |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Derde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Tweede plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Vierde plek |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Derde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Kwarteindrondte |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || '''Kampioen''' |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || '''Kampioen''' |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Derde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Tweede plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Drienasies/Rugbykampioenskap === [[Lêer:Bledisloe Cup on display in Sydney 2014.jpg|duimnael|upright|Tydens die Rugbykampioenskap ding onder andere Australië en Nieu-Seeland om die [[Bledisloebeker]] mee]] Nieu-Seeland se enigste jaarlikse toernooi is die Rugbykampioenskap (voorheen die Drienasies), waar hulle teen drie ander lande van die Suidelike Halfrond speel: Australië en Suid-Afrika sedert 1996; Argentinië het in 2012 by dié toernooi aangesluit. Nieu-Seeland se rekord van 20 toernooikampioenskappe (1996, 1997, 1999, 2002, 2003, 2005–2008, 2010, 2012–2014, 2016–2018 en 2020–2023) en 99 wedstrydoorwinnings is verreweg meer as die rekords van die ander spanne. As deel van die Rugbykampioenskap ding die All Blacks ook met die Wallabies om die [[Bledisloebeker]] (sedert 1932) en met die Springbokke om die [[Vryheidsbeker]] (sedert 2004) mee.<ref name="Part Two" /> {{Drie-Nasiesrekord}} {{Die Rugbykampioenskap-rekord}} <small>Punte word soos volg toegeken: 4 punte vir ’n oorwinning, 2 punte vir ’n gelykopuitslag, 0 punte vir ’n nederlaag (saam met moontlike bonuspunte), 1 bonuspunt vir ten minste drie drieë meer as die teenstander, 1 bonuspunt vir ’n nederlaag met minder as sewe punte.</small> === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het die All Blacks maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Nieu-Seeland getoer. Die All Blacks het al vier keer ’n Grand Slam behaal, d.w.s. ’n oorwinning oor die vier Tuisnasies Engeland, Ierland, Skotland en Wallis tydens dieselfde toer (die Grand Slam-toere was in 1978, 2005, 2008 en 2010). Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Nieu-Seeland en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die All Blacks na Europa. Een van die mees tradisionele trofee in internasionale rugby is die Bledisloebeker. Australië en Nieu-Seeland ding sedert 1932 om dié beker mee, sedert 1996 tydens die Drienasiesreeks en sedert 2012 as deel van die Rugbykampioenskap. Tydens dié toernooi ding Nieu-Seeland sedert 2004 ook met Suid-Afrika om die [[Vryheidsbeker]] mee. Sedert 2000 ding Nieu-Seeland en Frankryk mee om die [[Dave Gallaher-trofee]] (genoem na [[David Gallaher|David „Dave“ Gallaher]], die kaptein van die ''Original All Blacks'' van 1905/06, wie tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] in Frankryk gesneuwel het) en hulle moes dié trofee in 2009 en 2021 oorhandig. Sedert 2008 ding Nieu-Seeland en Engeland mee om die [[Hillary-skild]] (genoem na die in 2008 oorlede [[Edmund Hillary]]) wat die All Blacks slegs in 2012 moes oorhandig.<ref name="Part One" /><ref name="Part Two" /> In 2005 en 2017 het die All Blacks teen die Britse en Ierse Leeus om die New Zealand Lions Series-trofee meegeding, wat in 2021 met die Lions Series-trofee vervang is. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die All Blacks-span gevorm tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/all-blacks-squad-for-the-lipovitan-d-rugby-championship |title=All Blacks Squad for the Lipovitan-D Rugby Championship |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |date=4 Augustus 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub / Provinsie !! Toetswedstryde |- | [[Noah Hotham]] || [[Skrumskakel]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Cortez Ratima]] || Skrumskakel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}14 |- | [[Cam Roigard]] || Skrumskakel || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Counties Manukau || style="text-align:center" | {{0}}12 |- | [[Beauden Barrett]] || [[Losskakel]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Taranaki || style="text-align:center" | 136 |- | [[Damian McKenzie]] || Losskakel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}64 |- | [[Jordie Barrett]] || [[Senter]] || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}71 |- | [[Anton Lienert-Brown]] || Senter || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}85 |- | [[Billy Proctor]] || Senter || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Timoci Tavatavanawai]] || Senter || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Quinn Tupaea]] || Senter || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}16 |- | [[Caleb Clarke]] || [[Vleuel]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}29 |- | [[Rieko Ioane]] || Vleuel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}83 |- | [[Emoni Narawa]] || Vleuel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Sevu Reece]] || Vleuel || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0}}34 |- | [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] || [[Heelagter]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0}}44 |- | [[Ruben Love]] || Heelagter || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub / Provinsie !! Toetswedstryde |- | [[Brodie McAlister]] || [[Haker]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0|00}}1 |- | [[Codie Taylor]] || Haker || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}98 |- | [[Samisoni Taukeiʻaho]] || Haker || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}33 |- | [[Ethan de Groot]] || [[Stut]] || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Southland || style="text-align:center" | {{0}}32 |- | [[Tyrel Lomax]] || Stut || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0}}45 |- | [[Fletcher Newell]] || Stut || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}25 |- | [[Ollie Norris]] || Stut || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Pasilio Tosi]] || Stut || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0|00}}9 |- | [[Tamaiti Williams]] || Stut || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}18 |- | [[Scott Barrett]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}81 |- | [[Fabian Holland]] || Slot || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Otago || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Patrick Tuipulotu]] || Slot || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}53 |- | [[Tupou Vaaʻi]] || Slot || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}40 |- | [[Samipeni Finau]] || [[Losvoorspeler]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}11 |- | [[Luke Jacobson]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}24 |- | [[Du’Plessis Kirifi]] || Losvoorspeler || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Peter Lakai]] || Losvoorspeler || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Simon Parker]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Northland || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Ardie Savea]] || Losvoorspeler || [[Moana Pasifika]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0}}97 |- | [[Wallace Sititi]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / North Harbour || style="text-align:center" | {{0}}10 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Dave Gallaher 1905c.jpg|duimnael|upright|Dave Gallaher (1905)]] [[Lêer:Colin Meads.jpg|duimnael|upright|Colin Meads (1956)]] [[Lêer:Jonah Lomu (cropped).jpg|duimnael|upright|Jonah Lomu (2004)]] 20 voormalige Nieu-Seelandse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Fred Allen (rugbyspeler)|Fred Allen]] || [[Losskakel]] || 2014 |- | [[Dan Carter]] || [[Losskakel]], [[Senter]] || 2023 |- | [[Don Clarke]] || [[Heelagter]] || 2014 |- | [[Grant Fox]] || [[Losskakel]] || 2014 |- | [[Sean Fitzpatrick]] || [[Haker]] || 2014 |- | [[David Gallaher]] || [[Losvoorspeler]] || 2010 |- | [[Michael Jones (rugbyspeler)|Michael Jones]] || [[Losvoorspeler]], [[Agsteman]] || 2014 |- | [[David Kirk]] || [[Skrumskakel]] || 2011 |- | [[Ian Kirkpatrick (Nieu-Seelandse rugbyspeler)|Ian Kirkpatrick]] || [[Losvoorspeler]] || 2014 |- | [[John Kirwan]] || [[Vleuel]] || 2014 |- | [[Chris Laidlaw]] || [[Skrumskakel]] || 2024 |- | [[Brian Lochore]] || [[Agsteman]], [[Slot (rugby)|Slot]] || 2011 |- | [[Jonah Lomu]] || [[Vleuel]] || 2011 |- | [[Richie McCaw]] || [[Losvoorspeler]] || 2019 |- | [[Colin Meads]] || [[Slot (rugby)|Slot]], [[Agsteman]] || 2014 |- | [[Graham Mourie]] || [[Losvoorspeler]] || 2014 |- | [[George Nepia]] || [[Heelagter]] || 2014 |- | [[Joe Warbrick]] || [[Heelagter]] || 2008 |- | [[Wilson Whineray]] || [[Stut]] || 2007 |- | [[Bryan Williams]] || [[Vleuel]], [[Senter]], [[Heelagter]] || 2018 |} Daarbenewens is die wêreldkampioenafrigter [[Graham Henry]] en die span ''New Zealand Natives'' ingeskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/706696 |title=Graham Henry – World Rugby – Hall of Fame |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/59180 |title=1888 New Zealand Team – World Rugby – Hall of Fame |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> 14 spelers is tweeledige wêreldkampioene: [[Dan Carter]], [[Ben Franks]], [[Owen Franks]], [[Jerome Kaino]], [[Richie McCaw]], [[Keven Mealamu]], [[Ma’a Nonu]], [[Kieran Read]], [[Colin Slade]], [[Conrad Smith]], [[Victor Vito (rugbyspeler)|Victor Vito]], [[Sam Whitelock]], [[Sonny Bill Williams]] en [[Tony Woodcock (rugbyspeler)|Tony Woodcock]] (almal in 2011 en in 2015). [[Wêreldrugby]] het vyf spelers as speler van die jaar benoem: [[Dan Carter]] (in 2005, 2012 en 2015), [[Richie McCaw]] (in 2006, 2009 en 2010), [[Kieran Read]] (in 2013), [[Brodie Retallick]] (in 2014), [[Beauden Barrett]] (in 2016 en 2017) en [[Ardie Savea]] (in 2023).<ref name="World Rugby Awards">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === [[Lêer:Kieran Read 2011.jpg|duimnael|upright|Kieran Read (2011)]] [[Lêer:Richie McCaw ONZ (cropped).jpg|duimnael|upright|Richie McCaw (2016)]] [[Lêer:Dan Carter ONZM (cropped).jpg|duimnael|upright|Dan Carter (2019)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van die All Blacks se spelers.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/statlist.asp |title=All Blacks se statistieke |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. Die verskil tussen die aantal wedstryde en die aantal toetswedstryde is ’n gevolg van die All Blacks se groot aantal wedstryde teen plaaslike spanne en keurspanne tydens oorsese toere in die amateurtydperk. <small>(Korrek teen Oktober 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref name="Most tests" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=8;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Whitelock]] || 2010–2023 || 153 |- | {{0}}2 || [[Richie McCaw]] || 2001–2015 || 148 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 141 |- | {{0}}4 || [[Keven Mealamu]] || 2002–2015 || 132 |- | {{0}}5 || [[Kieran Read]] || 2008–2019 || 127 |- | {{0}}6 || [[Aaron Smith]] || 2012–2023 || 125 |- | {{0}}7 || [[Tony Woodcock]] || 2002–2015 || 118 |- | {{0}}8 || [[Dan Carter]] || 2003–2015 || 112 |- | {{0}}9 || [[Brodie Retallick]] || 2012–2023 || 109 |- | 10 || [[Owen Franks]] || 2009–2019 || 108 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste wedstryde<ref name="Most matches">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mostgames.ASP?stats_ID=11 |title=All Blacks that have played 75 or more matches. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Wedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Whitelock]] || 2010–2023 || 153 |- | {{0}}2 || [[Richie McCaw]] || 2001–2015 || 149 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 142 |- |rowspan="2"| {{0}}4 || [[Colin Meads]] || 1957–1971 |rowspan="2"| 133 |- | [[Keven Mealamu]] || 2002–2015 |- |rowspan="2"| {{0}}6 || [[Sean Fitzpatrick]] || 1986–1997 |rowspan="2"| 128 |- | [[Kieran Read]] || 2008–2019 |- | {{0}}8 || [[Aaron Smith]] || 2012–2023 || 125 |- | {{0}}9 || [[Tony Woodcock]] || 2002–2015 || 118 |- | 10 || [[Andy Haden]] || 1972–1985 || 117 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref name="Most test points" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=8;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Dan Carter]] || 2003–2015 || 1598 |- | {{0}}2 || [[Andrew Mehrtens]] || 1995–2004 || {{0}}967 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || {{0}}813 |- | {{0}}4 || [[Grant Fox]] || 1985–1993 || {{0}}645 |- | {{0}}5 || [[Richie Mo’unga]] || 2017–2023 || {{0}}466 |- | {{0}}6 || [[Damian McKenzie]] * || 2016–2025 || {{0}}353 |- | {{0}}7 || [[Aaron Cruden]] || 2010–2017 || {{0}}322 |- | {{0}}8 || [[Jordie Barrett]] * || 2017–2025 || {{0}}306 |- | {{0}}9 || [[Carlos Spencer]] || 1997–2004 || {{0}}291 |- | 10 || [[Doug Howlett]] || 2000–2007 || {{0}}245 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref name="Most test tries" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=8;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Doug Howlett]] || 2000–2007 || 49 |- |rowspan="3"| {{0}}2 || [[Julian Savea]] || 2012–2017 |rowspan="3"| 46 |- | [[Christian Cullen]] || 1996–2002 |- | [[Joe Rokocoko]] || 2003–2010 |- | {{0}}5 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 45 |- | {{0}}6 || [[Jeff Wilson]] || 1993–2001 || 44 |- | {{0}}7 || [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] * || 2020–2025 || 43 |- | {{0}}8 || [[Ben Smith]] || 2012–2019 || 39 |- | {{0}}9 || [[Rieko Ioane]] * || 2016–2025 || 38 |- | 10 || [[Jonah Lomu]] || 1995–2002 || 37 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Wayne Smith CNZM (cropped).jpg|duimnael|upright|Wayne Smith (2012)]] [[Lêer:Graham Henry knight 2012.jpg|duimnael|upright|Graham Henry (2012)]] [[Lêer:Steve Hansen 2012.jpg|duimnael|upright|Steve Hansen (2020)]] Aangesien die definisie en rol van afrigters tot die Suid-Afrikaanse toer in 1949 baie uiteenlopend was, bevat die volgende tabel slegs afrigters wat sedertdien benoem is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/290 290]}}</ref> Sedert die begin af was al die All Blacks se afrigters Nieu-Seelanders. {| class="wikitable" ! Naam ! Tydperk ! Wedstryde ! Oorwinnings ! Gelykop ! Nederlae ! % Gewen |- | Alex McDonald | 1949 | 4 | 0 | 0 | 4 | 0 |- | Tom Morrison | 1950, 1955–56 | 12 | 8 | 1 | 3 | 66,7 |- | Len Clode | 1951 | 3 | 3 | 0 | 0 | 100 |- | Arthur Marslin | 1953–1954 | 5 | 3 | 0 | 2 | 60 |- | Dick Everest | 1957 | 2 | 2 | 0 | 0 | 100 |- | Jack Sullivan | 1958–1960 | 11 | 6 | 1 | 4 | 54,5 |- | Neil McPhail | 1961–1965 | 20 | 16 | 2 | 2 | 80 |- | Ron Bush | 1962 | 2 | 2 | 0 | 0 | 100 |- | Fred Allen | 1966–1968 | 14 | 14 | 0 | 0 | 100 |- | Ivan Vodanovich | 1969–1971 | 10 | 4 | 1 | 5 | 40 |- | Bob Duff | 1972–1973 | 8 | 6 | 1 | 1 | 75 |- | John Stewart | 1974–1976 | 11 | 6 | 1 | 4 | 54,5 |- | Jack Gleeson | 1977–1978 | 13 | 10 | 0 | 3 | 76,9 |- | Eric Watson | 1979–1980 | 9 | 5 | 0 | 4 | 55,5 |- | Peter Burke | 1981–1982 | 11 | 9 | 0 | 2 | 81,8 |- | Bryce Rope | 1983–1984 | 12 | 9 | 1 | 2 | 75 |- | Sir Brian Lochore | 1985–1987 | 18 | 14 | 1 | 3 | 77,7 |- | Alex Wyllie | 1988–1991 | 29 | 25 | 1 | 3 | 86,2 |- | Laurie Mains | 1992–1995 | 34 | 23 | 1 | 10 | 67,6 |- | John Hart | 1996–1999 | 41 | 31 | 1 | 9 | 75,6 |- | Wayne Smith | 2000–2001 | 17 | 12 | 0 | 5 | 70,5 |- | John Mitchell | 2002–2003 | 28 | 23 | 1 | 4 | 82,1 |- | Graham Henry | 2004–2011 | 103 | 88 | 0 | 15 | 85,4 |- | Steve Hansen | 2012–2019 | 107 | 93 | 4 | 10 | 86,9 |- | Ian Foster | 2020–2023 | 46 | 32 | 2 | 12 | 69,5 |- | Scott Robertson | 2024–2026 | 27 | 20 | 0 | 7 | 74,1 |- | Dave Rennie | sedert 2026 | 3 | 3 | 0 | 0 | 100,00 |} == Toekennings == Die Italiaanse sporttydskrif ''Gazzetta dello Sport'' het die All Blacks in 2005 as “wêreldspan van die jaar” aangewys. Die Internasionale Rugbyraad, sedert 2014 Wêreldrugby, het die All Blacks elf keer as “span van die jaar” benoem (in 2005, 2006, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015 en 2016).<ref name="World Rugby Awards" /> Die All Blacks het ook die Laureus Wêreldsporttoekennings as “span van die jaar” ontvang (in 2016).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2016 |title=Laureus World Sports Awards 2016 |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] * [[Black Ferns]], Nieu-Seeland se nasionale vrouerugbyspan * [[Nieu-Seelandse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |url=https://archive.org/details/hakaallblackssto0000wins |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4}} * {{de}} {{cite book |author=James Kerr |title=Das Geheimnis der All Blacks |publisher=Copress Verlag |location=Grünwald |year=2021 |isbn=978-3-7679-1230-4}} * {{en}} {{cite book |author=Terry McLean |title=New Zealand Rugby Legends |publisher=MOA Publications |location=Auckland |year=1987 |isbn=0-908570-15-5}} * {{en}} {{cite book |author=Greg Ryan |title=Forerunners of the All Blacks |url=https://archive.org/details/forerunnersofall0000ryan |publisher=Canterbury University Press |location=Christchurch |year=1993 |isbn=0-908812-30-2}} * {{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1}} * {{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8}} * {{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X}} * {{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2}} * {{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |year=2005 |isbn=1-877252-18-2}} * {{fr}} {{cite book |author=Ian Borthwick |title=France/All Blacks: 100 ans de rencontres |publisher=Au vent des îles |location=Papeete |year=2006 |isbn=2-915654-07-7}} * {{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3}} * {{en}} {{cite book |author=Sean Fagan |title=The First Lions of Rugby |publisher=Slattery Media Group |location=Richmond |year=2013 |isbn=978-0-9875002-7-4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand national rugby union team|All Blacks}} * {{en}} [http://www.allblacks.com/ Amptelike webwerf van die All Blacks] * {{en}} [https://www.nzrugby.co.nz/ Amptelike webwerf van Nieu-Seeland Rugby] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand Nieu-Seeland by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/new-zealand/ Nieu-Seeland op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Die Rugbykampioenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nieu-Seelandse rugbyspanne]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Oseanië]] g5u8qr2m1impw8mv8gove3pjgydaazc 0 25906 2966077 2965810 2026-09-10T00:39:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 5 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966077 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Australiese nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Wallaroos]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Australië | beeld = Wallabies.gif | unie = [[Rugby Australia]] (Rugby AU) | bynaam = Wallabies | embleem = Wallaby | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[James Slipper]] | afrigter = {{vlagikoon|Australië}} [[Les Kiss]] <small>(sedert 2026)</small> | patroon_la1 = _australia_rugby23h | patroon_b1 = _australia_rugby23h | patroon_ra1 = _australia_rugby23h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _wallabiessocks | linkerarm1 = FF8300 | liggaam1 = FF8300 | regterarm1 = FF8300 | broek1 = 02545D | kouse1 = 02545D | patroon_la2 = | patroon_b2 = _australia_rugby23a | patroon_ra2 = | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 004044 | kouse2 = ffffff | statistiek = Statistiek | toetse = [[James Slipper]] (151)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=6;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Michael Lynagh]] (911)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=6;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> | meestedrieë = [[David Campese]] (64)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=6;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> | jongstespeler = | eerste = [[Lêer:Flag of New South Wales.svg|22px]] '''Nieu-Suid-Wallis (as Australië)''' 13–3 [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}}<br />([[Sydney]], [[Australië]]; 24 Junie 1899)<ref name="smh-1899">{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/14250165 |title=The English Footballers. England v. Australia. |publisher=The Sydney Morning Herald |date=24 Junie 1899 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> | grootwen = {{AUSru}} 142–0 {{NAMru-r}}<br />([[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]], Australië; 25 Oktober 2003) | grootverloor = {{RSAru}} 53–8 {{AUSru-r}}<br />([[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]; 30 Augustus 2008) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Kampioen in [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] en [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] | url = | unieurl = www.rugby.com.au/ }} Die '''Wallabies''' is die nasionale [[rugby]]span wat [[Australië]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Die Wallabies is na die wallaby, een van verskeie [[spesies]] uit die [[Familie (biologie)|familie]] van die [[kangaroe]]s genoem, wat die nasionale dier van Australië is. Vir die Wallabies is hul belangrikste internasionale verskyning om aan die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi deel te neem. Die Wallabies het aan al die wêreldbekertoernooie tot nou deelgeneem en is met twee titels die derde suksesvolste span in die geskiedenis van dié toernooi ná die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]]. Die Wallabies het die eindstryde van die [[Rugbywêreldbeker 1991]] teen [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/2960338.stm |title=1991: Wallabies pip England |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/3109133.stm |title=World Cup 1991 |publisher=[[BBC]] |date=18 November 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> en die [[Rugbywêreldbeker 1999]] teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/2960358.stm |title=1999: Aussies rule world again |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies het daarbenewens in [[ekstra tyd]] die eindstryd in [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] teen Engeland en in [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] teen Nieu-Seeland verloor. Die Wallabies neem sedert 1996 jaarliks aan [[die Rugbykampioenskap]]stoernooi (tot in 2011 die Drienasiesreeks) deel. Aan dié toernooi neem die vier beste spanne van die [[Suidelike Halfrond]] deel, naamlik die Nieu-Seelandse All Blacks, die Suid-Afrikaanse Springbokke, die [[Argentinië|Argentynse]] [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] en die Wallabies. Tydens die Rugbykampioenskapstoernooi ding die Wallabies teen Argentinië om die [[Poematrofee]], teen Nieu-Seeland om die [[Bledisloebeker]] en teen Suid-Afrika om die [[Mandela Uitdaagplaat]] mee. Die Wallabies het vorige Drienasiesreekse reeds drie keer gewen (in [[2000-Drienasiesreeks|2000]], [[2001-Drienasiesreeks|2001]] en [[2011-Drienasiesreeks|2011]]), en later ook een keer die uitgebreide Rugbykampioenskapreeks (in [[2015-Rugbykampioenskapreeks|2015]]). Op 2 Julie 2007 het die span, ná ’n verrassende oorwinning oor die All Blacks in die [[Die Rugbykampioenskap|Drienasies]], na die tweede plek op die IRR se wêreldranglys verbeter.<ref name="ranglys" /> In 1899 het die Wallabies in hul eerste internasionale wedstryd teen die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] in [[Sydney]] te staan gekom. Rugby word in Australië geadministreer deur [[Rugby Australia]] (Rugby AU), wat deur [[Wêreldrugby]] saam met tien ander beheerliggame as ’n vlak-een-span beskou word. Die Australiese rugbyspan is tans (Oktober 2025) sewende op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> en in 2001 is die Wallabies deur Wêreldrugby as die “span van die jaar” aangewys. 16 voormalige Wallabies is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Die Wallabies speel beide hul tuis- en wegwedstryde in goud en groen, die tradisionele sportkleure van Australië. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Rugby Australia}} [[Lêer:Australian Super 15 Map.svg|duimnael|’n Kaart van die Australiese plaaslike beheerliggame en hul spanne]] Die beheerliggaam vir rugby in Australië is Rugby Australia (Rugby AU), tot in 2017 die Australiese Rugbyunie (''Australian Rugby Union'', ARU) genoem. Rugby Australia is in 1949 as die Australiese Rugbyvoetbalunie (''Australian Rugby Football Union'', ARFU) gestig en het in dieselfde jaar ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australia.rugby/about/about-us/history |title=Our History |publisher=[[Rugby Australia]] |date=2020 |accessdate=2 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602210025/https://australia.rugby/about/about-us/history |archive-date=2 Junie 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens was die Australiese beheerliggaam in 2000 ’n stigterslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]], OR).<ref name="islands">{{en}} {{cite journal |author=Robert F. Dewey |title=Rugby Union Football, Pacific Islands |editor=John Nauright, Charles Parrish |journal=Sports around the world: History, culture and practice |edition=1 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |year=2012 |ISBN=978-1-59884-300-2 |pages=445–447}}</ref> Rugby Australia bestaan uit agt plaaslike beheerliggame, wat elkeen ’n [[Deelstate en gebiede van Australië|deelstaat of gebied]] verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australia.rugby/about/about-us/governance |title=Governance |publisher=[[Rugby Australia]] |date=2020 |accessdate=2 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602210025/https://australia.rugby/about/about-us/governance |archive-date=2 Junie 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die belangrikste rugbyliga in Australië is [[Superrugby]] wat saam met spanne uit Nieu-Seeland en een elk uit beide [[Fidji]] en die [[Stille Oseaan]]-eilande (feitlik die [[Cookeilande]], Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]) beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/melbourne-rebels-super-rugby-pacific-rugby-australia-2024529 |title=Rugby Australia statement regarding Melbourne Rebels |publisher=[[Rugby Australia]] |date=30 Mei 2024 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Naas die amptelike nasionale span roep Rugby Australia ook ander keurspanne byeen. Die ''Junior Wallabies'' is die o/20-nasionale span en hulle neem aan die o/20-Rugbykampioenskap en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/inaugural-rugby-championship-under-20-all-set-for-sunshine-coast-kick-off/ |title=Inaugural rugby championship under-20 all set for sunshine coast kick-off |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Australië beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Australian Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Australiese nasionale rugbyspan dien. == Geskiedenis == === Vroeë jare === [[Lêer:1899 Australian Team.jpg|duimnael|Die Australiese span in 1899]] Europese immigrante het al vroeg aan [[sokker]] verwante sportsoorte beoefen, en die eerste persberig is in 1829 in [[Sydney]] gepubliseer. Die meeste van hierdie vroeë wedstryde het tydens plaaslike feeste plaasgevind, maar geen algemene reëls of gekodifiseerde weergawe het bestaan nie. Van die destydse weergawes het elemente van vandag aparte stel reëls bevat, waaronder [[Australiese voetbal]], sokker en [[rugby]]. As twee spanne ontmoet het, moes hulle vooraf op die toepaslike reëls besluit. Aangesien destyds alle weergawes algemeen “sokker” genoem is, is dit nie meer moontlik om te bepaal watter weergawe in watter gebied oorheers het nie.<ref>{{en}} {{cite journal |authors=Rob Hess, Matthew Nicholason, Bob Stewart, Gregory De Moore |title=Australian Rules football begins |journal=A national game : the history of Australian rules football |publisher=Viking |location=Camberwell, Victoria |date=2008 |isbn=978-0-670-07089-3 |pages=1–18}}</ref> Die eerste span buite die moederland [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]], wat ’n stel gekodifiseerde rugbyreëls gebruik het (die wêreldwyd agtste oudste), was die in 1863 gestigte [[Sydney Universiteitsvoetbalklub]], wat op 19 Augustus 1865 sy eerste wedstryd gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sydneyunirugby.com.au/club-history.html |title=Our history |publisher=Sydney Universiteitsvoetbalklub |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1874 is die eerste beheerliggaam gestig, die Suidelike Rugbyunie (vandag Nieu-Suid-Walliese Rugbyunie), wat in dieselfde jaar die eerste plaaslike kampioenskap aangebied het. Twee jaar later het die eerste kampioenskap rondom [[Brisbane]] gevolg, wat vanaf 1883 deur die Noordelike Rugbyunie (vandag Queensland Rugbyunie) aangebied is. Rugby het toe die gewildste sportsoort in [[Nieu-Suid-Wallis]] en [[Queensland]] geword, veral als gevolg van die vanaf 1882 gereelde wedstryde tussen die keurspanne van albei kolonies. Daarteenoor was rugby in die ander kolonies ([[Victoria (Australië)|Victoria]], [[Suid-Australië]], [[Wes-Australië]] en [[Tasmanië]]) minder gewild, en is veral deur Australiese voetbal oorskadu. Die aanhangers van Australiese voetbal het ook probeer om hul sport in Nieu-Suid-Wallis te laat vestig. ’n In 1880 gestigte plaaslike beheerliggaam het aan die begin effens daarin geslaag, maar verskeie sosiale en ekonomiese faktore het daartoe bygedra, dat hy homself in 1893 weer ontbind het en die twee oostelike kolonies en latere deelstate deur rugby oorheers is.<ref>{{en}} {{cite web |author=Matthew Healy |url=https://nswfootballhistory.com.au/wp-content/uploads/2016/06/HardSell.pdf |title=Hard Sell: Australian Football in Sydney |publisher=Victoria University |date=Augustus 2002 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1882 het die Suidelike Rugbyunie die wêreldwyd eerste beheerliggaam geword om ’n oorsese toer aan te pak, toe hul keurspan, die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]], in [[Nieu-Seeland]] vyf wedstryde gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/tdih-september-9-1882-rugby-tours-to-new-zealand-begin-2/ |title=1882 – Rugby tours to New Zealand begin |publisher=Nieu-Seelandse Rugbymuseum |accessdate=22 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022161033/http://rugbymuseum.co.nz/tdih-september-9-1882-rugby-tours-to-new-zealand-begin-2/ |archive-date=22 Oktober 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste besoek deur ’n Britse span het in 1888 plaasgevind toe ’n privaat georganiseerde [[Britse en Ierse Leeus|Britse Eilande]]-span Australië en Nieu-Seeland besoek het; geen toetswedstryde (internasionale wedstryd) is egter gespeel nie. Die spelers was meestal afkomstig uit Engeland en die Scottish Borders, alhoewel daar verteenwoordigers uit al vier die Tuisunies was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Clem Thomas |title=125 Years of the British and Irish Lions: The Official History |publisher=Random House |year=2013 |isbn=978-1-78057-738-8}}</ref> In 1896 het Queensland se span, die [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]], die Waratahs se voorbeeld gevolg. Die eerste toetswedstryd van ’n die hele Australië verteenwoordigende span is op 24 Junie 1899 op die [[Sydney-krieketveld]] aangebied, toe hulle teen die Britse Leeus te staan gekom het. Hulle het die eerste wedstryd met 13–3 gewen, maar die Leeus het in die oorblywende drie toetse geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1899-australia/ |title=1899 Australia |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date=17 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617104116/https://www.lions-tour.com/1899-australia/ |url-status=dead }}</ref> Die Australiese span het ses spelers uit Queensland en nege uit Nieu-Suid-Wallis ingesluit.<ref name="smh-1899" /> In Sydney het hulle in die blou trui van Nieu-Suid-Wallis en in Brisbane in die maroen trui van Queensland uitgedraf, maar met ’n Australiese wapen pleks van die twee beheerliggame se kentekens.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby.com.au/ARUHQ.aspx#History |title=History of the Australian Jersey |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=14 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014215050/http://www.rugby.com.au/ARUHQ.aspx |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/14250165 |title=The English Footballers |publisher=The Sydney Morning Herald |date=24 Junie 1899 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Vroeë 20ste eeu === [[Lêer:Australia rugby touring team 1905.jpg|duimnael|Die Australiese span tydens die 1905-toer]] [[Lêer:Australia squad 1908.jpg|duimnael|Die span wat in 1908–09 getoer het]] Die eerste toetswedstryd tussen Australië en die Nieu-Seelandse All Blacks is op 15 Augustus 1903 op die Sydney-krieketveld gespeel en met 22–3 deur Nieu-Seeland gewen.<ref name="smh-17-3-03">{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/14554348 |title=The New Zealand Footballers: Match Against Australia |publisher=The Sydney Morning Herald |page=7 |date=17 Augustus 1903 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/16 |title=1903 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die All Blacks se toer het tot ’n tydelike toename in gewildheid van rugby in beide Sydney en Brisbane gelei, nadat meer toeskouers die wedstryde in albei stede bygewoon het.<ref name="aru-hist">{{en}} {{cite web |title=History |website=[[Rugby Australia]] |accessdate=3 Julie 2011 |url=http://www.rugby.com.au/tryrugby/Playing/RugbyExplained/History.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703044643/http://www2.rugby.com.au/tryrugby/Playing/RugbyExplained/History.aspx |archive-date=3 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Jaar later het die Britse Leeus Australië weer besoek en het die Australiërs in al drie toetswedstryde verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/lions_results.html#A1904 |title=British & Irish Lions Results: 1904 Australia & New Zealand |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die stigting van die Nieu-Suid-Walliese Voetballiga (''New South Wales Football League'', NSWFL) in 1903 het ’n verswakking van die rugbysport in Nieu-Suid-Wallis meegebring, aangesien verskeie toonaangewende private skole vir enkele jare slegs Australiese voetbal pleks van rugby aangebied het. Vir ’n kort tyd het Australiese voetbal blykbaar ook die guns van die gehoor geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rl1908.com/articles/aust-rules.htm |title="Rules" Almost Had Sydney's Paddock |publisher=rl1908.com |author=Sean Fagan |date=2008 |accessdate=17 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517144716/http://www.rl1908.com/articles/aust-rules.htm |archive-date=17 Mei 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die suiwer amateursport rugby is deur die invoering van [[rugby league]] in 1905 erg geraak. Baie klubs rondom Sydney het na die professionele weergawe oorgeskakel en ’n beheerliggaam gestig, wat veral [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] skole van ’n oorskakeling na rugby league kon oortuig. Van dié skole vorm tot vandag toe die fondament van rugby league se dominansie rondom Sydney. Bekende nasionale spelers soos [[Dally Messenger]] het ook by rugby league aangesluit en gehelp om van dié sportkode die dominerende een te maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/wales/scrumv/features/history/australianhistory.shtml |title=Australian Rugby |publisher=[[BBC]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In dieselfde jaar het die eerste toer na Nieu-Seeland plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/19 |title=1905 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1908 het ’n die Britse Eilande verteenwoordigende span, genoem die ''Anglo-Welsh'' aangesien dit slegs uit Engelse en Walliese spelers bestaan het, Australië besoek, maar in geen toetswedstryd gespeel nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1908-australia-new-zealand/ |title=1908 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Later dieselfde jaar het die nasionale span vanaf Sydney vir die eerste keer op ’n maandelange toer na die [[Britse Eilande]] en [[Noord-Amerika]] vertrek. Tydens die [[Olimpiese Somerspele 1908]] in [[Londen]], wat tydens die Australiese toer plaasgevind het, het Australië ná ’n 32–3-oorwinning oor ’n keurspan uit [[Cornwall]] in die enigste wedstryd van die toernooi met die goue medalje weggestap. Tydens die eerste toetswedstryd teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] is Australië met 9–6 verslaan, maar hulle het [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]] in hul eerste wegoorwinning met 9–3 geklop. Engelse koerante het aanvanklik na dié span as ''rabbits'' (“konyne”) verwys.<ref name="Annual Report 2008">{{en}} {{cite web |url=http://myrugby.rugby.com.au/myrugby/Images/ARUimages/2011/AnnualReports/ARU_Annual_Report_2008.pdf |title=Australian Rugby Union, Annual Report 2008 |publisher=[[Rugby Australia]] |date=2008 |accessdate=1 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401201859/http://myrugby.rugby.com.au/myrugby/Images/ARUimages/2011/AnnualReports/ARU_Annual_Report_2008.pdf |archive-date=1 April 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Reason58">{{en}} {{cite book |authors=John Reason, James Carwyn |title=The World of Rugby – A History of Rugby Union Football |url=https://archive.org/details/worldofrugbyhist0000reas |publisher=[[BBC]] |year=1979 |isbn=0-563-16280-5 |pages=[https://archive.org/details/worldofrugbyhist0000reas/page/58 58]}}</ref> Die Australiese rugbyspelers het dié bynaam as neerhalend beskou en dit met ''Wallabies'' vervang.<ref name="Wallabies">{{en}} {{cite web |url=http://www.rl1908.com/clubcomps/origins.htm |title=Club Histories – New Speculations |author=Sean Fagan |accessdate=21 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061021080342/http://www.rl1908.com/clubcomps/origins.htm |archive-date=21 Oktober 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul terugkoms het elf spelers, wat saam gereis het, na rugby league-klubs oorgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/wallabies.html#5 |title=The first Wallabies 1908/1909 |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1909, toe die nuwe “Noordelike Unie” se kode in Australië nog in sy kinderskoene was, is ’n wedstryd tussen die Kangaroos (die Australiese nasionale rugbyligaspan) en die Wallabies voor ’n skare van 20&nbsp;000 gespeel, wat deur die rugbyligaspan met 29–26 gewen is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&cl=search&d=WCT19090906.2.33.3 |title=Kangaroos v. Wallabies |publisher=West Coast Times |place=Nieu-Seeland |page=4 |date=6 September 1909 |accessdate=3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214454/http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&cl=search&d=WCT19090906.2.33.3 |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Naas die verskil tussen amateurisme en professionalisme het daar ook ’n kulturele verskil begin ontwikkel: rugby is meer en meer as sportsoort van die opgevoede, Britse hoër- en middelklas beskou, terwyl rugby league veral in die werkersklas, wat uit Rooms-Katolieke [[Iere]] bestaan en die [[Britse Ryk]] verwerp het, aanhangers gewerf het. Die tradisionele rugby is deur hulle as ’n simbool van [[Imperialisme]] beskou. Dikwels was die personeel van rugby league klubs dieselfde as by filiale van die Australiese Werkersparty. Binne enkele jare het rugby league die dominerende kode geword, terwyl rugby unie agteruitgegaan het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1617}}</ref> === Impak van die wêreldoorloë === [[Lêer:StateLibQld 1 105568 Springboks v. Australia, 1937.jpg|duimnael|Australië teen Suid-Afrika in 1937]] Nog erger is rugby in Australië deur die [[Eerste Wêreldoorlog]] geraak. Al die plaaslike beheerliggame het die vraag in die gesig gestaar of dit gepas is om met rugby voort te gaan, terwyl op Europa se slagvelde duisende jong Australiërs sneuwel. Die beheerliggame van Australiese voetbal en rugby league het met hul toernooie voortgegaan, terwyl rugby se beheerliggame daarop besluit het om tydens die oorlog alle aktiwiteite te staak en die ander sportsoorte herhaaldelik van onpatriotiese optrede beskuldig het. Die sosiale skeurings wat destyds ontstaan het, sou die verhoudings tussen die sportsoorte en hul aanhangers vir die volgende dekades oorheers.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1617–1619}}</ref> Tydens die oorlog het meer as 35 nasionale spelers in Europa geveg, waarvan tien gesneuwel het.<ref>{{en}} {{cite web |author=Sean Fagan |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/rugby-answered-the-empires-call-in-world-war-i-20150421-1mpjys.html |title=Rugby answered the Empire's call in World War I |publisher=The Sydney Morning Herald |date=24 April 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná die oorlog het weer baie spelers by rugby league klubs aangesluit. In 1920 moes Queensland se beheerliggaam weens die gebrek aan spelers homself ontbind.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1619–1620}}</ref> Gedurende die 1920’s was die Wallabies basies identies aan die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]], die keurspan uit Nieu-Suid-Wallis, aangesien slegs in dié deelstaat ’n gereguleerde speelprogram bestaan het. Die Waratahs het gereeld teen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die Nieu-Seelandse All Blacks te staan gekom, maar die meeste wedstryde verloor. Die Australiese beheerliggaam het aan hierdie wedstryde terugwerkende toetsstatus toegeken, terwyl die beheerliggame van Suid-Afrika en Nieu-Seeland hulle nie as sulks erken nie. In 1927/28 het die Waratahs ’n halwe jaar se baie suksesvolle toer deur Europa en [[Kanada]] onderneem, waartydens hulle 31 van hul 37 wedstryde gewen het. Onder andere het hulle teen die nasionale spanne van [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], Wallis en [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] gewen, maar hulle is deur [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en Engeland verslaan; aan alle wedstryde is terugwerkende toetsstatus toegeken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/57 |title=1927/28 New South Wales tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1928 het die herstigting van die beheerliggaam Queensland Rugbyunie tot ’n gees van optimisme gelei, wat tot die herinvoering van ’n nasionale span gelei het en ’n jaar later het hulle in drie agtereenvolgende wedstryde teen die All Blacks geseëvier.<ref name="aru-hist" /> Die eerste werklik-verteenwoordigende Britse Eilande-span, saamgestel uit spelers van al die vier Tuisunies (vandag bekend as die [[Britse en Ierse Leeus]]), het in 1930 Australië besoek, waartydens die gashere in die toetswedstryd ’n naelskraapse 6–5-oorwinning aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1930-australia-new-zealand/ |title=1930 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1931 het Lord Bledisloe, die Nieu-Seelandse goewerneur-generaal, ’n beker geskenk, waarom die nasionale spanne van Nieu-Seeland en Australië gereeld sou speel. In 1934 het die Wallabies vir die eerste keer daarin geslaag om die [[Bledisloebeker]] in te palm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/17082710 |title=Bledisloe Cup to remain in Australia |publisher=The Sydney Morning Herald |date=27 Augustus 1934 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die krygsheld Edward “Weary” Dunlop was deel van dié span.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/teamsheet.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&MT_ID=1278 |title=278th All Black Game |publisher=rugbymuseum.co.nz |accessdate=14 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614234354/http://www.rugbymuseum.co.nz/teamsheet.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&MT_ID=1278 |archive-date=14 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die vorige jaar het hulle vir die eerste keer ’n toer na Suid-Afrika onderneem, waar hulle drie toetswedstryde teen die Springbokke verloor en twee gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://southcoastherald.co.za/364873/july-8-day-world-history-briefly-2/ |title=July 8: On This Day in World History … briefly |publisher=South Coast Herald |date=8 Julie 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná hul suksesvolle toer deur Nieu-Seeland het die Springbokke in 1937 Australië besoek en twee toetswedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |author=Steven White |url=http://www.clubrugby.co.nz/wellington/story.php?id=1312 |title=Wellington against International teams: versus South Africa 1937 |publisher=Club Rugby |date=7 April 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies se beplande 1939-toer deur Europa kon nie soos beplan plaasvind nie. Slegs een dag ná hul aankoms in Engeland het die [[Tweede Wêreldoorlog]] uitgebreek en alle wedstryde is afgelas. Ná twee weke se verblyf het die Wallabies na Australië teruggekeer. Hul enigste wedstryd het die Wallabies tydens ’n oorstaan in [[Mumbai]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2018/08/06/the-ill-fated-1939-wallabies-tour/ |title=The ill-fated 1939–40 Wallabies tour |publisher=World Rugby Museum |date=6 Augustus 2018 |accessdate=25 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125221448/https://worldrugbymuseum.blog/2018/08/06/the-ill-fated-1939-wallabies-tour/ |archive-date=25 November 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ter vermyding van die foute uit die Eerste Wêreldoorlog het die toonaangewende beheerliggame daarop besluit om ten minste ’n beperkte speelprogram te handhaaf.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1623}}</ref> === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:Solomon chaired 1953.jpg|duimnael|upright|Die Wallabies-kaptein John Solomon word deur die Springbokke gedra (1953)]] Die eerste toetswedstryd ná die Tweede Wêreldoorlog is in 1946 op [[Carisbrook]], [[Dunedin]], tussen Australië en Nieu-Seeland gespeel, en deur die All Blacks met 31–8 gewen. Australië het ook die vier oorblywende wedstryde van dié toer verloor; hulle is met 20–0 deur die Nieu-Seeland [[Maori|Māori]] en die volgende week met 14–10 deur die All Blacks geklop. In 1947/48 het Australië ’n suksesvolle toer na [[Europa]] en [[Noord-Amerika]] onderneem, waartydens die Wallabies 32 van hul 39 wedstryde gewen het. Hulle het drie van die vyf toetswedstryde gewen, maar Australië is deur Wallis en Frankryk verslaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Jack Pollard |title=Australian Rugby The Game and the Players |url=https://archive.org/details/australianrugbyg0000poll |publisher=Ironbark |location=Sydney |date=1994 |isbn=978-0-207-15006-7 |pages=[https://archive.org/details/australianrugbyg0000poll/page/654 654]}}</ref> Van die opkomende spelers was Trevor Allan, Cyril Burke en Nicholas Shehadie.<ref name="Nicholas Shehadie">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby.com.au/qantas_wallabies/wallaby_hall_of_fame/sir_nicholas_shehadie_ac_obe,49730.html |title=Sir Nicholas Shehadie AC OBE |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=1 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080201075443/http://www.rugby.com.au/qantas_wallabies/wallaby_hall_of_fame/sir_nicholas_shehadie_ac_obe%2C49730.html |archive-date=1 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul terugkoms van die suksesvolle toer het Australië in 1949 die Nieu-Seeland Māori vir ’n reeks van drie toetse gehuisves; albei spanne het een wedstryd elk gewen, met een gelykop. In September dieselfde jaar het Australië twee keer teen die All Blacks in Nieu-Seeland gespeel, albei wedstryde gewen en die Bledisloebeker vir die eerste keer op Nieu-Seelandse bodem ingepalm. Die Nieu-Seelanders het daarna beweer, dat hulle slegs ’n tweede span ontbied het, aangesien die All Blacks se eerste span destyds op toer in Suid-Afrika was. In agting vir die destydse [[apartheid]]stelsel in Suid-Afrika het die NZRU nie Māorispelers vir hul Suid-Afrikaanse toer saamgeneem nie. Baie van die All Blacks se gewone Māorispelers het vervolgens teen Australië uitgedraf, dus kon die Nieu-Seelandse span wat teen Australië gespeel het as ewe goed as die All-Black-span in Suid-Afrika beskou word. Vanuit ’n Nieu-Seelandse perspektief was eers die All Blacks se drie toetswedstryde twee jaar later in Australië gelykwaardig (Nieu-Seeland het al drie toetswedstryde gewen).<ref>{{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |date=2005 |isbn=1-877252-18-2 |pages=128}}</ref> In 1949 is ook die Australiese beheerliggaam Australiese Rugbyvoetbalunie (''Australian Rugby Football Union'', ARFU; later Australiese Rugbyunie, ''Australian Rugby Union'' ARU; nou [[Rugby Australia]], Rugby AU) gestig, waarvolgens die as ’t ware onafhanklike beheerliggame van Nieu-Suid-Wallis en Queensland onderafdelings geword het. Die hoofrede vir hierdie saamsluiting was die uitnodiging van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) aan Australië, [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]] en [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]], om as volle lede by die wêreldwye beheerliggaam aan te sluit. Die IRVR het voorheen slegs uit die vier beheerliggame van die Britse Tuisnasies ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]], [[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]], [[Skotse Rugbyunie|Skotland]] en [[Walliese Rugbyunie|Wallis]]) bestaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1940s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1940s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië was sedert 1926 ’n geassosieerde lid en het sy sake deur die afgevaardigdes van die Engelse beheerliggaam ingedien.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |pages=1624}}</ref> Die Britse Leeus het in 1950 na Australië getoer en albei toetswedstryde teen die Wallabies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1950-australia-new-zealand/ |title=1950 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date= 3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003110921/http://www.lions-tour.com/1950-australia-new-zealand/ |url-status=dead }}</ref> Die volgende jaar het die All Blacks in ’n drie-toetstoer skoonskip met Australië afgereken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/107 |title=1951 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Julie en Augustus 1952 het Australië vir die eerste keer teen [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] gespeel en die eerste toetswedstryd op die Sydney-krieketveld gewen, maar hulle is in die tweede toetswedstryd verrassend met twee punte geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2019/11/04/historic-rugby-internationals-australia-v-fiji-1952/ |title=Historic Rugby Internationals: Australia v Fiji, 1952 |publisher=World Rugby Museum |date=4 November 2019 |accessdate=28 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028031006/https://worldrugbymuseum.blog/2019/11/04/historic-rugby-internationals-australia-v-fiji-1952/ |archive-date=28 Oktober 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Een maand later het die Wallabies herstel en die All Blacks op [[Lancasterpark]] geklop, maar hulle is in die tweede toetswedstryd verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/113 |title=1952 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die volgende jaar het die All Blacks in ’n drie-toetstoer skoonskip met Australië afgereken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/113 |title=1952 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1953 het Australië weer deur Suid-Afrika getoer. In die tweede toetswedstryd het hulle die Springbokke vir die eerste keer in 15 jaar verslaan. Die Suid-Afrikaanse span was van dié prestasie baie beïndruk en sodoende het twee spelers die Australiese kaptein [[John Solomon]] op hul skouers die speelveld uitgedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/0dc38e8ae9061de37d728432778835c3 |title=Ex-Wallabies skipper John Solomon dies at age 90 |publisher=Associated Press |date=18 Maart 2020 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Op hierdie toer het hulle ook 8–8-gelykop gespeel teen [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Rhodesië]] in Kitwe. In 1957/58 het die Wallabies weer deur Europa getoer, maar hulle het nie een toetswedstryd teen die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] gewen nie. Sedertdien het geen nasionale span van die Suidelike Halfrond dié negatiewe rekord herhaal nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/140 |title=1957/58 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Dié negatiewe tendens is tydens die Leeus se besoek in 1959 voortgesit, toe die Wallabies in albei toetswedstryde verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1959-australia-new-zealand/ |title=1959 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Gemengde prestasies gedurende die 1960’s en 1970’s === [[Lêer:Australia v Ireland 1979.jpg|duimnael|’n Ierse lynstaan tydens hul tweede toetswedstryd teen die Wallabies in Sydney, 1979]] [[Lêer:Argentina vs australia rugby en ferro.jpg|duimnael|Toetswedstryd tussen Australië en Argentinië in [[Buenos Aires]], 1979]] Die eerste toetswedstryd van die nuwe dekade was die oorwinning oor Fidji op die Sydney-krieketveld gedurende ’n drie-toetsreeks in 1961. Daarop het ’n tweede oorwinning gevolg, maar Fidji het in die derde toetswedstryd daarin geslaag om gelykop te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/159 |title=1961 Fiji tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1961 het die Wallabies weer deur Suid-Afrika getoer, waar hulle deur die Springbokke in [[Gqeberha|Port Elizabeth]] en [[Johannesburg]] maklik verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/161 |title=1961 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná hul terugkoms het die Wallabies hul eerste tuisnederlaag teen Frankryk op die Sydney-krieketveld met 8–15 gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nobok.co.uk/page/RugbyTimeDetail/0,,10301~791047,00.html |title=1961: A debut to remember |publisher=nobok.co.uk |accessdate=16 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716055628/http://www.nobok.co.uk/page/RugbyTimeDetail/0,,10301~791047,00.html |archive-date=16 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1962 het Australië vyf keer teen die All Blacks te staan gekom; ’n 9–9-gelykop op Athletic Park was die enigste prestasie tydens dié twee toetsreekse.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/162 |title=1962 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/164 |title=1962 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat hulle in 1963 die besoekende Engelse span vir die eerste keer met 18–9 in Sydney verslaan het, het die Wallabies deur Suid-Afrika getoer en twee van die vier toetswedstryde gewen; sedert die Britse Leeus van 1896 die eerste span wat dit kon vermag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/167 |title=1963 England tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/168 |title=1963 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het in 1964 ’n drie-toetsreeks teen die All Blacks gespeel. Die Wallabies het die derde toetswedstryd gewen nadat hulle in die eerste twee toetswedstryde verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/176 |title=1964 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> ’n Jaar later het die Wallabies twee tuisoorwinnings met onderskeidelik 18–11 en 12–8 oor die Springbokke aangeteken. Daarmee het die Australiërs vir die eerste keer ’n toetsreeks teen Suid-Afrika beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby-talk.com/2010/02/springbok-history-1965/ |title=Springbok History 1965 |publisher=rugby-talk.com |date=16 Februarie 2010 |accessdate=8 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508095354/https://www.rugby-talk.com/2010/02/springbok-history-1965/ |archive-date=8 Mei 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Junie 1966 het die Britse Leeus deur Australië getoer en die Wallabies in albei toetswedstryde verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1966-australia-new-zealand/ |title=1966 Australia & New Zealand |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date=20 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420164850/http://www.lions-tour.com/1966-australia-new-zealand/ |url-status=dead }}</ref> Die Wallabies se toer deur Europa en Kanada gedurende [[winter]] 1966/67 was nie suksesvol nie, aangesien die Wallabies slegs 19 van hul 36 wedstryde gewen het. Van die vyf toetswedstryde, wat hulle gespeel het, het die Wallabies dié teen Wallis en Engeland gewen, maar Australië is deur Skotland, Ierland en Frankryk verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/184 |title=1966/67 Australia tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná die toer het Australië in Sydney weer teen Ierland te staan gekom en is opnuut verslaan; daarmee het Ierland die eerste van die Tuisnasies geword wat ’n wegoorwinning in die Suidelike Halfrond aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/186 |title=1967 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tot aan die einde van die 1960’s het die Wallabies – met uitsondering van ’n naelskraapse 11–10-tuisoorwinning oor Frankryk – slegs nederlae gely, waaronder in 1968 die derde agtereenvolgende nederlaag teen Nieu-Seeland en in 1969 vier agtereenvolgende nederlae teen Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/192 |title=1968 New Zealand tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/193 |title=1968 France tour to Australiasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/196 |title=1968 Australia tour to Ireland and Scotland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/200 |title=1969 Wales tour to Oceania |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/202 |title=1969 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het in 1970 Skotland gehuisves en hulle met 20 punte geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/209 |title=1970 Scotland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies se aktiwiteite in 1971 sou die mees omstrede in die Australiese rugbygeskiedenis word. In Julie en Augustus het die Springbokke Australië vir ses weke besoek, nadat die Wallabies twee jaar vroeër Suid-Afrika besoek het. Terwyl die Australiese regering die Springbokke se toer ondersteun het, is in [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]], Brisbane, [[Melbourne]], [[Perth]] en Sydney protes teen die Suid-Afrikaanse [[apartheid]]sbeleid aangeteken. Tydens hierdie protesaksies het deelnemers met die polisie slaags geraak. Na ramings is tussen 500 en 700 protesdeelnemers in hegtenis geneem. Die toer is nie afgelas nie, maar die stadions het soos met doringdraad beweerde vestings gelyk en moes met ’n groot polisieteenwoordigheid beskerm word. Johannes Bjelke-Petersen, die eerste minister van Queensland, het op 14 Julie ’n noodtoestand van een maand verklaar, wat tot ’n 24 uur se staking van 125&nbsp;000 werknemers gelei het. Tot aan die einde van apartheid het die Wallabies nie meer teen die Springbokke te staan gekom nie.<ref>{{en}} SAIRV: ''A Survey of Race Relations in South Africa 1971''. Johannesburg 1972, bl. 320.</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/110667470 |title=Queensland in state of emergency |publisher=The Canberra Times |date=14 Julie 1971 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In November 1971 het die Wallabies ’n toer na Frankryk onderneem; hulle het Frankryk tydens die eerste toetswedstryd in [[Toulouse]] geklop, maar hulle is in die tweede in Parys verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/222 |title=1971 Australia tour to France and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Frankryk het toe Australië in Junie 1972 vir ’n twee-toetsreeks besoek, waarvan hulle een gewen en in die ander een gelykop gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/227 |title=1972 France tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het aansluitend ’n drie-toetsreeks teen die All Blacks in Nieu-Seeland gespeel, maar al drie verloor. Die Wallabies het tydens hul terugkoms in [[Suva]] aangedoen om teen Fidji te speel en hul enigste oorwinning in daardie jaar aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/229 |title=1972 Australia tour to New Zealand and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 1973 het [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] vir die eerste keer Australië besoek; die Wallabies het die eerste toetswedstryd gewen, maar hulle is in die tweede verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/234 |title=1973 Tonga tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In November 1973 het Australië ’n kort toer na die Verenigde Koninkryk onderneem, maar hulle het twee swak nederlae teen Wallis en Engeland gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/241 |title=1973 Australia tour to Europe |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1974 het Australië die All Blacks vir ’n drie-toetsreeks gehuisves, waarvan die Wallabies twee verloor en in een gelykop gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/245 |title=1974 New Zealand tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1975 het Australië tydens ’n twee-toetsreeks tuis Engeland twee keer verslaan en sodoende wraak geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/255 |title=1975 England tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het daarna sy eerste twee toetswedstryde teen [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] gespeel en albei maklik gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/259 |title=1975 Japan tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens hul Europatoer in 1975/76 is die Wallabies deur Skotland, Wallis en Engeland verslaan, maar hulle het daarin geslaag om Ierland te klop. Op pad huis toe het Australië een bykomende wedstryd gespeel en vir die eerste keer teen die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] in [[Los Angeles]] te staan gekom en met 24–12 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/265 |title=1975/76 Australia tour to UK, Ireland and United States |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 1976 het Australië Fidji vir ’n drie-toetsreeks gehuisves en al drie toetswedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/269 |title=1976 Fiji tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het die jaar met ’n kort toer na Europa afgesluit en twee toetswedstryde teen Frankryk gespeel, maar albei verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/294 |title=1976 Australia tour to France and Italy |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat in 1977 geen toetswedstryd plaasgevind het nie, het die Wallabies in 1978 twee tuisoorwinnings oor Wallies aangeteken, maar hulle is in twee wegwedstryde deur Nieu-Seeland verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/306 |title=1978 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/310 |title=1978 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die derde toetswedstryd het die Wallabies met 30–16 gewen, danksy vier drieë deur die uitstekende [[Greg Cornelsen]].<ref>{{en}} {{cite web |author=Jamie Wall |url=https://www.rnz.co.nz/news/sport/364706/before-eden-park-was-a-fortress-there-was-greg-cornelsen |title=Before Eden Park was a fortress there was Greg Cornelsen |publisher=Radio New Zealand |date=22 Augustus 2018 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 1979 het Ierland Australië besoek en albei toetswedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/319 |title=1979 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Daarna het Australië die All Blacks vir een toetswedstryd op die Sydney-krieketveld gehuisves en met 12–6 geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/323 |title=1979 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Oktober 1979 het die Wallabies vir die eerste keer [[Argentinië]] besoek. Hulle is in hul eerste toetswedstryd deur die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] verslaan, maar die Wallabies het met ’n oorwinning in die tweede toetswedstryd die toetsreeks geëwenaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/330 |title=1979 Australia tour to Argentina |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Groeiende sterkte gedurende die 1980’s === [[Lêer:Argentina australia 1987.jpg|duimnael|Australië teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] op [[José Amalfitani-stadion|Vélez Sarsfield-stadion]], 7 November 1987]] In 1980 het Australië die [[Bledisloebeker]] slegs vir ’n vierde keer ingepalm, nadat die Wallabies Nieu-Seeland met 2–1 in ’n drie-toetsreeks in Australië verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/338 |title=1980 New Zealand tour to Australia and Fiji |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1981/82 het die toer na die Britse Eilande teleurstellend verloop, nadat die Wallabies van die vier toetswedstryde slegs dié teen Ierland gewen het; daarbenewens het hulle drie wedstryde teen provinsiale en plaaslike spanne verloor. Die Australiese span het egter veral uit jong, onervare spelers bestaan, wat hul beste tye nog sou beleef.<ref>{{en}} {{cite book |author=Nicholas Shehadie |title=A Life Worth Living |publisher=Simon & Schuster Australia |location=Sydney |date=2003 |isbn=978-0-7318-1161-8 |pages=175}}</ref> Gedurende [[herfs]] 1984 het die Wallabies opnuut die Tuisnasies met ’n jong span en ’n nuwe afrigter, Alan Jones, kom besoek en ’n historiese prestasie aangeteken: Hulle het die eerste Australiese span geword wat ’n [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slam]] behaal het, nadat hulle tydens dieselfde toer al die vier Tuisnasies verslaan het: Engeland, Ierland, Wallis en Skotland. Hulle het ook ’n volstoomspan van die [[Britse Barbarians]] verslaan. Tydens dié toer het veral [[Mark Ella]] uitgeblink en as eerste speler in al die vier toetswedstryde ’n drie gedruk. Dié toer het die opkoms van Australië as ’n gedugte krag in internasionale rugby ingelui.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.couriermail.com.au/sport/rugby/video-mark-ella-stars-as-wallabies-achieve-grand-slam-in-1984/news-story/be8bedee8f163b3e532cd222ad77027e |title=Mark Ella stars as Wallabies achieve Grand Slam in 1984 |publisher=The Courier-Mail |date=31 Oktober 1984 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1986 het Australië vir ’n drie-toetsreeks om die Bledisloebeker na Nieu-Seeland getoer. Die Nieu-Seelandse rugby was in onrus nadat ’n nieamptelike span – die Nieu-Seelandse Kavaliers – met die grootste deel van die All Black-spelers die sportboikot van apartheid geïgnoreer en na Suid-Afrika vertrek het. Ná hul terugkeer is dié spelers vir die eerste toetswedstryd om die Bledisloebeker uit die All Black-span weggelaat. Australië het toe die eerste wedstryd met 13–12 gewen. Die verbanning is met die oog op die tweede toets op 23 Augustus op Carisbrook opgehef. Nieu-Seeland het die reeks geëwenaar nadat hulle die tweede wedstryd met 13–12 gewen het. Dié wedstryd is deur omstredenheid geteister nadat die Walliese skeidsregter Derek Bevan nie ’n Australiese drie deur die [[agsteman]] Steve Tuynman toegeken het nie. Die eindstryd is op 6 September 1986 op Edenpark gehou. Australië het ’n volsterkte Nieu-Seelandse span met 22–9 geklop en sodoende hul eerste toetsreeks op Nieu-Seelandse bodem beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/15286390/all-blacks-rebel-tour-created-split-new-zealand-public |title=All Blacks rebel tour that created a split with New Zealand public |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=22 April 2016 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Australiese en Nieu-Seelandse rugbyunies was toonaangewend by die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi, waarvolgens beide Australië en Nieu-Seeland die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] aangebied het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die groepfase het die selfbewuste Wallabies Engeland, die VSA en Japan verslaan, en in die kwarteindstryd Ierland. In die halfeindstryd is hulle egter op Sydney se [[Concord-ovaal]] deur Frankryk met 30–26 verslaan, in die klein finale om die derde plek het die Wallabies teen Wallis verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die prestasies van die Wallabies oor die drie jaar onder die afrigter Alan Jones het deurlopend verbeter, maar Jones het ook ’n polariserende effek op die span gehad, aangesien hy ook as ’n radio-omroeper gewerk het en baie spelers nie tevrede was met sy bestuurstyl nie. Mark Ella, wat ná die 1984-seisoen homself onttrek het, het beweer dat hy moontlik nie sou uitgetree het as Jones nie die afrigter was nie. Daar was veral ernstige afwykings tussen die afrigter Alan Jones en die invloedryke [[skrumskakel]] Nick Farr-Jones.<ref>{{en}} {{cite web |author=Peter FitzSimons |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/the-wallabies-have-passed-by-alan-jones-20141022-119y3r.html |title=The Wallabies have passed by Alan Jones |publisher=The Sydney Morning Herald |date=22 Oktober 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Voor en tydens die Rugbywêreldbeker 1987 het Alan Jones sy aktiwiteite buite die afrigting van Australië, waaronder die radio-uitsaaiwese, uitgebrei. Ná die rugbywêreldbekertoernooi is Jones van sy pos as afrigter verwyder en Bob Dwyer, wat Australië in 1982 en 1983 afgerig het, is in 1988 heraangestel. Die tuisreeks teen die All Blacks dieselfde jaar het teleurstellend verloop, nadat die Wallabies in drie toetswedstryde slegs een gelykop aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/468 |title=1988 New Zealand tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1989 het die Britse en Ierse Leeus vir die eerste keer sedert 1966 na Australië getoer. Ná hul oorwinning in die eerste toetswedstryd het Australië die tweede en derde toetswedstryde en sodoende die toetsreeks met 1–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1989-australia/ |title=1989 Australia |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date=17 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617112219/http://www.lions-tour.com/1989-australia/ |url-status=dead }}</ref> Bob Dwyer het ’n gebrek aan oorheersing deur die voorspelers as ’n belangrike faktor geïdentifiseer wat tot die verlore reeks bygedra het en die negentigerjare met die doel om hierdie faset van die Wallabies se speel te verbeter betree. === Wêreldbekertitels in 1991 en 1999 === [[Lêer:1991 - David Campese's autographed shirt.jpg|duimnael|David Campese se trui, versier met handtekeninge, in ’n [[Hongkong]]se kroeg]] In Augustus 1990 het Australië ná vier jaar weer ’n toetswedstryd in Nieu-Seeland gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/513 |title=1990 Australia tour to New Zealand |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 1991]] is die All Blacks weer verslaan, maar ook Wallis en Engeland. Die Wallabies het die rugbywêreldbekertoernooi vervolgens met nuwe selfvertroue aangepak en tydens die groepfase Argentinië, Wallis en [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] deels maklik verslaan. Gedurende die kwarteindstryd teen Ierland in [[Dublin]] was Australië op die rand van ’n uitskakeling. Nadat letterlik sekondes op die klok oorgebly het, was Ierland met 18–15 voor, voordat [[Michael Lynagh]] in die hoek ’n drie gedruk het om sodoende die Ierse harte te laat breek en Australië tot die halfeindstryd teen Nieu-Seeland te laat vorder.<ref>{{en}} {{cite web |author=Richard Seeckts |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/171646.html |title=Lynagh silences Lansdowne Road |publisher=ESPNscrum |date=20 Oktober 1991 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die eerste helfte het die Wallabies met 13–3 voorgeloop en toe hul verdedigingsvermoë teen die All Blacks gewys en die wedstryd beklink. In die eindstryd op Twickenham het die Wallabies teen Engeland te staan gekom. Engeland het hul meestal vooruit gedomineerde spelplan in ’n meer vloeiende spel verander. Dit was egter nie suksesvol nie en Australië het ’n 12–6-oorwinning behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> David Campese is as die speler van die toernooi aangewys, nadat hy ses drieë in ’n reeks van uitstekende vertonings gedruk het. Oorwinningsparades is in Australië vir hul nasionale span gehou. Nadat die Springbokke in 1992 ná die einde van apartheid weer vir internasionale rugby toegelaat is, het die Wallabies Suid-Afrika besoek en die eerste toetswedstryd tussen albei spanne in meer as twee dekades gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/551 |title=1992 Australia tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1993 het die Springbokke se teenbesoek in Australië vir drie toetswedstryde plaasgevind, waarvan die Wallabies twee gewen het.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=830–840}}</ref> In 1994 het die Wallabies onder andere twee keer elk Ierland en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] geklop, asook in 1995 Argentinië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/587 |title=1994 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/591 |title=1994 Italy tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/610 |title=1995 Argentina tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die titelverdediging tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika het met ’n nederlaag teen die gasheer afgeskop, gevolg deur oorwinnings oor [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] en [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]]. In die kwarteindstryd is die Wallabies deur Engeland uitgeskakel, nadat [[Rob Andrew]] in [[ekstra tyd]] ’n skepdoel aangeteken en die wedstryd met 22–25 beëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/3086827.stm |title=1995: England 25-22 Australia |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Dit was Australië se ergste vertoning in dié tyd ’n wêreldbekertoernooi. Om die toenemende oorskakeling van goeie spelers na finansieel gevestigde [[rugby league]]-spanne teen te werk het die Internasionale Rugbyvoetbalraad in Augustus 1995 besluit om van rugby ’n professionele sport te maak. In dieselfde jaar het die beheerliggame van Suid-Afrika, Nieu-Seeland en Australië die konsortium SANZAR gestig om televisie-uitsaairegte vir twee nuwe kompetisies te verkoop, die internasionale kompetisie Super 12 (nou [[Superrugby]]) en die Drienasiesreeks van die nasionale spanne (nou [[Die Rugbykampioenskap]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=7}}</ref> Aangesien die nuwe toernooie min plek vir maandelange oorsese toere gelaat het, het hierdie tradisie uit die amateurtydperk vinnig tot ’n einde gekom (met uitsondering van die vierjaarlikse Leeustoere). In reaksie op rugby se skuif na professionaliteit is in Oktober 1995 die Rugbyunie Spelersvereniging (RUPA, ''Rugby Union Players' Association'') gestig om die belange van Australië se professionele rugbyspelers te beskerm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rupa.rugby/about-rupa/what-is-rupa |title=What is RUPA? |publisher=Rugby Union Players' Association |date=2020 |accessdate=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101070205/https://rupa.rugby/about-rupa/what-is-rupa |archive-date=1 November 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Greg Smith was in [[1996-Drienasiesreeks|1996]] en [[1997-Drienasiesreeks|1997]] Australië se hoofafrigter, gedurende dié jare het die Wallabies slegs twee van hul agt toetse in die eerste twee Drienasiesreeks gewen, albei teen Suid-Afrika tuis, maar hulle het rekordnederlae teen beide die All Blacks en Springbokke weg gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=1996 |title=1996 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=1997 |title=1997 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat Rod Macqueen in 1998 by Smith oorgeneem het, het Australië sy twee toetswedstryde teen die All Blacks gewen en sodoende die Bledisloebeker teruggewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=1998 |title=1998 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In dieselfde jaar het die Wallabies tydens die besoek van ’n onervare Engelse span in die Suidelike Halfrond ’n rekordoorwinning van 76–0 aangeteken, Engeland se ergste nederlaag in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/tour-from-hell-that-left-some-players-burnt-bf39t5hgpgw |title=Tour from Hell that left some players burnt |publisher=[[The Times]] |author=Mark Baldwin |date=9 November 2002 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1999 het die Wallabies die Bledisloebeker suksesvol verdedig, nadat hulle Nieu-Seeland met ’n rekordoorwinning van 28–7 in Sydney verslaan het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black |url=https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp |publisher=Hodder Moa Beckett |location=Auckland |date=2003 |isbn=978-1-86958-937-0 |pages=[https://archive.org/details/centuryinblack0000ronp/page/233 233]}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] het die Wallabies hul groep gewen, nadat hulle in die drie wedstryde teen Roemenië, Ierland en die VSA altesaam slegs 31 punte afgestaan het. In die kwarteindstryd het hulle teen Wallis te staan gekom, met 24–9 geseëvier en die halfeindstryd bereik. Hulle het die verdedigende kampioen Suid-Afrika met 27–21 verslaan. Die halfeindstryd is deur ’n onvergeetlike skepdoel in ekstra tyd deur die [[losskakel]] Stephen Larkham (sy eerste skepdoel in ’n toetswedstryd) en ’n strafdoel van die [[heelagter]] [[Matt Burke]] beslis. Australië het die eindstryd op die nuwe [[Millennium-stadion]] maklik met 35–12 teen die blykbaar moeë Frankryk gewen, die Franse het voorheen in hul halfeindstryd die gunsteling Nieu-Seeland uitgeskakel. Die meeste punte is deur die heelagter Matt Burke aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 1999 het vyf Australiese spelers daarin geslaag om hul tweede rugbywêreldbekertoernooi te wen: Phil Kearns, John Eales, Tim Horan, Jason Little en Dan Crowley. Australië was ook die eerste rugbyspan wat die [[Webb Ellis-beker]] vir ’n tweede keer omhoog kon hou. Weens hul uitstekende prestasies is die Wallabies in 2000 as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2000 |title=Laureus World Sports Awards 2000 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2000 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Die nuwe millennium === [[Lêer:World Cup Telstra stadium.jpg|duimnael|Openingswedstryd van die [[Rugbywêreldbeker 2003]] tussen Argentinië en Australië op die Aussiestadion in Sydney]] [[Lêer:RWC-2007-AUSvsJAP.JPG|duimnael|Australië teen Japan tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]]]] In 2000 was die Australiese beheerliggaam een van die stigterslede van die vastelandse beheerliggaam Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugb]]y, OR).<ref name="islands" /> In dieselfde jaar het Australië die Bledisloebeker verdedig en die [[2000-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks]] vir die eerste keer gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2000 |title=2000 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies het hierdie prestasie in 2001 herhaal en ook hul eerste reeksoorwinning ooit oor die Britse en Ierse Leeus aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2001 |title=2001 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/2001-australia/ |title=2001 Australia |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=6 Oktober 2025 |archive-date=20 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420160949/https://www.lions-tour.com/2001-australia/ |url-status=dead }}</ref> Beide die afrigter MacQueen en kaptein John Eales het gou ná hierdie mylpale afgetree. Hulle is deur die afrigter [[Eddie Jones]] en kaptein George Gregan opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/watch-epic-video-of-eddie-jones-first-wallabies-training-in-2001/ |title=Watch: Epic video of Eddie Jones' first Wallabies training in 2001 |publisher=RugbyPass |author=Liam Heagney |date=18 Januarie 2023 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> As gevolg van die toenemende gewildheid het topvlak-[[rugby league]]spelers soos Mat Rogers, Wendell Sailor en Lote Tuqiri na rugbyunie oorgeskakel en voortaan vir die Wallabies uitgedraf. Dit was in kontras met die vorige eeu, waartydens baie rugbyunie-spelers met salarisse na rugby league gelok is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugbyfix.com/rugbyfix-com-rugby-union-versus-rugby-league-the-cultural-divide/ |title=Switching Between Rugby Union and Rugby League |publisher=rugbyfix.com |date=15 Maart 2010 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2001 is die Wallabies deur die IRR as “span van die jaar” en Rod Macqueen as “afrigter van die jaar” aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2001 |title=IRB Awards 2001 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Wallabies het tydens die [[2002-Drienasiesreeks]] nie daarin geslaag om hul titel te verdedig nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2002 |title=2002 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Aansluitend is hulle weg deur beide Ierland en Engeland verras.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2002/nov/11/rugbyunion.irelandrugbyunionteam |title=Australia caught on green tide |publisher=[[The Guardian]]|author=Ian Malin |date=12 November 2002 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2484021.stm |title=England stun Aussies |publisher=[[BBC]] |author=Matt Majendie |date=16 November 2002 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2003-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks in 2003]] moes Australië die Bledisloebeker afstaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2003 |title=2003 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In dieselfde jaar het die gasheer Australië sy [[Rugbywêreldbeker 2003]]-veldtog op indrukwekkende wyse afgeskop. Tydens die groepfase het die Wallabies Argentinië maklik geklop, gevolg deur [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] en Roemenië. Hulle 142–0-oorwinning oor die Namibiërs is beide die hoogste Australiese oorwinning en die hoogste tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2003-10-25/wallabies-142-namibia-0/1499838 |title=Wallabies 142, Namibia 0 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |author=Stuart Watt |date=25 Oktober 2003 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die laaste groepwedstryd het hulle Ierland naelskraap met 17–16 geklop. Vervolgens het hulle Skotland met 33–16 in die kwarteindstryd uitgeskakel. Die Wallabies het hul grootste oorwinning in dié tyd oor Nieu-Seeland aangeteken deur hulle met 22–10 in die halfeindstryd te verslaan. Daarna het George Gregan die Nieu-Seelanders met die woorde ''Four more years boys, four more years'' (“Nog vier jaar seuns, nog vier jaar”) geterg.<ref name="1995Favourites">{{en}} {{cite web |url=http://worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |title=All set for World Cup semis |publisher=worldcupweb.com |date=14 November 2003 |accessdate=11 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111001951/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |archive-date=11 November 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens ’n spannende eindstryd is die Wallabies deur Engeland met 20–17 verslaan, die eindstryd is kort voor afloop van ekstra tyd deur [[Jonny Wilkinson]] se skepdoel beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die tienjarige herdenking van die professionalisering van rugby in 2005 is die Wallabies se span van die dekade aangekondig. John Eales is deur ’n keuringspaneel van 30 as kaptein aangewys. Ná afloop van die Europese toer in 2005, wat met ’n negatiewe rekord van agt nederlae in nege wedstryde geëindig het, het die pers soos die ''Daily Telegraph'' ’n beroep op die afdanking van beide Eddie Jones en George Gregan gedoen. Die voormalige afrigter Alan Jones het ook vir hul afdanking gepleit. In Desember 2005 het die Australiese Rugbyunie aan die groeiende druk oorgegee en Eddie Jones met John Connolly vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/pm/content/2005/s1522635.htm |title=Eddie Jones sacked from Wallabies |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=2 Desember 2005 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2006-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks in 2006]] het die Wallabies ’n noemenswaardige 49–0-oorwinning oor die Springbokke aangeteken, maar in die oorblywende wedstryde slegs gemengde prestasies behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2006 |title=2006 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In November dieselfde jaar het ’n skaars wegnederlaag teen Ierland gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6163680.stm |title=Ireland 21-6 Australia |publisher=[[BBC]] |date=19 November 2006 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Op 10 Mei 2007 het beide die Walliese en Australiese beheerliggame met die stigting van die James Bevan-trofee daarop besluit om 100 jaar se toetsrugby tussen die twee lande te vier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/welsh/6643203.stm |title=New trophy for Wales v Australia |publisher=[[BBC]] |date=10 Mei 2007 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Dit is genoem na die Australies-gebore Wallies-opgevoede man wat die Walliese span se eerste kaptein was; Australië het die eerste reeks om dié trofee met 2–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/941 |title=2007 Wales tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] het die Wallabies ná deels maklike oorwinnings oor Japan, Wallis, Fidji en Kanada hul groep gewen. In die kwarteindstryd is hulle egter deur Engeland met 12–10 uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Connolly het sy bedanking as hoofafrigter aangebied en is aan die begin van 2008 met Robbie Deans vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/pm/archive/articles/2007/12/14/s2119539.htm |title=Robbie Deans appointed as Wallabies coach |publisher=Australian Broadcasting Corporation |author=Jennifer Macey |date=14 Desember 2007 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat die sleutelspelers George Gregan en [[Stephen Larkham]] ná die teleurstellende toernooi hul loopbane beëindig het, het hy die taak gehad om ’n nuwe span saam te stel. Tydens die [[2008-Drienasiesreeks]] het die Wallabies ’n ambivalente indruk agtergelaat. Hulle het die All Blacks slegs een keer en die Springbokke twee keer verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2008 |title=2008 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Hulle het ook hul ergste nederlaag in dié tyd gely: 8–53 teen Suid-Afrika in [[Johannesburg]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/2008/08/31/springboks-inflict-wallabies-worst-test-loss-ever/ |title=Springboks inflict Wallabies' worst Test loss ever |publisher=The Roar |author=David Beniuk |date=30 Augustus 2008 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2009 het die Wallabies Italië twee keer en Frankryk een keer verslaan, aansluitend het hul prestasies egter agteruitgegaan, nadat hulle tydens die [[2009-Drienasiesreeks]] drie keer deur Nieu-Seeland en twee keer deur Suid-Afrika verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/977 |title=2009 Italy tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/978 |title=2009 France tour to Australasia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2009 |title=2009 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2009 eindjaarrugbytoetsreeks]] is die Wallabies vir die eerste keer in 27 jaar deur Skotland verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/scottish/8369615.stm |title=Scotland 9–8 Australia |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=21 November 2009 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> === Heen en weer sedert 2010 === [[Lêer:Australia vs USA 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Australië teen die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|VSA]] tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:England vs Australia 2015 RWC (2).jpg|duimnael|Australië klop Engeland 33–13 tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] op Twickenham in Londen]] [[Lêer:2017.08.19.20.21.25-AUSvNZL-0003 (35890784923).jpg|duimnael|Australië teen Nieu-Seeland tydens die [[2017 midjaarrugbytoetsreeks]] in Sydney]] [[Lêer:2017.06.17.15.06.26-AUSvSCO anthems-0001 (35370281985).jpg|duimnael|Australië teen Skotland tydens die 2017 midjaarrugbytoetsreeks in Sydney]] [[Lêer:Adelaide Oval hosts Wallabies and Springboks Rugby Union 27 August 2022.jpg|duimnael|Australië teen Suid-Afrika tydens die [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] in Adelaide]] Die Wallabies het tydens [[2010-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks in 2010]] Suid-Afrika geklop, maar hulle is deur Nieu-Seeland verslaan, die Wallabies se tiende agtereenvolgende nederlaag teen die All Blacks, ’n nuwe negatiewe rekord.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2010 |title=2010 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2010 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Wallabies die All Blacks egter in ’n naelskraapse wedstryd in [[Hongkong]] verslaan. Dit was Australië se eerste oorwinning oor Nieu-Seeland in drie jaar.<ref>{{en}} {{cite web |author=Richard Knowler |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/4290888/Wallabies-steal-win-from-All-Blacks |title=Wallabies steal win from All Blacks |publisher=stuff.co.nz |date=31 Oktober 2010 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> 2011 het vir die Wallabies met ’n verrassende tuisnederlaag teen Samoa afgeskop, aansluitend het hulle egter die [[2011-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks in 2011]] gewen en sodoende hul eerste titel in tien jaar ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2011 |title=2011 Tri Nations |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland het die Wallabies Italië verslaan, maar hulle is in die daaropvolgende wedstryd deur Ierland geklop. Ná twee bykomende oorwinnings oor die VSA en [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] het hulle nogtans daarin geslaag om tot die kwarteindstryd te vorder. Hulle het teen die verdedigende kampioen Suid-Afrika te staan gekom, en die Springbokke danksy ’n amper foutlose verdediging naelskraap met 11–9 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/14830348.stm |title=Rugby World Cup 2011: South Africa 9-11 Australia |publisher=[[BBC]] |date=9 Oktober 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die halfeindstryd is die Wallabies egter deur die gasheer en latere kampioen Nieu-Seeland met 20–6 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/teams/australia/5793924/All-Blacks-out-muscle-Wallabies-into-final |title=All Blacks out-muscle Wallabies, into final |publisher=stuff |date=17 Oktober 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die klein finale om die derde plek het hulle Wallis met 21–18 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/9620926.stm |title=Rugby World Cup 2011: Wales 18-21 Australia – as it happened |publisher=[[BBC]] |date=21 Oktober 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2012 is Australië tuis deur Skotland verslaan, dit was hul eerste tuisnederlaag teen die Skotte sedert 1982.<ref>{{en}} {{cite web |author=Colin Moffat |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/18324263 |title=Australia 6–9 Scotland |publisher=[[BBC]] |date=5 Junie 2012 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná die aansluiting van Argentinië by die Drienasiesreeks het dié toernooi [[die Rugbykampioenskap]] geword. Tydens die eerste [[2012-Rugbykampioenskapreeks|Rugbykampioenskapreeks]] het die Australiërs nie daarin geslaag om hul titel te verdedig nie, alhoewel hulle die nuweling twee keer verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2012 |title=2012 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In dieselfde jaar is Italië slegs naelskraap verslaan, nadat [[Luciano Orquera]] in die laaste minuut ’n strafdoel, wat aan Italië sy eerste gelykopuitslag teen die Wallabies sou besorg het, misgeskop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/nov/24/italy-australia-autumn-internationals |title=Australia survive fightback to maintain perfect record against Italy |publisher=[[The Guardian]] |date=24 November 2012 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2013 het die Britse en Ierse Leeus na Australië getoer en twee van die drie toetswedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2013-07-06/lions-roar-past-wallabies-to-break-tour-drought/4803966 |title=Lions Tour 2013: British and Irish Lions break tour drought with third Test rout of Wallabies |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=6 Julie 2013 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Hierdie mislukking en ’n maer wenrekord het daartoe bygedra, dat die hoofafrigter Deans toenemende druk ervaar het. Hy het in Julie 2013, ná ses jaar in die pos, bedank; sy opvolger was Ewen McKenzie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2013-07-09/ewen-mckenzie-unveiled-as-wallabies-coach/4808328 |title=Australian Rugby Union confirms Robbie Deans 'stood down' from Wallabies job on Monday |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=9 Julie 2013 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2013-Rugbykampioenskapreeks]] het die Wallabies twee nederlae elk teen Suid-Afrika en Nieu-Seeland gely, maar twee oorwinnings oor Argentinië aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2013 |title=2013 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die 12–38-tuisnederlaag teen die Springbokke was die destyds ergste vir die Wallabies.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/the-rugby-championship-2013/rugby/story/197175.html |title=Springboks embarrass Wallabies |publisher=ESPNscrum |date=7 September 2013 |accessdate=14 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914173403/http://en.espn.co.uk/the-rugby-championship-2013/rugby/story/197175.html |archive-date=14 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[2013 eindjaarrugbytoetsreeks]] het McKenzie die Wallabies na vier oorwinnings oor Italië, Ierland, Skotland en Wallis geneem. Nadat hulle egter in die eerste wedstryd van die reeks deur Engeland verslaan is, het die Wallabies die Grand Slam misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/wallabies-fall-at-first-grand-slam-hurdle-to-england/ |title=Wallabies fall at first Grand Slam hurdle to England |publisher=[[Superrugby]] |date=3 November 2013 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2014 het die Wallabies vir die eerste keer in vier jaar die Trophée des Bicentenaires ingepalm, nadat hulle drie agtereenvolgende oorwinnings oor Frankryk aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1070 |title=2014 France tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Nadat die Wallabies aansluitend in hul openingswedstryd van die [[2014-Rugbykampioenskapreeks]] teen die All Blacks gelykop gespeel het en daarmee vir die agste agtereenvolgende keer onoorwonne was, het hulle die kans gehad om hul reeks nederlae om die Bledisloebeker, wat in 2012 begin het, te beëindig. Maar ’n 20–51-nederlaag het alle hoop laat gaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-08-23/new-zealand-retains-bledisloe-cup/5692018 |title=All Blacks thump Wallabies 51-20 to retain Bledisloe Cup in thumping bonus point win |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=23 Augustus 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die verdere verloop van die toernooi het die Wallabies hul eerste nederlaag teen Argentinië in 17 jaar gely; dit was die Poemas se eerste oorwinning sedert hul aansluiting by die Rugbykampioenskap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/29495348 |title=Rugby Championship: Argentina 21-17 Australia |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Op 18 Oktober 2014 het McKenzie as hoofafrigter bedank, vier dae later het die ARU [[Michael Cheika]] as sy opvolger aangestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-10-22/aru-announce-michael-cheika-as-wallabies-coach/5832484 |title=Michael Cheika announced as new Wallabies head coach |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=22 Oktober 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In sy eerste toetswedstryd onder Cheika het Australië in [[Cardiff]] sy tiende agtereenvolgende oorwinning oor Wallis aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/bernard-foley-leads-wallabies-to-tight-win-against-wales-20141108-11j7qx.html |title=Bernard Foley leads Wallabies to tight win against Wales |publisher=The Sydney Morning Herald |date=9 November 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-11-09/wallabies-post-10th-straight-win-over-wales-with-33-28-triumph-/5877378 |title=Wallabies post 10th straight win over Wales with 33-28 triumph at Millennium Stadium |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=8 November 2014 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2014 eindjaarrugbytoetsreeks]] is die Wallabies deur Frankryk, Ierland en Wallis verslaan, waardeur hulle na die sesde plek op die wêreldranglys gegly het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2015-03-17/wallabies-fall-to-lowest-ever-world-ranking-of-sixth/6324482 |title=Wallabies fall to lowest-ever ranking of sixth ahead of Rugby World Cup |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=16 Maart 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2015-Rugbykampioenskapreeks]] het die Wallabies hul eerste titel in die nuwe formaat ingepalm, nadat hulle Suid-Afrika, Argentinië en Nieu-Seeland een keer elk verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/live/2015/aug/08/australia-v-new-zealand-rugby-championship-decider |title=Australia 27–19 New Zealand: Rugby Championship decider – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Richard Gadsby |date=19 Oktober 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland is Australië saam met Wallis, Fidji, die gasheer en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] in ’n soort “doodsgroep” geloot. Die Wallabies het in die moeilike tak geslaag en al sy wedstryde gewen, terwyl Engeland vroeg uit die toernooi geskel is. In die kwarteindstryd het Australië teen Skotland te staan gekom, wat 30 sekondes voor die eindfluitjie voorgeloop het, toe die skeidsregter [[Craig Joubert]] aan Australië ’n omstrede strafskop toegeken het, wat deur [[Bernard Foley]] aangeteken is en die Wallabies met 35–34 laat wen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/oct/19/craig-joubert-mistake-penalty-australia-scotland-world-cup |title=Craig Joubert 'made mistake' awarding Australia penalty against Scotland |publisher=[[The Guardian]] |author=James Riach |date=19 Oktober 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/rugby-world-cup/11938951/Australia-35-Scotland-34-match-report-Agony-for-Scots-as-last-minute-Bernard-Foley-penalty-snatches-late-victory.html |title=Australia 35 Scotland 34, match report: Agony for Scots as last-minute Bernard Foley penalty snatches late victory |publisher=[[The Daily Telegraph]] |author=Mick Cleary |date=18 Oktober 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het vervolgens Argentinië in die halfeindstryd met 29–15 verslaan. In die eindstryd het die Wallabies teen die All Blacks met 17–34 verloor, nadat hulle 15 minuut voor die eindfluitjie op 17–21 was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Later dieselfde jaar is die Australiese afrigter Cheika deur Wêreldrugby benoem as “afrigter van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2015-11-02/rugby-world-cup3a-wallabies-boss-michael-cheika-named-world-ru/6904622 |title=Rugby World Cup: Wallabies boss Michael Cheika named World Rugby Coach of the Year |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=2 November 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die jaar 2016 was die begin van ’n ernstige agteruitgang. In Junie het die Wallabies Engeland onder hul afrigter Eddie Jones gehuisves en drie agtereenvolgende toetswedstryde verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1108 |title=2016 England tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Hulle is ook in al drie wedstryde teen die All Blacks verslaan. Australië het die jaar met nederlae teen Ierland en die vierde keer teen Engeland beëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1118 |title=2016 Australia tour to UK, Ireland and France |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die 2017-seisoen het min vordering gesien, nadat die Wallabies verslaan is deur ’n verswakte Skotse span, wat ’n aantal spelers aan die Britse en Ierse Leeus vir hul toer na Nieu-Seeland afgestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jun/17/scotland-australia-rugby-union-gregor-townsend |title=Gregor Townsend hails Scotland’s unity in hard-fought win over Australia |publisher=[[The Guardian]] |date=17 Junie 2017 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Australië het sy middelmatige prestasies tydens die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] voortgesit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2017 |title=2017 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Aan die einde van die seisoen het Australië sy vyfde agtereenvolgende nederlaag teen Engeland gely, saam met ’n rekordnederlaag teen Skotland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/42016805 |title=Autumn international: England 30–6 Australia |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=18 November 2017 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/nov/25/scotland-australia-autumn-international-match-report |title=Byron McGuigan and Scotland hammer Australia after Sekope Kepu’s red |publisher=[[The Guardian]] |author=Stuart Bathgate |date=25 November 2017 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 2018 het die Wallabies twee van drie toetswedstryde teen Ierland verloor, en vervolgens vier van hul ses wedstryde tydens die [[2018-Rugbykampioenskapreeks]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/1423 |title=2018 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2018 |title=2018 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Gedurende herfs het die Wallabies hul eerste nederlaag teen Wallis in tien jaar gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/46130635 |title=Autumn internationals: Wales 9–6 Australia |publisher=[[BBC]] |author=Dafydd Pritchard |date=10 November 2018 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Altesaam het hulle in 2018 slegs vier van hul 13 toetswedstryde gewen, wat as hul ergste kalenderjaar beskou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/rugby-year-in-review-wallabies-suffer-tough-year-on-and-off-the-field-20181216-p50mkd.html |title=Rugby year in review: Wallabies suffer tough year on and off the field |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Georgina Robinson |date=22 Desember 2018 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/26/rugby-australia-must-act-as-wallabies-worst-calendar-year-finishes |title=Rugby Australia must act as Wallabies' worst calendar year finishes |publisher=[[The Guardian]] |author=Bret Harris |date=25 November 2018 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2019-Rugbykampioenskapreeks]] het Australië die All Blacks met 47–26 verslaan, een van die ergste Nieu-Seelandse nederlae in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49305836 |title=Australia thrash All Blacks 47–26 in Rugby Championship in Perth |publisher=[[BBC]] |date=10 Augustus 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die daaropvolgende wedstryd om die Bledisloebeker het Nieu-Seeland met 36–0 wraak geneem. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in [[Japan]] het die Wallabies in die groepfase Fidji, Uruguay en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] verslaan. ’n Naelskraapse nederlaag teen Wallis in hul laaste groepwedstryd het beteken, dat die Wallabies in die kwarteindstryd teen Engeland te staan gekom het. Ná ’n swak 16–40-nederlaag is die toernooi én die seisoen vir die Wallabies beëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=26 September 2022}} {{dooie skakel}}</ref> Michael Cheika het die volgende dag van sy pos as hoofafrigter bedank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/cheika-quits-wallabies-coach-falls-on-sword-after-world-cup-exit-20191020-p532h2.html |title=Cheika quits: Wallabies coach falls on sword after World Cup exit |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Ton Decent |date=20 Oktober 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In November 2019 is Dave Rennie as sy opvolger benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/2019/11/19/wallabies-coach-announcement |title=UPDATED: Wallabies win \"significant fight\" for Rennie's services after \"late\" All Blacks interest |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Beth Newman |date=20 November 2019 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Ná sy terugkeer in die span is [[Christian Leali’ifano]] in 2020 as Laureus se “terugkoms van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2020 |title=Laureus World Sports Awards 2020 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2020 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Springbokke het vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] nie aan die [[2020-Drienasiesreeks]] deelgeneem nie en die Wallabies het ná een oorwinning en nederlaag elk teen die All Blacks asook twee gelykopuitslae teen die Poemas in die derde en dus laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/3?Stagione=2020 |title=2020 The Rugby Championship |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In die eerste wedstryd is Australië deur Nieu-Seeland met 43–5 verneder, hul ergste nederlaag teen dié buurland in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2020-10-31/all-blacks-thrash-wallabies-to-retain-bledisloe-cup-in-sydney/12831976 |title=Australia thrashed 43–5 by New Zealand in record loss as All Blacks retain Bledisloe Cup in Sydney |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=31 Oktober 2020 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2021 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Wallabies hul tuisreeks teen die Franse met 2–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/wallabies-v-france-third-test-how-to-watch-chanel-live-blog-match-report-rugby-union-2021717 |title=Wallabies pull off famous win over France after Koroibete red card |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nathan Williamson |date=17 Julie 2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2021-Rugbykampioenskapreeks]] kon hulle vir die eerste keer vier wedstryde wen, waarna hulle ná die All Blacks die tweede plek behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/four-straight-as-wallabies-power-past-pumas/ |title=Four Straight As Wallabies Power Past Pumas |publisher=[[Superrugby]] |date=2 Oktober 2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] het met ’n oorwinning oor Japan begin, maar die Wallabies het vir die eerste keer in 45 jaar al hul wedstryde in Europa verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/300459372/horrendous-rennie-rips-into-officials-after-14man-wallabies-fall-to-wales |title='Horrendous’: Rennie rips into officials after 14-man Wallabies fall to Wales |publisher=Stuff |author=Sam Phillips |date=21 November 2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks]] se tuisreeks teen Engeland het Australië met 1–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jul/16/australia-england-third-test-rugby-union-match-report |title=Marcus Smith’s breakaway sparks England to series victory over Australia |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=16 Julie 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] het die Wallabies twee oorwinnings aangeteken, maar ook vier nederlae gely, waaronder ’n rekordnederlaag teen Argentinië (met 17–48).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/trc-rd2-argentina-cruise-to-victory-over-australia/ |title=Argentina Cruise to victory over Australia |publisher=[[Superrugby]] |date=14 Augustus 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die [[2022 eindjaarrugbytoetsreeks]] is Australië vir die eerste keer ooit deur Italië geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://autumnnationsseries.com/report/capuozzo-double-inspires-italy-to-historic-success/#report |title=Capuozzo double inspires Italy to historic success |publisher=Autum Nations Series |date=12 November 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Januarie 2023 is die hoofafrigter Rennie vervang met Eddie Jones, wat voorheen van 2001 tot 2005 dié pos beklee het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2023-01-16/wallabies-sack-dave-rennie-coach-eddie-jones-rugby-world-cup/101858008 |title=Dave Rennie sacked, Eddie Jones back as Wallabies coach eight months before 2023 Rugby World Cup |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=15 Januarie 2023 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die verkorte [[2023-Rugbykampioenskapreeks]] het hulle al drie hul wedstryde verloor en vir die eerste keer in die laaste plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66348302 |title=Australia 7–38 New Zealand: All Blacks hammer Wallabies to win Rugby Championship |publisher=[[BBC]] |date=29 Julie 2023 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Hierdie afwaartse neiging het tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk aangehou, toe die Wallabies [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] met 35–15 en Georgië met 34–14 kon klop, maar teen Fidji hul eerste nederlaag in 69 jaar met 15–22 en teen Wallis ’n rekordnederlaag met 6–40 gely het, waarmee hulle vir die eerste keer ooit die uitklopfase misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/876552/australia-rugby-world-cup-2023-review |title=Australia: Rugby World Cup 2023 review |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=9 Oktober 2023 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Januarie 2024 het Joe Schmidt as hoofafrigter oorgeneem by Eddie Jones.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/jan/18/joe-schmidt-replace-eddie-jones-australia-head-coach-rugby-union |title=Joe Schmidt confirmed to replace Eddie Jones as Wallabies coach |publisher=[[The Guardian]] |author=Angus Fontaine |date=19 Januarie 2024 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die [[2024-Rugbykampioenskapreeks]] het vir die Wallabies weer teleurstellend verloop, nadat hulle slegs een naelskraapse wegoorwinning oor die Poemas kon aanteken (met 20–19), waarop ’n rekordwegnederlaag teen dié span gevolg het (met 27–67), waarmee hulle weer die laaste plek beklee het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/ce81zgvqqmgo |title=What have we learned from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=29 September 2024 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In 2025 het die Wallabies hul tweede agtereenvolgende reeksnederlaag teen die Britse en Ierse Leeus gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2025/aug/02/australia-v-british-irish-lions-third-test-live-score-updates-wallabies-rugby-union |title=Australia beat British & Irish Lions 22-12 in third Test after weather delay – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Lee Calvert |date=2 Augustus 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] het die Wallabies een oorwinning elk oor die Springbokke en die Pumas aangeteken, maar in albei wedstryde teen die All Blacks nederlae gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/c2375g123zgo |title=What did we learn from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=5 Oktober 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> In Junie 2026 is Joe Schmidt opgevolg deur Les Kiss wat die Wallabies op die [[Rugbywêreldbeker 2027]] tuis sal voorberei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/joe-schmidt-to-stay-as-wallabies-coach-until-2026-les-kiss-anointed-successor-2025429 |title=Joe Schmidt to stay as Wallabies coach until mid-2026, Les Kiss anointed successor |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nathan Williamson |date=25 April 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:Red necked wallaby444.jpg|duimnael|’n Jong Australiese wallaby-wyfie]] Die Wallabies speel in Australië se tradisionele sportkleure groen en goud. Voor die bekendstelling van ’n nasionale trui het die Wallabies in die spankleure van die gasheerdeelstaat gespeel.<ref name="jerseyinfo">{{en}} {{cite web |url=http://aru.rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru,183.html |title=History of the Australian Jersey |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807135510/http://aru.rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru%2C183.html |archive-date=7 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Australiese wapen het dikwels die deelstaatskenteken op die trui vervang, en verskeie skakerings van hierdie kleure is in ’n aantal wedstryde in die vroeë 1900’s gebruik.<ref name="jerseyinfo" /> In 1928 het die beheerliggame saamgestem “dat die Australiese verteenwoordigende amateurkleure groen en goud gebruik sal word”.<ref name="jerseyinfo" /> In die volgende jaar het die All Blacks na Australië getoer, en die Wallabies se trui was smaraggroen met die Australiese wapen op; met groen sokkies met tralies aan die bokant.<ref name="jerseyinfo" /> Gedurende die 1930’s het die trui amper dieselfde gebly, met klein veranderinge hier en daar.<ref name="jerseyinfo" /> Toe die Wallabies in 1933 vir die eerste keer na Suid-Afrika getoer het, het die besoekers hemelblou truie gedra om verwarring te voorkom, omdat destyds albei spanne donkergroen truie gebruik het. Tydens die Australiese toer in 1953 het die Suid-Afrikaners tydens die toetswedstryde wit truie gedra. Tydens hul 1961-toer het die Wallabies in goue truie uitgedraf om verdere verwarring te vermy.<ref name="strip">{{en}} {{cite web |url=http://rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru,183.html |title=History of the ARU |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=19 Augustus 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060819163106/http://rugby.com.au/about_the_aru/history_of_the_aru/history_of_the_aru%2C183.html |archive-date=19 Augustus 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wegtrui is gewoonlik groen of wit, alhoewel die Wallabies tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] se wedstryd teen [[Roemeense nasionale rugbyspan]] ’n groen en goud streeptrui, met groen broeke en sokkies gedra het. Canterbury se ontwerp vir Australië se [[Rugbywêreldbeker 2007]]-trui met ’n geboë geelbruin paneel regoor die bors het soos ’n [[bra]] gelyk en heelwat kritiek ontlok.<ref name="RWC07Jersey">{{en}} {{cite web |url=http://www.rucksandrolls.com/larkham-gregan-giteau-wallabies-rwc-07-jersey/ |title=The Wallabies New World Cup Jersey...ouch... |publisher=rucksandrolls.com |date=25 Junie 2007 |accessdate=27 Junie 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070627154006/http://www.rucksandrolls.com/larkham-gregan-giteau-wallabies-rwc-07-jersey/ |archive-date=27 Junie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit het die ''Sydney Morning Herald''' se hoof-rugbykorrespondent ’n satiriese stuk in sy rubriek laat verskyn, waarin die trui met Kramer en Frank Costanza se bekende mansbra van ''Seinfeld'' vergelyk word.<ref name=growden-2007>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/12/1183833690325.html |title=Just one big Boks of contradictions |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Greg Growden |date=13 Julie 2007 |accessdate=15 Julie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715064706/http://rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/12/1183833690325.html |archive-date=15 Julie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2010 het KooGa die klereborg geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugby.com.au/news/article,134179.html |title=KooGa appointed apparel sponsor for Qantas Wallabies from 2010 |accessdate=30 Oktober 2009 |publisher=[[Rugby Australia]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030052448/http://rugby.com.au/news/article%2C134179.html |archive-date=30 Oktober 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste KooGa-trui vir die Wallabies is gebruik van 2010 tot die afsluiting van die 2012-seisoen; vir die 2012-seisoen is egter ’n ander soort broeke en sokkies ontwerp. KooGa het in 2013 ’n nuwe uitrusting vir die reeks teen die Britse en Ierse Leeus bekendgestel. BLK Sport, voorheen die Australiese onderafdeling van KooGa, het die klereborg ná hierdie toer geword, en die BLK-embleem het KooGa s’n op die trui vir die 2013-[[lente]]toer vervang. In Oktober 2013 het die ARU aangekondig dat Asics vanaf 2014 die klereborg sal word. Tydens die derde 2017-Bledisloebekertoets het die Wallabies vir die eerste keer ’n trui met ’n inheemse [[Aborigines]]-ontwerp gedra. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] het hulle in ’n soortgelyke trui uitgedraf. Die bynaam “Wallabies” verwys na die wallaby wat aan die grootste deel van Australië inheems is. Die naam het tydens die span se eerste toer na die Verenigde Koninkryk en Noord-Amerika in 1908 ontstaan. Die Nieu-Seelandse span het pas ’n toer voltooi en die Engelse pers het hulle “All Blacks” gedoop. Daar is voorgestel dat Australië ook ’n bynaam sal kry, en ''rabbits'' (“konyne”) was een van die byname wat deur die Engelse koerante voorgestel is.<ref name="Annual Report 2008" /><ref name="Reason58" /> Die Australiërs het dit verwerp, en wou nie hê dat die nasionale span deur ’n ingevoerde “pes” verteenwoordig word nie. Hulle het eerder die inheemse Wallaby gekies, wat dadelik gewild geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rl1908.com/clubcomps/origins.htm |title=Club Histories – New Speculations |author=Sean Fagan |accessdate=21 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061021080342/http://www.rl1908.com/clubcomps/origins.htm |archive-date=21 Oktober 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Oorspronklik is slegs toerende spanne “Wallabies” genoem; as Australië tuis gespeel het, is na hulle as “Internasionale” verwys.<ref name="Annual Report 2008" /><ref name="wallabyinfo">{{en}} {{cite web |url=http://aru.rugby.com.au/qantas_wallabies/brief_history/who_are_the_wallabies,143.html |title=A brief history |publisher=[[Rugby Australia]] |accessdate=14 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814162752/http://aru.rugby.com.au/qantas_wallabies/brief_history/who_are_the_wallabies%2C143.html |archive-date=14 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die span se gelukbringer staan bekend as ''Wally'' en is ’n Wallaby. == Truiverskaffers en -borge == [[Lêer:Australia - Ireland 15-11-2006-1.jpg|duimnael|Die ou Australiese rugbytrui gedurende die 2000’s]] Sedert die 1970’s het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan=2| Truiverskaffer ! colspan=2| Truiborg |- ! scope="col" style="width:6.6em;"| Tydperk ! scope="col" style="width:8.9em;"| Handelsmerk ! scope="col" style="width:8.9em;"| Handelsmerk ! scope="col" style="width:6.6em;"| Tydperk |- |1975–1988 |[[Adidas]] |style="border-bottom:0;"| – |style="border-bottom:0;"|tot 1989 |- |rowspan=3|1989–1996 |rowspan=3|[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |style="border-top:0; font-size:60%;"|&nbsp; |style="border-top:0; font-size:60%;"|&nbsp; |- |[[Castlemaine XXXX]] |1990–1994 |- |rowspan=2|[[Schweppes]] |rowspan=2|1995–1997 |- |rowspan=2|1997–1999 |rowspan=2|[[Reebok (maatskappy)|Reebok]] |- |rowspan=2|[[Vodafone]] |rowspan=2|1998–2003 |- |rowspan=2|2000–2009 |rowspan=2|[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |- |rowspan=4|[[Qantas]] |rowspan=4|2004–2020 |- |rowspan=2|2010–2013 |[[KooGa]] |- |[[Beyond Limits Known|BLK]] |- |style="border-bottom:1px solid transparent;padding:2px;"| |style="border-bottom:1px solid transparent;padding:2px;"| |- |rowspan="2" style="border-top:1px solid transparent;"| sedert 2014 |rowspan="2" style="border-top:1px solid transparent;"| [[Asics]] |- |[[Cadbury]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sydneynewstoday.com/rugby-australia-announces-cadbury-as-major-wallabies-sponsor/182299/ |title=Rugby Australia announces Cadbury as major Wallabies sponsor |publisher=Sydney News Today |author=Quinton Tahiri |date=13 Mei 2021 |accessdate=6 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210706040214/https://sydneynewstoday.com/rugby-australia-announces-cadbury-as-major-wallabies-sponsor/182299/ |archive-date=6 Julie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |sedert 2014 |} == Tuisstadions == {{Location map+ |Australië |caption=Kaart van Australië se huidige tuistadions |places= {{Location map~ |Australië |label=[[ANZ-stadion|ANZ]] |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-33 |lat_min=-50 |lat_sec=-50 |lon_deg=151 |lon_min=3 |lon_sec=48 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Perth Ovaal|nib]] |position=right |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-31 |lat_min=-57 |lat_sec=-4 |lon_deg=115 |lon_min=53 |lon_sec=20.5 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Docklands-stadion|Docklands]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-37 |lat_min=-48 |lat_sec=-59 |lon_deg=144 |lon_min=56 |lon_sec=51 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Suncorpstadion|Langpark]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-27 |lat_min=-27 |lat_sec=-53 |lon_deg=153 |lon_min=0 |lon_sec=34 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Sydney Voetbalstadion|Allianz]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-33 |lat_min=-53 |lat_sec=-21 |lon_deg=151 |lon_min=13 |lon_sec=31 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Melbourne Reghoekige Stadion|AAMI]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-37 |lat_min=-49 |lat_sec=-31 |lon_deg=144 |lon_min=59 |lon_sec=2 }} {{Location map~ |Australië |label=[[Perthstadion|Optus]] |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-31 |lat_min=-56 |lat_sec=-45 |lon_deg=115 |lon_min=52 |lon_sec=12 }} }} Net soos ander vername rugbylande soos Argentinië, Frankryk, Nieu-Seeland en Suid-Afrika beskik Australië oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Wallabies speel hul toetse eerder op ’n verskeidenheid stadions dwarsoor Australië. Van die stadions sluit in [[ANZ-stadion]] in Sydney, [[Suncorpstadion|Langpark]] in Brisbane, [[Melbourne Reghoekige Stadion|AAMI-park]] en [[Docklands-stadion]] in Melbourne, asook [[Perthstadion|Optusstadion]] en [[Perth Ovaal|nib-stadion]] in Perth. Van die stadions wat voorheen tradisioneel vir Wallabies-wedstryde gebruik is, sluit in Sydney se Concord-ovaal, die [[Sydney-krieketveld]] en Sportgrond, asook [[Ballymorestadion|Ballymore]] en die Exhibition Ground in Brisbane. Die Sydney-krieketveld het in 1899 Australië se eerste toetswedstryd teen die Britse Leeus gehuisves. Met een uitsondering (in 1958 in Melbourne) het die Wallabies hul tuiswedstryde tot in 1998 slegs in Sydney of Brisbane gespeel. Die Wallabies speel hul meeste tuiswedstryde op die ANZ-stadion in Sydney (met ’n rekordskare van 109&nbsp;874 teen die All Blacks), op die Docklands-stadion in Melbourne, met ’n rekordskare (teen Engeland) van 54&nbsp;868, op die [[Suncorpstadion]] in Brisbane, met ’n rekordskare van 52&nbsp;498 of op die [[Subiaco Ovaal]] in Perth. Die rekordskare in die ANZ-stadion teen die All Blacks is die hoogste aantal toeskouers tydens enige rugbywedstryd. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1987|Rugbywêreldbeker 2003|Rugbywêreldbeker 2027}} [[Lêer:World Cup Australia.jpg|duimnael|Die [[Sydneyhawebrug]] tydens die Rugbywêreldbeker 2003]] Die eerste Rugbywêreldbeker 1987 is saam deur Australië en Nieu-Seeland aangebied. Van die wedstryde was soos volg opgedeel: Groep 1 (wat die Wallabies ingesluit het) is in [[Brisbane]] en [[Sydney]] gespeel, een wedstryd van Groep 2 (dié tussen Ierland en Tonga) is ook in Brisbane se [[Ballymorestadion]] aangebied. Daarbenewens het Brisbane en Sydney een kwarteindstryd elk, asook onderskeidelik een halfeindstryd, aangebied. Al die ander wedstryde het in Nieu-Seeland plaasgevind. Australië het altesaam elf wedstryde gehuisves, terwyl die oorblywende 21 wedstryde in Nieu-Seeland gespeel is. Die Rugbywêreldbeker 2003 is dwarsdeur Australië aangebied, veral langs die ooskus, hoewel oorspronklik ook wedstryde in Nieu-Seeland beplan was. Die 48 wedstryde is in elf stadions gehuisves, met die [[Sydney Voetbalstadion|Telstra-stadion]] in Sydney wat die halfeindrondte, die klein finale om die derde plek en die eindstryd tussen die Wallabies en Engeland aangebied het. Van Australië se ander stadions tydens dié toernooi was: die ANZ-stadion in Sydney, Docklands-stadion in [[Melbourne]], [[Suncorpstadion|Langpark]] in Brisbane, [[Subiaco Ovaal]] in Perth, Adelaide Ovaal in Adelaide, Willows Sportkompleks in [[Townsville]], Canberrastadion in [[Canberra]], Central Coast-stadion in Gosford, Yorkpark in Launceston en Wollongong Showground in [[Wollongong]]. Australië sal die Rugbywêreldbeker 2027 aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> == Toetswedstryde == [[Lêer:Australia IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Australië se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Australië het 350 van sy 692 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 50,58%. Australië se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=6;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Australia |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 45 || 31 || 10 || 4 || 68,89 |- | {{BILru}} || 26 || 7 || 19 || 0 || 26,92 |- | {{ENGru}} || 57 || 27 || 29 || 1 || 47,37 |- | {{FIJru}} || 24 || 20 || 3 || 1 || 83,33 |- | {{FRAru}} || 54 || 29 || 23 || 2 || 53,70 |- | {{GEOru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLru}} || 40 || 22 || 17 || 1 || 55,00 |- | {{ITAru}} || 21 || 19 || 2 || 0 || 90,48 |- | {{JPNru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{KORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NZLru}} || 181 || 45 || 128 || 8 || 24,86 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Nieu-Seeland Māori || 16 || 8 || 6 || 2 || 50,00 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RUSru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 83,33 |- | {{SCOru}} || 35 || 22 || 13 || 0 || 62,86 |- | {{ESPru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RSAru}} || 97 || 41 || 53 || 3 || 42,27 |- | {{TGAru}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{URUru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 49 || 34 || 14 || 1 || 69,39 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''692''' || '''350''' || '''319''' || '''23''' || '''50,58''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur beide [[Nieu-Seeland Rugby]] en die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] nieerkende wedstryde teen die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] (1920–1928) is nie in die lys nie, alhoewel [[Rugby Australia]] hulle as toetswedstryde erken. == Wedywering met ander nasionale spanne == [[Lêer:Australia nz first 1903.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Australië en Nieu-Seeland op 15 Augustus 1903 in Sydney]] [[Lêer:England v australia 1909.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Australië en Engeland op 9 Januarie 1909 in [[Blackheath, Londen|Blackheath]]]] Veral met die ander twee groot spanne van die Suidelike Halfrond, die Nieu-Seelandse All Blacks en die Suid-Afrikaanse Springbokke, handhaaf Australië ’n intensiewe wedywering. Die tradisionele sportiewe wedywering teen die buurland Nieu-Seeland geniet in Australië ’n besondere status. Sedert 1996 neem al drie spanne aan die jaarlikse Drienasies of die Rugbykamioenskap deel. Soos in ander sportsoorte (veral [[krieket]], [[rugby league]], [[netbal]] en op die [[Statebondspele]]) handhaaf Australië tradisioneel goeie wedywering met sy buurland Nieu-Seeland,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/more-sports/mad-tuesday-11-things-you-never-wanted-to-know-about-the-trans-tasman-sporting-rivalry/news-story/ae6dd16e7f4cec90ec146c176f497ebf |title=Mad Tuesday: 11 things you never wanted to know about the Trans Tasman sporting rivalry |publisher=Fox Sports |author=Trevor Marshallsea |date=3 Mei 2016 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/oct/29/the-encounters-that-have-underpinned-trans-tasman-sporting-rivalry |title=The encounters that have underpinned trans-Tasman sporting rivalry |publisher=[[The Guardian]] |author=Russell Jackson |date=28 Oktober 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> waarna dikwels as “wedywering onder sibbes” (''sibling rivalry'') verwys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/australia-vs-new-zealand-an-intense-sibling-rivalry-where-nothing-else-matters-than-win-502235 |title=Australia vs New Zealand, an intense sibling rivalry where nothing else matters than 'win' |publisher=Cricket Country |author=Suvajit Mustafi |date=28 Maart 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/67529059/top-ten-nzaustralia-clashes |title=Top ten NZ/Australia clashes |publisher=Stuff |authors=Rosanna Price, Henry Cooke |date=27 Maart 2015 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die eerste toetswedstryd tussen albei spanne is tydens die Nieu-Seelandse besoek aan Australië in 1903 gespeel. Sedert 1932 ding albei spanne mee om die Bledisloebeker, een van die oudste trofeë in internasionale rugby. Van die 181 toetswedstryde tot dusver het Nieu-Seeland 128 gewen, Australië 45, met agt gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver vier keer ontmoet (in 1991, 2003, 2011 en 2015), waarvan albei spanne twee wedstryde elk gewen het. Albei lande het al belangrike rugbytoernooie soos die [[Rugbywêreldbeker 1987]] saam aangebied. Die [[Rugbywêreldbeker 2003]] is oorspronklik ook aan albei rugbylande toegewys, maar ná ’n kontraktuele dispuut oor grondtekenregte tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR is Australië as alleenlike gasheer aangewys. Daarbenewens het hulle in die eindstryd van die Rugbywêreldbeker 2015 ontmoet, wat die All Blacks gewen het. Net soos die ander rugbylande van die Suidelike Halfrond handhaaf Australië ’n wedywering met die nasionale spanne van die Noordelike Halfrond. Net só het Australië tydens drie van sy vier eindstrydverskynings teen spanne van die Noordelike Halfrond te staan gekom (twee keer teen Engeland en een keer teen Frankryk, waarvan die Wallabies die eindstryd in 1991 teen Engeland en in 1999 teen Frankryk gewen het). ’n Bykomende aspek in hul wedywering met Engeland is die sedert die laat 19de eeu bestaande intensiewe, sportiewe wedywering tussen Australië en Engeland, wat ook in ander sportsoorte (veral [[krieket]] en op die Statebondspele) ’n besondere status geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newstatesman.com/politics/sport/2017/11/why-england-and-australia-love-hate-each-other |title=Why England and Australia love to hate each other |publisher=New Statesman |author=Simon Barnes |date=25 November 2017 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Van 1997 tot 2022 het Australië en Engeland meegeding om die Cookbeker (genoem na [[James Cook]]), asook in 2001 en 2013 teen die Britse en Ierse Leeus om die Tom Richards-beker; teen Frankryk is sedert 1989 die Trophée des Bicentenaires op die spel, teen Skotland sedert 1998 die Hopetounbeker, teen Ierland sedert 1999 die Lansdownebeker en teen Wallis sedert 2007 die James Bevan-trofee.<ref name="Part One">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Part Two">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Cookbeker is in 2022 met die Ella-Mobbs-trofee (genoem na die Australiese rugbyspeler en [[Aborigines|Aborigine]] [[Mark Ella]], asook die Engelse rugbyspeler [[Edgar Mobbs]]) vervang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/doing-the-right-thing-ella-welcomes-cook-cup-name-change-20220616-p5aub8.html |title=‘Doing the right thing’: Ella welcomes Cook Cup name change |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Iain Payten |date=17 Junie 2022 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Tom Richards-beker is in 2021 met die Lions Series-trofee vervang, wat aan die wenner van elke vierjaarlikse Leeus-reeks oorhandig word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionsrugby.com/en/news/lions-and-springboks-to-play-for-new-tour-trophy-created-by-thomas-lyte |title=Lions and Springboks to play for new Tour trophy created by Thomas Lyte |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |date=4 Mei 2021 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Webb Ellis Cup.jpg|duimnael|upright|Australië het in 1991 en 1999 die [[Webb Ellis-beker]] omhoog gehou]] Australië het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en die [[Webb Ellis-beker]], waarom vierjaarliks meegeding word, twee keer omhoog gehou: tydens die tweede Rugbywêreldbeker 1991 en die vierde Rugbywêreldbeker 1999. Daarmee het die Wallabies die eerste span geword, wat die titel twee keer ingepalm het. Tydens die eerste Rugbywêreldbeker 1987, wat Australië saam met Nieu-Seeland aangebied het, is die Wallabies in die halfeindstryd deur Frankryk uitgeskakel en is in die daaropvolgende klein finale om die derde plek deur Wallis verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 2003 tuis is die Wallabies in die eindstryd in ekstra tyd deur Engeland geklop. In 2011 is hulle deur die verdedigende kampioen en gasheer Nieu-Seeland in die halfeindstryd verslaan, maar het die klein finale om die derde plek teen Wallis gewen. In 2015 het hulle die eindstryd gehaal, maar Australië is deur Nieu-Seeland verslaan. Die Wallabies se tot dusver ergste toernooiverloop tydens rugbywêreldbekertoernooie is hul uitskakeling ná die groepfase tydens die 2023-toernooi. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Vierde plek |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || '''Kampioen''' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Kwarteindrondte |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || '''Kampioen''' |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Naaswenner |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Kwarteindrondte |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Derde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Naaswenner |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer as gasheer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Drienasies/Rugbykampioenskap === [[Lêer:Bledisloe Cup on display in Sydney 2014.jpg|duimnael|upright|Tydens die Rugbykampioenskap ding onder andere Australië en Nieu-Seeland om die [[Bledisloebeker]] mee]] Australië se enigste jaarlikse toernooi is die Rugbykampioenskap (voorheen die Drienasies), waar hulle teen drie ander lande van die Suidelike Halfrond speel: Nieu-Seeland en Suid-Afrika sedert 1996; Argentinië het in 2012 by dié toernooi aangesluit. Australië het die toernooi tot dusver vier keer gewen: in [[2000-Drienasiesreeks|2000]], [[2001-Drienasiesreeks|2001]], [[2011-Drienasiesreeks|2011]] en [[2015-Rugbykampioenskapreeks|2015]]. As deel van die Rugbykampioenskap ding die Wallabies ook met die Poemas om die [[Poematrofee]] (sedert 2000), met die All Blacks om die [[Bledisloebeker]] (sedert 1932) en met die Springbokke om die [[Mandela Uitdaagplaat]] (sedert 2000) mee.<ref name="Part Two" /> {{Drie-Nasiesrekord}} {{Die Rugbykampioenskap-rekord}} <small>Punte word soos volg toegeken: 4 punte vir ’n oorwinning, 2 punte vir ’n gelykopuitslag, 0 punte vir ’n nederlaag (saam met moontlike bonuspunte), 1 bonuspunt vir ten minste drie drieë meer as die teenstander, 1 bonuspunt vir ’n nederlaag met minder as sewe punte.</small> === Ander toetswedstryde === [[Lêer:Rugby1.jpg|duimnael|Die Trophée des Bicentenaires]] [[Lêer:Hopetoun Cup.jpg|duimnael|upright|Die Hopetounbeker]] Gedurende die amateurtydperk het die Wallabies maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Australië getoer. Die Wallabies het een keer ’n Grand Slam behaal, d.w.s. ’n oorwinning oor die vier Tuisnasies Engeland, Ierland, Skotland en Wallis tydens dieselfde toer (in 1984). Australië is ook die enigste span van die Suidelike Halfrond wat tydens dieselfde toer deur al die vier Tuisnasies verslaan is (in 1957/58); met ’n bykomende nederlaag teen Frankryk. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Australië en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die Wallabies na Europa. Een van die mees tradisionele trofee in internasionale rugby is die Bledisloebeker. Australië en Nieu-Seeland ding sedert 1932 om dié beker mee, sedert 1996 tydens die Drienasiesreeks en sedert 2012 as deel van die Rugbykampioenskap. Tydens dié toernooi ding Australië sedert 2000 ook met Suid-Afrika mee om die [[Mandela Uitdaagplaat]]. Sedert 1989 ding die Wallabies met Frankryk mee om die Trophée des Bicentenaires, van 1997 tot 2022 met Engeland om die Cookbeker, sedert 1998 met Skotland om die Hopetounbeker, sedert 1999 met Ierland om die Lansdownebeker, in 2001 en 2013 met die Britse en Ierse Leeus om die Tom Richards-beker, sedert 2007 met Wallis om die James Bevan-trofee<ref name="Part One" /><ref name="Part Two" /> en sedert 2025 met Fidji om die Vuvale Bowl.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://pmn.co.nz/read/sports/why-flyings-fijians-are-priority-for-wallabies-not-lions |title=Why Wallabies are prioritising Flying Fijians over the Lions |publisher=Pacific Media Network |author=Christine Rovoi |date=4 Julie 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> Die Cookbeker is in 2022 met die Ella-Mobbs-trofee vervang en die Tom Richards-beker in 2021 met die Lions Series-trofee. === Olimpiese Spele === Australië het een keer aan Olimpiese rugbytoernooie deelgeneem en is dié keer as Olimpiese kampioen gekroon. * [[Olimpiese Somerspele 1908]]: '''Olimpiese kampioen''' == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Wallabiesspan gevorm tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/wallabies-squad-springboks-tests-rugby-championship-edmed-salakaia-loto-202587 |title=Edmed, Salakaia-Loto named in Wallabies squad for Springboks Tests |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nathan Williamson |date=7 Augustus 2025 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Ryan Lonergan]] || [[Skrumskakel]] || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Tate McDermott]] || Skrumskakel || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | 45 |- | [[Nic White]] || Skrumskakel || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | 73 |- | [[Ben Donaldson]] || [[Losskakel]] || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | 19 |- | [[Tane Edmed]] || Losskakel || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[James O’Connor]] || Losskakel || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] || style="text-align:center" | 64 |- | [[Josh Flook]] || [[Senter]] || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Len Ikitau]] || Senter || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | 43 |- | [[Hunter Paisami]] || Senter || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | 31 |- | [[Joseph Suaʻaliʻi]] || Senter || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |- | [[Max Jorgensen]] || [[Vleuel]] || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | 11 |- | [[Andrew Kellaway]] || Vleuel || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | 41 |- | [[Dylan Pietsch]] || Vleuel || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}6 |- | [[Corey Toole]] || Vleuel || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Tom Wright]] || [[Heelagter]] || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | 41 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Josh Nasser]] || [[Haker]] || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0|00}}6 |- | [[Brandon Paenga-Amosa]] || Haker || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0}}21 |- | [[Billy Pollard]] || Haker || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}10 |- | [[Angus Bell]] || [[Stut]] || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}39 |- | [[Zane Nonggorr]] || Stut || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}12 |- | [[Tom Robertson]] || Stut || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0}}33 |- | [[Aidan Ross]] || Stut || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[James Slipper]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Stut || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | 147 |- | [[Taniela Tupou]] || Stut || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}59 |- | [[Nick Frost (rugbyspeler)|Nick Frost]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}29 |- | [[Lukhan Salakaia-Loto]] || Slot || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}41 |- | [[Will Skelton]] || Slot || [[Stade Rochelais|La Rochelle]] || style="text-align:center" | {{0}}33 |- | [[Jeremy Williams]] || Slot || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0}}14 |- | [[Nick Champion de Crespigny]] || [[Losvoorspeler]] || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0|00}}1 |- | [[Langi Gleeson]] || Losvoorspeler || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || style="text-align:center" | {{0}}17 |- | [[Tom Hooper]] || Losvoorspeler || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}13 |- | [[Fraser McReight]] || Losvoorspeler || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}29 |- | [[Carlo Tizzano]] || Losvoorspeler || [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] || style="text-align:center" | {{0|00}}8 |- | [[Rob Valetini]] || Losvoorspeler || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || style="text-align:center" | {{0}}53 |- | [[Harry Wilson]] || Losvoorspeler || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || style="text-align:center" | {{0}}26 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Dan Carroll 1908.jpg|duimnael|upright|Dan Carroll (1908)]] [[Lêer:Tom Richards 1908.jpg|duimnael|upright|Tom Richards (1908)]] 16 voormalige Australiese spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[John Eales]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2007 |- | [[Nick Farr-Jones]] || [[Skrumskakel]] || 2011 |- | [[Nicholas Shehadie]] || [[Stut]], [[Slot (rugby)|Slot]] || 2011 |- | [[David Campese]] || [[Vleuel]], [[Heelagter]] || 2013 |- | [[Ken Catchpole]] || [[Skrumskakel]] || 2013 |- | [[Mark Ella]] || [[Losskakel]] || 2013 |- | [[George Gregan]] || [[Skrumskakel]] || 2013 |- | [[Tom Lawton]] || [[Losskakel]] || 2013 |- | [[John Thornett]] || [[Stut]], [[Slot (rugby)|Slot]], [[Vleuel]] || 2013 |- | [[Michael Lynagh]] || [[Losskakel]] || 2014 |- | [[Tim Horan]] || [[Losskakel]], [[Senter]] || 2015 |- | [[Tom Richards]] || Voorspeler || 2015 |- | [[Dan Carroll]] || [[Senter]], [[Losskakel]]<br />[[Vleuel]], [[Skrumskakel]] || 2016 |- | [[Stephen Larkham]] || [[Losskakel]], [[Heelagter]] || 2018 |- | [[George Smith]] || [[Vleuel]] || 2023 |- | [[Matt Burke]] || [[Heelagter]] || 2025 |} Daarbenewens is die twee wêreldkampioenafrigters [[Bob Dwyer]] en [[Rod Macqueen]], asook die skeidsregter en kommentator [[Roger Vanderfield]] ingeskryf. Vyf spelers is tweeledige wêreldkampioene: [[Dan Crowley]], [[John Eales]], [[Tim Horan]], [[Phil Kearns]] en [[Jason Little]] (almal in 1991 en in 1999). === Spelerstatistieke === [[Lêer:George Smith Stade francais 2012-03-03 (cropped).jpg|duimnael|upright|George Smith (2012)]] [[Lêer:George Gregan.jpg|duimnael|upright|George Gregan (2013)]] [[Lêer:David Campese 2020.jpg|duimnael|upright|David Campese (2020)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Australië se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Oktober 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=6;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[James Slipper]] * || 2010–2025 || 151 |- | {{0}}2 || [[George Gregan]] || 1994–2007 || 139 |- | {{0}}3 || [[Stephen Moore (rugbyspeler)|Stephen Moore]] || 2005–2017 || 129 |- | {{0}}4 || [[Michael Hooper]] || 2012–2023 || 125 |- | {{0}}5 || [[Adam Ashley-Cooper]] || 2005–2019 || 121 |- | {{0}}6 || [[Nathan Sharpe]] || 2002–2012 || 116 |- | {{0}}7 || [[George Smith]] || 2000–2013 || 111 |- | {{0}}8 || [[Will Genia]] || 2009–2019 || 110 |- | {{0}}9 || [[Sekope Kepu]] || 2008–2019 || 110 |- | 10 || [[Rob Simmons]] || 2010–2020 || 106 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=6;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Michael Hooper]] || 2014–2023 || 69 |- | {{0}}2 || [[George Gregan]] || 2001–2007 || 59 |- | {{0}}3 || [[John Eales]] || 1996–2001 || 55 |- | {{0}}4 || [[Nick Farr-Jones]] || 1988–1992 || 36 |- | {{0}}5 || [[Stirling Mortlock]] || 2006–2009 || 29 |- | {{0}}6 || [[Stephen Moore]] || 2014–2017 || 26 |- | {{0}}7 || [[Rocky Elsom]] || 2009–2011 || 24 |- | {{0}}8 || [[Andrew Slack]] || 1984–1987 || 19 |- | {{0}}9 || [[Greg Davis]] || 1969–1972 || 16 |- | 10 || [[James Horwill]] || 2011–2013 || 16 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=6;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Michael Lynagh]] || 1984–1995 || 911 |- | {{0}}2 || [[Matt Burke]] || 1993–2004 || 878 |- | {{0}}3 || [[Matt Giteau]] || 2002–2016 || 698 |- | {{0}}4 || [[Bernard Foley]] || 2013–2023 || 674 |- | {{0}}5 || [[Stirling Mortlock]] || 2000–2009 || 489 |- | {{0}}6 || [[David Campese]] || 1982–1996 || 315 |- | {{0}}7 || [[James O’Connor]] || 2008–2023 || 279 |- | {{0}}8 || [[Paul McLean]] || 1982–1996 || 260 |- | {{0}}9 || [[Joe Roff]] || 1995–2004 || 244 |- | 10 || [[Quade Cooper]] || 2008–2024 || 216 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=6;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[David Campese]] || 1982–1996 || 64 |- | {{0}}2 || [[Chris Latham]] || 1998–2007 || 40 |- | {{0}}3 || [[Adam Ashley-Cooper]] || 2005–2019 || 39 |- | {{0}}4 || [[Israel Folau]] || 2013–2018 || 37 |- | {{0}}5 || [[Drew Mitchell]] || 2005–2016 || 34 |- | {{0}}6 || [[Matt Giteau]] || 2002–2016 || 30 |- | {{0}}7 || [[Tim Horan]] || 1989–2000 || 30 |- | {{0}}8 || [[Joe Roff]] || 1995–2004 || 30 |- | {{0}}9 || [[Lote Tuqiri]] || 2003–2008 || 30 |- | 10 || [[Matt Burke]] || 1993–2004 || 29 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Eddie Jones Rugby.jpg|duimnael|upright|Eddie Jones (2009)]] [[Lêer:Michael Cheika June 2017.jpg|duimnael|upright|Michael Cheika (2017)]] Voor 1982 het Australië geen afrigters op ’n langer basis benoem nie. Die ARU het bestuurders opdrag gegee om oorsese toere te reël, en die adjunkbestuurder het tydens hierdie toere dikwels as afrigter gedien. Soms het die kaptein die pos van afrigter beklee, veral tydens tuiswedstryde, aangesien volgens die IRR se destydse reëls tuisspanne eers drie dae voor die toetswedstryd genomineer kon word.<ref>{{en}} {{cite web |author=Sheek |title=Wallabies coaches since 1962: Part I |url=http://www.theroar.com.au/2011/08/10/a-look-at-wallabies-coaches-since-1962-part-1/ |publisher=The Roar |date=10 Augustus 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Sheek |url=http://www.theroar.com.au/2011/08/11/wallabies-coaches-since-1962-part-ii |title=Wallabies coaches since 1962: Part II |publisher=The Roar |date=10 Augustus 2011 |accessdate=6 Oktober 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk !! colspan="2" | % Gewen |- | rowspan="2" | Bob Dwyer || 1982–1983 || 41,67 || rowspan="2" | 63,01 |- | 1988–1995 || 67,21 |- | Alan Jones || 1984–1987 || colspan="2" align=center | 70,00 |- | Greg Smith || 1996–1997 || colspan="2" align=center | 63,16 |- | Rod Macqueen || 1997–2001 || colspan="2" align=center | 79,07 |- | [[Eddie Jones]] || 2001–2005 || colspan="2" align=center | 57,89 |- | John Connolly || 2006–2007 || colspan="2" align=center | 64,00 |- | Robbie Deans || 2008–2013 || colspan="2" align=center | 58,67 |- | Ewen McKenzie || 2013–2014 || colspan="2" align=center | 50,00 |- | Michael Cheika || 2014–2019 || colspan="2" align=center | 50,00 |- | Dave Rennie || 2020–2023 || colspan="2" align=center | 36,40 |- | Eddie Jones || 2023 || colspan="2" align=center | 22,22 |- | Joe Schmidt || 2024–2026 || colspan="2" align=center | 38,70 |- | Les Kiss || sedert 2026 || colspan="2" align=center | 50,00 |} == Toekennings == In 2001 het die Internasionale Rugbyraad, sedert 2014 Wêreldrugby, Australië as “span van die jaar” benoem. == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Australiese nasionale krieketspan]] * [[Wallaroos]] * [[Australiese nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Sean Fagan |year=2005 |title=''The Rugby Rebellion'' – The Divide of League and Union in Australasia |publisher=RL1908 |isbn=1-903659-25-6}} * {{en}} {{cite book |author=Thomas Hickie |year=1993 |title=They Ran With the Ball – How Rugby Football Began in Australia |publisher=Longman Cheshire |isbn=0-582-91062-5}} * {{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |year=2005 |title=SANZAR Saga – Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=Harper Collins Publishers |isbn=1-86950-566-2}} * {{en}} {{cite book |authors=John Reason, James Carwyn |title=The World of Rugby – A History of Rugby Union Football |url=https://archive.org/details/worldofrugbyhist0000reas |publisher=[[BBC]] |year=1979 |isbn=0-563-16280-5}} * {{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |pages=1611–1629 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09523360903169925}} {{dooie skakel}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Australia national rugby union team|Wallabies}} * {{en}} [https://australia.rugby/ Amptelike webwerf van Rugby Australia] * {{en}} [https://wallabies.rugby/about/about-us/our-history/wallaby-honours-and-milestones Rugby Australia se Wallabies Heldesaal] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/australia Australië by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/australia/ Australië op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Die Rugbykampioenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Australiese rugbyspanne]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Oseanië]] 76t4f64hvnzsddn0814mharu6jfj31j 0 27149 2966018 2957011 2026-09-09T18:24:12Z Gauss 99 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Sydney Cove, Port Jackson in the County of Cumberland - F. F. delineavit, 1769.jpg]] → [[File:Sydney Cove, Port Jackson in the County of Cumberland - F. F. delineavit, 1789.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · The map is from 1789; the first English settlement was in 1788 [correctly indicated in source] 2966018 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Sydney |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Montage of Sydney1.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag=City of Sydney Flag.svg |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild=Sydney COA.gif |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Sydney locator-MJC.png |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif=Ligging van Sydney in Australië |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Nieu-Suid-Wallis |duimdrukkeretiketposisie=right |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif=Ligging van Sydney in Nieu-Suid-Wallis |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlagland|Australië}} |onderafdelingtipe1=[[Deelstate en gebiede van Australië|Deelstaat]] |onderafdelingtipe2=Administratiewe verdeling |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1={{vlagland|Nieu-Suid-Wallis}} |onderafdelingnaam2=Plaaslike regeringsgebiede |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel=Burgemeester |leiernaam=Clover Moore |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Gestig op |stigtingsdatum=[[26 Januarie]] [[1788]] |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas=<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/%24File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |title=Greater Sydney: Basic Community Profile |publisher=Australiese Statistiekkantoor |date=28 Maart 2013 |accessdate=7 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107230439/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2011~Community%20Profile~1GSYD/%24File/BCP_1GSYD.zip?OpenElement |archive-date=7 November 2022 |url-status=dead}}</ref> |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=12&nbsp;367,7 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2=4&nbsp;775,2 |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipes= |koördinate = {{Koördinate|33|51|54|S|151|12|34|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=30 Junie 2024 |bevolkingnotas=<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |title=Regional population |publisher=Australiese Statistiekkantoor |date=27 Maart 2025 |accessdate=17 April 2025}}</ref> |bevolking_totaal=5557233 |bevolkingsdigtheid_km2=406,7 |bevolkingsdigtheid_myl2=1053,3 |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=AOST |utcafset=+10:00 |tydsone_DST=AODT |uctafset_DST=+11:00 |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/ ''cityofsydney.nsw.gov.au''] }} '''Sydney''' ([[Engels]]: [ˈsɪdni], {{Audio|En-au-Sydney.ogg|luister}}) is die [[hoofstad]] van die [[Deelstate en gebiede van Australië|deelstaat]] [[Nieu-Suid-Wallis]] in [[Australië]] en is die grootste en oudste [[stad]] in daardie land. Dit het 'n bevolking van meer as 5,5 miljoen (2024) en word dikwels as die hoofstad van Australië beskou, hoewel dié eintlik [[Canberra]] is. [[Lêer:SydneyTownHall gobeirne.jpg|duimnael|links|Sydney se stadsaal]] Daar is min stede wat op so 'n presiese stigtingsdatum kan roem of so 'n kort en dramatiese geskiedenis soos Sydney het.<ref>{{en}} Porter, Peter: ''Sydney''. Amsterdam (Nederland): Time Life International 1980, bl. 42</ref> Op 18 en 26 Januarie 1788 het elf Britse skepe, wat vandag as Die Eerste Vloot (''The First Fleet'') bekend staan, met sowat 1&nbsp;000 mense aan boord in Sydney se [[Botanybaai]] anker gegooi. Meer as 700 van hulle was gevangenes wat onder bevel van kaptein [[Arthur Phillip]] na Australië gedeporteer is. Ingevolge die destydse Georgiaanse regstelsel is die [[doodstraf]] dikwels selfs vir klein oortredings opgelê. Sydney se eerste inwoners was dus nie noodwendig kriminele in die huidige betekenis van die woord nie, maar eerder arm skepsels wat tot deportasie "begenadig" is vir oortredings soos die onwettige pluk van komkommers in 'n vreemde tuin of die diefstal van 'n sakdoekie.<ref>{{en}} Porter (1980), bl. 39</ref> == Etimologie == [[Lêer:Sydney Cove, Port Jackson in the County of Cumberland - F. F. delineavit, 1789.jpg|duimnael|links|Sydney Cove, Port Jackson op 'n tekening deur Francis Fowkes in 1788]] In 1788 het kaptein [[Arthur Phillip]], die eerste goewerneur van Nieu-Suid-Wallis, die inham waar die eerste Britse nedersetting gestig is [[Sydney Cove]] genoem na die minister van binnelandse sake, Thomas Townshend, 1ste Viscount Sydney.<ref name="Egan-1999">{{en}} {{cite book |author=Jack Egan |title=Buried Alive, Sydney 1788–92 |url=https://archive.org/details/buriedalivesydne0000egan |publisher=Allen and Unwin |year=1999 |isbn=1-86508-138-8 |pages=[https://archive.org/details/buriedalivesydne0000egan/page/10 10]}}</ref> Die inham is deur die [[Aborigines]] van Warrane genoem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Val Attenbrow |title=Sydney's Aboriginal Past, investigating the archaeological and historical records |publisher=UNSW Press |year=2010 |isbn=978-1-74223-116-7 |edition=2de |location=Sydney |pages=11}}</ref> Phillip het dit oorweeg om die nedersetting Albion te noem, maar dié naam is nooit amptelik gebruik nie.<ref name="Egan-1999" /> Teen 1790 het Phillip en ander amptenare gereeld na die stad verwys as Sydney.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://nla.gov.au/nla.obj-343658027/view?partId=nla.obj-343661652#page/n4/mode/1up |title=Historical Records of New South Wales |volume=1 part 2 |pages=285, 343, 345, 436, 482, passim |accessdate=23 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723112037/https://nla.gov.au/nla.obj-343658027/view?partId=nla.obj-343661652#page/n4/mode/1up |archive-date=23 Julie 2022 |url-status=live}}</ref> In 1842 het Sydney amptelik stadstatus verkry.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Alan Birch; David S. Macmillan |title=The Sydney Scene, 1788–1960 |publisher=Hale and Iremonger |year=1982 |isbn=0-86806-017-8 |edition=2de |location=Sydney |pages=105–06}}</ref> Die Gadigal-stam, wie se grondgebied langs die suidelike oewer van [[Port Jackson]] van South Head tot by Darling Harbour strek, is die tradisionele eienaars van die grond waarop die Britse nedersetting aanvanklik gevestig is, en noem hul gebied ''Gadi''. Aborigines-stamname in die Sydney-streek is dikwels gevorm deur die [[agtervoegsel]] "-gal" by 'n woord te voeg wat die naam vir hul grondgebied, 'n spesifieke plek in hul gebied, 'n voedselbron of totem aandui. Groter Sydney streek oor die tradisionele lande van 28 bekende Aborigines-stamme.<ref>{{en}} {{cite book |author=Val Attenbrow |title=Sydney's Aboriginal Past, investigating the archaeological and historical records |publisher=UNSW Press |year=2010 |isbn=978-1-74223-116-7 |edition=2de |location=Sydney |pages=22–26}}</ref> == Geskiedenis == === Eerste inwoners van die streek === [[Lêer:AboriginalSite0008.jpg|duimnael|links|[[Houtskool (kuns)|Houtskooltekening]] van [[kangaroe]]s in [[Heathcote- Nasionale Park]]]] Die eerste [[mens]]e wat hulle in die gebied van die huidige Sydney gevestig het, was [[Aborigines]] wat van [[Suidoos-Asië]] via Noord-Australië migreer het.<ref name="Attenbrow-2010c">{{en}} {{cite book |author=Val Attenbrow |title=Sydney's Aboriginal Past: Investigating the Archaeological and Historical Records |publisher=UNSW Press |year=2010 |isbn=978-1-74223-116-7 |location=Sydney |pages=152 |url=https://books.google.com/books?id=TDxldj_SLcYC&q=inauthor%3A%22Val%20Attenbrow%22&pg=PA152 |accessdate=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923094622/https://books.google.com/books?id=TDxldj_SLcYC&q=inauthor%3A%22Val%20Attenbrow%22&pg=PA152 |archive-date=23 September 2023 |url-status=live}}</ref> Gevlokte klippies wat in Wes-Sydney se gruissedimente gevind is, kan daarop dui dat mense hulle reeds tussen 45&nbsp;000 tot 50&nbsp;000 jaar gelede in die gebied gevestig het,<ref name="Attenbrow-2010c" /> terwyl [[radiokoolstofdatering]] menslike aktiwiteite vir sowat 30&nbsp;000 jaar gelede bevestig het.<ref name="Settlers' history rewritten2">{{en}} {{cite web |url=http://www.smh.com.au/news/national/settlers-history-rewritten/2007/09/14/1189276983698.html |title=Settlers' history rewritten: go back 30,000 years |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Richard Macey |date=2007 |accessdate=2 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702180036/https://www.smh.com.au/news/national/settlers-history-rewritten/2007/09/14/1189276983698.html |archive-date=2 Julie 2018 |url-status=live}}</ref> Voor die aankoms van die Britte was daar tussen 4&nbsp;000 tot 8&nbsp;000 Aborigines in die Groter Sydney-streek.<ref>{{en}} {{cite book |author=Val Attenbrow |title=Sydney's Aboriginal Past: Investigating the Archaeological and Historical Records |publisher=UNSW Press |year=2010 |isbn=978-1-74223-116-7 |location=Sydney |pages=17}}</ref><ref name="Aboriginal people and place23">{{en}} {{cite web |url=http://www.sydneybarani.com.au/sites/aboriginal-people-and-place/ |title=Aboriginal people and place |publisher=Sydney Barani |authors=Anita Heiss, Melodie-Jane Gibson |date=2013 |accessdate=7 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707182950/http://www.sydneybarani.com.au/sites/aboriginal-people-and-place/ |archive-date=7 Julie 2014 |url-status=live}}</ref> Die inheemse mense het bestaan gemaak van [[vissery]], [[jag]] en die versameling van [[plant]]e en [[mossel]]s. Die mense se kos langs die kus was meer afhanklik van [[seekos]], terwyl die mense in die hinterland meer wouddiere en plante geëet het. Die stamme het kenmerkende toerusting en wapens meestal vervaardig uit klip, hout, plantmateriale, bene en skulpe. Hulle het ook verskil in hul liggaamsversierings, haarstyle, liedere en danse. Aborigines-stamme het oor 'n ryk seremoniële lewe beskik as deel van 'n geloofstelsel wat gegrond was op voorvaderlike, totemiese en bonatuurlike wesens. Mense van verskillende stamme en taalgroepe het bymekaargekom om aan inisiasies en ander seremonies deel te neem. Hierdie geleenthede het handel, huwelike en stamalliansies bevorder.<ref>{{en}} {{cite book |author=Val Attenbrow |title=Sydney's Aboriginal Past: Investigating the Archaeological and Historical Records |publisher=UNSW Press |year=2010 |isbn=978-1-74223-116-7 |location=Sydney |pages=28, 158}}</ref> Die vroegste Britse [[setlaar]]s het die woord ''Eora'' opgeteken as 'n inheemse term wat óf "mense" óf "van hierdie plek" beteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.eorapeople.com.au/uncategorized/eora-people/ |title=Eora People |publisher=Eora People |author=Keith Vincent Smith |date=Junie 2020 |accessdate=28 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328102026/https://www.eorapeople.com.au/uncategorized/eora-people/ |archive-date=28 Maart 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Aboriginal people and place23" /> Die stamme van die Sydney-omgewing het op grond met tradisionele grense gebly. Daar is egter 'n debat daaroor aan watter groep of nasie hierdie stamme behoort het en die omvang van verskille in tale en rituele. Die belangrikste groepe was die Eora-volk langs die kus, die Dharug (Darug) in die binneland van [[Parramatta]] tot die [[Blue Mountains]] en die Dharawal-volk suid van die [[Botanybaai]].<ref name="Aboriginal people and place23" /> Darginung- en Gundungurra-tale is aan die rand van die Sydney-gebied gepraat.<ref name="Attenbrow-2010b">{{en}} {{cite book |author=Val Attenbrow |title=Sydney's Aboriginal Past: Investigating the Archaeological and Historical Records |publisher=UNSW Press |year=2010 |isbn=978-1-74223-116-7 |location=Sydney |pages=22–29}}</ref> Die eerste ontmoeting tussen Aborigines en Britse ontdekkingsreisigers was op 29 April 1770, toe luitenant [[James Cook]] by Botanybaai voet aan wal gesit (Kamay<ref>{{en}} {{cite book |author=Val Attenbrow |title=Sydney's Aboriginal Past: Investigating the Archaeological and Historical Records |publisher=UNSW Press |year=2010 |isbn=978-1-74223-116-7 |location=Sydney |pages=13}}</ref>) en die Gweagal-stam teëgekom het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.smh.com.au/articles/2002/11/10/1036308574533.html |title=Once were warriors |publisher=The Sydney Morning Herald |date=2002 |accessdate=22 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822083939/http://www.smh.com.au/articles/2002/11/10/1036308574533.html |archive-date=22 Augustus 2011 |url-status=live}}</ref> Twee Gweagal-mans het die landingsparty teëgestaan en een is geskiet en gewond.<ref>{{en}} {{cite book |author=Geoffrey Blainey |title=Captain Cook's epic voyage |publisher=Viking |year=2020 |isbn=978-1-76089-509-9 |location=Australië |pages=141–43}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sl.nsw.gov.au/stories/eight-days-in-kamay |title=Eight days in Kamay |publisher=Staatsbiblioteek van Nieu-Suid-Wallis |date=22 April 2020 |accessdate=3 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603002706/https://www.sl.nsw.gov.au/stories/eight-days-in-kamay/ |archive-date=3 Junie 2023 |url-status=live}}</ref> Cook en sy bemanning het vir een week by Botanybaai gebly en water, hout, voer en botaniese monsters versamel en die omgewing verken. Cook het sonder sukses verhoudings met die Aborigines probeer aanknoop.<ref>{{en}} {{cite book |author=Geoffrey Blainey |title=Captain Cook's epic voyage |publisher=Viking |year=2020 |isbn=978-1-76089-509-9 |location=Australië |pages=146–57}}</ref> === Strafstad (1788–1840) === [[Lêer:The Founding of Australia. By Capt. Arthur Phillip R.N. Sydney Cove, Jan. 26th 1788.jpg|duimnael|"Die stigting van Australië, 26 Januarie 1788, deur kaptein [[Arthur Phillip]] R.N., Sydney Cove'', skildery deur [[Algernon Talmage]]]] [[Lêer:View of Sydney Cove - Thomas Watling.jpg|duimnael|[[Thomas Watling]] se skildery ''Uitsig oor Sydney Cove'', ca. 1794–1796]] [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Brittanje]] het amper die hele 18de eeu sy veroordeeldes na sy Amerikaanse kolonies verban, maar dié verlies van dié kolonies in 1783 het aanleiding gegee tot die stigting van 'n strafkolonie by Botanybaai. Voorstanders van 'n kolonisasie het ook die strategiese belang van 'n nuwe basis in die Asië-Stille Oseaan-streek beklemtoon en sy potensiaal om broodnodige hout en [[vlas]] aan die vloot te voorsien.<ref>{{en}} {{cite book |author=Stuart Macintyre |title=A concise history of Australia |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |edition=5de |location=Port Melbourne |pages=34–35}}</ref> Die Eerste Vloot bestaande uit elf skepe onder bevel van kaptein [[Arthur Phillip]] het in Januarie 1788 by Botanybaai aangekom. Dit het uit meer as 'n duisend setlaars bestaan, waaronder 736 veroordeeldes.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grace Karskens |title=The Cambridge History of Australia, Volume 1, Indigenous and Colonial Australia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-01153-3 |editor=Alison Bashford, Stuart MacIntyre |location=Cambridge |pages=91 |chapter=The early colonial presence, 1788–1822}}</ref> Dié vloot het gou na die meer geskikte [[Port Jackson]] geseil waar by [[Sydney Cove]] op 26 Januarie 1788 'n nuwe nedersetting gestig is.<ref>Peter Hill (2008) bl. 141–50</ref> Die kolonie Nieu-Suid-Wallis is op 7 Februarie 1788 formeel geproklameer deur goewerneur Phillip. Sydney Cove het oor 'n varswatervoorraad en 'n veilige hawe beskik wat Philip beskryf het as "die beste hawe in die wêreld … Hier kan 'n Duisend Seil van die Lyn ry in die mees volmaakte Sekuriteit".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sl.nsw.gov.au/discover_collections/history_nation/terra_australis/letters/phillip/index.html |title=SL/nsw.gov.au |publisher=SL/nsw.gov.au |date=9 Oktober 2009 |accessdate=3 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203035645/http://www.sl.nsw.gov.au/discover_collections/history_nation/terra_australis/letters/phillip/index.html |archive-date=3 Februarie 2013 |url-status=dead}}</ref> Die nedersetting is beplan as 'n selfversorgende strafkolonie gebaseer op [[bestaansboerdery]]. Handel en skeepsbou is verbied om die veroordeeldes geïsoleerd te hou. Die grond rondom die nedersetting was egter swak en die eerste gewasse het gevrek wat gelei het tot etlike jare se [[honger]]ly en streng [[rantsoenering]]. Die voedseltekort is verlig met die aankoms van die Tweede Vloot in middel-1790 en die Derde Vloot in 1791.<ref>{{en}} {{cite book |author=Stuart Macintyre |title=A concise history of Australia |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |edition=5de |location=Port Melbourne |pages=34–37}}</ref> Voormalige veroordeeldes het klein toelaes grond ontvang en beide regerings- en privaat boerderye het uitgebrei na die meer vrugbare grond rondom [[Parramatta]], [[Windsor, Nieu-Suid-Wallis|Windsor]] en [[Camden, Nieu-Suid-Wallis|Camden]] op die Cumberland-vlakte. Teen 1804 was die kolonie selfversorgend met voedsel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grace Karskens |title=The Cambridge History of Australia, Volume I, Indigenous and colonial Australia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-01153-3 |editor=Alison Bashford, Stuart MacIntyre |location=Cambridge |pages=90–114 |chapter=The early colonial presence, 1788–1822}}</ref> In April 1789 het byna die helfte van die streek se inheemse bevolking aan 'n [[pokke]]-[[epidemie]] beswyk.<ref name="Aboriginal people and place23" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-180278188.html |title=The origin of the smallpox outbreak in Sydney in 1789 |publisher=Journal of the Royal Australian Historical Society |author=Craig Mear |date=2008 |accessdate=31 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831054140/http://www.highbeam.com/doc/1G1-180278188.html |archive-date=31 Augustus 2011 |url-status=dead}}</ref> In November 1790 het [[Bennelong]] 'n groep oorlewendes van die Sydney-stamme gelei na die nedersetting, waarmee hy 'n volgehoue teenwoordigheid van inheemse Australiërs in die gevestigde Sydney tot stand gebring het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grace Karskens |title=The Cambridge History of Australia, Volume I, Indigenous and colonial Australia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-01153-3 |editor=Alison Bashford, Stuart MacIntyre |location=Cambridge |pages=106, 117–19 |chapter=The early colonial presence, 1788–1822}}</ref> Phillip het geen instruksies vir stedelike ontwikkeling gegee nie, maar in Julie 1788 het hy 'n plan vir die nuwe stad by Sydney Cove voorgelê. Dit het 'n breë sentrale laan, 'n permanente staatshuis, howe, 'n hospital en ander openbare geboue ingesluit; geen voorsiening is egter gemaak vir pakhuise, winkels of ander kommersiële geboue nie. Phillip het onmiddellik sy eie plan geïgnoreer en onbeplande ontwikkeling het 'n kenmerk in Sydney se [[topografie]] geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grace Karskens |title=The Colony, a history of early Sydney |publisher=Allen and Unwin |year=2009 |isbn=978-1-74175-637-1 |location=Crows Nest, NSW |pages=71–75}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Paul McGillick, Patrick Bingham-Hall |title=Sydney architecture |year=2005 |page=14–15}}</ref> Ná Phillip se vertrek in Desember 1792 het die kolonie se militêre amptenare grond begin verkry en verbruikersgoedere van besoekende skepe ingevoer. Voormalige veroordeeldes het in handel betrokke geraak en klein besighede gestig. Soldate en voormalige veroordeeldes het huise op kroongrond in die huidige Sydney opgerig, beide met of sonder amptelike toestemming. Goewerneur [[William Bligh]] (1806–08) het beperkings ingestel op handel en die afbreek van geboue op kroonland bevel, insluitend sommige wat deur voormalige en dienende militêre offisiere besit is. Die daaropvolgende konflik het gelei tot die Rum-rebellie in 1808, waartydens Bligh deur die Nieu-Suid-Wallis Korps afgesit is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grace Karskens |title=The Colony, a history of early Sydney |publisher=Allen and Unwin |year=2009 |isbn=978-1-74175-637-1 |location=Crows Nest, NSW |pages=185–188}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Percival Serle |year=1949 |title=Bligh, William (1754–1817) |publisher=Project Gutenberg Australia |LCCN=49006289 |OCLC=1956219 |OL=7423467W}}</ref> Goewerneur [[Lachlan Macquarie]] (1810–1821) het 'n leidende rol gehad in die ontwikkeling van Sydney en Nieu-Suid-Wallis, 'n bank en 'n hospitaal gestig, asook 'n [[geld]]eenheid ingevoer. Hy het 'n beplanner aangestel om Sydney se straatuitleg te ontwerp en opdrag gegee om strate, werwe, [[Kerk (gebou)|kerke]] en openbare geboue op te rig. Die Parramattapad wat Sydney met Parramatta verbind, is in 1811 geopen,<ref name="broomham3">{{en}} {{cite book |author=Rosemary Broomham |title=Vital connections: a history of NSW roads from 1788 |url=https://archive.org/details/vitalconnections0000broo |date=2001 |page=[https://archive.org/details/vitalconnections0000broo/page/25 25] |publisher=Hale & Iremonger in samewerking met die Pad- en Verkeersowerheid |isbn=978-0-86806-703-2}}</ref> en 'n pad oor die Blue Mountains is in 1815 voltooi, wat die weg gebaan het vir grootskaalse boerdery en weiding wes van die [[Groot Skeidingsgebergte]].<ref name="Kingston-2006">{{en}} {{cite book |author=Beverley Kingston |title=A History of New South Wales |url=https://archive.org/details/historyofnewsout0000king |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-83384-4 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/historyofnewsout0000king/page/118 118]–19}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Grace Karskens |title=The Cambridge History of Australia, Volume I, Indigenous and colonial Australia |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-01153-3 |editor=Alison Bashford, Stuart MacIntyre |location=Cambridge |pages=115–17 |chapter=The early colonial presence, 1788–1822}}</ref> Ná die vertrek van Macquarie het die amptelike beleid die emigrasie van vrye Britse setlaars na Nieu-Suid-Wallis aangemoedig. Die immigrasie na die kolonie het van 900 vrye setlaars in 1826–30 tot 29&nbsp;000 in 1836–40 gestyg, waarvan baie hulle in Sydney gevestig het.<ref>{{en}} Robin Haines, Ralph Shlomowitz. "Nineteenth century government-assisted and total immigration from the United Kingdom to Australia: quinquennial estimates by colony." ''Journal of the Australian Population Association'', vol. 8, no. 1, 1991, bl. 50–61. ''JSTOR'', www.jstor.org/stable/41110599. Besoek op 20 Julie 2021.</ref><ref name="Fitzgerald-2011">{{en}} {{cite web |url=https://dictionaryofsydney.org/entry/sydney#ref-uuid=77be765d-0fa6-addb-7d2d-99c79ef76ff3 |title=Sydney |publisher=Dictionary of Sydney, State Library of New South Wales |author=Shirley Fitzgerald |date=2011 |accessdate=24 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924202005/https://dictionaryofsydney.org/entry/sydney#ref-uuid=77be765d-0fa6-addb-7d2d-99c79ef76ff3 |archive-date=24 September 2022 |url-status=live}}</ref> Teen die 1840's het Sydney 'n geografiese skeiding getoon tussen arm en werkersklasbewoners wes van die Tenkstroom in gebiede soos The Rocks en die meer welgestelde inwoners oos daarvan.<ref name="Fitzgerald-2011" /> Vrye setlaars, vrygebore inwoners en voormalige veroordeeldes het nou die oorgrote meerderheid van Sydney se bevolking verteenwoordig wat gelei het tot toenemende publieke agitasie vir verantwoordelike regering en 'n einde gebring het aan vervoer. Vervoer na Nieu-Suid-Wallis is in 1840 gestaak.<ref name="Sydney-2020b">{{en}} {{cite web |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/history/history-city-sydney-council |title=History of City of Sydney council |publisher=Stad Sydney |date=September 2020 |accessdate=18 Julie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718070716/https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/history/history-city-sydney-council |archive-date=18 Julie 2023 |url-status=live}}</ref> ==== Konflik op die Cumberland-vlakte ==== [[Lêer:Castle Hill Rebellion (1804).jpg|duimnael|Die gevangene-opstand op Castle Hill in 1804]] In 1804 het Ierse veroordeeldes sowat 300 rebelle in die Castle Hill-rebellie aangevoer en probeer na Sydney opruk, 'n skip oorneem en na vryheid seil.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grace Karskens |title=The Colony, a history of early Sydney |publisher=Allen and Unwin |year=2009 |isbn=978-1-74175-637-1 |location=Crows Nest, NSW |pages=29–297}}</ref> Swak bewapen en nadat hul aanvoerder Philip Cunningham gevange geneem is, is die hoofgroep opstandelinge by Rouse Hill deur ongeveer 100 troepe en vrywilligers verdryf. Minstens 39 veroordeeldes is in die opstand en daaropvolgende teregstellings dood.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/castle-hill-rebellion |title=Castle Hill Rebellion |publisher=Nasionale Museum van Australië |date=30 Junie 2021 |accessdate=10 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810081550/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/castle-hill-rebellion |archive-date=10 Augustus 2021 |url-status=live}}</ref><ref name="whitaker22">{{en}} {{cite web |url=http://www.dictionaryofsydney.org/entry/castle_hill_convict_rebellion_1804 |publisher=Woordeboek van Sydney |title=Castle Hill convict rebellion 1804 |author=Anne-Maree Whitaker |year=2009 |accessdate=4 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304231534/https://dictionaryofsydney.org/entry/castle_hill_convict_rebellion_1804 |archive-date=4 Maart 2018 |url-status=live}}</ref> Namate die kolonie na die meer vrugbare grond rondom die [[Hawkesburyrivier]], noordwes van Sydney, uitgebrei het, het die konflik tussen die setlaars en die Dharug vererger en tussen 1794 en 1810 sy hoogtepunt bereik. Dharug-bande, aangevoer deur Pemulwuy en later deur sy seun Tedbury, het in 'n patroon van weerstand gewasse verbrand, vee gedood en setlaarswinkels oorval; met die verdere uitbreiding van die koloniale grense het hulle dit herhaal. 'n Militêre garnisoen is in 1795 by die Hawkesbury opgerig. Die dodetal van 1794 tot 1800 het 26 setlaars en tot 200 Darug beloop.<ref>{{en}} Flood, Josephine (2019). bl. 66</ref><ref>{{en}} Broome, Richard (2019). bl. 25–26</ref> Van 1814 tot 1816 het 'n nuwe konflik uitgebreek ná die kolonie se uitbreiding na die Dharawal-land in die Nepean-streek suidwes van Sydney. Ná die dood van verskeie setlaars het goewerneur Macquarie drie militêre afdelings na die Dharawal-land ontplooi wat gelei het tot die Appin-bloedbad in April 1816 waartydens minstens 14 Aborigines vermoor is.<ref>{{en}} Flood, Josephine (2019). bl. 70</ref><ref>{{en}} {{cite book |authors=Tracey Banivanua Mar, Penelope Edmonds |title=The Cambridge History of Australia, Volume I |year=2013 |pages=344 |chapter=Indigenous and settler relations}}</ref> === Koloniale stad (1841–1900) === [[Lêer:Sydney 1888.jpg|duimnael|Illustrasie van Sydney in 1888]] Nieu-Suid-Wallis se wetgewende raad het in 1842 'n halfverkose liggaam geword. In dieselfde jaar het Sydney amptelike stadstatus verkry en 'n bestuursraad is gestig, wat op 'n beperkende eiendomsbasis verkies is.<ref name="Sydney-2020b" /> Die ontdekking van [[goud]] in Nieu-Suid-Wallis en [[Victoria (Australië)|Victoria]] in 1851 het aanvanklik ekonomiese ontwrigting veroorsaak soos mans na die goudvelde getrek het. [[Melbourne]] het spoedig Sydney as Australië se grootste stad onttroon wat gelei het tot 'n voortgesette wedywering tussen dié twee stede. Die toenemende oorsese immigrasie en stygende welvaart weens die gouduitvoere het die behoefte aan behuising, verbruikersgoedere, dienste en stedelike geriewe verhoog.<ref name="Goodman-2013">{{en}} Goodman, David (2013). "The gold rushes of the 1850s". ''The Cambridge History of Australia, Volume I''. bl. 180–81.</ref> Die Nieu-Suid-Walliese regering het die ekonomie ook laat groei deur aansienlike beleggings in spoorweë, [[trem]]s, paaie, [[hawe]]ns, [[Telegrafie|telegraaflyne]], skole en stedelike dienste.<ref>{{en}} {{cite book |author=Beverley Kingston |title=A History of New South Wales |url=https://archive.org/details/historyofnewsout0000king |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-83384-4 |pages=[https://archive.org/details/historyofnewsout0000king/page/74 74]–80}}</ref> Die bevolking van Sydney en sy voorstede het van 95&nbsp;600 in 1861 tot 386&nbsp;900 in 1891 gegroei.<ref>{{en}} {{cite book |author=T. A Coghlan |title=The Wealth and progress of New South Wales |publisher=E. A. Petherick & Co., Sydney |year=1893 |edition=7de |location=Sydney |pages=311–15 |url=https://archive.org/details/wealth-and-progress-1893/page/310/mode/2up}}</ref> Baie van die stad se kenmerkende eienskappe het ontstaan. Die groeiende bevolking het in rye terrashuise in nou straatjies saamgetrek. Nuwe openbare geboue is uit [[sandsteen]] opgerig, waaronder by die [[Universiteit van Sydney]] (1854–61),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://dictionaryofsydney.org/entry/university_of_sydney#ref-uuid=6e6dfb0b-dbd1-a0d2-591c-32e5959e0578 |title=The University of Sydney |website=Dictionary of Sydney, State Library of New South Wales |author=Neil Radford |date=2016 |accessdate=17 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817072226/https://dictionaryofsydney.org/entry/university_of_sydney#ref-uuid=6e6dfb0b-dbd1-a0d2-591c-32e5959e0578 |archive-date=17 Augustus 2022 |url-status=live}}</ref> die [[Australiese Museum]] (1858–66),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://dictionaryofsydney.org/entry/australian_museum |title=Australian Museum |publisher=The Dictionary of Sydney, State Library of New South Wales |author=Leila Ellmoos |accessdate=17 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817071732/https://dictionaryofsydney.org/entry/australian_museum |archive-date=17 Augustus 2022 |url-status=live}}</ref> die stadsaal (1868–88),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://dictionaryofsydney.org/building/sydney_town_hall |title=Town Hall |publisher=Dictionary of Sydney, State Library of New South Wales |accessdate=17 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817071732/https://dictionaryofsydney.org/building/sydney_town_hall |archive-date=17 Augustus 2022 |url-status=live}}</ref> en die Algemene Poskantoor (1866–92).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://dictionaryofsydney.org/entry/general_post_office#ref-uuid=3941c435-8616-274a-c243-6eacf67fae05 |title=General Post Office |publisher=Dictionary of Sydney, State Library of New South Wales |author=Laila Ellmoos |date=2008 |accessdate=17 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817072224/https://dictionaryofsydney.org/entry/general_post_office#ref-uuid=3941c435-8616-274a-c243-6eacf67fae05 |archive-date=17 Augustus 2022 |url-status=live}}</ref> Uitgebreide koffiepaleise en hotelle is opgerig.<ref name="Noyce-2012">{{en}} {{cite journal |author=Diana Christine Noyce |date=2012 |title=Coffee Palaces in Australia: A Pub with No Beer |journal=M/C Journal |volume=15 |issue=2 |doi=10.5204/mcj.464 |doi-access=free |issn=1441-2616}}</ref> Bedags swem by Sydney se strande is verbied, maar die afsonderlike swem by aangewese seebaddens was gewild.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://dictionaryofsydney.org/entry/ocean_baths#ref-uuid=a5211cd8-d260-5ed4-3c70-fa82884cc849 |title=Ocean baths |publisher=Dictionary of Sydney, State Library of New South Wales |author=Marie-Louise McDermott |date=2011 |accessdate=17 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817072225/https://dictionaryofsydney.org/entry/ocean_baths#ref-uuid=a5211cd8-d260-5ed4-3c70-fa82884cc849 |archive-date=17 August 2022 |url-status=live}}</ref> Droogtes, die aftakeling van openbare werke en 'n finansiële krisis het oor die grootste deel van die 1890's heen tot ekonomiese depressie in Sydney gelei. Terselfdertyd het die Sydney-gebaseerde premier van Nieu-Suid-Wallis, [[George Reid]], 'n sleutelfiguur in die federasieproses geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Beverley Kingston |title=A History of New South Wales |url=https://archive.org/details/historyofnewsout0000king |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-83384-4 |pages=[https://archive.org/details/historyofnewsout0000king/page/88 88]–89, 95–97}}</ref> === Deelstaathoofstad (sedert 1901) === [[Lêer:(Looking north along George Street (with tram, T-model Ford and hansom cab) from Union Line Building (incorporating the Bjelke-Petersen School of Physical culture), corner Jamieson Street), n.d. by (5955844045).jpg|duimnael|'n [[Trem]]wa op Georgestraat in 1920. Sydney het eens oor een van die grootste tremnetwerke in die [[Britse Ryk]] beskik.]] [[Lêer:Sydney 1932.jpg|duimnael|Opening van die [[Sydneyhawebrug]] op 19 Maart 1932]] [[Lêer:Sydney's Circular Quay at night in 1938.jpg|duimnael|Sydney se stadshorison snags in 1938]] Toe die ses kolonies op 1 Januarie 1901 gefedereer het, het Sydney die Nieu-Suid-Walliese deelstaathoofstad geword. Die uitbreek van die [[Swart Dood|builepes]] in 1900 het die deelstaatregering genoop om die werwe te moderniseer en die krotbuurte in die middestad af te breek. Die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 het meer mans uit Sydney vrywillig by die [[Australiese Leër]] laat aanmeld as die [[Britse Statebond|Statebondsowerhede]] kon verwerk en het werkloosheid help verminder. Diegene wat in 1918 van die oorlog teruggekeer het, is "huise geskik vir helde" in nuwe voorstede soos Daceyville en Matraville belowe. "Tuinvoorstede" en gemengde industriële en residensiële ontwikkelings het ook langs die spoorlyn en tremgange gegroei.<ref name="Fitzgerald-2011" /> In 1926 het die bevolking een miljoen bereik en Sydney het sy plek as Australië se grootste stad herwin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/historical-population/latest-release |title=Australian Historical Population Statistics, 3105.0.65.001, Population distribution |publisher=Australiese Statistiekkantoor |date=2019 |accessdate=1 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801140830/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/historical-population/latest-release |archive-date=1 August 2022 |url-status=live}}</ref> Die regering het werk geskep met massiewe openbare projekte soos die elektrifisering van die Sydney-spoornetwerk en die bou van die [[Sydneyhawebrug]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Beverley Kingston |title=A History of New South Wales |url=https://archive.org/details/historyofnewsout0000king |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-83384-4 |pages=[https://archive.org/details/historyofnewsout0000king/page/132 132]}}</ref> Sydney is in die 1930's meer geraak deur die [[Groot Depressie]] as die plaaslike Nieu-Suid-Wallis of Melbourne.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Spearritt |title=Sydney's century, a history |url=https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea |publisher=UNSW Press |year=2000 |isbn=0-86840-521-3 |location=Sydney |pages=[https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea/page/57 57]–58}}</ref> Die oprigting van nuwe geboue het amper tot stilstand gekom en teen 1933 het die [[werkloosheid]] vir manlike inwoners 28% beloop, maar meer as 40% in werkersklasgebiede soos Alexandria en Redfern. Baie gesinne is uit hul huise gesit en krotdorpe het gegroei langs die kus van Sydney en Botanybaai, waarvan "Happy Valley" by La Perouse die grootste was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Spearritt |title=Sydney's century, a history |url=https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea |publisher=UNSW Press |year=2000 |isbn=0-86840-521-3 |location=Sydney |pages=[https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea/page/58 58]–59}}</ref> Die depressie het ook die politieke verdeeldheid vererger. In Maart 1932 is die populistiese premier van die Arbeidersparty, Jack Lang, tydens die opening van die [[Sydneyhawebrug]] aangeval deur die verregse [[Francis de Groot]] van die ''New Guard'', wat die lint met 'n sabel afgekap het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Spearritt |title=Sydney's century, a history |url=https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea |publisher=UNSW Press |year=2000 |isbn=0-86840-521-3 |location=Sydney |pages=[https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea/page/62 62]}}</ref> In Januarie 1938 het Sydney die [[Statebondspele|Britse Rykspele]] aangebied en die twee-eeufees van Europese vestiging in Australië gevier. 'n Joernalis het geskryf: "Goue strande. Sonbruin mans en meisies … Rooidak-villa's wat bo die blou waters van die hawe geleë is … Selfs Melbourne lyk soos een of ander grys en statige stad van Noord-Europa in vergelyking met Sydney se subtropiese prag." 'n Kongres van die "Aborigines van Australië" het na 26 Januarie as "'n dag van rou" verwys weens "die witman se beslaglegging op ons land."<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Spearritt |title=Sydney's century, a history |url=https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea |publisher=UNSW Press |year=2000 |isbn=0-86840-521-3 |location=Sydney |pages=[https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea/page/72 72]}}</ref> Met die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in 1939 het Sydney 'n toename in industriële ontwikkeling beleef. Werkloosheid het feitlik verdwyn en vroue het werk uitgeoefen wat voorheen slegs deur mans gedoen is. Sydney is in Mei en Junie 1942 deur [[Japannese Keiserryk|Japannese]] [[Duikboot|duikbote]] aangeval waarby 21 mense dood is. Huishoudings het lugaanvalskuilings opgerig en oefeninge uitgevoer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Beverley Kingston |title=A History of New South Wales |url=https://archive.org/details/historyofnewsout0000king |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-83384-4 |pages=[https://archive.org/details/historyofnewsout0000king/page/157 157]–59}}</ref> [[Militêre ingenieurswese|Militêre instellings]] ingevolge Australië se betrokkenheid in die oorlog sluit in die Tuineilandtonnelstelsel, die enigste Tonneloorlogvoeringkompleks in Sydney, en die militêre vestingstelsels ''Bradleys Head'' en ''Middle Head'' wat albei as erfenis gelys is en deel was van 'n grootskaalse verdedigingstelsel vir [[Port Jackson|Sydney-hawe]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.aussieheritage.com.au/listings/nsw/Mosman/BradleysHeadFortificationComplex/3069 |title=Bradleys Head Fortification Complex, Mosman, NSW Profile |accessdate=18 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070518073741/http://www.aussieheritage.com.au/listings/nsw/Mosman/BradleysHeadFortificationComplex/3069 |archive-date=18 Mei 2007}}</ref> 'n Naoorlogse immigrasie en bababoom het tot 'n vinnige toename in Sydney se bevolking gelei en die uitbreiding van laedigtheidbehuising in voorstede dwarsoor die Cumberland-vlakte. Immigrante – veral uit die [[Verenigde Koninkryk]] en vastelandse [[Europa]] – en hul kinders was verantwoordelik vir meer as driekwart van Sydney se bevolkingsgroei tussen 1947 en 1971.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Spearritt |title=Sydney's century, a history |url=https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea |publisher=UNSW Press |year=2000 |isbn=0-86840-521-3 |location=Sydney |pages=[https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea/page/91 91]}}</ref> Die nuutgestigte Cumberland-streeksraad het toesig gehou oor residensiële ontwikkelings met 'n laedigtheid, waarvan die grootstes by Green Valley en Mount Druitt. Ouer residensiële sentrums soos Parramatta, Bankstown en Liverpool het voorstede van die metropool geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Spearritt |title=Sydney's century, a history |url=https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea |publisher=UNSW Press |year=2000 |isbn=0-86840-521-3 |location=Sydney |pages=[https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea/page/93 93]–94, 115–16}}</ref> Vervaardiging, beskerm deur hoë tariewe, het van 1945 tot die 1960's meer as 'n derde van die arbeidsmag in diens geneem. Namate die lang naoorlogse ekonomiese opswaai aangehou het, het egter kleinhandel- en ander diensbedrywe die hoofbron van nuwe werksgeleenthede geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Spearritt |title=Sydney's century, a history |url=https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea |publisher=UNSW Press |year=2000 |isbn=0-86840-521-3 |location=Sydney |pages=[https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea/page/109 109]–11}}</ref> 'n Geskatte een miljoen toeskouers, die grootste deel van die stadsbevolking, het koningin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] in 1954 sien land op Farm Cove waar kaptein Phillip 165 jaar gelede die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Union Jack]] gehys het, waarmee haar koninklike Australiese toer begin het. Dit was die eerste keer wat 'n heersende monarg Australiese grond betree het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sl.nsw.gov.au/stories/1954-royal-tour-queen-elizabeth-ii |title=The 1954 Royal Tour of Queen Elizabeth II |publisher=State Library of New South Wales |date=10 Januarie 2018 |accessdate=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908092035/https://www.sl.nsw.gov.au/stories/1954-royal-tour-queen-elizabeth-ii |archive-date=8 September 2022 |url-status=live}}</ref> Toenemende oprigting van [[wolkekrabber]]s in Sydney en die uitbreiding van voorstede oor die "groen gordel" wat deur die beplanners van die 1950's in die vooruitsig gestel is, het gelei tot gemeenskapsbetogings. In die vroeë 1970's het vakbonde en aksiegroepe deur inwoners groen verbode op ontwikkelingsprojekte in geskiedkundige gebiede soos The Rocks afgedwing. Federale, staats- en plaaslike owerhede het erfenis- en omgewingswetgewing ingestel.<ref name="Fitzgerald-2011" /> Die [[Sydney-opera]]huis was ook omstrede weens sy koste en geskille tussen die argitek Jørn Utzon en staatsamptenare. Kort nadat dit in 1973 geopen is, het dit egter 'n belangrike toeriste-aantreklikheid en simbool van die stad geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Beverley Kingston |title=A History of New South Wales |url=https://archive.org/details/historyofnewsout0000king |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-83384-4 |pages=[https://archive.org/details/historyofnewsout0000king/page/184 184]–86}}</ref> Die progressiewe vermindering in tariefbeskerming van 1974 af het Sydney van 'n vervaardigingsentrum na 'n "wêreldstad" begin transformeer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Spearritt |title=Sydney's century, a history |url=https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea |publisher=UNSW Press |year=2000 |isbn=0-86840-521-3 |location=Sydney |pages=[https://archive.org/details/sydneyscenturyhi0000spea/page/109 109]–12, 259–62}}</ref> Van die 1980's af het oorsese immigrasie spoedig toegeneem, met [[Asië]], die [[Midde-Ooste]] en [[Afrika]] as die vernaamste gebiede van herkoms. Teen 2021 het Sydney se bevolking meer as 5,2 miljoen beloop en meer as 40% van sy bevolking is oorsee gebore. Die [[Volksrepubliek China]] en [[Indië]] het by [[Engeland]] verbygesteek as die grootste herkomslande van oorsese gebore inwoners.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/1GSYD |title=2021 Census of Population and Housing, General community profile, Greater Sydney, Table GO9(c) |website=Australiese Statistiekkantoor |date=2021 |accessdate=28 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628053554/https://abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/1GSYD |archive-date=28 Junie 2022 |url-status=live}}</ref> == Geografie == === Topografie === [[Lêer:Sydney AST2001oct12 lrg.jpg|duimnael|[[Nasa]]-satellietbeeld van Sydney]] Sydney is geleë tussen die [[Stille Oseaan]] in die ooste en die [[Blue Mountains]] in die weste. Dit het ook die grootste natuurlike hawe in die wêreld, met meer as 70 strande, waaronder die beroemde [[Bondi Beach]] tel. Sydney het ook die wêreld se grootste woonbuurte, twee maal so groot as [[Beijing]] en ses keer so groot as die stede van [[Rome]] of [[Londen]]. Die metropolitaanse gebied van Sydney (''Sydney Metropolitan Area'') beslaan 'n oppervlakte van 12&nbsp;138 vierkante kilometer. Sydney strek oor 'n lengte van 105 kilometer vanaf sy suidelike grens by die Koninklike Nasionale Park oor Botanybaai en Port Hacking tot by die Ku-ring-gai Chase- Nasionale Park. Die groot oppervlakte van Sydney is die gevolg van die Australiese lewenstyl waarby die meeste gesinne oor hul eie huis beskik. Nogtans is daar ook woonstelblokke (wat in Australië ''home units'' genoem word), veral in die digbevolkte ouer woonbuurte en naby die hawe. === Natuur === [[Lêer:WattamollaLiss.jpg|duimnael|Winter in die [[Royal National Park]]]] 'n Aantal [[nasionale park]]e is binne die stadsgrense geleë. ; Royal National Park {{Hoofartikel|Royal National Park}} In die suide van die stad is die ''Royal National Park'' geleë. Dié natuurgebied beslaan 132&nbsp;km² en is die tweede oudste nasionale park ter wêreld na die [[Yellowstone- Nasionale Park]] in die [[Verenigde State van Amerika]]. In Australië word die park as die eerste nasionale park van die land beskou. Die park, wat sowat 29&nbsp;km suid van die stad lê, bied 'n verskeidenheid aan natuur. Van heide en [[krans]]e langs die kus tot [[reënwoud]]. Daarnaas leef daar baie [[dier]]soorte, waaronder enkele dodelike [[slang]]e en verskillende [[Papegaaie|papegaaispesies]]. ; Ku-ring-gai Chase- National Park Sowat 25&nbsp;km noord van die stad is die Ku-ring-gai Chase- National Park geleë. Dié nasionale part beslaan 152&nbsp;km² en hier mond die [[Hawkesburyrivier]] in die [[Tasmansee]] uit. Benewens die steil afdraande na baie klein strandjies is die park 'n bosryke gebied wat afwissel met heide. Die indrukwekkende uitkykpunt ''West Head'' bied 'n uitsig oor die noordelikste voorstad van Sydney, Palm Beach. 'n Ander trekpleister van die park is die inheemse kuns wat bestaan uit tekeninge wat op verskeie plekke in rots gegraveer is. === Klimaat === Sydney het 'n vogtige subtropiese klimaat met warm [[somer]]s en koel [[winter]]s, terwyl [[reën]] dwarsdeur die jaar val. Januarie is die warmste maand van die jaar en 'n gemiddelde 14,6 dae per jaar het 'n maksimum temperatuur hoër as 30&nbsp;°C. Die rekord maksimum temperatuur is 45,3&nbsp;°C, wat op 14 Januarie 1939, aan die einde van 'n hittegolf gemeet is. In die winter daal die temperatuur nouliks onder 5&nbsp;°C in kusgebiede. Die koudste maand is Julie, waartydens 'n rekord minimum temperatuur van 2,1&nbsp;°C al ooit gemeet is. Die gemiddelde jaarlikse reënval is 1217&nbsp;mm, wat tydens 'n gemiddeld van 138 dae per jaar val. Die laaste [[sneeu]] in die Sydney-gebied is in 1836 aangeteken, alhoewel baie sagte [[hael]] in Julie 2008 ook deur baie vir sneeu aangesien is en daarop dui dat die 1836-sneeu moontlik nie werklik sneeu was nie. Hoewel Sydney nie deur [[Sikloon|siklone]] getref word nie en die risiko vir [[aardbewing]]s laag is, word die stad wel af en toe geteister deur [[bosbrand]]e soos onder andere in 1994 en 2002. {{Tabel weergemiddelden | locatie = Sydney (Observatory Hill) | bron = Bureau of Meteorology (Australië)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_066062_All.shtml |title=Sydney (Observatory Hill) |work=Climate statistics for Australian locations |publisher=Bureau of Meteorology (Australië) |accessdate=10 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524103834/http://www.bom.gov.au/climate/averages/tables/cw_066062_All.shtml |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=bom>{{en}} {{cite web |title=Sydney in January 2013: An extreme month for Sydney |url=http://www.bom.gov.au/climate/current/month/nsw/archive/201301.sydney.shtml |work=NSW Climate Services Centre |publisher=Bureau of Meteorology (Australië) |accessdate=2 Februarie 2013 |date=1 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101050442/http://www.bom.gov.au/climate/current/month/nsw/archive/201301.sydney.shtml |archive-date=1 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |jan_a_max= 45.8 |feb_a_max= 42.1 |mrt_a_max= 39.8 |apr_a_max= 33.9 |mei_a_max= 30.0 |jun_a_max= 26.9 |jul_a_max= 25.9 |aug_a_max= 31.3 |sep_a_max= 34.6 |okt_a_max= 38.2 |nov_a_max= 41.8 |dec_a_max= 42.2 |jaar_a_max= 45.8 |jan_gem_max = 25.9 |feb_gem_max = 25.8 |mrt_gem_max = 24.8 |apr_gem_max = 22.4 |mei_gem_max = 19.5 |jun_gem_max = 17.0 |jul_gem_max = 16.3 |aug_gem_max = 17.8 |sep_gem_max = 20.0 |okt_gem_max = 22.1 |nov_gem_max = 23.6 |dec_gem_max = 25.2 |jaar_gem_max = 21.7 |jan_gem_min = 18.7 |feb_gem_min = 18.8 |mrt_gem_min = 17.6 |apr_gem_min = 14.7 |mei_gem_min = 11.6 |jun_gem_min = 9.3 |jul_gem_min = 8.1 |aug_gem_min = 9.0 |sep_gem_min = 11.1 |okt_gem_min = 13.6 |nov_gem_min = 15.6 |dec_gem_min = 17.5 |jaar_gem_min = 13.8 |jan_a_min= 10.6 |feb_a_min= 9.6 |mrt_a_min= 9.3 |apr_a_min= 7.0 |mei_a_min= 4.4 |jun_a_min= 2.1 |jul_a_min= 2.2 |aug_a_min= 2.7 |sep_a_min= 4.9 |okt_a_min= 5.7 |nov_a_min= 7.7 |dec_a_min= 9.1 |jaar_a_min= 2.1 |rain colour = green |jan_gem_ns = 101.1 |feb_gem_ns = 118.0 |mrt_gem_ns = 129.7 |apr_gem_ns = 127.1 |mei_gem_ns = 119.9 |jun_gem_ns = 132.0 |jul_gem_ns = 97.4 |aug_gem_ns = 79.8 |sep_gem_ns = 68.4 |okt_gem_ns = 76.9 |nov_gem_ns = 84.3 |dec_gem_ns = 77.3 |jaar_gem_ns = 1211.9 |rdjan = 12.2 |rdfeb = 12.5 |rdmrt = 13.6 |rdapr = 12.8 |rdmei = 13 |rdjun = 12.5 |rdjul = 11.1 |rdaug = 10.4 |rdsep = 10.5 |rdokt = 11.6 |rdnov = 11.7 |rddec = 11.5 |rdjaar = 143.4 | colour = green |lvjan = 62 |lvfeb = 64 |lvmrt = 62 |lvapr = 59 |lvmei = 57 |lvjun = 57 |lvjul = 51 |lvaug = 49 |lvsep = 51 |lvokt = 56 |lvnov = 58 |lvdec = 59 |jaar = 57 |znjan = 7.1 |znfeb = 6.7 |znmrt = 6.4 |znapr = 6.4 |znmei = 5.9 |znjun = 5.5 |znjul = 6.4 |znaug = 7.1 |znsep = 7.2 |znokt = 7.2 |znnov = 7.8 |zndec = 7.6 |znjaar = 6.8 |source 1 = Bureau of Meteorology<ref name="acnoh">{{en}} {{BoM Aust stats|site_ref=cw_066062_All|site_name=Sydney (Observatory Hill)|accessdate=15 September 2014}}</ref> |date=Augustus 2014 |source 2= <ref name=bom />}} == Stedelike uitleg == [[Lêer:Sydney skyline, January 2021.jpg|duimnael|Sydney se stadshorison]] Die sentrale sakekern van Sydney strek suidwaarts vanaf Sydney Cove tot by die gebied rondom die sentrale treinstasie. Die sentrale sakekern word in die ooste begrens deur verskeie parke en deur Darling Harbour, 'n gewilde trekpleister vir toeriste met 'n lewendige naglewe. Saam met die besigheidsdistrik van Noord-Sydney wat aan die sentrale sakekern deur die bekende Harbour-brug verbind word, is die ander noemenswaardige besigheidsentra Parramatta in die suidweste, Chatswood in die noorde en Hurstville in die suide. Die uitgestrekte woongebiede van Sydney word amptelik in 642 woonbuurte verdeel<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.walksydneystreets.net/suburbssydneyall.htm |title=List of Official Sydney Suburbs |date=2 Augustus 2008 |accessdate=25 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125072035/http://www.walksydneystreets.net/suburbssydneyall.htm |archive-date=25 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en word bestuur as 40 plaaslike owerheidsgebiede. Daar is nie 'n sentrale stadsbestuur nie, maar die regering van Nieu-Suid Wallis het wel verskeie agentskappe wat stadswye dienste lewer.<ref>{{en}} Department of Local Government. Local Council Boundaries [http://www.dlg.nsw.gov.au/dlg/dlghome/dlg_Regions.asp?region=SO&regiontype=1 Sydney Outer (SO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903004137/http://www.dlg.nsw.gov.au/dlg/dlghome/dlg_Regions.asp?region=SO&regiontype=1 |date=3 September 2006 }}</ref> Die stad word ook verder in die volgende streke verdeel: Eastern Suburbs, Hills District, Inner West Sydney, Canterbury-Bankstown, Lower North Shore, Northern Beaches, Northern Suburbs, North Shore, St George, Southern Sydney, South-eastern Sydney, South-western Sydney, [[Sutherland Shire]] en Western Sydney. == Demografie == * 1800: 2&nbsp;540 * 1820: 12&nbsp;000 * 1851: 39&nbsp;000 * 1871: 206&nbsp;800 * 1901: 487&nbsp;900 * 1925: 1&nbsp;039&nbsp;000 * 2006: 4,3 miljoen * 2014: 5 miljoen * 2017: 5,5 miljoen * 2050: 6 miljoen (vooruitskatting) In 2022 was die gemiddelde ouderdom van Sydney se bevolking 36,8 jaar, wat laer is as die nasionale deursnee van 41,9.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population-age-and-sex/latest-release |title=Regional population by age and sex |publisher=Australiese Statistiekkantoor |date=29 Augustus 2024 |accessdate=17 April 2025}}</ref> == Besienswaardighede en ontspanningsgeriewe == ; Toeristetrekpleisters Daar bestaan 'n verskeidenheid toeristetrekpleisters in Sydney, bv.: <center><gallery mode="packed" heights=""> Lêer:Sydney Opera House (6409684029).jpg|[[Sydney-opera]] Lêer:Sydney Harbour Bridge night.jpg|[[Sydneyhawebrug]] Lêer:Bondi Beach (2049731493).jpg|[[Bondi Beach]] Lêer:Sharks at the Sydney aquarium.jpg|Sydney Akwarium, Darlinghawe Lêer:Olympic park sydney.JPG|Sydney Olympic Park Lêer:Chinatown in Sydney.jpg|Chinatown Lêer:Sydney Tower seen from Hyde Park, Sydney, 2021, 02.jpg|[[Sydney Tower]] Lêer:Taronga-Zoo-before-bird-show-pano.jpg|Taronga-dieretuin, Mosman Lêer:Sydney fish market.JPG|Sydney-vismarkte Lêer:Oceanworld Manly.jpg|Oceanworld Manly </gallery></center> ; Museums * Kunsgalery van Nieu-Suid-Wallis * Australian Centre for Photography * Museum of Contemporary Art * Powerhouse Museum of Science and Design * Sydney Observatory * Museum of Sydney * Australian Museum ; Parke * Royal Botanic Gardens * Hyde Park Baie van hierdie besienswaardighede kan met die Sydney-veerdiens bereik word. Daar is ook 'n aantal [[nasionale park]]e binne die stadsgrense geleë. Sydney het ook 'n aktiewe naglewe. Beroemde uitgaanplekke is die wyke Kings Cross en Darling Harbour. == Infrastruktuur == === Verkeer en vervoer === [[Lêer:Ferries, Circular Quay, sydney.JPG|duimnael|[[Circular Quay]], die hoofveerbootterminaal in Sydney]] Die meeste inwoners in Sydney gebruik hulle eie motor vir vervoer. Sydney het egter ook 'n uitgebreide trein-, taxi-, bus- en veerbootnetwerk. Die treine in Sydney word bestuur deur CityRail, 'n maatskappy wat deur die regering van Nieu-Suid-Wallis besit word. Die treindienste het vir 'n tydperk na die [[Olimpiese Somerspele 2000|2000 Olimpiese Spele]] kwaai agteruit gegaan, maar het na 'n besondere swak jaar in 2004 weer verbeter.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cityrail.info/aboutus/our_performance/otr_year_tot_chart.jsp |title=Yearly On-Time Running |publisher=CityRail |year=2006 |accessdate=26 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126201849/http://www.cityrail.info/aboutus/our_performance/otr_year_tot_chart.jsp |archive-date=26 Januarie 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste buitelandse toeriste land eers by die [[Sydney-lughawe]]. Die lughawe is in 1920 geopen en is daarom ook een van die oudste lughawens ter wêreld. Daar vlieg ongeveer 28 miljoen passasiers per jaar vanaf en ná die stad. === Watervoorsiening === Watervoorsiening en opgaardamme word bestuur deur die Sydney Catchment Authority, wat onder beheer van die deelstaat van Nieu-Suid-Wallis se regering staan. Die liggaam verkoop water aan "Sydney Water" en ander agentskappe. Water in die Sydney opvangsgebied word hoofsaaklik gestoor in die Nepean-opgaarskema, damme in die [[Blue Mountains]], Woronoradam, Warragambadam en die Shoalhaven opgaarskema.<ref>{{en}} Sydney Catchment Authority. [http://www.sca.nsw.gov.au/dams-and-water/water-supply-history History of Sydney's Water Supply System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410044212/http://www.sca.nsw.gov.au/dams-and-water/water-supply-history |date=10 April 2010}}</ref> == Sport == [[Lêer:CricketSCG1.jpg|duimnael|Die [[Sydney-krieketveld]]]] In 1938 het Sydney die derde [[Statebondspele|Britse Rykspele]] aangebied. In 2000 het die [[Olimpiese Somerspele 2000|Olimpiese Somerspele]] in Sydney plaasgevind. Die Olimpiese kompleks is geskep deur die nywerheidsgebied van Homebush Bay om te skep. Die [[ANZ-stadion|Olimpiese Stadion]] met 'n kapasiteit van 117&nbsp;000 toeskouers is een van die hoogtepunte van die kompleks. Tydens die sluitingseremonie het die destydse voorsitter van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]], Juan Antonio Samaranch, Sydney se spele as die beste ooit beskryf. Ná die spele is die verblyf en stadions steeds in gebruik gehou. Die nasionale Australiese spanne in sportsoorte soos [[rugby]] en [[sokker]] speel steeds gereeld tussenwedstryde in die (nou verkleinde) Olimpiese Stadion. Buiten dit maak sekere klubspanne vanuit rugbyliga (Bulldogs, West Tigers, South Sydney) gereeld gebruik van die stadion. Die [[basketbal]]saal word ook deur die West Sydney Razorbacks gebruik, 'n span wat in die NBL (Nasionale Basketballiga) speel. Sydney was ook een van die Australiese gasheerstede tydens die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2023]]. Sydney beskik met die [[Sydney-krieketveld]] oor 'n belangrike [[toetskrieket]]stadion. Beide die [[Australiese nasionale krieketspan]] en die [[Australiese nasionale vrouekrieketspan]] speel van hulle tuiswedstryde in die stad. Die Sydney-krieketveld het onder andere wedstryde tydens die [[krieketwêreldbeker]]toernooie in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] en [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]], asook die [[T20I-wêreldbeker 2022]] gehuisves. Ook tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 1988|1988]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]] is wedstryde in Sydney beslis. In [[rugby]] word Sydney tydens [[Superrugby]] deur die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] verteenwoordig wat sy tuiswedstryde op die [[Sydney Voetbalstadion]] speel. Dit is ook tydens die [[Olimpiese Somerspele 2000]] en saam met die ANZ-stadion tydens die [[Rugbywêreldbeker 2003]] gebruik; tydens die [[Rugbywêreldbeker 2027]] sal ook wedstryde op die ANZ-stadion gespeel word. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1987]] is wedstryde op die [[Concord-ovaal]] aangebied. In Sydney speel beide die [[Wallabies]] en die [[Wallaroos]] van hulle tuiswedstryde op beide die ANZ-stadion en die Sydney Voetbalstadion. == Ekonomie == [[Lêer:Sydney Harbour Bridge night.jpg|duimnael|Die sakekern met die operahuis in die aandskemer]] Sydney is die finansiële en handelsentrum van Australië. Dit is daarnaas ook 'n toeriste-trekpleister met goedkoop verblyf. Die stad verskyn dikwels op ranglyste as een van die mooiste en mees leefbare stede in die wêreld. Die grootste ekonomiese sektore in Sydney sluit eiendoms- en besigheidsdienste, kleinhandel, vervaardiging en gesondheids- en gemeenskapsdienste. Sedert die 1980's het werke al hoe meer van die vervaardigingsektor na die dienste- en inligtingsektor geskuif. Sydney verskaf ongeveer 25% van die land se totale [[bruto binnelandse produk]]. == Regering == === Plaaslike regeringsgebiede === [[Lêer:Sydney councils.png|duimnael|'n Kaart van Sydney se plaaslike regeringsgebiede]] Die 38 plaaslike regeringsgebiede van Sydney is: {| | * Ashfield * Auburn * Bankstown * Baulkham Hills * Blacktown * Botanybaai * Burwood | * Camden * Campbelltown * Canada Bay * Canterbury * Fairfield * Holroyd * Hornsby | * Hunter's Hill * Hurstville * Kogarah * Ku-ring-gai * Lane Cove * Leichhardt * Liverpool | * Manly * Marrickville * Mosman * North Sydney * Parramatta * Penrith * Pittwater | * Randwick * Rockdale * Ryde * Strathfield * [[Sutherland Shire|Sutherland]] * Sydney * Warringah | * Waverley * Willoughby * Woollahra |} === Internasionale verhoudings === ==== Susterstede ==== {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[San Francisco]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1968.<ref name="Susterstede">{{en}} {{cite web |url=https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/networks-partners/sister-cities |title=Sister cities |publisher=Sydney |accessdate=17 April 2025}}</ref> * {{vlagikoon|Japan}} [[Nagoja]], [[Japan]], sedert 1980.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], [[Nieu-Seeland]], sedert 1983.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Portsmouth]], [[Verenigde Koninkryk]], sedert 1984.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Guangzhou]], [[Volksrepubliek China]], sedert 1986.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Italië}} [[Florence]], [[Italië]], sedert 1993.<ref name="Susterstede" /> }} ==== Vennootskappe ==== {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Parys]], [[Frankryk]], sedert 1998.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Griekeland}} [[Athene]], [[Griekeland]], sedert 2000.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Berlyn]], [[Duitsland]], sedert 2000.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Ierland}} [[Dublin]], [[Republiek Ierland]], sedert 2002.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Wuhan]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2015.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Chicago]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 2019.<ref name="Susterstede" /> }} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} Porter, Peter: ''Sydney''. Amsterdam (Nederland): Time Life International 1980 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [https://www.cityofsydney.nsw.gov.au/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Sydney-New-South-Wales|title=Sydney|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 April 2025}} {{Hoofstede van Australië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Hoofstede in Australië]] [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Sydney| ]] 2uwhkwgluigcictgxgl6jrfwgaclxje 0 29452 2966094 2432059 2026-09-10T06:56:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966094 wikitext text/x-wiki {{Russiese deelgebied | naam= Republiek van Altai <br />Алтайдынг Республиказы | beeld= Russia - Altai Republic (2008-01).svg | onderskrif= Die ligging van Altai in Rusland. | land= [[Lêer:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rusland|Russiese Federasie]] | feddistrik= [[Federale distrik Siberië|Siberië]] | ekonstreek= [[Wes-Siberië]] | stigting= [[1 Julie]] [[1922]] | hoofstad= [[Gorno-Altaisk]] | hoof= Aleksander Berdnikof | amp= President | wetgewer= Staatsvergadering (''El Koeroeltai'') | sensus= 2010 | totaal= 206&nbsp;168 | rang1= 79ste | digtheid= 2,23 /km² | stedelik= 27,6% | plattelands=72,4% | oppervlakte= 92&nbsp;600&nbsp;km² | rang2= 35ste | tydsone= [[UTC+07:00]] | registrasie= 04 | tale= [[Russies]], [[Altais]] | webtuiste= http://www.altai-republic.ru | wapen-vlag= [[Lêer:Coat of Arms of Altai Republic.svg|links|110px|Wapen]] <br /> [[Lêer:Flag of Altai Republic.svg|regs|130px|border]] }} '''Altai''' ([[Russies]]: Республика Алтай; Altais: Алтайдынг Республиказы) is ’n outonome republiek (’n [[Deelgebiede van Rusland|deelgebied van Rusland]]) en is genoem na die [[Altai-gebergte|gelyknamige gebergte]]. == Geografie == Die republiek grens in die noorde aan die [[oblast]] [[Kemerowo-oblast|Kemerowo]] en die outonome republiek Chakassië, in die ooste aan die outonome republiek [[Tiwa (republiek)|Tiwa]] en in die weste aan die Altai[[krai]]. Die suidelike bure lê almal buite [[Rusland]]. Die grenslyn met die buiteland is 880,4&nbsp;km lank, waarvan 288,7&nbsp;km met [[Mongolië]] (die ooste en suidooste) is, 54,1&nbsp;km met die [[Volksrepubliek China]] (suide) en 517,6&nbsp;km met [[Kasakstan]] (weste).<ref>[http://www.sibfo.ru/stu/tam/gor_alt.php?action=art&nart=1943|title=Историческая справка Горно-Алтайской таможни - Bestuur Federale Distrik Siberië]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Altai bestaan uit hoogland. Dit is ’n soort "Russiese [[Tibet]]" in die middel van [[Asië]] op die kruispunt van verskillende state en kulturele wêrelde. Die [[Siberië|Siberiese]] [[taiga]], die [[steppe]] van Kasakstan en die half[[woestyn]]e van [[Mongolië]] ontmoet mekaar hier. Boombosse bedek ongeveer 25% van die republiek. === Riviere, mere en gletsers === [[Lêer:080 shavlo.jpg|duimnael|300px|links|Die Sjawlomeer in die Altai-gebergte]] Die grootste [[rivier]]e is die Katoenrivier en die Bieja, wat saamvloei en een van die grootste riviere in Siberië vorm: die [[Ob]] Die republiek het ongeveer 7&nbsp;000 mere met ’n totale oppervlakte van meer as 700&nbsp;km². Die grootste meer is die Teletskoje, wat 80&nbsp;km lank en 5&nbsp;km breed is, met ’n oppervlakte van 230,8&nbsp;km². Sy diepste deel is 325&nbsp;m. Nog ’n bekende bergmeer (in die ooste) is die Dzjoeloekoel, wat die Altai as heilig beskou. Waterbronne is een van die belangrikste natuurlike bronne van die republiek. Van die minerale bronne in die berge van Altai word as heilsaam beskou. Die grootste [[gletser]]s is Bolsjoi Taldoerinski (35&nbsp;km²), Mensoe (21&nbsp;km²), Sofiski (17&nbsp;km²) en Bolsjoi Maasjei (16&nbsp;km²). === Klimaat === Die republiek het ’n gematigde landklimaat met relatief kort en warm somers (Junie – Augustus) en lang, koue (en soms ysige) winters (November – Maart). * ''Gemiddelde jaartemperatuur'': +1&nbsp;°C tot -6.7&nbsp;°C * ''Temperatuur Januarie'': -9.2&nbsp;°C tot -31&nbsp;°C * ''Temperatuur Julie'': +11&nbsp;°C tot +19&nbsp;°C * ''Gemiddelde jaarlikse [[neerslag]]'': 100-1000 mm == Geskiedenis == Op [[1 Junie]] [[1922]] word die gebied die Ojrotse outonome oblast. Op [[7 Januarie]] [[1948]] word dit hernoem tot die Gorno-Altaise outonome oblast. In [[1990]] verander die gebied deur ’n herorganisasie agtereenvolgens in ’n [[OSSR]], [[Sosialistiese Sowjet-republiek|SSR]] (1991) en outonome republiek (1992) onder die naam [[Gorno-Altai]]. In [[1993]] kry dit sy huidige naam Altai. == Ekonomie == Altai is eerder ’n landbou- as ’n nywerheidstreek. Die mees ontwikkelde sektore is voedsel-, metaal- en houtverwerking. Aanwesige grondstowwe is [[goud]], [[silwer]], [[yster]] en [[litium]]. [[Lêer:Altai republic map af.png|links|duimnael|260px|'n Kaart van Altai en sy bure.]] == Bestuursindeling == Die republiek bestaan uit 1 stadsdistrik, (Gorno-Altaisk), en 10 munisipale distrikte (Altais: ''aimatsi''): * Kosj-Agatsjski (Кош-Агачский, suidoos) * Maiminski (Майминский, noordwes) * Oelaganski (Улаганский, oos) * Oest-Kanski (Усть-Канский, wes) * Oest-Koksinski (Усть-Коксинский, suidwes) * Ongoedaiski (Онгудайский, sentraal) * Sjebalinski (Шебалинский, wes) * Toerotsjakski (Турочакский, noord) * Tsjemalski (Чемальский, noordwes) * Tsjoiski (Чойский, noord). == Groot stede en dorpe == * Gorno-Altaisk (Горно-Алтайск) – 53 538 inwoners * Maima (Майма) – 15 344 * Kosj-Agatsj (Кош-Агач) – 5 701 * Toerotsjak (Турочак) – 5 484 * Ongoedai (Онгудай) – 5 376 <small>2002-volkstelling</small> == Demografie == Volgens die 2002-sensus het Russe 57,4% van die bevolking uitgemaak, Altais 33,4%, Kazachs 6% en ander volke 3,2%. == Godsdiens == Die tradisionele godsdiens van die inheemse Altais is [[sjamanisme]]. Etniese [[Russe]] behoort tot die [[Oosters-Ortodokse Kerk]]. [[Tibettaanse Boeddhisme]] raak ook gewilder nadat dit die gebied binnegekom het deur die naburige [[Mongolië]] en [[Tiwa (republiek)|Tiwa]]. Van [[1904]] tot [[1930]] het ’n nuwe godsdiensbeweging, [[Boerchanisme]] (of ''Ak Jang'', die "wit geloof") gewild geword onder inheemse Altais. Dit het hier ontstaan en lê klem op die "wit" aspek van sjamanisme. Boerchanisme is steeds ’n belangrike deel van die Altaise nasionale bewustheid, en beleef tans ’n herlewing in verskeie vorme saam met die inheemse Altaise kultuur in die algemeen. Russiese [[Nuwe Era]]-aanhangers van Agni Joga gaan dikwels op pelgrimstogte na Berg Beloecha. Tekens van sjamanisme kan dikwels in die gebied gesien word; op sekere punte van die Katoen-rivier bind plaaslike volgelinge van sjamanisme wit strikke aan bome en los offerandes van muntstukke of kos vir die geeste.<ref>{{Cite web |url=http://enspire.syr.edu/AltaiWeb/AltaiCulture.html |title=Altaise kultuur |access-date=23 Februarie 2008 |archive-date= 6 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206030916/http://enspire.syr.edu/AltaiWeb/AltaiCulture.html |url-status=dead }}</ref> Hoewel sjamanisme vandag nie meer so algemeen beoefen word nie, word dit nou weer gewilder vanweë die nuwe godsdiensvryheid wat ontstaan het ná die val van die Sowjetunie. == Eksterne skakels == * [http://www.turistka.ru/altai/map.php Inzoembare toeristekaart] (in Russies) * [http://vgorah.narod.ru/HTMLs/maps.htm Kaarte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230202150/http://vgorah.narod.ru/HTMLs/maps.htm |date=30 Desember 2007 }} (in Russies) {{Commons-kategorie inlyn|Altai Republic|Altai}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Deelgebiede van Rusland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese republieke]] [[Kategorie:Siberië]] 7jqscup43l5mmcyonpaxq6yr80cbw34 0 30874 2965938 2965922 2026-09-09T12:23:22Z Aliwal2012 39067 /* Grootte van die instrument */ spelemann eerder "musikant" 2965938 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Hardangerviool | names = ''hardingfele'' (Noors) | image = FeleHel (2).jpg | caption = 'n Hardangerviool wat deur die vioolmaker Knut Gunnarsson Helland (1880–1920) vervaardig is | classification = [[Snaarinstrument]] ([[viool]]) | hornbostel_sachs = 321.322-71 | related = * [[Viool]] * [[Vedel]] * [[Viola d'amore]] }} Die '''Hardangerviool''' ([[Noors]]: ''hardingfele'') is 'n [[Noorweë|Noorse]] variant van die [[viool]] wat behalwe vir sy vier (soms vyf) melodiesnare nog oor vier of vyf resonansiesnare uit staal of messing beskik.<ref name="SNL" /> Hulle loop, soos by die historiese ''[[viola d'amore]]'', onder die melodiesnare deur en gee aan die instrument sy kenmerkende klank; hulle kan ook meehelp om die klank te versterk.<ref name="SNL" /> Die Hardangerviool verskil van gewone viole ook ten opsigte van sy vlakker kam en toets, wat dit moontlik maak om verskeie snare gelyktydig te stryk, en die ryk versierings wat dikwels streeksgebonde is. Omdat die snare korter is, word die instrument ook ietwat hoër gestem as 'n gewone viool.<ref name="Kaasa" /> Die Hardangerviool word as die nasionale instrument van Noorweë beskou.<ref name="Kaasa" /> Die naam verwys na die oorsprongsgebied [[Hardanger]]. Die oudste Hardangerviool wat bewaar gebly het, die sogenaamde Jaastad-viool, is in 1651 deur die ''lensmann'' (plaaslike ordeamptenaar) Ole Jonsen Jaastad (1621–1694) in Ullensvang vervaardig en word tans in die Historiese Museum van [[Bergen]] vertoon. In teenstelling met die meeste later Hardangerviole beskik dit slegs oor twee resonansiesnare, wat vir die ouer viole gebruiklik was.<ref name="SNL" /><ref name="Aksdal1993" />{{rp|21}} Die oudste bekende Hardangerviole is in die 17de en 18de eeu in Hardanger gebou, maar die instrument se vroegste herkoms is nie eenduidig gedokumenteer nie. Die viole wat van omstreeks 1700 af in Hardanger ontwikkel is, het waarskynlik elemente van ouer viole met talle stylkenmerke van die [[Barok|barokviool]] en ander gelyktydige strykinstrumente verenig. Isak Botnen was in die 18de eeu sentraal in die ontwikkeling en die vervaardiging van Hardangerviole; in die 19de eeu is die instrument veral deur Erik Jonsson Helland in Telemark verder ontwikkel tot die vorm wat sedertdien bestendig gebly het.<ref name="revitalisering" /><ref name="Thedens" /><ref name="trollstilt" /> Die spel op die Hardangerviool wyk af van die klassieke majeur- en mineurtoonlere van die Europese musiektradisie: dit kan tweestemmig wees, met inslae van botone en natuurtone.<ref name="Kaasa" /> Die instrument word veral vir die uitvoering van ''slåttar'' gebruik, die tradisionele instrumentale musiek wat dikwels vir dans bedoel is.<ref name="trollstilt" /> Dit is die tipiese instrument van die Noorse volksmusiek, maar is ook in die [[kunsmusiek]] gebruik. == Naam == Die eerste bekende gebruik van die benaming ''hardangerfele'' kom van die digter Henrik Wergeland in 1840. In die 19de eeu was ''hardangerfele'' of ''hardingfele'' die gemeenskaplike benaming vir die vioolsoorte wat veral in Hardanger ontwikkel is, en mettertyd het ''hardingfele'' die vaste vorm geword.<ref name="trollstilt" /> Skriftelike bronne uit die 18de eeu noem die viole uit Hardanger bloot ''fiol'' of ''violin'', sonder om tussen viole met en sonder resonansiesnare en die viool in die algemeen te onderskei. Simon Olaus Wolff het in 1822 oor "die klein, bont geverfde viool" geskryf, wat vrywel seker 'n Hardangerviool was.<ref name="revitalisering" /> Namate die instrument in die laat 19de eeu die status van nasionale instrument gekry het, is dit in Noors ook ''hardangerviolin'' genoem, terwyl die gewone viool soms ''tyskfele'' ("Duitse viool") genoem is.<ref name="trollstilt" /> == Geskiedenis == === Oorsprong === Die diskantviool is aan die einde van die 16de eeu in Brescia ontwikkel en word as volledig ontwikkel in [[Cremona]] tot 1740 beskou. Dit is nie bekend wanneer die viool Noorweë bereik het nie. Vioolspel op die platteland is van die tweede helfte van die 17de eeu af gedokumenteer. Die instrument het waarskynlik vinnig versprei, moontlik omdat daar reeds 'n tradisie rondom 'n ouer strykinstrument bestaan het. Die viool word veral in verband met bruilofte en ander feeste vermeld, en skriftelike bronne toon dat spelemanne op die platteland dikwels hul eie viole gebou het.<ref name="trollstilt" /><ref name="Kaasa" /> Weens gebrekkige en onsekere bronne is die oorsprong van die Hardangerviool nie met sekerheid vasgestel nie. Daar bestaan twee hoofhipoteses:<ref name="Bjorndal" /> # Die Hardangerviool is op 'n ou Noorse instrument gebaseer en na buitelandse voorbeeld ietwat omgevorm. # Die Hardangerviool is 'n verdere ontwikkeling van internasionale instrumenttipes. Dit is onduidelik of die Hardangerviool heeltemal onafhanklik in Noorweë ontstaan het of deur soortgelyke instrumente in ander lande geïnspireer is. Die instrumentnavorser Hortense Panum het gemeen dat die Hardangerviool 'n variant van die moderne viool is waarvan die resonansiesnare van die viola d'amore of 'n soortgelyke instrument oorgeneem is. Verskeie navorsers wys egter daarop dat resonansiesnare nie eie aan die Hardangerviool is nie. Arne Bjørndal het tot die gevolgtrekking gekom dat daar onder navorsers eenstemmigheid bestaan dat die Hardangerviool uit internasionale instrumenttipes ontwikkel het, sonder 'n aantoonbare verband met ouer Noorse snaarinstrumente. Bjørndal het nie geglo dat die viola d'amore die voorbeeld was nie, omdat dié instrument eers aan die einde van die 17de eeu bekend geraak het en sy resonansiesnare nie voor 1720 bekend is nie.<ref name="Bjorndal" /> Volgens Bjørndal is die vlak kam en die vlak toets 'n belangrike besonderheid van die Hardangerviool wat reeds op die oudste eksemplare voorkom: dié uitleg maak 'n polifone speelstyl moontlik. Hy het min Europese eweknieë daarvoor gevind en vermoed dat dit óf 'n vernuwing óf 'n erfenis van ouer instrumente kon wees.<ref name="Bjorndal" /> Bjørndal het ook gemeen dat die Hardangerviool na die model van die gewone Europese viool gevorm is, maar oorspronklik kleiner gebou is. Ouer Noorse instrumente soos die ''langeleik'', die ''lur'' en die horing het minder moontlikhede as die viool gebied, en volgens Bjørndal het die Hardangerviool tot 'n ryker volksmusiek in Noorweë bygedra.<ref>{{cite journal |last=Bjørndal |first=Arne |year=1956 |title=The Hardanger Fiddle: The Tradition, Music Forms and Style |journal=Journal of the International Folk Music Council |volume=8 |pages=13–15 |doi=10.2307/834737 |issn=0950-7922 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-folk-music-council/article/abs/hardanger-fiddle-the-tradition-music-forms-and-style/700F13436C6868157F0E04EA6D822BAD}}</ref> Kennis van die bou en die gebruik van Hardangerviole is grotendeels mondelings oorgelewer, en min is skriftelik oor die bou van die instrumente bewaar. Die oudste inligting is aan Isak Botnen en sy familie verbonde.<ref name="Bjorndal" /> Daar is waarskynlik reeds voor die Jaastad-viool van 1651 viole in Hardanger gemaak. Die Jaastad-viool is kleiner as later instrumente en die resonansiesnare speel daarop 'n geringer rol. Die meeste sekere daterings van ou Hardangerviole kom uit die middel van die 18de eeu. Vioolbou was aan Deense reëls oor handwerkvoorregte onderworpe, wat bepaal het dat sulke handwerkers in die stede moes woon; vioolmakers het hul werk moontlik nie onderteken nie om straf vir die oortreding van dié bepalings te ontkom. Van 1750 af is die reëls geliberaliseer, en aan die einde van die 18de eeu was daar in Bergen verskeie vioolmakers wat sowel viole as Hardangerviole gebou het.<ref name="revitalisering" /> Die datering van die Jaastad-viool is omstrede, onder meer omdat die volgende sekere datering uit die 18de eeu kom en die instrument ooreenkomste met dié jonger variante toon. Die etiket met die jaartal 1651 is op grond van die skrifvorm ook al as laat 18de-eeus gelees, en een hipotese is dat die jaartal in later tyd bygevoeg is. Daar bestaan geen sekere dokumentasie oor 'n verspreiding van die Hardangerviool na Telemark of ander dele van die land voor die 18de eeu nie; sekere dokumentasie oor die gebruik van die instrument kom eers uit die 18de eeu.<ref name="Thedens" /> Volgens Bjørn Aksdal kan die datering nietemin korrek wees. Indien Ole Jonsen Jaastad in die middel van die 17de eeu in Ullensvang viole gebou het, is dit waarskynlik dat Isak Botnen daarvan geweet het. Aksdal vermoed dat Botnen met 'n plaaslike tradisie van klein viole bekend was en dat die inspirasie van buite oor vioolbou in die Europese sin gegaan het. Enkele bewaarde vioolkiste van voor 1667 is baie klein – te klein vir baie van die bewaarde Botnen-viole – en die oudste bewaarde vioolkis kom van Voss, is met die jaar 1512 gemerk en bestaan uit hout uit die 15de eeu. Aksdal kom tot die slotsom dat daar van die vroeë 16de eeu af klein viole in Noorweë bestaan het. Dokumente uit Ullensvang, Jaastad se tuisstreek, verwys in die vroeë 17de eeu na plaaslike en rondtrekkende spelemanne, waarskynlik mense wat 'n eenvoudige volkse strykinstrument gebruik het.<ref name="revitalisering" /> === Herkoms van die resonansiesnare === [[Lêer:Saranghi ou Sarangi (Luth), "Rituels et Musiques du Monde", CPFI, Festival Les Orientales (Saint-Florent-Le-Vieil).jpg|duimnael|Die Indiese ''sarangi'', wat meer as dertig resonansiesnare het, is voorgehou as die moontlike inspirasie vir die resonansiesnare op instrumente van die Britse Eilande.<ref name="revitalisering" />]] In die 17de eeu was daar op die Britse Eilande viole met resonansiesnare, waarskynlik ná eksperimente wat laat in die 16de eeu begin het. Die Indiese instrument ''sarangi'' is as moontlike inspirasie voorgehou. In daardie tyd was daar noue kontak tussen ''Vestlandet'' (Wes-Noorweë) en die Britse Eilande in verband met die houthandel. Veral die opkoms van die waterdrywende saagmeul het tot 'n oplewing in die gebruik van hout gelei, en Hardanger en Sunnhordland het 'n ekonomiese opbloei beleef met Granvin, Ullensvang en Ulvik as swaartepunte van die houthandel. Die handel was so omvangryk dat 'n eie doeanepos op [[Stord]] gevestig is. Botnen is vandag 'n afgeleë plek, maar in daardie tyd was die see die hoofweg en Botnen nie moeilik bereikbaar nie; van Botnen was dit ook betreklik kort oor die berge na Evanger en Voss.<ref name="revitalisering" /> Resonansiesnare was in die 17de en 18de eeu 'n bekende tegniek, en die houthandel tussen Wes-Noorweë en die Britse Eilande kon daartoe bygedra het om die kennis te versprei. Die viola d'amore en die Sweedse [[nyckelharpa]] het vroeg in die 18de eeu resonansiesnare gekry.<ref name="Thedens" /> In Engeland het daar in die 18de eeu 'n instrument met die naam ''violin d'amour'' bestaan, waarskynlik 'n viola d'amore met vier speelsnare en vyf resonansiesnare. In die Bayerisches Nationalmuseum is daar 'n ''violin d'amour'' met vier speelsnare en vier resonansiesnare wat in 1743 in Bamberg gemaak is. In die 18de eeu is ook [[tjello]]'s met vier resonansiesnare gebou.<ref>{{cite book |last=Durkin |first=Rachael |year=2020 |title=The Viola d'Amore: Its History and Development |publisher=Taylor & Francis |doi=10.4324/9780429433993 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780429433993/viola-amore-rachael-durkin}}</ref> Arne Bjørndal het aangevoer dat resonansiesnare op baie instrumente bekend was nog voor die viola d'amore en dat resonansiesnare op Asiatiese instrumente die instrumentmakers van die Britse Eilande kon geïnspireer het. Hy het gewys op die uitgebreide kontak oor die [[Noordsee]] in daardie tyd, veral tussen Wes-Noorweë en [[Skotland]], en op Bergen se rol as handelsentrum.<ref name="Bjorndal" /> Dit is onseker wanneer resonansiesnare in Noorweë in gebruik gekom het; dit kon reeds vroeg in die 17de eeu gewees het.<ref name="trollstilt" /> === Isak Botnen en sy familie === Isak Nilssen Botnen (1669–1759), wat op die plaas Skaar in Hardanger gebore is en later Botnen oorgeneem het, word as die eerste ontwikkelaar van die moderne Hardangerviool beskou.<ref name="SNL" /> Die vioolbou van Botnen en sy seun Trond Isaksen Botnen (later Flatebø) is die oudste wat goed gedokumenteer is, en daar is baie redes om aan te neem dat die geskiedenis van die Hardangerviool by Isak begin.<ref name="trollstilt" /> Op grond van die aanname dat die datering van die Jaastad-viool verkeerd is, is Isak ook al die "uitvinder" van die Hardangerviool genoem, maar volgens Aksdal bly dit onduidelik of hy as die uitvinder van die instrument gereken moet word of eerder as 'n besonder bekwame voortsetter en ontwikkelaar van wat reeds bestaan het.<ref name="revitalisering" /> Isak en Trond het in Vikør (later Kvam in Hardanger) gewerk. Oor hulle bedryf bestaan taamlik betroubare biografiese gegewens, bewaarde instrumente en skriftelike materiaal, waarvan die belangrikste deel uit die jare 1750 tot 1760 kom. Daar is instrumente uit die vroeë 18de eeu bewaar, maar die bronne uit dié tydperk is onseker. Dit word as seker beskou dat Isak van omstreeks 1690 en Trond van omstreeks 1720 af instrumente gebou het – Hardangerviole sowel as gewone viole – en dat hulle sentraal was in die ontwikkeling en die verspreiding van die viool met resonansiesnare. Watter fase van die instrument se ontwikkeling hulle verteenwoordig, en watter impulse hulle van buite ontvang het, bly egter onseker. Isak het vrywel seker barokviole gebou, wat sekere ooreenkomste met die Hardangerviool toon, en sommige van sy voorbeelde was vrywel seker buitelands.<ref name="Thedens" /> Bjørndal het gemeen dat Isak sonder twyfel ouer viole gehad het om na te volg, en wys daarop dat dit per see slegs sowat 30 km na Ullensvang was, waar Ole Jaastad vermoedelik onder meer die Jaastad-viool gebou het, twintig jaar voordat Isak gebore is.<ref name="Bjorndal" /> Die vernaamste tydgenootlike bron is nommer 46 van ''Efterretninger fra Adresse-Contoiret i Bergen i Norge for 1766'', wat oor "Viol-Mageri" in die gemeente Vikør in Hardanger berig. Volgens dié artikel het Trond vertel dat sy pa in sy jeug, in 1670, by die koster en skoolmeester Lars Klark geleer het om viole te maak; van die predikant Didrik Muus op Stord, wat ook houtsnyer en skilder was, het Isak versiering en die metodes om te lak geleer.<ref name="revitalisering" /><ref name="Sandvik" />{{rp|12}} Isak en Trond het volgens dieselfde bron goed aan hul viole verdien en dit in "groot getalle" in Røldal, Kongsberg en elders verkoop. Die artikel is met "M" onderteken en word aan die predikant Marcus Schnabel of aan Even Meldal toegeskryf.<ref name="revitalisering" /><ref name="Sandvik" /> Dié ouer bronne is egter onbetroubaar: hulle verwar dikwels die viool en die Hardangerviool, en hulle bevat teenstrydighede – Isak was volgens die ''Efterretninger'' se eie kronologie maar een jaar oud toe hy by Lars Klark in die leer sou gegaan het, en Austlands-Pål sou lank voor Isak se geboorte, in 1640, na Botnen gekom het.<ref name="revitalisering" /> In die middel van die 17de eeu het 'n vioolspeler bekend as Austlands-Pål (oorlede 1693) hom in Botnen gevestig, en Isak sou van hom 'n viool van Duitse tipe gekry het.<ref name="Thedens" /> Nils Nilsson Skaar het 'n oorgelewerde verhaal vertel dat Isak omstreeks 1680 'n ''fidla'' bekom het, 'n middeleeuse snaarinstrument met die vorm van 'n klomp waarvan die snare met 'n stokkie geslaan is; toe hy die gewone viool by Austlands-Pål sien, sou hy op die gedagte gekom het om die twee instrumente te kombineer.<ref name="revitalisering" /> Isak het pynhout vir die boblad en taxushout of [[Els|swartels]] vir die bodem gebruik en droë, harde hout verkies. Sy skoonseun Sjovat Ålvik (later Sjovat Steinstø) in Indre Ålvik het ook viole gebou, waarvan twee bewaar gebly het. Isak het omstreeks 1750 na Indre Ålvik verhuis en het daar, meer as tagtig jaar oud, van sy beste viole gemaak. Hy het byna 500 ''riksdaler'' nagelaat, 'n aansienlike som vir die tyd; die viole in sy boedel is elk op een ''riksdaler'' gewaardeer.<ref name="revitalisering" /> Isak se viole het oor 'n wisselende aantal resonansiesnare beskik. Volgens die ''Store norske leksikon'' was dit meestal twee, maar soms tot ses, en sowat vyftien van sy instrumente het bewaar gebly.<ref name="SNL" /> Aksdal se opname vir die Hardangerviool-projek tel twintig bewaarde Isak-viole, waarvan sewe onderteken of gedateer is en die ander dertien op grond van duidelike ooreenkomste aan hom toegeskryf word; hulle het van een tot ses resonansiesnare, met vier melodiesnare en vier resonansiesnare as die algemeenste kombinasie. Ook Trond het viole met een tot ses resonansiesnare gemaak, met vier as die gewone getal, en die wisseling volg geen duidelike patroon oor die tyd nie. Die klankkas van die bewaarde Isak-viole is tussen 30,4 en 35,6 cm lank, met 'n neiging om mettertyd groter te word; Trond se viole wissel tussen 32,3 en 35,5 cm, en dié wat hy ná 1750 gebou het, is 1,7 cm kleiner as sy pa se viole uit dieselfde tyd. Isak het aanvanklik boblaaie en bodems gemaak wat duidelik gewelf was, maar die klankkaste van sy viole het mettertyd al vlakker geword; Trond het dieselfde weg gevolg, maar het aan die einde van sy loopbaan weer baie viole met 'n hoë welwing gebou.<ref name="revitalisering" /> Isak sou so goeie gewone viole gebou het dat Johan Henrik Freithoff, hofmusikus in [[Kopenhagen]], een van sy instrumente gebruik het; nie een van Isak se gewone viole het egter bewaar gebly nie.<ref name="trollstilt" /> Erik Pontoppidan het in 1753 die hoë kwaliteit van die viole wat in Hardanger gebou is, beskryf. Even Meldal, van 1757 kapelaan in Vikør, het in 'n beskrywing van Hardanger en Sunnhordland aangeteken dat die inwoners besonder handig is en dat die beste "Viol-Magere" daar te vinde is; Marcus Schnabel, wat in Granvin gebore is, vermeld die handige vioolmakers van Vikør op dieselfde manier in sy onvoltooide beskrywing van Hardanger, wat later deur Hans Strøm saamgestel is. Die Hardanger Folkemuseum bewaar 'n gewone viool wat Isak in 1692 gebou het; by die Stavanger-museum is 'n viool uit 1751 met 'n enkele resonansiesnaar bewaar, en omstreeks 2000 het nog 'n Isak-viool in [[Minnesota]] opgeduik.<ref name="revitalisering" /> Trond Isaksen Botnen het hom op die plaas Flatebø in dieselfde buurt as Botnen gevestig en hom daarna Trond Flatebø geskryf. Volgens oorgelewerde verhale was hy uiters noukeurig met sy houtmateriaal: hy sou dit in 'n moeras begrawe, dit kook en dit teen 'n sonnige muur droog maak. Hy het na die markte in Røldal, Lærdal en Kongsberg gereis en tot tien ''riksdaler'' vir sy beste instrumente gekry; sy viole was veral in Valdres gesog. Trond het viole in drie groottes gebou en, na raming, omstreeks 1&nbsp;000 Hardangerviole en gewone viole vervaardig.<ref name="SNL" /><ref name="revitalisering" /> Volgens die ''Store norske leksikon'' het dertig tot veertig van sy Hardangerviole bewaar gebly, waarvan baie goed en speelbaar is;<ref name="SNL" /> Aksdal tel ses-en-twintig Hardangerviole en een gewone viool.<ref name="revitalisering" /> Trond het ook die oudste bewaarde gewone viool gebou wat in Noorweë vervaardig is: dit is op 1764 gedateer en word in die ''Hardanger Folkemuseum'' in Utne vertoon.<ref name="SNL" /> Dié viool het bykans dieselfde vorm as die Hardangerviole,<ref name="revitalisering" /> en 'n ander viool wat Trond in 1764 gebou het, is in 1994 in [[Denemarke]] gevind en is in goeie toestand.<ref name="trollstilt" /> Trond is in 1772 oorlede en het meer as 1&nbsp;400 ''riksdaler'' nagelaat, wat hom een van die rykste mense in Hardanger gemaak het. In die geheel het sowat vyftig viole van Isak en Trond bewaar gebly.<ref name="revitalisering" /> === Die Telemark-model === Oorspronklik het die instrument 'n ronder, smaller klankkas gehad; omstreeks 1850 het die moderne uitleg met 'n klankkas wat baie na dié van die viool lyk, die norm geword.<ref name="Aksdal1993" />{{rp|22}} In Numedal en Telemark het plaaslike vioolmakers hul eie Hardangerviole begin bou, en daar is instrumente uit die einde van die 18de eeu bewaar; die kleinste hiervan is ook ''telemarksfeler'' genoem. Van omstreeks 1820 af het Jon Erikson Helland in Bø die Telemark-model verder ontwikkel, en in die middel van die 19de eeu het hy 'n groter Hardangerviool gebou wat meer na 'n viool gelyk het. Volgens Bjørndal is die Helland-viole waarskynlik deur Karl Rue en Olav Gullbekk beïnvloed en is dié invloede met Trond se model gekombineer. Die Helland-geslag, waarin daar veertien vioolmakers was, het een van die voorste vioolmakersgeslagte van die land geword en die tradisie tot in die 1970's lewend gehou. Die eerste helfte van die 19de eeu was 'n bloeityd vir die Hardangerviool. Teen die middel van die eeu is die viole hoofsaaklik met vier resonansiesnare gebou, en mettertyd ook met vyf, terwyl die vorm steeds meer na dié van die viool begin lyk het.<ref name="Bjorndal" /><ref name="trollstilt" /> Die belangrikste stap is deur die broers Eilev Jonsson Steintjønndalen en Erik Jonsson Helland in Bø gedoen: hulle het oor verskeie jare met verskillende modelle geëksperimenteer en omstreeks 1860 by die groot, moderne Hardangerviool-tipe uitgekom, waarvan die model afgesien van besonderhede sedertdien bestendig gebly het. Die versiering het terselfdertyd 'n plaaslike Telemark-styl gekry, en die bou van Hardangerviole is daarna deur Telemark oorheers.<ref name="revitalisering" /> Die model van die middel van die 19de eeu het 'n kragtiger klank gegee wat in groot konsertsale gepas het en die besondere toon van die Hardangerviool sterker laat uitkom.<ref name="Kaasa" /> Die vioolmakers van Telemark het die naam ''hardingfele'' vir hul instrumente bly gebruik, waarskynlik omdat die vioolmakers van Hardanger nog lank ná Isak en Trond se dood 'n sterk posisie gehad het.<ref name="revitalisering" /> In Wes-Noorweë het Johannes Bårdsen Tveit in Samnanger die tradisie ná Trond voortgesit; sy instrumente is Tveita- of Samnanger-viole genoem. Tveit het pynhout vir die boblad, swartels vir die bodem en verder [[berk]] of [[haselaar|hasel]] gebruik. Anders Heldal het Trond se viole as model gebruik en betreklik klein, ronde viole gemaak.<ref name="Bjorndal" /> Volgens Bjørn Aksdal is daar drie hooffases in die ontwikkeling van die Hardangerviool: die ou boereviole, die viole van Isak Botnen en sy familie, en die moderne viole van die Telemark-tipe. Die ouer boereviole is in twee hoofvorme bekend: 'n vorm uit Wes-Noorweë, soos die Jaastad-viool en die klein, ronde viole van die 18de eeu, en 'n vorm uit Telemark en Setesdal waar die viole nog kleiner was – bekend uit die einde van die 18de eeu by onder andere Olav Gullbekk, Karl Rue en Jon Erikson Helland. Op hierdie klein "telemarksviole" is die akantusmotief as versiering ingevoer, soos Rikard Berge hulle beskryf het. Die vioolbou in Botnen in Fyksesund het volgens Aksdal die grondslag gelê waarop die ou boereviole die naam ''hardingfele'' gekry het. Die viool was waarskynlik 'n belangrike inspirasie, en die viole uit Botnen het mettertyd groter geword – byna so groot soos Erik Jonsson Helland se viole 'n eeu later – al was Isak se viole ietwat smaller en meer gewelf.<ref name="revitalisering" /> === Die Hardangerviool-projek === In 1993 het die Ole Bull-akademie, die Bergen-museum en die Hardanger Folkemuseum 'n Hardangerviool-projek begin met die doel om die vroegste geskiedenis van die instrument toe te lig, met die navorser Bjørn Aksdal as projekleier. Die agtergrond was onder meer dat die bronne, veral oor die 18de eeu en vroeër, min en onseker was wat betref sake soos die makers en die datering van instrumente. Die projek wou onder andere soveel histories relevante Hardangerviole as moontlik opspoor en registreer, in sowel private as openbare besit. Die instrumente self was die belangrikste grondslag van die projek, en die datering van ou Hardangerviole was 'n besondere uitdaging.<ref>{{cite book |year=1999 |title=Innlegg fra jubileumsseminaret på Voss, artikler om hardingfele, stev og bjønndans |location=Oslo |publisher=Norsk folkemusikklag |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009031000031 |language=no}}</ref> === Verspreiding === Die Hardangerviool en die gewone viool het elk in hul eie dele van Noorweë oorheers. Die Hardangerviool het byvoorbeeld in Hardanger, Numedal, Valdres en Telemark oorheers, terwyl die gewone viool in die res van Oos-Noorweë, in Trøndelag en in die noordelike deel van Wes-Noorweë die botoon gevoer het.<ref name="Thedens" /><ref name="trollstilt" /> Die gebiede waar Hardangerviole algemeen is, is Telemark, Numedal, Hallingdal, Valdres, Setesdal, Hardanger, Nordhordland en verder langs Wes-Noorweë tot en met Sunnmøre.<ref name="SNL" /> In die tweede helfte van die 18de eeu het die Hardangerviool in Wes-Noorweë algemeen geword in die gebied van Hardanger tot Sogn; omstreeks 1800 was dit in Ryfylke, Hallingdal, Valdres en dele van Setesdal versprei. Reeds omstreeks 1750 was die instrument in 'n groter gebied bekend, onder meer omdat viole van Isak en Trond Botnen oor die berge vervoer en in Valdres en op Kongsberg verkoop is.<ref name="Thedens" /> Teen 1800 het die Hardangerviool grotendeels uit Setesdal verdwyn en het die gewone viool daar oorheers. Toe die Hardangerviool omstreeks 1860 weer in die mode kom, het baie inwoners van Setesdal hul viole omgebou met 'n korter hals, 'n vlakker kam en resonansiesnare; dié variant is die ''setesdalsfele'' genoem. Vroeg in die 20ste eeu is die Hardangerviool in Nordfjord in gebruik geneem, en gedeeltelik ook op Sunnmøre en mettertyd in enkele dorpe in Nordmøre en Suid-Trøndelag; in Agder en Rogaland is dit mettertyd deur enkelinge in die kusdorpe gebruik, en in Oos-Noorweë is dit ietwat in [[Vestfold]] en Hadeland gebruik. Aan die einde van die 20ste eeu was daar 'n taamlik duidelike geografiese verdeling waarin die gewone viool in [[Hedmark]], Østfold, die grootste deel van [[Oppland]], Nordmøre, Trøndelag en Noord-Noorweë oorheers het. Die status van die Hardangerviool as nasionale simbool aan die einde van die 19de eeu het waarskynlik tot die verspreiding na nuwe gebiede bygedra. Die kerngebied word as [[Hordaland]], Sogn, Sunnfjord, Telemark (die kus uitgesluit), Numedal, Hallingdal en Valdres beskou. Konserte met die Hardangerviool het verskeie virtuose na vore gebring wat rondgereis en plaaslike spelemanne beïndruk het. Die verskillende style in die ''slåtte''-musiek volg grotendeels die grense tussen die Hardangerviool en die gewone viool.<ref name="trollstilt" /><ref name="Kaasa" /> Die [[NRK]] het in 2012 berig dat daar toe sowat 1&nbsp;500 Hardangervioolspelers in Noorweë was en dat die kultuurskole 250 leerlinge gehad het wat die instrument leer speel. Daar was volgens die NRK toe vyf Hardangervioolmakers in Noorweë.<ref>{{cite web |url=https://www.nrk.no/kultur/desperat-kamp-for-hardingfela-1.8036242 |title=Desperat kamp for hardingfela |first=Tone |last=Staude |date=15 Maart 2012 |work=NRK |language=no}}</ref> In 2013 het geblyk dat vier vioolmakers dit as broodwinning gehad het. Die opleiding van vioolmakers geskied deurdat 'n leerling by 'n ervare vioolmaker in die leer gaan en hom navolg.<ref>{{cite web |url=https://www.innherred.no/nyheter/i/w8dv71/i-hele-landet-fins-det-bare-fem-hardingfelemakere-som-ikke-er-pensjonert-fire-av-dem-er-opplaert-av-sigvald |title=I hele landet fins det bare fem hardingfelemakere som ikke er pensjonert. Fire av dem er opplært av Sigvald |first=Siv |last=Lyngstad |date=12 Julie 2020 |work=innherred.no |language=no}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nrk.no/vestfoldogtelemark/hardingfeletradisjon-kan-do-ut-1.10978542 |title=Hardingfeletradisjon kan dø ut |first=Ken Willy |last=Wilhelmsen |date=9 April 2013 |work=NRK |language=no}}</ref> === Noorweegse uitwykelinge in Noord-Amerika === Die Noorweërs wat van 1825 af na Noord-Amerika uitgewyk het, het grotendeels uit die binnelandse dorpe van Suid-Noorweë gekom en 'n deel van die tradisies daarvan saamgeneem; onder die Noorweegs-Amerikaners was verskeie bekende Hardangervioolspelers. Later in die 19de eeu het die ''gammeldans'', die gewone viool en die [[trekklavier]] die Hardangerviool gedeeltelik verdring, maar in sommige ''bygdelag'' – verenigings van uitwykelinge uit dieselfde streek in Noorweë, soos die Valdres Samband – is die instrument en die tradisionele danse bewaar. Omstreeks 1900 was daar etlike honderdduisende mense van Noorweegse afkoms in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], en Hardangerviool-virtuose het uit Noorweë op toere na die Midweste gereis, waar baie inwoners Noorweegse wortels gehad het. Lars Fykerud was van die gewildstes; Ola Mosafinn en Knut Dale het van 1890 tot 1900 konserttoere onderneem. In 1914 is The Hardanger Fiolinist Forbundet of Amerika gestig, en in 1915 het die Telelaget 'n ''kappleik'' – 'n volksmusiekwedstryd – in Minnesota aangebied. Die vioolmakers Gunnar en Knut Helland het in 1905 na die Verenigde State uitgewyk en 'n werkswinkel in Chippewa Falls in [[Wisconsin]] gevestig waar hulle sowel Hardangerviole as gewone viole gebou en herstel het. Om die tyd van die [[Eerste Wêreldoorlog]] was daar minstens 362 spelemanne van Noorweegse afkoms in die Midweste. Ook in die Verenigde State is die Hardangerviool uit Christelike oorde gekritiseer.<ref name="Kaasa" />{{rp|115}} == Bou == [[Lêer:Midtdetalj.jpg|duimnael|Die snare van 'n Hardangerviool. Die resonansiesnare loop deur 'n eie opening in die kam.]] 'n Aantreklike Hardangerviool is kunstig uitgevoer en nie bloot 'n instrument nie. Die klankkas is gewoonlik versier, en dit kan gebeur dat meer as een persoon aan die versiering van 'n enkele viool werk.<ref name="Kaasa" /> Die klankkas is oor die algemeen ietwat ronder en smaller as dié van 'n gewone viool, met oper klankgate. Daar is heelwat verskeidenheid in vorm en versiering, en die tipiese uitvoering het oor die tyd verander.<ref name="trollstilt" /> Die f-gate van die Hardangerviool is kenmerkend: hulle lyk dikwels meer "ingesink" en het gewoonlik reguiter rande as die golwende f-gate van 'n viool. Vier van die snare word soos op 'n viool bespan en bespeel, terwyl die res, die resonansiesnare, onder die invloed van die eerste vier meeklink. Dié bykomende snare word met ekstra stemskroewe boaan die skroefkas gestem en vasgemaak, wat die skroefkas van 'n Hardangerviool ongeveer twee keer so lank as dié van 'n viool maak. Nadat hulle aan die skroewe vasgemaak is, loop die resonansiesnare deur 'n hol gekonstrueerde toets, wat effens hoër en dikker as dié van 'n viool gebou is om vir die ekstra snare voorsiening te maak. Die kam is in die reël vlakker as op 'n gewone viool.<ref name="Thedens" /> Die resonansiesnare loop onder die snare wat bespeel word deur, sodat hulle meeklink sonder om deur die strykstok geraak te word:<ref name="trollstilt" /> hulle lê in die middel van die besondere kam en word aan ekstra hakies of fynstemmers op die stertstuk vasgemaak, en in die middel van die kam is 'n kleiner tweede "kam" of opening uitgesny waardeur hierdie snare loop. Dit is hier waar die resonansie opgeneem en teruggegee word: soos die note gespeel word, word die trillings deur die kam gestuur, waar die resonansiesnare dié note weerkaats. === Hooftipes === Hardangerviole word in twee grondtipes verdeel, 'n ouer en 'n jonger tipe, wat elk op 'n aantal punte van 'n gewone 20ste-eeuse viool verskil. Die jonger Hardangerviool: * het baie versiering; * het dikwels vier, en tot ses, resonansiesnare;<ref name="trollstilt" /> * het 'n toets en 'n hals wat vlakker en korter is as dié van die ou viool; * het dunner en ligter snare. Die ouer Hardangerviool: * het 'n duidelik smaller en meer kantige vorm; * is oor die algemeen kleiner;<ref name="revitalisering" /> * het waarskynlik oorspronklik net twee resonansiesnare gehad;<ref name="trollstilt" /> * het 'n reguit hals, soos die meeste viole van voor 1800 waarvan die hals nie later omgebou is nie, terwyl dié van die jonger tipe agteroor hel; * het geen voeringstroke binne-in die klankkas nie; * het 'n basbalk wat uit een stuk met die boblad gesny is; * het 'n boblad en 'n bodem wat meer gewelf is.<ref name="revitalisering" /> === Hout en voorbereiding === Vir die boblad en die bodem van die klankkas word veral sparhout – 'n betreklik sagte houtsoort – en esdoringhout gebruik, 'n betreklik harde houtsoort wat die klank goed weerkaats. Die lak het eweneens 'n invloed op die klank van die instrument.<ref name="Kaasa" /> Daar word kwasvrye stamme van minstens 30 tot 50 cm in deursnee gebruik. Spar wat hoog bo seevlak gegroei het – sowat 800 meter in Noorweë en 1&nbsp;200 meter in die [[Alpe]] – word as besonder geskik beskou, en hout met min variasie in die breedte van die jaarringe het die beste geblyk. Bome wat op droë, arm grond gegroei het, gee klein en eweredige jaarringe, wat volgens ervare vioolmakers die beste klank in die materiaal gee; vinnig gegroeide spar is min geskik. Esdoring het 'n ander struktuur, en esdoringhout kan breër jaarringe hê. Eweredige en stabiele houtmateriaal word verkry deur die boom in die middel van die winter te kap, wanneer dit die minste sap bevat; die droging en verdere behandeling ná die kap het beslissend geblyk om geskikte roumateriaal te verkry.<ref name="Sandvik" /> Van Gunnar Røstad word vermeld dat hy swartels in die bodem, spar in die boblad, swartels of [[wilger|wilg]] in die sye en berk of esdoring in die hals gebruik het.<ref name="Midtgaard">{{cite book |last=Midtgaard |first=Kjell Chr. |year=1997 |title=Gunnar Røstad. Hardingfelemakeren |isbn=82-994375-0-4 |location=Larvik |publisher=K.C. Midtgaard |language=no}}</ref> === Versiering === Hardangerviole is tradisioneel ryk versier. Oor die versiering self, sy herkoms en sy moontlike betekenis is daar in die algemeen weinig navorsing gedoen. In Wes-Noorweë was 'n skaakbordpatroon op die toets gebruiklik. Isak Botnen en sy seun Trond het drie tot vier soorte koppe gemaak: 'n mens (gewoonlik 'n vrou), 'n gewone vioolkrul, 'n groteske wese en 'n dierekop. Vir al hierdie vorme bestaan daar eweknieë in die Europese instrumentbou; 'n kop wat 'n [[draak]] voorstel, is waarskynlik 'n eiesoortig Noorse variant.<ref name="trollstilt" /> Die kop van die instrument is dikwels in die vorm van 'n leeukop gesny,<ref name="Kaasa" /> hoewel sommige ouer Hardangerviole eerder 'n vrouekop of 'n ongedefinieerde dierekop het.<ref name="trollstilt" /> Behalwe die uitgesnyde dier – gewoonlik 'n draak of die leeu uit die Noorse staatswapen – of die vrouekop as deel van die krul boaan die skroefkas, kom daar dikwels uitgebreide perlemoer- of mosaïekinlegwerk op die stertstuk en die toets voor, asook swart inkversierings op die klankkas wat ''rosing'' genoem word. Stukkies been word soms gebruik om die stemskroewe en die rande van die instrument te versier. === Bekende viole en vioolmakers === 'n Ander welbekende instrument is die sogenaamde "Gullhardingfela", wat deur Magne Kvamme gebou is. Dié Hardangerviool is in dieselfde jaar gebou as waarin dit goud op die ''Landskappleiken'', die Noorse nasionale volksmusiekwedstryd, gekry het. Knut K. Steinkjønndalen (1887–1969) het byna 1&nbsp;000 Hardangerviole gemaak; hy was vinnig en seker in sy werk en het ses weke aan 'n besonder fyn instrument gewerk.<ref name="Kaasa" /> Gunnar Røstad (1874–1947) van Øverbø by Kristiansand het 133 Hardangerviole en 268 gewone viole gebou. Røstad het 'n Cremona-viool uit 1743 van [[Giuseppe Guarneri|Guarneri del Gesù]] as model vir sy beste instrumente gebruik. Hy het op Helland se idees voortgebou en onder meer deur werk in die vioolmaker A.C. Kleven se werkswinkel in [[Oslo]] geleer; hy word as een van die bekwaamste vioolmakers gereken.<ref name="Midtgaard" /><ref name="Sandvik" /><ref name="Kaasa" /> === Verwante nuwe instrumente === Die vioolmaker Ottar Kåsa het 'n ''hardingbratsj'' gebou, 'n [[altviool]] wat op dieselfde manier as 'n Hardangerviool met resonansiesnare en versierings gekonstrueer is. Dit word deur Nora Taksdal in die Noorse Radio-orkes gebruik.<ref>{{cite web |url=https://boblad.no/2022/02/12/hardingbratsjen-fra-ovre-bo-kling-pa-nrk-i-helga/ |title=Hardingbratsjen har opna ei ny verd for KORK-musikaren |date=12 Februarie 2022 |work=Bø blad |language=no}}</ref> Kåsa beskryf die instrument in sy meestersgraadverhandeling by die Universiteit van Suidoos-Noorweë op Rauland.<ref>Kåsa, Ottar (2021). ''Hardingbratsj: Ei utviding av hardingfelekonseptet'' (meestersgraadverhandeling, Universitetet i Sørøst-Norge). https://hdl.handle.net/11250/2771044</ref> In 2022 het Kåsa gewerk aan die ontwikkeling en bou van 'n ''hardingcello'', 'n gedagte wat Erik Jonsson Helland reeds in die 1860's gehad het.<ref>{{cite web |url=https://www.vtb.no/nyhende/felemakaren-vil-byggje-hardingcello-fekk-kunstnarstipend/ |title=Felemakaren vil byggje hardingcello – fekk kunstnarstipend |first=Tone |last=Tveit |date=28 September 2021 |work=Vest-Telemark blad |language=no}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ta.no/5-50-1368700 |title=Verdas første hardingcello: – Som å gå frå moped til vogntog |first=Ingebjørg |last=Bø |date=15 Mei 2022 |work=Telemarksavisa |language=no}}</ref> Vegar Vårdal het in 2025 'n opdragwerk vir die Telemark-fees vir solis en kwartet met ''hardingcello'', ''hardingbratsj'' en Hardangerviole gekomponeer.<ref>{{cite web |url=https://www.nrk.no/anmeldelser/anmeldelse_-_istem_-av-vegar-vardal-1.17805843 |title=Bombarderer lyttaren med idear |first=Are August Flannagan |last=Furubotn |date=20 Maart 2026 |work=NRK |language=no}}</ref> == Speeltegniek en stemming == [[Lêer:Hardanger Fiddle - St Cecilia's Hall.webm|duimnael|Spel op 'n Hardangerviool]] Die tegniek waarmee 'n Hardangerviool gestryk word, verskil ook van dié van die viool. Dit is 'n gladder, veerkragtiger styl van stryk met 'n ligter aanslag. Die speler stryk gewoonlik twee van die boonste snare tegelyk, en soms drie. Die betreklike vlakheid van die kam maak dit maklik, anders as die meer gekromde kam van 'n viool. Die doel is om 'n deurlopende klank van twee (of, weens die resonansiesnare, meer) toonhoogtes voort te bring. Baie klassiek opgeleide violiste gebruik 'n barokstrykstok wanneer hulle Hardangerviool speel, om die ekstra gewig teen te werk wat klassieke violiste van nature op die snaar plaas. === Snare === Die snare van 'n Hardangerviool is meestal dunner as dié van 'n viool. Hulle het met die snare van die barokviool uit die Franse laat-barok in gemeen dat die A-snaar van onomspinde derm is, die G-snaar van omspinde derm, en die D-snaar van derm met 'n oop metaalomspinning. In ons tyd word vir die E-snaar meestal suiwer metaalsnare gebruik, maar tot vroeg in die 20ste eeu was onomspinde snare van lamderm nog algemeen in gebruik. Die Hardangerviool het ook met die Franse barokviole van omstreeks 1700 in gemeen dat die snare betreklik dun is en onder lae spanning staan. Dit staan in skerp teenstelling met sowel die Italiaanse barokviole as die vroeg-Romantiese viole, wat albei baie dik snare en 'n hoë spanning gehad het; die moderne viool staan tussen dié twee uiterstes, maar nader aan die Italiaanse tradisie. Die gevolg is dat 'n Hardangerviool-speler gewoonlik 'n ligter streek gebruik as 'n violis. Die klank van die instrument is fyner, en dit word maklik deur die luider klank van die klassieke viool oorstem. === Houding en strykstok === [[Lêer:Playing the hardanger.jpg|duimnael|Die musikant Knut Dale (1834–1921) van Tinn in Telemark met sy Hardangerviool. Dale het [[Edvard Grieg]] gekontak om die ''slåttar'' te laat neerskryf; Johan Halvorsen het in Grieg se opdrag sewentien ''slåttar'' by Dale opgeteken, wat dele van Grieg se opus 72 geword het.<ref name="Kaasa" />]] Die spelemann sit tradisioneel tydens die uitvoering. Die rede is dat die musiek bedoel is om op te dans en die speler die maat met sy voete aangee. Hy hou die instrument gewoonlik laer teen die bors as 'n violis en benut die handgewrig by die strykrigtingwisseling, waar violiste dikwels die hele arm gebruik. Ouer spelemanne, soos [[Myllarguten]], het die viool soms heeltemal onder op die borskas gehou. Die speler gebruik meestal 'n baie kort deel van die strykstok. Dit gee hom die geleentheid om kort, skerp streke, rollings en kaste met die stok te maak, wat aan die spel 'n eie veerkrag gee. Op sommige plekke, soos in Hallingdal, is dit 'n belangrike tradisiekenmerk. 'n Langer stok is verkies in dorpe waar die tradisie nader aan die violistiese tegniek gelê het, soos in Hardanger. Die strykstokke was oorspronklik korter en ligter as vandag; soos die viole self, het hulle saam met die veranderende gebruik van die instrument gegroei. === Linkerhand === Musikante hou hulle tradisioneel by die [[Viool#Posisies|eerste posisie]]. Omdat daar nie van posisiespel gebruik gemaak word nie, laat baie spelers die viool in die handgewrig van die linkerhand rus. Posisiespel het eers laat in die 19de eeu opgekom, toe die jonger musikante groter briljansie in hul tegniek wou toon. Die greepstruktuur wissel van dorp tot dorp, maar die spelers gryp meestal oor twee snare tegelyk, in dubbelgrepe of ''tvigrep''. Dit is op die Hardangerviool makliker as op 'n viool, omdat die snare dikwels nader aan mekaar lê; die instrument is vir meersnarige spel gebou. In sommige tradisies word die spel op 'n los snaar ook om die effek benut, terwyl elders, soos in Valdres of Wes-Noorweë, die spel op één snaar om dieselfde rede verkies word. === Grootte van die instrument === Die viole was oorspronklik kleiner as vandag; Jon Erikson Helland se instrumente is 'n goeie voorbeeld daarvan. Dit was nie nodig dat 'n Hardangerviool in konsertsale moes deurdring nie – daar is eerder in kleiner voorhuise of op die skuurvloer gespeel. Die klankkas het saam met die musikante se behoefte aan groter lokale gegroei, en die Hardanger het in dié proses nader aan die viool gekom. === Stemmings === {{Sien ook|Scordatura}} Die Noorse woord ''felestille'' kom van ''å stille'', dit wil sê om die instrument te stem. 'n Gewone viool word normaalweg in [[kwint]]e gestem en slegs vir volksmusiek anders.<ref name="Anmarkrud" /> Die Hardangerviool word dikwels hoër as 'n gewone viool gestem.<ref name="SNL" /> Die Noorse ''snitt-tone'' is meestal B, maar die instrument kan uitsonderlik tot C♯ opgestem word; in dié geval word van "hoog gestelde" viole gepraat. Die normale stemming is A–D–A–E, waar die hoogste A-snaar dikwels in die omvang B tot C gestel word.<ref name="Kaasa" /> Anders as die viool is die Hardangerviool 'n transponerende instrument: die musiek word in 'n ander toonsoort geskryf as waarin die instrument klink wanneer dit dié musiek speel. Die Hardangerviool is bepaald 'n D-instrument, wat beteken dat 'n geskrewe C op die instrument met 'n D op 'n nie-transponerende instrument soos die [[klavier]] ooreenstem. Die note wat hieronder vir die stemmings gegee word, is dus relatief tot die Hardangerviool se geskrewe A en nie tot 'n konsert-A nie.<ref>{{cite web |url=http://www.hfaa.org/Home/articles-on-the-hardanger-fiddle/what-you-should-know-about-the-hardanger-fiddle |title=What You Should Know About the Hardanger Fiddle |website=Hardanger Fiddle Association of America |access-date=26 Junie 2016 |archive-date=11 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711062817/http://www.hfaa.org/Home/articles-on-the-hardanger-fiddle/what-you-should-know-about-the-hardanger-fiddle |url-status=dead}}</ref> Die resonansiesnare word so gestem dat hulle by die hoofstemming meeklink. Wanneer die melodiesnare byvoorbeeld op A–D–A–E gestem is, word die resonansiesnare op B–D–E–F♯–A gestem.<ref>{{cite web |url=https://www.hfaa.org/about-the-hardanger-fiddle/articles-on-the-hardanger-fiddle/a-guide-to-tunings-on-the-hardingfele |title=A Guide to Tunings on the Hardingfele |website=Hardanger Fiddle Association of America}}</ref> Die stemming hang grootliks af van die streek waarin die instrument bespeel word, of van die vereistes van 'n bepaalde wysie. Omdat sowel die melodiesnare as die resonansiesnare oorgestem moet word, is die stem van die instrument 'n moeisame werk; onder spelemanne word gekskeer dat die algemeenste stemming van almal "ongestem" is. Die afwesigheid van posisiespel word tradisioneel vergoed deur 'n lang reeks verskillende stemmings of ''felestille'' (in die klassieke musiek bekend as [[scordatura]]).<ref name="SNL" /> Dié stemmings kom sowel binne as buite die Hardangerviool-gebied voor. In die geheel is daar in Noorweë ongeveer 25 stemmings vir die Hardangerviool en 5 tot 15 vir die gewone viool aangeteken.<ref name="SNL" /><ref name="Anmarkrud" /><ref>{{cite book |last=Gurvin |first=Olav |year=1958 |chapter=Hardingfela |title=Hardingfeleslåttar |editor-last=Gurvin |editor-first=Olav |series=Norsk Folkemusikk, ser. 1, vol. I |location=Oslo |publisher=Universitetsforlaget |language=no}}</ref> Die meeste wysies word in die gewone stemming A–D–A–E gespeel. Die instrument kan ook in "lae bas" (G–D–A–E) gestem word, die gewone vioolstemming, en in bepaalde streke word soms die ''gorrlaus''-stemming (F–D–A–E) gebruik. Baie bekende spelers, soos Annbjørg Lien, gebruik dikwels stemmings 'n heeltoon hoër: in plaas van A–D–A–E met wysies hoofsaaklik in 'n D-toonleer, word die instrument op B–E–B–F♯ gestem, sodat die wysies meestal in 'n E-toonleer val. Knut Buen het verskeie albums nog hoër opgeneem, in die stemming C–F–C–G, wat slegs op 'n instrument met 'n kleiner klankkas soos die Hardangerviool moontlik is en selde op 'n volgrootte-viool aangepak word. As plaasvervanger stem baie spelers van gewone viole eenvoudig hul G-snaar na A op om die A–D–A–E-stemming te gebruik, sodat hulle dieselfde soort musiek kan speel. 'n Verdere stemming word die "trollestemming" (A–E–A–C♯) genoem. Dit word vir die ''fanitullen''-wysies gebruik, ook die duiwelswysies genoem, sowel as vir die wysies uit die ''Kivlemøyane''-reeks, wat met die ''hulder''-wesens van die Noorse volksgeloof en met die [[Satan|duiwel]] verbind word. In die distrik Valdres word die gebruik van dié stemming "grouliggering" genoem, 'n herinnering dat die spelemann sy viool so gestem het wanneer die môre naderkom en hy hom deur 'n hele aantal ander stemmings gespeel het. Volgens die oorlewering het die spelemann die ''fanitullen''-wysies by die duiwel geleer. Die stemming beperk die melodiese omvang van die wysies en word daarom min gebruik. === Notasie === Die verskillende maniere waarop 'n Hardangerviool gestem kan word, maak dit moeilik om die musiek met gewone note neer te skryf. Carl Schart, wat in Bohemen gebore is en in Bergen gewoon het, het 'n manier gevind om ''slåttar'' op te teken en het in 1865 sy transkripsies gepubliseer. Belangrike optekeningswerk is later deur Arne Bjørndal, Truls Ørpen, Eivind Groven en Sven Nyhus gedoen.<ref name="Kaasa" /> In die Hardangerviool-gebied het mondelinge oordrag sonder vaste voorskrifte lank die gewone manier gebly om bestaande musiek te leer en oor te dra.<ref name="Kaasa" /> == Gebruik == === Dansmusiek en luisterwysies === 'n Hardangerviool word veral vir die ''bygdedans'' – die streeksdanse – gebruik: vir die ''lausdans'', dit wil sê die ''halling'', 'n solodans vir mans met akrobatiese elemente soos die ''hallingkast''; en vir paardanse soos die ''springar'', die ''gangar'', die ''vosserull'' en die ''pols''. Dit word tradisioneel ook vir marse gebruik, soos die ''Myllargutens bruremarsj'', en vir nuwer ronddanswysies soos die wals, die mazurka en die ''reinlender''. Die dans word deur ritmiese, harde voetstampe begelei. Dit was ook tradisie dat die spelemann die bruidstoet tot by die ingang van die kerk lei, maar nie binne-in nie. Daar is eweneens baie goeie voorbeelde van bekende ''lydarslåttar'', wysies wat bedoel is om na te luister eerder as om op te dans. Voorbeelde is ''Fanitullen'', ''Kivlemøyane'' en ''Sankt Thomasklokkene på Filefjell''. In Valdres bestaan daar 'n eiesoortige ''lydarslått''-tradisie. Hardangerviole word tradisioneel, soos ander Noorse volksmusiek, alleen gespeel. 'n Enkele Hardangerviool gee op sigself 'n ryk klankbeeld, en die versierings en fyner besonderhede van die ''slåtte''-musiek verdwyn maklik in samespel met ander instrumente. Eivind Groven, Alfred Maurstad en Sigbjørn Bernhoft Osa het 'n Hardangerviooltrio gevorm en was van die eerstes wat samespelgroepe vir die instrument gebruik het.<ref name="Kaasa" /> Meer as 1&nbsp;000 ''slåttar'' vir die Hardangerviool is aangeteken, benewens die "vorme" of variante van elkeen daarvan; Telemark het met 400 bekende ''slåttar'' die grootste aantal.<ref name="Kaasa" /> === Musikante en uitvoeringspraktyk === [[Lêer:Halfdan Egedius - Play and Dance - Google Art Project.jpg|duimnael|Halfdan Egedius: ''Spel en dans'' (1896). Egedius het baie tyd in Bø in Telemark deurgebring, waar hierdie skildery se motief vandaan kom.]] {{Aanhaling|teks='n Groot menigte speel op die viool, wat van 'n eie en sonderlinge vorm is. Hulle musiek bestaan uit eie vindings, waarin daar min modulasies is; daarna dans die mansmense met baie komiese bewegings, terwyl die vroumense baie gestadig om die danser rondgaan.|teken=Will, predikant van Seljord (1786)<ref name="Kaasa" />}} In Denemarke en Noorweë het geskoolde musikante in die stede in die 17de eeu eie benaminge soos ''musikant'' of ''instrumentalis'' gekry, terwyl ''spelemann'' waarskynlik as benaming vasgelê is vir vioolspelers wat op die platteland vir dans en vermaak gespeel het. Deense bepalings van die 17de eeu het vasgestel watter instrumente die verskillende maatskaplike klasse by 'n bruilof kon gebruik: die hoogste burgers kon trompette gebruik, terwyl handwerkers en laer burgers slegs tromme en strykinstrumente kon gebruik. Dit dui daarop dat die instrumente verskillende aansien gehad het, en dieselfde patroon is later ook in Noorweë bekend, met die viool as die oorheersende feesinstrument.<ref name="Thedens" /> Ole Bull het 'n Hardangerviool gehad wat hy tydens konserte in die buiteland gebruik het, onder meer in [[Parys]] in die 1830's. In 1849 het Bull 'n konsert met Myllarguten, 'n voorste spelemann van die tyd, in die Logen in Christiania aangebied; Bull sou gesê het dat hy self nie besonder goed was in vergelyking met Myllarguten nie. Jon Erikson Helland het Myllarguten se eerste Hardangerviool gemaak, en Myllarguten het kontak met die vioolmakers van die Helland-geslag gehou. Ola Mosafinn op Voss was Wes-Noorweë se eweknie van Myllarguten in Telemark. Aan die einde van die 19de eeu het dit gewoonte geword dat Hardangervioolspelers rondreis en konserte gee; Hallvard Ørsal van Nordmøre het byvoorbeeld sowel die Hardangerviool as die gewone viool bemeester. Die instrument het mettertyd die status van nasionale instrument en draer van die nasionale musiekerfenis gekry. Die verskuiwing van die danslokaal na die konsertsaal het meegebring dat dansmaat en 'n groot ''slåtte''-repertorium minder belangrik geword het by die uitvoerders: bekende "konsert-''slåttar''" het belangrik geword om te ken, en artistieke of virtuose uitvoering het gesog geword. Sommige danswysies is in ''lydarslåttar'' omgeskep, en die konsertsituasie het vereis dat die wysies name kry. Sjur Helgeland van Vossestrand was 'n voorste skepper van 'n konsertstyl vir die Hardangerviool; die ''lydarslått'' was op die gewone viool minder verbreid.<ref name="trollstilt" /><ref name="Kaasa" /> Die eerste ''felekappleik'' ("spelemannsproef") is in 1888 in Bø gehou en net Hardangervioolspelers het daaraan deelgeneem. In 1896 het die Vestmannalaget 'n ''kappleik'' in Bergen aangebied, waar onder andere [[Edvard Grieg]] teenwoordig was. Die bevoorregting van die Hardangerviool het daartoe gelei dat verskeie spelemanne uit Møre en Trøndelag na die instrument oorgeslaan het. Die eerste ''landskappleik'' het een vioolklas gehad, terwyl die Hardangerviool by die tweede ''landskappleik'', in Molde in 1923, in 'n eie klas afgeskei is. Ole Bull het in die 1860's die gedagte van 'n musiekakademie op grond van die nasionale musiekerfenis geopper; die Ole Bull-akademie is in 1977 op Voss gestig op inisiatief van Sigbjørn Bernhoft Osa, met spesialisasie in die Hardangerviool.<ref name="trollstilt" /> Grieg was baie in Hardanger en dikwels aanwesig waar volksmusiek uitgevoer is, en hy het onder meer Hardangervioolmusiek in sy komposisies opgeneem.<ref name="Kaasa" /> Aan die einde van die 19de eeu is die viool by dansgeleenthede gedeeltelik deur die trekklavier verdring, wat 'n sterker klank gehad het. Godsdienstige herlewings in die laaste deel van die eeu het daartoe gelei dat dans en vioolspel as sondig beskou is en verskeie spelemanne hulle verplig gevoel het om op te hou.<ref name="trollstilt" /> Verskeie predikante het die spelemanne gevra om met die sondige handwerk op te hou. In 'n aantal dorpe in Wes-Noorweë is viole op vure verbrand, en in Øvre Numedal het byvoorbeeld baie van die ou vioolspel verdwyn. Ola Mosafinn op Voss is onder druk geplaas om as onderwyser te bedank omdat hy viool gespeel het.<ref name="Kaasa" /> Baie en goeie vioolmakers het waarskynlik die grondslag gelê vir 'n aktiewe volksmusiekomgewing en stygende musikale kwaliteit van die 19de eeu af.<ref name="Kaasa" /> === Kunsmusiek === Edvard Grieg het baie Hardangerviool-volkswysies vir sy komposisies verwerk en het wysies vir die instrument as deel van sy musiek by [[Henrik Ibsen|Ibsen]] se ''Peer Gynt'' gekomponeer. Die openingsfrase van "Môrestemming" uit die ''Peer Gynt''-musiek is van die stemming van die Hardangerviool se resonansiesnare afgelei: A–F♯–E–D–E–F♯ en so voorts.<ref>{{cite book |last=Foster |first=Beryl |date=17 Oktober 2018 |title=The Songs of Edvard Grieg |publisher=Boydell Press |isbn=978-1-84383-343-7 |page=250 |url=https://books.google.com/books?id=3coWeMy2wZYC&pg=PA250}}</ref> Die Hardangerviool is ook in orkesmusiek in gebruik geneem. Johan Halvorsen het dit reeds gedoen, en later het komponiste soos Eivind Groven – wat self 'n goeie uitvoerder was en die instrument in 'n lewende tradisie uit Wes-Telemark geken het – en Geirr Tveitt dit as solo-instrument saam met orkes gebruik. Tveitt het twee konserte vir Hardangerviool en orkes geskryf, in 1955 en 1965; albei is met Arve Moen Bergset as solis opgeneem. Groven het vir Hardangerviool en koor geskryf, byvoorbeeld in die komposisie ''Margit Hjukse''; hy het vir twee en drie Hardangerviole verwerk en nuwe, oorspronklike ''slåttar'' vir die instrument geskep, onder andere ''Sumarmorgon'', ''Brønnslåtten'' en ''Svartufsen''. Die instrument het in die afgelope jare ook in die res van die wêreld erkenning gekry. [[Japan]] is een van die lande waar daar belangstelling in die Hardangerviool ontstaan het, en Japannese musikante reis na Noorweë net om die instrument te leer speel. Die Australiese komponis Liza Lim het in 1997 die werk ''Philtre'' vir solo-Hardangerviool geskryf en gebruik die instrument ook in haar werk ''Winding Bodies: 3 Knots'' (2013–2014);<ref>{{cite web |url=http://nla.gov.au/anbd.bib-an42205392 |title=Philtre (music): for solo retuned violin or hardanger fiddle / Liza Lim |publisher=National Library of Australia |access-date=29 April 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=https://limprogrammenotes.wordpress.com/2014/06/09/winding-bodies-3-knots-2014/ |title=Winding Bodies: 3 Knots |date=9 Junie 2014 |publisher=Liza Lim |access-date=7 Mei 2021}}</ref> haar [[strykkwartet]] ''The Weaver's Knot'' (2013–2014) is deur die klank en die uitvoeringstegnieke van die Hardangerviool geïnspireer. 'n Ander onlangse werk is ''mobius II'' vir Hardangerviool en elektronika deur die Britse komponis Rose Dodd (2011), wat by die Huddersfield Contemporary Music Festival deur Britt Pernille Froholm in première gegaan het. Die komponis en musikant Karl Seglem gebruik die instrument ook in die konteks van [[jazz]] en wêreldmusiek. === Filmmusiek === Die Hardangerviool is in die klankbane van ''The Lord of the Rings: The Two Towers'' en ''The Lord of the Rings: The Return of the King'', gekomponeer deur Howard Shore, gebruik om die hoofstem vir die Rohan-tema te verskaf.<ref>{{cite news |title=A fiddle made famous by Lord of the Rings is in demand in Australia |url=https://www.abc.net.au/news/2019-05-12/hardanger-fiddle-makers/11100928 |newspaper=ABC News |date=11 Mei 2019 |language=en}}</ref><ref name="BBC">{{cite news |title=Lord of the Rings violin to be auctioned |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-wiltshire-63700363 |newspaper=BBC News |date=21 November 2022 |language=en}}</ref> Shore het Dermot Crehan gevra om die instrument te speel weens sy "klaende en spookagtige" klank.<ref name="BBC" /> Die gebruik van die instrument in dié films is egter ver van tradisioneel: die tema gebruik nie die idiomatiese dubbelgrepe nie, en die speler gebruik ook vibrato, wat tradisioneel nie gebruik word nie. Olav Luksengård Mjelva van Røros het meegewerk aan die musiek van die televisiereeks ''The Rings of Power'', wat op ''The Lord of the Rings'' geïnspireer is.<ref>{{cite web |url=https://www.retten.no/5-44-688703 |title=Olav spiller hardingfele i verdens dyreste tv-serie noensinne |first=Marit |last=Langseth |date=2 September 2022 |work=Arbeidets Rett |language=no}}</ref> Die instrument is ook deur die komponis John Powell gebruik en deur Dermot Crehan gespeel in die DreamWorks-film ''How to Train Your Dragon'' vir die hoofromantiese tema. Dit kom eweneens voor in die klankbane van ''Armageddon'' (gekomponeer deur Trevor Rabin) en ''Fargo'' (deur Carter Burwell) – in laasgenoemde is die konteks 'n bietjie meer tradisioneel, aangesien die hooftema 'n verwerking van 'n Noorse volkswysie met die titel "Die verlore skaap" is. Steven Van Zandt het die Hardangerviool in die temalied gebruik wat hy vir die televisiereeks ''Lilyhammer'' geskryf het, en in die Japannese animasiefilm ''Tales from Earthsea'' word dit deur Rio Yamase gespeel. Die instrument kom ook voor in die klankbane van die film ''Dunkirk'' (2017) en van die reeks ''Loki'' (2021). == Die Hardangerviool en die kerk == Die Hardangerviool het 'n lang geskiedenis met die Christelike kerk. Die bekende vroeë vioolmaker Isak Botnen sou van sy handwerk by die koster en skoolmeester Lars Klark geleer het, en die metodes om te lak by die predikant Didrik Muus.<ref name="Sandvik" />{{rp|12}} In baie volksverhale word die duiwel egter met die Hardangerviool verbind; van baie goeie spelers is trouens gesê dat hulle deur die duiwel leer speel het, indien nie deur die watergees ''nøkken'' nie. Tydens godsdienstige herlewings in die 19de eeu is baie viole – sowel gewone viole as Hardangerviole<ref name="Broughton" />{{rp|212}} – vernietig of weggesteek deur sowel spelemanne as leke wat gemeen het "dat dit vir die siel die beste sou wees as die viole verbrand word", aangesien dit as 'n "sondige instrument wat wilde danse, drank en bakleiery aanmoedig" beskou is.<ref name="Sandvik" />{{rp|13}} Dit het in Noorweë sowel as in ander dele van Europa gebeur, en tot in die 20ste eeu was dit verbode om 'n Hardangerviool in 'n kerkgebou te speel.<ref name="George">{{cite web |last=George |first=Patrice |date=26 Februarie 2008 |title=Knut Hamre and Benedicte Maurseth – Rosa i Botnen |work=RootsWorld |url=http://www.rootsworld.com/reviews/botnen06.shtml}}</ref> Sommige spelemanne het nietemin ondanks alle veroordeling voortgespeel, sodat waardevolle tradisies ongeskonde gebly het. Die eerste volksmusikante wat in 'n kerk opgetree het, was Johannes Dahle van Tinn en Gjermund Haugen van Notodden; Dahle het in die 1920's opgetree. Die bekende moderne speler Annbjørg Lien het saam met die kerkorrelis Iver Kleive gespeel,<ref name="Broughton" />{{rp|216}} maar selfs sy het voor 'n optrede vooroordeel uit godsdienstige oorde ondervind.<ref>''Magiske understrenger – historien om hardingfela'' (dokumentêr vervaardig deur die NRK).</ref> Die oudste bekende viole wat nog bestaan, kan verder op die album ''Rosa i Botnen'' van Knut Hamre en Benedicte Maurseth saam met die oudste speelbare kerkpyporrel in Noorweë gehoor word, wat oorspronklik vir 'n 18de-eeuse kerk gebou is.<ref name="George" /> Hoewel die gebruik van 'n Hardangerviool in 'n kerk in Noorweë vir sommige mense steeds gevoelig kan wees, het spelers in ander dele van die wêreld geen probleme om in kerke by allerlei geleenthede, ook bruilofte, te speel nie.<ref>{{cite web |url=http://www.isanticountynews.com/2005/november/23fiddle.html |title=Hardanger fiddle player at Faith Lutheran Church in Isanti Nov. 27 |website=isanticountynews.com |access-date=8 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060323185150/http://www.isanticountynews.com/2005/november/23fiddle.html |archive-date=23 Maart 2006 |url-status=dead}}</ref> == Die Hardangerviool as simbool == [[Lêer:Granvin komm.svg|duimnael|regs|upright=0.5|Die wapen van Granvin]] [[Lêer:Bø Telemark komm.svg|duimnael|regs|upright=0.5|Die wapen van Bø in Telemark]] Die Hardangerviool maak deel uit van die wapens van die munisipaliteite Granvin in Hardanger en Bø in Telemark. Albei munisipaliteite het ryk tradisies van Hardangervioolmusiek. Bjørn Aksdal het dit in sy boek ''Hardingfela, felemakere og instrumentets utvikling'' soos volg opgesom: {{Aanhaling|teks=Isak Nilsson Skår en sy seun Trond Isakson het musiekinstrumente vervaardig lank voordat die begrip Hardangerviool bestaan het. In die middel van die 19de eeu was daar 'n nasionale ontwaking wat na die Noorse wortels gesoek het, en toe daar na die oorsprong van die Noorse vioolvervaardiging gesoek is, het dit in Hardanger geëindig. Isak en Trond het dus "Hardangerviole" gemaak 100 jaar voordat die begrip bestaan het. Die naam Hardangerviool het inderwaarheid op 'n tydstip ontstaan toe die meeste "Hardangerviole" in Telemark vervaardig is.|teken=Bjørn Aksdal<ref name="SNL" />}} == Bekende spelers == Bekende spelers van die Hardangerviool is onder andere Myllarguten (Targjei Augundsson), Lars Fykerud, Ola Mosafinn, Knut Dale, Johannes Dahle, Gjermund Haugen, Sigbjørn Bernhoft Osa, Eivind Groven, Lillebjørn Nilsen, Knut Buen, Hauk Buen, Olav Jørgen Hegge, Annbjørg Lien, Sigrid Moldestad, Knut Hamre, Benedicte Maurseth, Anne Hytta, Nils Økland, Tuva Syvertsen en Olav Luksengård Mjelva. Buite Noorweë is die instrument onder meer deur die Engelse speler Kathryn Tickell, die Ierse spelers Caoimhín Ó Raghallaigh en Mairéad Ní Mhaonaigh en die Amerikaners Loretta Kelley, Andrea Een, Dan Trueman en die multi-instrumentalis David Lindley gebruik. == Sien ook == * [[Viool]] * [[Lys van musiekinstrumente]] == Verwysings == {{Verwysings|30em|refs= <ref name="SNL">{{cite web |url=https://snl.no/hardingfele |title=hardingfele |last=Aksdal |first=Bjørn |work=Store norske leksikon |language=no |access-date=9 September 2026}}</ref> <ref name="trollstilt">{{cite book |year=1998 |title=Trollstilt: lærebok i tradisjonsmusikk |isbn=82-05-23649-6 |location=Oslo |publisher=Gyldendal undervisning |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009051104108 |language=no}}</ref> <ref name="Kaasa">{{cite book |last1=Kaasa |first1=Halvard |last2=Versto |first2=Astrid |year=1997 |title=Hardingfela: det norske nasjonalinstrumentet |isbn=82-504-2418-2 |location=Oslo |publisher=Grøndahl Dreyer |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010071903009 |language=no}}</ref> <ref name="Thedens">{{cite book |editor-last=Thedens |editor-first=Hans-Hinrich |year=2006 |title=1905–2005: nasjonal og lokal kultur |location=Oslo |publisher=Norsk folkemusikklag |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2011050608010 |language=no}}</ref> <ref name="Bjorndal">{{cite book |last=Bjørndal |first=Arne |year=1985 |title=– og fela ho lét: norsk spelemannstradisjon |isbn=82-00-07262-2 |location=Oslo |publisher=Universitetsforlaget |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2015091106042 |language=no}}</ref> <ref name="revitalisering">{{cite book |last=Aksdal |first=Bjørn |year=2005 |chapter=Isak-feler og Tronda-feler – felemakerne fra Botnen i Hardanger |title=Revitalisering av tradisjoner |location=Oslo |publisher=Norsk folkemusikklag |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2011090606097 |language=no}}</ref> <ref name="Sandvik">{{cite book |last=Sandvik |first=Sverre |year=1983 |title=Vi byggjer hardingfele: ei bok om felebygging med malar i naturleg storleik |isbn=82-10-02357-8 |location=Oslo |publisher=Tiden |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007082000077 |language=no}}</ref> <ref name="Anmarkrud">{{cite book |last=Anmarkrud |first=Bjørn |year=1992 |title=De ulike felestille i hardingfeletradisjonene |location=Rauland |publisher=Norsk folkemusikklag |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007103100041 |language=no}}</ref> <ref name="Aksdal1993">{{cite book |last1=Aksdal |first1=Bjørn |last2=Nyhus |first2=Sven |year=1993 |title=Fanitullen: Innføring i norsk og samisk folkemusikk |location=Oslo |publisher=Universitetsforlaget |language=no}}</ref> <ref name="Broughton">{{cite book |last1=Broughton |first1=Simon |last2=Ellingham |first2=Mark |year=1999 |title=Rough Guide to World Music, Volume One: Africa, Europe & the Middle East |location=Londen |publisher=Penguin Books}}</ref> }} == Literatuur == * Aksdal, Bjørn, en Sven Nyhus. ''Fanitullen: Innføring i norsk og samisk folkemusikk''. Oslo: Universitetsforlaget, 1993. * Aksdal, Bjørn, en die Hardingfeleprosjektet. ''Hardingfela, felemakere og instrumentets utvikling''. * Bjørndal, Arne. ''– og fela ho lét: norsk spelemannstradisjon''. Oslo: Universitetsforlaget, 1985. ISBN 82-00-07262-2. * Broughton, Simon, en Mark Ellingham. ''Rough Guide to World Music, Volume One: Africa, Europe & the Middle East''. Londen: Penguin Books, 1999. * Kaasa, Halvard, en Astrid Versto. ''Hardingfela: det norske nasjonalinstrumentet''. Oslo: Grøndahl Dreyer, 1997. ISBN 82-504-2418-2. * Sandvik, Sverre. ''Vi byggjer hardingfele''. Oslo: Tiden, 1983. ISBN 82-10-02357-8. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Hardanger fiddle}} * [http://www.hfaa.org/ Hardanger Fiddle Association of America] {{en}} * [https://www.nb.no/forskning/feleverkene/ Hardingfeleverket – Norsk folkemusikk serie 1: Hardingfeleslåttar; Feleverket – Norsk folkemusikk serie 2: Slåtter for vanlig fele] {{no}} * [http://www.folkedans.com/folkemusikk/fela_reidar_sevag.htm ''Fela''], artikel deur Reidar Sevåg {{no}} * [https://web.archive.org/web/20060901103600/http://csumc.wisc.edu/Medialib/HardangerFiddle_files/frame.htm Fashioning the Hardanger Fiddle] {{en}} * [http://www.metmuseum.org/toah/ho/10/eue/ho_46.34.7a.htm Hardangerviool deur Isak N. Botnen en Trond Isaksen Flatebø, 1756] – Metropolitan Museum of Art {{en}} * [http://www.digitaltmuseum.no/search?query=hardingfele DigitaltMuseum: soektog "hardingfele"] {{no}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kultuur in Noorweë]] [[Kategorie:Musiekinstrumente]] [[Kategorie:Snaarinstrumente]] [[Kategorie:Volksmusiek]] [[Kategorie:Musiek van Noorweë]] 1p3r99nr7g1qepbwpmzt1ksyvphtg9r 2965941 2965938 2026-09-09T12:38:35Z Pynappel 70858 AWS 11 2965941 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Hardangerviool | names = ''hardingfele'' (Noors) | image = FeleHel (2).jpg | caption = 'n Hardangerviool wat deur die vioolmaker Knut Gunnarsson Helland (1880-1920) vervaardig is | classification = [[Snaarinstrument]] ([[viool]]) | hornbostel_sachs = 321.322-71 | related = * [[Viool]] * [[Vedel]] * [[Viola d'amore]] }} Die '''Hardangerviool''' ([[Noors]]: ''hardingfele'') is 'n [[Noorweë|Noorse]] variant van die [[viool]] wat behalwe vir sy vier (soms vyf) melodiesnare nog oor vier of vyf resonansiesnare uit staal of messing beskik.<ref name="SNL" /> Hulle loop, soos by die historiese ''[[viola d'amore]]'', onder die melodiesnare deur en gee aan die instrument sy kenmerkende klank; hulle kan ook meehelp om die klank te versterk.<ref name="SNL" /> Die Hardangerviool verskil van gewone viole ook ten opsigte van sy vlakker kam en toets, wat dit moontlik maak om verskeie snare gelyktydig te stryk, en die ryk versierings wat dikwels streeksgebonde is. Omdat die snare korter is, word die instrument ook ietwat hoër gestem as 'n gewone viool.<ref name="Kaasa" /> Die Hardangerviool word as die nasionale instrument van Noorweë beskou.<ref name="Kaasa" /> Die naam verwys na die oorsprongsgebied [[Hardanger]]. Die oudste Hardangerviool wat bewaar gebly het, die sogenaamde Jaastad-viool, is in 1651 deur die ''lensmann'' (plaaslike ordeamptenaar) Ole Jonsen Jaastad (1621-1694) in Ullensvang vervaardig en word tans in die Historiese Museum van [[Bergen]] vertoon. In teenstelling met die meeste later Hardangerviole beskik dit slegs oor twee resonansiesnare, wat vir die ouer viole gebruiklik was.<ref name="SNL" /><ref name="Aksdal1993" />{{rp|21}} Die oudste bekende Hardangerviole is in die 17de en 18de eeu in Hardanger gebou, maar die instrument se vroegste herkoms is nie eenduidig gedokumenteer nie. Die viole wat van omstreeks 1700 af in Hardanger ontwikkel is, het waarskynlik elemente van ouer viole met talle stylkenmerke van die [[Barok|barokviool]] en ander gelyktydige strykinstrumente verenig. Isak Botnen was in die 18de eeu sentraal in die ontwikkeling en die vervaardiging van Hardangerviole; in die 19de eeu is die instrument veral deur Erik Jonsson Helland in Telemark verder ontwikkel tot die vorm wat sedertdien bestendig gebly het.<ref name="revitalisering" /><ref name="Thedens" /><ref name="trollstilt" /> Die spel op die Hardangerviool wyk af van die klassieke majeur- en mineurtoonlere van die Europese musiektradisie: dit kan tweestemmig wees, met inslae van botone en natuurtone.<ref name="Kaasa" /> Die instrument word veral vir die uitvoering van ''slåttar'' gebruik, die tradisionele instrumentale musiek wat dikwels vir dans bedoel is.<ref name="trollstilt" /> Dit is die tipiese instrument van die Noorse volksmusiek, maar is ook in die [[kunsmusiek]] gebruik. == Naam == Die eerste bekende gebruik van die benaming ''hardangerfele'' kom van die digter Henrik Wergeland in 1840. In die 19de eeu was ''hardangerfele'' of ''hardingfele'' die gemeenskaplike benaming vir die vioolsoorte wat veral in Hardanger ontwikkel is, en mettertyd het ''hardingfele'' die vaste vorm geword.<ref name="trollstilt" /> Skriftelike bronne uit die 18de eeu noem die viole uit Hardanger bloot ''fiol'' of ''violin'', sonder om tussen viole met en sonder resonansiesnare en die viool in die algemeen te onderskei. Simon Olaus Wolff het in 1822 oor "die klein, bont geverfde viool" geskryf, wat vrywel seker 'n Hardangerviool was.<ref name="revitalisering" /> Namate die instrument in die laat 19de eeu die status van nasionale instrument gekry het, is dit in Noors ook ''hardangerviolin'' genoem, terwyl die gewone viool soms ''tyskfele'' ("Duitse viool") genoem is.<ref name="trollstilt" /> == Geskiedenis == === Oorsprong === Die diskantviool is aan die einde van die 16de eeu in Brescia ontwikkel en word as volledig ontwikkel in [[Cremona]] tot 1740 beskou. Dit is nie bekend wanneer die viool Noorweë bereik het nie. Vioolspel op die platteland is van die tweede helfte van die 17de eeu af gedokumenteer. Die instrument het waarskynlik vinnig versprei, moontlik omdat daar reeds 'n tradisie rondom 'n ouer strykinstrument bestaan het. Die viool word veral in verband met bruilofte en ander feeste vermeld, en skriftelike bronne toon dat spelemanne op die platteland dikwels hul eie viole gebou het.<ref name="trollstilt" /><ref name="Kaasa" /> Weens gebrekkige en onsekere bronne is die oorsprong van die Hardangerviool nie met sekerheid vasgestel nie. Daar bestaan twee hoofhipoteses:<ref name="Bjorndal" /> # Die Hardangerviool is op 'n ou Noorse instrument gebaseer en na buitelandse voorbeeld ietwat omgevorm. # Die Hardangerviool is 'n verdere ontwikkeling van internasionale instrumenttipes. Dit is onduidelik of die Hardangerviool heeltemal onafhanklik in Noorweë ontstaan het of deur soortgelyke instrumente in ander lande geïnspireer is. Die instrumentnavorser Hortense Panum het gemeen dat die Hardangerviool 'n variant van die moderne viool is waarvan die resonansiesnare van die viola d'amore of 'n soortgelyke instrument oorgeneem is. Verskeie navorsers wys egter daarop dat resonansiesnare nie eie aan die Hardangerviool is nie. Arne Bjørndal het tot die gevolgtrekking gekom dat daar onder navorsers eenstemmigheid bestaan dat die Hardangerviool uit internasionale instrumenttipes ontwikkel het, sonder 'n aantoonbare verband met ouer Noorse snaarinstrumente. Bjørndal het nie geglo dat die viola d'amore die voorbeeld was nie, omdat dié instrument eers aan die einde van die 17de eeu bekend geraak het en sy resonansiesnare nie voor 1720 bekend is nie.<ref name="Bjorndal" /> Volgens Bjørndal is die vlak kam en die vlak toets 'n belangrike besonderheid van die Hardangerviool wat reeds op die oudste eksemplare voorkom: dié uitleg maak 'n polifone speelstyl moontlik. Hy het min Europese eweknieë daarvoor gevind en vermoed dat dit óf 'n vernuwing óf 'n erfenis van ouer instrumente kon wees.<ref name="Bjorndal" /> Bjørndal het ook gemeen dat die Hardangerviool na die model van die gewone Europese viool gevorm is, maar oorspronklik kleiner gebou is. Ouer Noorse instrumente soos die ''langeleik'', die ''lur'' en die horing het minder moontlikhede as die viool gebied, en volgens Bjørndal het die Hardangerviool tot 'n ryker volksmusiek in Noorweë bygedra.<ref>{{cite journal |last=Bjørndal |first=Arne |year=1956 |title=The Hardanger Fiddle: The Tradition, Music Forms and Style |journal=Journal of the International Folk Music Council |volume=8 |pages=13-15 |doi=10.2307/834737 |issn=0950-7922 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-folk-music-council/article/abs/hardanger-fiddle-the-tradition-music-forms-and-style/700F13436C6868157F0E04EA6D822BAD}}</ref> Kennis van die bou en die gebruik van Hardangerviole is grotendeels mondelings oorgelewer, en min is skriftelik oor die bou van die instrumente bewaar. Die oudste inligting is aan Isak Botnen en sy familie verbonde.<ref name="Bjorndal" /> Daar is waarskynlik reeds voor die Jaastad-viool van 1651 viole in Hardanger gemaak. Die Jaastad-viool is kleiner as later instrumente en die resonansiesnare speel daarop 'n geringer rol. Die meeste sekere daterings van ou Hardangerviole kom uit die middel van die 18de eeu. Vioolbou was aan Deense reëls oor handwerkvoorregte onderworpe, wat bepaal het dat sulke handwerkers in die stede moes woon; vioolmakers het hul werk moontlik nie onderteken nie om straf vir die oortreding van dié bepalings te ontkom. Van 1750 af is die reëls geliberaliseer, en aan die einde van die 18de eeu was daar in Bergen verskeie vioolmakers wat sowel viole as Hardangerviole gebou het.<ref name="revitalisering" /> Die datering van die Jaastad-viool is omstrede, onder meer omdat die volgende sekere datering uit die 18de eeu kom en die instrument ooreenkomste met dié jonger variante toon. Die etiket met die jaartal 1651 is op grond van die skrifvorm ook al as laat 18de-eeus gelees, en een hipotese is dat die jaartal in later tyd bygevoeg is. Daar bestaan geen sekere dokumentasie oor 'n verspreiding van die Hardangerviool na Telemark of ander dele van die land voor die 18de eeu nie; sekere dokumentasie oor die gebruik van die instrument kom eers uit die 18de eeu.<ref name="Thedens" /> Volgens Bjørn Aksdal kan die datering nietemin korrek wees. Indien Ole Jonsen Jaastad in die middel van die 17de eeu in Ullensvang viole gebou het, is dit waarskynlik dat Isak Botnen daarvan geweet het. Aksdal vermoed dat Botnen met 'n plaaslike tradisie van klein viole bekend was en dat die inspirasie van buite oor vioolbou in die Europese sin gegaan het. Enkele bewaarde vioolkiste van voor 1667 is baie klein – te klein vir baie van die bewaarde Botnen-viole – en die oudste bewaarde vioolkis kom van Voss, is met die jaar 1512 gemerk en bestaan uit hout uit die 15de eeu. Aksdal kom tot die slotsom dat daar van die vroeë 16de eeu af klein viole in Noorweë bestaan het. Dokumente uit Ullensvang, Jaastad se tuisstreek, verwys in die vroeë 17de eeu na plaaslike en rondtrekkende spelemanne, waarskynlik mense wat 'n eenvoudige volkse strykinstrument gebruik het.<ref name="revitalisering" /> === Herkoms van die resonansiesnare === [[Lêer:Saranghi ou Sarangi (Luth), "Rituels et Musiques du Monde", CPFI, Festival Les Orientales (Saint-Florent-Le-Vieil).jpg|duimnael|Die Indiese ''sarangi'', wat meer as dertig resonansiesnare het, is voorgehou as die moontlike inspirasie vir die resonansiesnare op instrumente van die Britse Eilande.<ref name="revitalisering" />]] In die 17de eeu was daar op die Britse Eilande viole met resonansiesnare, waarskynlik ná eksperimente wat laat in die 16de eeu begin het. Die Indiese instrument ''sarangi'' is as moontlike inspirasie voorgehou. In daardie tyd was daar noue kontak tussen ''Vestlandet'' (Wes-Noorweë) en die Britse Eilande in verband met die houthandel. Veral die opkoms van die waterdrywende saagmeul het tot 'n oplewing in die gebruik van hout gelei, en Hardanger en Sunnhordland het 'n ekonomiese opbloei beleef met Granvin, Ullensvang en Ulvik as swaartepunte van die houthandel. Die handel was so omvangryk dat 'n eie doeanepos op [[Stord]] gevestig is. Botnen is vandag 'n afgeleë plek, maar in daardie tyd was die see die hoofweg en Botnen nie moeilik bereikbaar nie; van Botnen was dit ook betreklik kort oor die berge na Evanger en Voss.<ref name="revitalisering" /> Resonansiesnare was in die 17de en 18de eeu 'n bekende tegniek, en die houthandel tussen Wes-Noorweë en die Britse Eilande kon daartoe bygedra het om die kennis te versprei. Die viola d'amore en die Sweedse [[nyckelharpa]] het vroeg in die 18de eeu resonansiesnare gekry.<ref name="Thedens" /> In Engeland het daar in die 18de eeu 'n instrument met die naam ''violin d'amour'' bestaan, waarskynlik 'n viola d'amore met vier speelsnare en vyf resonansiesnare. In die Bayerisches Nationalmuseum is daar 'n ''violin d'amour'' met vier speelsnare en vier resonansiesnare wat in 1743 in Bamberg gemaak is. In die 18de eeu is ook [[tjello]]'s met vier resonansiesnare gebou.<ref>{{cite book |last=Durkin |first=Rachael |year=2020 |title=The Viola d'Amore: Its History and Development |publisher=Taylor & Francis |doi=10.4324/9780429433993 |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780429433993/viola-amore-rachael-durkin}}</ref> Arne Bjørndal het aangevoer dat resonansiesnare op baie instrumente bekend was nog voor die viola d'amore en dat resonansiesnare op Asiatiese instrumente die instrumentmakers van die Britse Eilande kon geïnspireer het. Hy het gewys op die uitgebreide kontak oor die [[Noordsee]] in daardie tyd, veral tussen Wes-Noorweë en [[Skotland]], en op Bergen se rol as handelsentrum.<ref name="Bjorndal" /> Dit is onseker wanneer resonansiesnare in Noorweë in gebruik gekom het; dit kon reeds vroeg in die 17de eeu gewees het.<ref name="trollstilt" /> === Isak Botnen en sy familie === Isak Nilssen Botnen (1669-1759), wat op die plaas Skaar in Hardanger gebore is en later Botnen oorgeneem het, word as die eerste ontwikkelaar van die moderne Hardangerviool beskou.<ref name="SNL" /> Die vioolbou van Botnen en sy seun Trond Isaksen Botnen (later Flatebø) is die oudste wat goed gedokumenteer is, en daar is baie redes om aan te neem dat die geskiedenis van die Hardangerviool by Isak begin.<ref name="trollstilt" /> Op grond van die aanname dat die datering van die Jaastad-viool verkeerd is, is Isak ook al die "uitvinder" van die Hardangerviool genoem, maar volgens Aksdal bly dit onduidelik of hy as die uitvinder van die instrument gereken moet word of eerder as 'n besonder bekwame voortsetter en ontwikkelaar van wat reeds bestaan het.<ref name="revitalisering" /> Isak en Trond het in Vikør (later Kvam in Hardanger) gewerk. Oor hulle bedryf bestaan taamlik betroubare biografiese gegewens, bewaarde instrumente en skriftelike materiaal, waarvan die belangrikste deel uit die jare 1750 tot 1760 kom. Daar is instrumente uit die vroeë 18de eeu bewaar, maar die bronne uit dié tydperk is onseker. Dit word as seker beskou dat Isak van omstreeks 1690 en Trond van omstreeks 1720 af instrumente gebou het – Hardangerviole sowel as gewone viole – en dat hulle sentraal was in die ontwikkeling en die verspreiding van die viool met resonansiesnare. Watter fase van die instrument se ontwikkeling hulle verteenwoordig, en watter impulse hulle van buite ontvang het, bly egter onseker. Isak het vrywel seker barokviole gebou, wat sekere ooreenkomste met die Hardangerviool toon, en sommige van sy voorbeelde was vrywel seker buitelands.<ref name="Thedens" /> Bjørndal het gemeen dat Isak sonder twyfel ouer viole gehad het om na te volg, en wys daarop dat dit per see slegs sowat 30 km na Ullensvang was, waar Ole Jaastad vermoedelik onder meer die Jaastad-viool gebou het, twintig jaar voordat Isak gebore is.<ref name="Bjorndal" /> Die vernaamste tydgenootlike bron is nommer 46 van ''Efterretninger fra Adresse-Contoiret i Bergen i Norge for 1766'', wat oor "Viol-Mageri" in die gemeente Vikør in Hardanger berig. Volgens dié artikel het Trond vertel dat sy pa in sy jeug, in 1670, by die koster en skoolmeester Lars Klark geleer het om viole te maak; van die predikant Didrik Muus op Stord, wat ook houtsnyer en skilder was, het Isak versiering en die metodes om te lak geleer.<ref name="revitalisering" /><ref name="Sandvik" />{{rp|12}} Isak en Trond het volgens dieselfde bron goed aan hul viole verdien en dit in "groot getalle" in Røldal, Kongsberg en elders verkoop. Die artikel is met "M" onderteken en word aan die predikant Marcus Schnabel of aan Even Meldal toegeskryf.<ref name="revitalisering" /><ref name="Sandvik" /> Dié ouer bronne is egter onbetroubaar: hulle verwar dikwels die viool en die Hardangerviool, en hulle bevat teenstrydighede – Isak was volgens die ''Efterretninger'' se eie kronologie maar een jaar oud toe hy by Lars Klark in die leer sou gegaan het, en Austlands-Pål sou lank voor Isak se geboorte, in 1640, na Botnen gekom het.<ref name="revitalisering" /> In die middel van die 17de eeu het 'n vioolspeler bekend as Austlands-Pål (oorlede 1693) hom in Botnen gevestig, en Isak sou van hom 'n viool van Duitse tipe gekry het.<ref name="Thedens" /> Nils Nilsson Skaar het 'n oorgelewerde verhaal vertel dat Isak omstreeks 1680 'n ''fidla'' bekom het, 'n middeleeuse snaarinstrument met die vorm van 'n klomp waarvan die snare met 'n stokkie geslaan is; toe hy die gewone viool by Austlands-Pål sien, sou hy op die gedagte gekom het om die twee instrumente te kombineer.<ref name="revitalisering" /> Isak het pynhout vir die boblad en taxushout of [[Els|swartels]] vir die bodem gebruik en droë, harde hout verkies. Sy skoonseun Sjovat Ålvik (later Sjovat Steinstø) in Indre Ålvik het ook viole gebou, waarvan twee bewaar gebly het. Isak het omstreeks 1750 na Indre Ålvik verhuis en het daar, meer as tagtig jaar oud, van sy beste viole gemaak. Hy het byna 500 ''riksdaler'' nagelaat, 'n aansienlike som vir die tyd; die viole in sy boedel is elk op een ''riksdaler'' gewaardeer.<ref name="revitalisering" /> Isak se viole het oor 'n wisselende aantal resonansiesnare beskik. Volgens die ''Store norske leksikon'' was dit meestal twee, maar soms tot ses, en sowat vyftien van sy instrumente het bewaar gebly.<ref name="SNL" /> Aksdal se opname vir die Hardangerviool-projek tel twintig bewaarde Isak-viole, waarvan sewe onderteken of gedateer is en die ander dertien op grond van duidelike ooreenkomste aan hom toegeskryf word; hulle het van een tot ses resonansiesnare, met vier melodiesnare en vier resonansiesnare as die algemeenste kombinasie. Ook Trond het viole met een tot ses resonansiesnare gemaak, met vier as die gewone getal, en die wisseling volg geen duidelike patroon oor die tyd nie. Die klankkas van die bewaarde Isak-viole is tussen 30,4 en 35,6 cm lank, met 'n neiging om mettertyd groter te word; Trond se viole wissel tussen 32,3 en 35,5 cm, en dié wat hy ná 1750 gebou het, is 1,7 cm kleiner as sy pa se viole uit dieselfde tyd. Isak het aanvanklik boblaaie en bodems gemaak wat duidelik gewelf was, maar die klankkaste van sy viole het mettertyd al vlakker geword; Trond het dieselfde weg gevolg, maar het aan die einde van sy loopbaan weer baie viole met 'n hoë welwing gebou.<ref name="revitalisering" /> Isak sou so goeie gewone viole gebou het dat Johan Henrik Freithoff, hofmusikus in [[Kopenhagen]], een van sy instrumente gebruik het; nie een van Isak se gewone viole het egter bewaar gebly nie.<ref name="trollstilt" /> Erik Pontoppidan het in 1753 die hoë kwaliteit van die viole wat in Hardanger gebou is, beskryf. Even Meldal, van 1757 kapelaan in Vikør, het in 'n beskrywing van Hardanger en Sunnhordland aangeteken dat die inwoners besonder handig is en dat die beste "Viol-Magere" daar te vinde is; Marcus Schnabel, wat in Granvin gebore is, vermeld die handige vioolmakers van Vikør op dieselfde manier in sy onvoltooide beskrywing van Hardanger, wat later deur Hans Strøm saamgestel is. Die Hardanger Folkemuseum bewaar 'n gewone viool wat Isak in 1692 gebou het; by die Stavanger-museum is 'n viool uit 1751 met 'n enkele resonansiesnaar bewaar, en omstreeks 2000 het nog 'n Isak-viool in [[Minnesota]] opgeduik.<ref name="revitalisering" /> Trond Isaksen Botnen het hom op die plaas Flatebø in dieselfde buurt as Botnen gevestig en hom daarna Trond Flatebø geskryf. Volgens oorgelewerde verhale was hy uiters noukeurig met sy houtmateriaal: hy sou dit in 'n moeras begrawe, dit kook en dit teen 'n sonnige muur droog maak. Hy het na die markte in Røldal, Lærdal en Kongsberg gereis en tot tien ''riksdaler'' vir sy beste instrumente gekry; sy viole was veral in Valdres gesog. Trond het viole in drie groottes gebou en, na raming, omstreeks 1&nbsp;000 Hardangerviole en gewone viole vervaardig.<ref name="SNL" /><ref name="revitalisering" /> Volgens die ''Store norske leksikon'' het dertig tot veertig van sy Hardangerviole bewaar gebly, waarvan baie goed en speelbaar is;<ref name="SNL" /> Aksdal tel ses-en-twintig Hardangerviole en een gewone viool.<ref name="revitalisering" /> Trond het ook die oudste bewaarde gewone viool gebou wat in Noorweë vervaardig is: dit is op 1764 gedateer en word in die ''Hardanger Folkemuseum'' in Utne vertoon.<ref name="SNL" /> Dié viool het bykans dieselfde vorm as die Hardangerviole,<ref name="revitalisering" /> en 'n ander viool wat Trond in 1764 gebou het, is in 1994 in [[Denemarke]] gevind en is in goeie toestand.<ref name="trollstilt" /> Trond is in 1772 oorlede en het meer as 1&nbsp;400 ''riksdaler'' nagelaat, wat hom een van die rykste mense in Hardanger gemaak het. In die geheel het sowat vyftig viole van Isak en Trond bewaar gebly.<ref name="revitalisering" /> === Die Telemark-model === Oorspronklik het die instrument 'n ronder, smaller klankkas gehad; omstreeks 1850 het die moderne uitleg met 'n klankkas wat baie na dié van die viool lyk, die norm geword.<ref name="Aksdal1993" />{{rp|22}} In Numedal en Telemark het plaaslike vioolmakers hul eie Hardangerviole begin bou, en daar is instrumente uit die einde van die 18de eeu bewaar; die kleinste hiervan is ook ''telemarksfeler'' genoem. Van omstreeks 1820 af het Jon Erikson Helland in Bø die Telemark-model verder ontwikkel, en in die middel van die 19de eeu het hy 'n groter Hardangerviool gebou wat meer na 'n viool gelyk het. Volgens Bjørndal is die Helland-viole waarskynlik deur Karl Rue en Olav Gullbekk beïnvloed en is dié invloede met Trond se model gekombineer. Die Helland-geslag, waarin daar veertien vioolmakers was, het een van die voorste vioolmakersgeslagte van die land geword en die tradisie tot in die 1970's lewend gehou. Die eerste helfte van die 19de eeu was 'n bloeityd vir die Hardangerviool. Teen die middel van die eeu is die viole hoofsaaklik met vier resonansiesnare gebou, en mettertyd ook met vyf, terwyl die vorm steeds meer na dié van die viool begin lyk het.<ref name="Bjorndal" /><ref name="trollstilt" /> Die belangrikste stap is deur die broers Eilev Jonsson Steintjønndalen en Erik Jonsson Helland in Bø gedoen: hulle het oor verskeie jare met verskillende modelle geëksperimenteer en omstreeks 1860 by die groot, moderne Hardangerviool-tipe uitgekom, waarvan die model afgesien van besonderhede sedertdien bestendig gebly het. Die versiering het terselfdertyd 'n plaaslike Telemark-styl gekry, en die bou van Hardangerviole is daarna deur Telemark oorheers.<ref name="revitalisering" /> Die model van die middel van die 19de eeu het 'n kragtiger klank gegee wat in groot konsertsale gepas het en die besondere toon van die Hardangerviool sterker laat uitkom.<ref name="Kaasa" /> Die vioolmakers van Telemark het die naam ''hardingfele'' vir hul instrumente bly gebruik, waarskynlik omdat die vioolmakers van Hardanger nog lank ná Isak en Trond se dood 'n sterk posisie gehad het.<ref name="revitalisering" /> In Wes-Noorweë het Johannes Bårdsen Tveit in Samnanger die tradisie ná Trond voortgesit; sy instrumente is Tveita- of Samnanger-viole genoem. Tveit het pynhout vir die boblad, swartels vir die bodem en verder [[berk]] of [[haselaar|hasel]] gebruik. Anders Heldal het Trond se viole as model gebruik en betreklik klein, ronde viole gemaak.<ref name="Bjorndal" /> Volgens Bjørn Aksdal is daar drie hooffases in die ontwikkeling van die Hardangerviool: die ou boereviole, die viole van Isak Botnen en sy familie, en die moderne viole van die Telemark-tipe. Die ouer boereviole is in twee hoofvorme bekend: 'n vorm uit Wes-Noorweë, soos die Jaastad-viool en die klein, ronde viole van die 18de eeu, en 'n vorm uit Telemark en Setesdal waar die viole nog kleiner was – bekend uit die einde van die 18de eeu by onder andere Olav Gullbekk, Karl Rue en Jon Erikson Helland. Op hierdie klein "telemarksviole" is die akantusmotief as versiering ingevoer, soos Rikard Berge hulle beskryf het. Die vioolbou in Botnen in Fyksesund het volgens Aksdal die grondslag gelê waarop die ou boereviole die naam ''hardingfele'' gekry het. Die viool was waarskynlik 'n belangrike inspirasie, en die viole uit Botnen het mettertyd groter geword – byna so groot soos Erik Jonsson Helland se viole 'n eeu later – al was Isak se viole ietwat smaller en meer gewelf.<ref name="revitalisering" /> === Die Hardangerviool-projek === In 1993 het die Ole Bull-akademie, die Bergen-museum en die Hardanger Folkemuseum 'n Hardangerviool-projek begin met die doel om die vroegste geskiedenis van die instrument toe te lig, met die navorser Bjørn Aksdal as projekleier. Die agtergrond was onder meer dat die bronne, veral oor die 18de eeu en vroeër, min en onseker was wat betref sake soos die makers en die datering van instrumente. Die projek wou onder andere soveel histories relevante Hardangerviole as moontlik opspoor en registreer, in sowel private as openbare besit. Die instrumente self was die belangrikste grondslag van die projek, en die datering van ou Hardangerviole was 'n besondere uitdaging.<ref>{{cite book |year=1999 |title=Innlegg fra jubileumsseminaret på Voss, artikler om hardingfele, stev og bjønndans |location=Oslo |publisher=Norsk folkemusikklag |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009031000031 |language=no}}</ref> === Verspreiding === Die Hardangerviool en die gewone viool het elk in hul eie dele van Noorweë oorheers. Die Hardangerviool het byvoorbeeld in Hardanger, Numedal, Valdres en Telemark oorheers, terwyl die gewone viool in die res van Oos-Noorweë, in Trøndelag en in die noordelike deel van Wes-Noorweë die botoon gevoer het.<ref name="Thedens" /><ref name="trollstilt" /> Die gebiede waar Hardangerviole algemeen is, is Telemark, Numedal, Hallingdal, Valdres, Setesdal, Hardanger, Nordhordland en verder langs Wes-Noorweë tot en met Sunnmøre.<ref name="SNL" /> In die tweede helfte van die 18de eeu het die Hardangerviool in Wes-Noorweë algemeen geword in die gebied van Hardanger tot Sogn; omstreeks 1800 was dit in Ryfylke, Hallingdal, Valdres en dele van Setesdal versprei. Reeds omstreeks 1750 was die instrument in 'n groter gebied bekend, onder meer omdat viole van Isak en Trond Botnen oor die berge vervoer en in Valdres en op Kongsberg verkoop is.<ref name="Thedens" /> Teen 1800 het die Hardangerviool grotendeels uit Setesdal verdwyn en het die gewone viool daar oorheers. Toe die Hardangerviool omstreeks 1860 weer in die mode kom, het baie inwoners van Setesdal hul viole omgebou met 'n korter hals, 'n vlakker kam en resonansiesnare; dié variant is die ''setesdalsfele'' genoem. Vroeg in die 20ste eeu is die Hardangerviool in Nordfjord in gebruik geneem, en gedeeltelik ook op Sunnmøre en mettertyd in enkele dorpe in Nordmøre en Suid-Trøndelag; in Agder en Rogaland is dit mettertyd deur enkelinge in die kusdorpe gebruik, en in Oos-Noorweë is dit ietwat in [[Vestfold]] en Hadeland gebruik. Aan die einde van die 20ste eeu was daar 'n taamlik duidelike geografiese verdeling waarin die gewone viool in [[Hedmark]], Østfold, die grootste deel van [[Oppland]], Nordmøre, Trøndelag en Noord-Noorweë oorheers het. Die status van die Hardangerviool as nasionale simbool aan die einde van die 19de eeu het waarskynlik tot die verspreiding na nuwe gebiede bygedra. Die kerngebied word as [[Hordaland]], Sogn, Sunnfjord, Telemark (die kus uitgesluit), Numedal, Hallingdal en Valdres beskou. Konserte met die Hardangerviool het verskeie virtuose na vore gebring wat rondgereis en plaaslike spelemanne beïndruk het. Die verskillende style in die ''slåtte''-musiek volg grotendeels die grense tussen die Hardangerviool en die gewone viool.<ref name="trollstilt" /><ref name="Kaasa" /> Die [[NRK]] het in 2012 berig dat daar toe sowat 1&nbsp;500 Hardangervioolspelers in Noorweë was en dat die kultuurskole 250 leerlinge gehad het wat die instrument leer speel. Daar was volgens die NRK toe vyf Hardangervioolmakers in Noorweë.<ref>{{cite web |url=https://www.nrk.no/kultur/desperat-kamp-for-hardingfela-1.8036242 |title=Desperat kamp for hardingfela |first=Tone |last=Staude |date=15 Maart 2012 |work=NRK |language=no}}</ref> In 2013 het geblyk dat vier vioolmakers dit as broodwinning gehad het. Die opleiding van vioolmakers geskied deurdat 'n leerling by 'n ervare vioolmaker in die leer gaan en hom navolg.<ref>{{cite web |url=https://www.innherred.no/nyheter/i/w8dv71/i-hele-landet-fins-det-bare-fem-hardingfelemakere-som-ikke-er-pensjonert-fire-av-dem-er-opplaert-av-sigvald |title=I hele landet fins det bare fem hardingfelemakere som ikke er pensjonert. Fire av dem er opplært av Sigvald |first=Siv |last=Lyngstad |date=12 Julie 2020 |work=innherred.no |language=no}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nrk.no/vestfoldogtelemark/hardingfeletradisjon-kan-do-ut-1.10978542 |title=Hardingfeletradisjon kan dø ut |first=Ken Willy |last=Wilhelmsen |date=9 April 2013 |work=NRK |language=no}}</ref> === Noorweegse uitwykelinge in Noord-Amerika === Die Noorweërs wat van 1825 af na Noord-Amerika uitgewyk het, het grotendeels uit die binnelandse dorpe van Suid-Noorweë gekom en 'n deel van die tradisies daarvan saamgeneem; onder die Noorweegs-Amerikaners was verskeie bekende Hardangervioolspelers. Later in die 19de eeu het die ''gammeldans'', die gewone viool en die [[trekklavier]] die Hardangerviool gedeeltelik verdring, maar in sommige ''bygdelag'' – verenigings van uitwykelinge uit dieselfde streek in Noorweë, soos die Valdres Samband – is die instrument en die tradisionele danse bewaar. Omstreeks 1900 was daar etlike honderdduisende mense van Noorweegse afkoms in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], en Hardangerviool-virtuose het uit Noorweë op toere na die Midweste gereis, waar baie inwoners Noorweegse wortels gehad het. Lars Fykerud was van die gewildstes; Ola Mosafinn en Knut Dale het van 1890 tot 1900 konserttoere onderneem. In 1914 is The Hardanger Fiolinist Forbundet of Amerika gestig, en in 1915 het die Telelaget 'n ''kappleik'' – 'n volksmusiekwedstryd – in Minnesota aangebied. Die vioolmakers Gunnar en Knut Helland het in 1905 na die Verenigde State uitgewyk en 'n werkswinkel in Chippewa Falls in [[Wisconsin]] gevestig waar hulle sowel Hardangerviole as gewone viole gebou en herstel het. Om die tyd van die [[Eerste Wêreldoorlog]] was daar minstens 362 spelemanne van Noorweegse afkoms in die Midweste. Ook in die Verenigde State is die Hardangerviool uit Christelike oorde gekritiseer.<ref name="Kaasa" />{{rp|115}} == Bou == [[Lêer:Midtdetalj.jpg|duimnael|Die snare van 'n Hardangerviool. Die resonansiesnare loop deur 'n eie opening in die kam.]] 'n Aantreklike Hardangerviool is kunstig uitgevoer en nie bloot 'n instrument nie. Die klankkas is gewoonlik versier, en dit kan gebeur dat meer as een persoon aan die versiering van 'n enkele viool werk.<ref name="Kaasa" /> Die klankkas is oor die algemeen ietwat ronder en smaller as dié van 'n gewone viool, met oper klankgate. Daar is heelwat verskeidenheid in vorm en versiering, en die tipiese uitvoering het oor die tyd verander.<ref name="trollstilt" /> Die f-gate van die Hardangerviool is kenmerkend: hulle lyk dikwels meer "ingesink" en het gewoonlik reguiter rande as die golwende f-gate van 'n viool. Vier van die snare word soos op 'n viool bespan en bespeel, terwyl die res, die resonansiesnare, onder die invloed van die eerste vier meeklink. Dié bykomende snare word met ekstra stemskroewe boaan die skroefkas gestem en vasgemaak, wat die skroefkas van 'n Hardangerviool ongeveer twee keer so lank as dié van 'n viool maak. Nadat hulle aan die skroewe vasgemaak is, loop die resonansiesnare deur 'n hol gekonstrueerde toets, wat effens hoër en dikker as dié van 'n viool gebou is om vir die ekstra snare voorsiening te maak. Die kam is in die reël vlakker as op 'n gewone viool.<ref name="Thedens" /> Die resonansiesnare loop onder die snare wat bespeel word deur, sodat hulle meeklink sonder om deur die strykstok geraak te word:<ref name="trollstilt" /> hulle lê in die middel van die besondere kam en word aan ekstra hakies of fynstemmers op die stertstuk vasgemaak, en in die middel van die kam is 'n kleiner tweede "kam" of opening uitgesny waardeur hierdie snare loop. Dit is hier waar die resonansie opgeneem en teruggegee word: soos die note gespeel word, word die trillings deur die kam gestuur, waar die resonansiesnare dié note weerkaats. === Hooftipes === Hardangerviole word in twee grondtipes verdeel, 'n ouer en 'n jonger tipe, wat elk op 'n aantal punte van 'n gewone 20ste-eeuse viool verskil. Die jonger Hardangerviool: * het baie versiering; * het dikwels vier, en tot ses, resonansiesnare;<ref name="trollstilt" /> * het 'n toets en 'n hals wat vlakker en korter is as dié van die ou viool; * het dunner en ligter snare. Die ouer Hardangerviool: * het 'n duidelik smaller en meer kantige vorm; * is oor die algemeen kleiner;<ref name="revitalisering" /> * het waarskynlik oorspronklik net twee resonansiesnare gehad;<ref name="trollstilt" /> * het 'n reguit hals, soos die meeste viole van voor 1800 waarvan die hals nie later omgebou is nie, terwyl dié van die jonger tipe agteroor hel; * het geen voeringstroke binne-in die klankkas nie; * het 'n basbalk wat uit een stuk met die boblad gesny is; * het 'n boblad en 'n bodem wat meer gewelf is.<ref name="revitalisering" /> === Hout en voorbereiding === Vir die boblad en die bodem van die klankkas word veral sparhout – 'n betreklik sagte houtsoort – en esdoringhout gebruik, 'n betreklik harde houtsoort wat die klank goed weerkaats. Die lak het eweneens 'n invloed op die klank van die instrument.<ref name="Kaasa" /> Daar word kwasvrye stamme van minstens 30 tot 50 cm in deursnee gebruik. Spar wat hoog bo seevlak gegroei het – sowat 800 meter in Noorweë en 1&nbsp;200 meter in die [[Alpe]] – word as besonder geskik beskou, en hout met min variasie in die breedte van die jaarringe het die beste geblyk. Bome wat op droë, arm grond gegroei het, gee klein en eweredige jaarringe, wat volgens ervare vioolmakers die beste klank in die materiaal gee; vinnig gegroeide spar is min geskik. Esdoring het 'n ander struktuur, en esdoringhout kan breër jaarringe hê. Eweredige en stabiele houtmateriaal word verkry deur die boom in die middel van die winter te kap, wanneer dit die minste sap bevat; die droging en verdere behandeling ná die kap het beslissend geblyk om geskikte roumateriaal te verkry.<ref name="Sandvik" /> Van Gunnar Røstad word vermeld dat hy swartels in die bodem, spar in die boblad, swartels of [[wilger|wilg]] in die sye en berk of esdoring in die hals gebruik het.<ref name="Midtgaard">{{cite book |last=Midtgaard |first=Kjell Chr. |year=1997 |title=Gunnar Røstad. Hardingfelemakeren |isbn=82-994375-0-4 |location=Larvik |publisher=K.C. Midtgaard |language=no}}</ref> === Versiering === Hardangerviole is tradisioneel ryk versier. Oor die versiering self, sy herkoms en sy moontlike betekenis is daar in die algemeen weinig navorsing gedoen. In Wes-Noorweë was 'n skaakbordpatroon op die toets gebruiklik. Isak Botnen en sy seun Trond het drie tot vier soorte koppe gemaak: 'n mens (gewoonlik 'n vrou), 'n gewone vioolkrul, 'n groteske wese en 'n dierekop. Vir al hierdie vorme bestaan daar eweknieë in die Europese instrumentbou; 'n kop wat 'n [[draak]] voorstel, is waarskynlik 'n eiesoortig Noorse variant.<ref name="trollstilt" /> Die kop van die instrument is dikwels in die vorm van 'n leeukop gesny,<ref name="Kaasa" /> hoewel sommige ouer Hardangerviole eerder 'n vrouekop of 'n ongedefinieerde dierekop het.<ref name="trollstilt" /> Behalwe die uitgesnyde dier – gewoonlik 'n draak of die leeu uit die Noorse staatswapen – of die vrouekop as deel van die krul boaan die skroefkas, kom daar dikwels uitgebreide perlemoer- of mosaïekinlegwerk op die stertstuk en die toets voor, asook swart inkversierings op die klankkas wat ''rosing'' genoem word. Stukkies been word soms gebruik om die stemskroewe en die rande van die instrument te versier. === Bekende viole en vioolmakers === 'n Ander welbekende instrument is die sogenaamde "Gullhardingfela", wat deur Magne Kvamme gebou is. Dié Hardangerviool is in dieselfde jaar gebou as waarin dit goud op die ''Landskappleiken'', die Noorse nasionale volksmusiekwedstryd, gekry het. Knut K. Steinkjønndalen (1887-1969) het byna 1&nbsp;000 Hardangerviole gemaak; hy was vinnig en seker in sy werk en het ses weke aan 'n besonder fyn instrument gewerk.<ref name="Kaasa" /> Gunnar Røstad (1874-1947) van Øverbø by Kristiansand het 133 Hardangerviole en 268 gewone viole gebou. Røstad het 'n Cremona-viool uit 1743 van [[Giuseppe Guarneri|Guarneri del Gesù]] as model vir sy beste instrumente gebruik. Hy het op Helland se idees voortgebou en onder meer deur werk in die vioolmaker A.C. Kleven se werkswinkel in [[Oslo]] geleer; hy word as een van die bekwaamste vioolmakers gereken.<ref name="Midtgaard" /><ref name="Sandvik" /><ref name="Kaasa" /> === Verwante nuwe instrumente === Die vioolmaker Ottar Kåsa het 'n ''hardingbratsj'' gebou, 'n [[altviool]] wat op dieselfde manier as 'n Hardangerviool met resonansiesnare en versierings gekonstrueer is. Dit word deur Nora Taksdal in die Noorse Radio-orkes gebruik.<ref>{{cite web |url=https://boblad.no/2022/02/12/hardingbratsjen-fra-ovre-bo-kling-pa-nrk-i-helga/ |title=Hardingbratsjen har opna ei ny verd for KORK-musikaren |date=12 Februarie 2022 |work=Bø blad |language=no}}</ref> Kåsa beskryf die instrument in sy meestersgraadverhandeling by die Universiteit van Suidoos-Noorweë op Rauland.<ref>Kåsa, Ottar (2021). ''Hardingbratsj: Ei utviding av hardingfelekonseptet'' (meestersgraadverhandeling, Universitetet i Sørøst-Norge). https://hdl.handle.net/11250/2771044</ref> In 2022 het Kåsa gewerk aan die ontwikkeling en bou van 'n ''hardingcello'', 'n gedagte wat Erik Jonsson Helland reeds in die 1860's gehad het.<ref>{{cite web |url=https://www.vtb.no/nyhende/felemakaren-vil-byggje-hardingcello-fekk-kunstnarstipend/ |title=Felemakaren vil byggje hardingcello – fekk kunstnarstipend |first=Tone |last=Tveit |date=28 September 2021 |work=Vest-Telemark blad |language=no}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ta.no/5-50-1368700 |title=Verdas første hardingcello: – Som å gå frå moped til vogntog |first=Ingebjørg |last=Bø |date=15 Mei 2022 |work=Telemarksavisa |language=no}}</ref> Vegar Vårdal het in 2025 'n opdragwerk vir die Telemark-fees vir solis en kwartet met ''hardingcello'', ''hardingbratsj'' en Hardangerviole gekomponeer.<ref>{{cite web |url=https://www.nrk.no/anmeldelser/anmeldelse_-_istem_-av-vegar-vardal-1.17805843 |title=Bombarderer lyttaren med idear |first=Are August Flannagan |last=Furubotn |date=20 Maart 2026 |work=NRK |language=no}}</ref> == Speeltegniek en stemming == [[Lêer:Hardanger Fiddle - St Cecilia's Hall.webm|duimnael|Spel op 'n Hardangerviool]] Die tegniek waarmee 'n Hardangerviool gestryk word, verskil ook van dié van die viool. Dit is 'n gladder, veerkragtiger styl van stryk met 'n ligter aanslag. Die speler stryk gewoonlik twee van die boonste snare tegelyk, en soms drie. Die betreklike vlakheid van die kam maak dit maklik, anders as die meer gekromde kam van 'n viool. Die doel is om 'n deurlopende klank van twee (of, weens die resonansiesnare, meer) toonhoogtes voort te bring. Baie klassiek opgeleide violiste gebruik 'n barokstrykstok wanneer hulle Hardangerviool speel, om die ekstra gewig teen te werk wat klassieke violiste van nature op die snaar plaas. === Snare === Die snare van 'n Hardangerviool is meestal dunner as dié van 'n viool. Hulle het met die snare van die barokviool uit die Franse laat-barok in gemeen dat die A-snaar van onomspinde derm is, die G-snaar van omspinde derm, en die D-snaar van derm met 'n oop metaalomspinning. In ons tyd word vir die E-snaar meestal suiwer metaalsnare gebruik, maar tot vroeg in die 20ste eeu was onomspinde snare van lamderm nog algemeen in gebruik. Die Hardangerviool het ook met die Franse barokviole van omstreeks 1700 in gemeen dat die snare betreklik dun is en onder lae spanning staan. Dit staan in skerp teenstelling met sowel die Italiaanse barokviole as die vroeg-Romantiese viole, wat albei baie dik snare en 'n hoë spanning gehad het; die moderne viool staan tussen dié twee uiterstes, maar nader aan die Italiaanse tradisie. Die gevolg is dat 'n Hardangerviool-speler gewoonlik 'n ligter streek gebruik as 'n violis. Die klank van die instrument is fyner, en dit word maklik deur die luider klank van die klassieke viool oorstem. === Houding en strykstok === [[Lêer:Playing the hardanger.jpg|duimnael|Die musikant Knut Dale (1834-1921) van Tinn in Telemark met sy Hardangerviool. Dale het [[Edvard Grieg]] gekontak om die ''slåttar'' te laat neerskryf; Johan Halvorsen het in Grieg se opdrag sewentien ''slåttar'' by Dale opgeteken, wat dele van Grieg se opus 72 geword het.<ref name="Kaasa" />]] Die spelemann sit tradisioneel tydens die uitvoering. Die rede is dat die musiek bedoel is om op te dans en die speler die maat met sy voete aangee. Hy hou die instrument gewoonlik laer teen die bors as 'n violis en benut die handgewrig by die strykrigtingwisseling, waar violiste dikwels die hele arm gebruik. Ouer spelemanne, soos [[Myllarguten]], het die viool soms heeltemal onder op die borskas gehou. Die speler gebruik meestal 'n baie kort deel van die strykstok. Dit gee hom die geleentheid om kort, skerp streke, rollings en kaste met die stok te maak, wat aan die spel 'n eie veerkrag gee. Op sommige plekke, soos in Hallingdal, is dit 'n belangrike tradisiekenmerk. 'n Langer stok is verkies in dorpe waar die tradisie nader aan die violistiese tegniek gelê het, soos in Hardanger. Die strykstokke was oorspronklik korter en ligter as vandag; soos die viole self, het hulle saam met die veranderende gebruik van die instrument gegroei. === Linkerhand === Musikante hou hulle tradisioneel by die [[Viool#Posisies|eerste posisie]]. Omdat daar nie van posisiespel gebruik gemaak word nie, laat baie spelers die viool in die handgewrig van die linkerhand rus. Posisiespel het eers laat in die 19de eeu opgekom, toe die jonger musikante groter briljansie in hul tegniek wou toon. Die greepstruktuur wissel van dorp tot dorp, maar die spelers gryp meestal oor twee snare tegelyk, in dubbelgrepe of ''tvigrep''. Dit is op die Hardangerviool makliker as op 'n viool, omdat die snare dikwels nader aan mekaar lê; die instrument is vir meersnarige spel gebou. In sommige tradisies word die spel op 'n los snaar ook om die effek benut, terwyl elders, soos in Valdres of Wes-Noorweë, die spel op één snaar om dieselfde rede verkies word. === Grootte van die instrument === Die viole was oorspronklik kleiner as vandag; Jon Erikson Helland se instrumente is 'n goeie voorbeeld daarvan. Dit was nie nodig dat 'n Hardangerviool in konsertsale moes deurdring nie – daar is eerder in kleiner voorhuise of op die skuurvloer gespeel. Die klankkas het saam met die musikante se behoefte aan groter lokale gegroei, en die Hardanger het in dié proses nader aan die viool gekom. === Stemmings === {{Sien ook|Scordatura}} Die Noorse woord ''felestille'' kom van ''å stille'', dit wil sê om die instrument te stem. 'n Gewone viool word normaalweg in [[kwint]]e gestem en slegs vir volksmusiek anders.<ref name="Anmarkrud" /> Die Hardangerviool word dikwels hoër as 'n gewone viool gestem.<ref name="SNL" /> Die Noorse ''snitt-tone'' is meestal B, maar die instrument kan uitsonderlik tot C♯ opgestem word; in dié geval word van "hoog gestelde" viole gepraat. Die normale stemming is A–D–A–E, waar die hoogste A-snaar dikwels in die omvang B tot C gestel word.<ref name="Kaasa" /> Anders as die viool is die Hardangerviool 'n transponerende instrument: die musiek word in 'n ander toonsoort geskryf as waarin die instrument klink wanneer dit dié musiek speel. Die Hardangerviool is bepaald 'n D-instrument, wat beteken dat 'n geskrewe C op die instrument met 'n D op 'n nie-transponerende instrument soos die [[klavier]] ooreenstem. Die note wat hieronder vir die stemmings gegee word, is dus relatief tot die Hardangerviool se geskrewe A en nie tot 'n konsert-A nie.<ref>{{cite web |url=http://www.hfaa.org/Home/articles-on-the-hardanger-fiddle/what-you-should-know-about-the-hardanger-fiddle |title=What You Should Know About the Hardanger Fiddle |website=Hardanger Fiddle Association of America |access-date=26 Junie 2016 |archive-date=11 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711062817/http://www.hfaa.org/Home/articles-on-the-hardanger-fiddle/what-you-should-know-about-the-hardanger-fiddle |url-status=dead}}</ref> Die resonansiesnare word so gestem dat hulle by die hoofstemming meeklink. Wanneer die melodiesnare byvoorbeeld op A–D–A–E gestem is, word die resonansiesnare op B–D–E–F♯–A gestem.<ref>{{cite web |url=https://www.hfaa.org/about-the-hardanger-fiddle/articles-on-the-hardanger-fiddle/a-guide-to-tunings-on-the-hardingfele |title=A Guide to Tunings on the Hardingfele |website=Hardanger Fiddle Association of America}}</ref> Die stemming hang grootliks af van die streek waarin die instrument bespeel word, of van die vereistes van 'n bepaalde wysie. Omdat sowel die melodiesnare as die resonansiesnare oorgestem moet word, is die stem van die instrument 'n moeisame werk; onder spelemanne word gekskeer dat die algemeenste stemming van almal "ongestem" is. Die afwesigheid van posisiespel word tradisioneel vergoed deur 'n lang reeks verskillende stemmings of ''felestille'' (in die klassieke musiek bekend as [[scordatura]]).<ref name="SNL" /> Dié stemmings kom sowel binne as buite die Hardangerviool-gebied voor. In die geheel is daar in Noorweë ongeveer 25 stemmings vir die Hardangerviool en 5 tot 15 vir die gewone viool aangeteken.<ref name="SNL" /><ref name="Anmarkrud" /><ref>{{cite book |last=Gurvin |first=Olav |year=1958 |chapter=Hardingfela |title=Hardingfeleslåttar |editor-last=Gurvin |editor-first=Olav |series=Norsk Folkemusikk, ser. 1, vol. I |location=Oslo |publisher=Universitetsforlaget |language=no}}</ref> Die meeste wysies word in die gewone stemming A–D–A–E gespeel. Die instrument kan ook in "lae bas" (G–D–A–E) gestem word, die gewone vioolstemming, en in bepaalde streke word soms die ''gorrlaus''-stemming (F–D–A–E) gebruik. Baie bekende spelers, soos Annbjørg Lien, gebruik dikwels stemmings 'n heeltoon hoër: in plaas van A–D–A–E met wysies hoofsaaklik in 'n D-toonleer, word die instrument op B–E–B–F♯ gestem, sodat die wysies meestal in 'n E-toonleer val. Knut Buen het verskeie albums nog hoër opgeneem, in die stemming C–F–C–G, wat slegs op 'n instrument met 'n kleiner klankkas soos die Hardangerviool moontlik is en selde op 'n volgrootte-viool aangepak word. As plaasvervanger stem baie spelers van gewone viole eenvoudig hul G-snaar na A op om die A–D–A–E-stemming te gebruik, sodat hulle dieselfde soort musiek kan speel. 'n Verdere stemming word die "trollestemming" (A–E–A–C♯) genoem. Dit word vir die ''fanitullen''-wysies gebruik, ook die duiwelswysies genoem, sowel as vir die wysies uit die ''Kivlemøyane''-reeks, wat met die ''hulder''-wesens van die Noorse volksgeloof en met die [[Satan|duiwel]] verbind word. In die distrik Valdres word die gebruik van dié stemming "grouliggering" genoem, 'n herinnering dat die spelemann sy viool so gestem het wanneer die môre naderkom en hy hom deur 'n hele aantal ander stemmings gespeel het. Volgens die oorlewering het die spelemann die ''fanitullen''-wysies by die duiwel geleer. Die stemming beperk die melodiese omvang van die wysies en word daarom min gebruik. === Notasie === Die verskillende maniere waarop 'n Hardangerviool gestem kan word, maak dit moeilik om die musiek met gewone note neer te skryf. Carl Schart, wat in Bohemen gebore is en in Bergen gewoon het, het 'n manier gevind om ''slåttar'' op te teken en het in 1865 sy transkripsies gepubliseer. Belangrike optekeningswerk is later deur Arne Bjørndal, Truls Ørpen, Eivind Groven en Sven Nyhus gedoen.<ref name="Kaasa" /> In die Hardangerviool-gebied het mondelinge oordrag sonder vaste voorskrifte lank die gewone manier gebly om bestaande musiek te leer en oor te dra.<ref name="Kaasa" /> == Gebruik == === Dansmusiek en luisterwysies === 'n Hardangerviool word veral vir die ''bygdedans'' – die streeksdanse – gebruik: vir die ''lausdans'', dit wil sê die ''halling'', 'n solodans vir mans met akrobatiese elemente soos die ''hallingkast''; en vir paardanse soos die ''springar'', die ''gangar'', die ''vosserull'' en die ''pols''. Dit word tradisioneel ook vir marse gebruik, soos die ''Myllargutens bruremarsj'', en vir nuwer ronddanswysies soos die wals, die mazurka en die ''reinlender''. Die dans word deur ritmiese, harde voetstampe begelei. Dit was ook tradisie dat die spelemann die bruidstoet tot by die ingang van die kerk lei, maar nie binne-in nie. Daar is eweneens baie goeie voorbeelde van bekende ''lydarslåttar'', wysies wat bedoel is om na te luister eerder as om op te dans. Voorbeelde is ''Fanitullen'', ''Kivlemøyane'' en ''Sankt Thomasklokkene på Filefjell''. In Valdres bestaan daar 'n eiesoortige ''lydarslått''-tradisie. Hardangerviole word tradisioneel, soos ander Noorse volksmusiek, alleen gespeel. 'n Enkele Hardangerviool gee op sigself 'n ryk klankbeeld, en die versierings en fyner besonderhede van die ''slåtte''-musiek verdwyn maklik in samespel met ander instrumente. Eivind Groven, Alfred Maurstad en Sigbjørn Bernhoft Osa het 'n Hardangerviooltrio gevorm en was van die eerstes wat samespelgroepe vir die instrument gebruik het.<ref name="Kaasa" /> Meer as 1&nbsp;000 ''slåttar'' vir die Hardangerviool is aangeteken, benewens die "vorme" of variante van elkeen daarvan; Telemark het met 400 bekende ''slåttar'' die grootste aantal.<ref name="Kaasa" /> === Musikante en uitvoeringspraktyk === [[Lêer:Halfdan Egedius - Play and Dance - Google Art Project.jpg|duimnael|Halfdan Egedius: ''Spel en dans'' (1896). Egedius het baie tyd in Bø in Telemark deurgebring, waar hierdie skildery se motief vandaan kom.]] {{Aanhaling|teks='n Groot menigte speel op die viool, wat van 'n eie en sonderlinge vorm is. Hulle musiek bestaan uit eie vindings, waarin daar min modulasies is; daarna dans die mansmense met baie komiese bewegings, terwyl die vroumense baie gestadig om die danser rondgaan.|teken=Will, predikant van Seljord (1786)<ref name="Kaasa" />}} In Denemarke en Noorweë het geskoolde musikante in die stede in die 17de eeu eie benaminge soos ''musikant'' of ''instrumentalis'' gekry, terwyl ''spelemann'' waarskynlik as benaming vasgelê is vir vioolspelers wat op die platteland vir dans en vermaak gespeel het. Deense bepalings van die 17de eeu het vasgestel watter instrumente die verskillende maatskaplike klasse by 'n bruilof kon gebruik: die hoogste burgers kon trompette gebruik, terwyl handwerkers en laer burgers slegs tromme en strykinstrumente kon gebruik. Dit dui daarop dat die instrumente verskillende aansien gehad het, en dieselfde patroon is later ook in Noorweë bekend, met die viool as die oorheersende feesinstrument.<ref name="Thedens" /> Ole Bull het 'n Hardangerviool gehad wat hy tydens konserte in die buiteland gebruik het, onder meer in [[Parys]] in die 1830's. In 1849 het Bull 'n konsert met Myllarguten, 'n voorste spelemann van die tyd, in die Logen in Christiania aangebied; Bull sou gesê het dat hy self nie besonder goed was in vergelyking met Myllarguten nie. Jon Erikson Helland het Myllarguten se eerste Hardangerviool gemaak, en Myllarguten het kontak met die vioolmakers van die Helland-geslag gehou. Ola Mosafinn op Voss was Wes-Noorweë se eweknie van Myllarguten in Telemark. Aan die einde van die 19de eeu het dit gewoonte geword dat Hardangervioolspelers rondreis en konserte gee; Hallvard Ørsal van Nordmøre het byvoorbeeld sowel die Hardangerviool as die gewone viool bemeester. Die instrument het mettertyd die status van nasionale instrument en draer van die nasionale musiekerfenis gekry. Die verskuiwing van die danslokaal na die konsertsaal het meegebring dat dansmaat en 'n groot ''slåtte''-repertorium minder belangrik geword het by die uitvoerders: bekende "konsert-''slåttar''" het belangrik geword om te ken, en artistieke of virtuose uitvoering het gesog geword. Sommige danswysies is in ''lydarslåttar'' omgeskep, en die konsertsituasie het vereis dat die wysies name kry. Sjur Helgeland van Vossestrand was 'n voorste skepper van 'n konsertstyl vir die Hardangerviool; die ''lydarslått'' was op die gewone viool minder verbreid.<ref name="trollstilt" /><ref name="Kaasa" /> Die eerste ''felekappleik'' ("spelemannsproef") is in 1888 in Bø gehou en net Hardangervioolspelers het daaraan deelgeneem. In 1896 het die Vestmannalaget 'n ''kappleik'' in Bergen aangebied, waar onder andere [[Edvard Grieg]] teenwoordig was. Die bevoorregting van die Hardangerviool het daartoe gelei dat verskeie spelemanne uit Møre en Trøndelag na die instrument oorgeslaan het. Die eerste ''landskappleik'' het een vioolklas gehad, terwyl die Hardangerviool by die tweede ''landskappleik'', in Molde in 1923, in 'n eie klas afgeskei is. Ole Bull het in die 1860's die gedagte van 'n musiekakademie op grond van die nasionale musiekerfenis geopper; die Ole Bull-akademie is in 1977 op Voss gestig op inisiatief van Sigbjørn Bernhoft Osa, met spesialisasie in die Hardangerviool.<ref name="trollstilt" /> Grieg was baie in Hardanger en dikwels aanwesig waar volksmusiek uitgevoer is, en hy het onder meer Hardangervioolmusiek in sy komposisies opgeneem.<ref name="Kaasa" /> Aan die einde van die 19de eeu is die viool by dansgeleenthede gedeeltelik deur die trekklavier verdring, wat 'n sterker klank gehad het. Godsdienstige herlewings in die laaste deel van die eeu het daartoe gelei dat dans en vioolspel as sondig beskou is en verskeie spelemanne hulle verplig gevoel het om op te hou.<ref name="trollstilt" /> Verskeie predikante het die spelemanne gevra om met die sondige handwerk op te hou. In 'n aantal dorpe in Wes-Noorweë is viole op vure verbrand, en in Øvre Numedal het byvoorbeeld baie van die ou vioolspel verdwyn. Ola Mosafinn op Voss is onder druk geplaas om as onderwyser te bedank omdat hy viool gespeel het.<ref name="Kaasa" /> Baie en goeie vioolmakers het waarskynlik die grondslag gelê vir 'n aktiewe volksmusiekomgewing en stygende musikale kwaliteit van die 19de eeu af.<ref name="Kaasa" /> === Kunsmusiek === Edvard Grieg het baie Hardangerviool-volkswysies vir sy komposisies verwerk en het wysies vir die instrument as deel van sy musiek by [[Henrik Ibsen|Ibsen]] se ''Peer Gynt'' gekomponeer. Die openingsfrase van "Môrestemming" uit die ''Peer Gynt''-musiek is van die stemming van die Hardangerviool se resonansiesnare afgelei: A–F♯–E–D–E–F♯ en so voorts.<ref>{{cite book |last=Foster |first=Beryl |date=17 Oktober 2018 |title=The Songs of Edvard Grieg |publisher=Boydell Press |isbn=978-1-84383-343-7 |page=250 |url=https://books.google.com/books?id=3coWeMy2wZYC&pg=PA250}}</ref> Die Hardangerviool is ook in orkesmusiek in gebruik geneem. Johan Halvorsen het dit reeds gedoen, en later het komponiste soos Eivind Groven – wat self 'n goeie uitvoerder was en die instrument in 'n lewende tradisie uit Wes-Telemark geken het – en Geirr Tveitt dit as solo-instrument saam met orkes gebruik. Tveitt het twee konserte vir Hardangerviool en orkes geskryf, in 1955 en 1965; albei is met Arve Moen Bergset as solis opgeneem. Groven het vir Hardangerviool en koor geskryf, byvoorbeeld in die komposisie ''Margit Hjukse''; hy het vir twee en drie Hardangerviole verwerk en nuwe, oorspronklike ''slåttar'' vir die instrument geskep, onder andere ''Sumarmorgon'', ''Brønnslåtten'' en ''Svartufsen''. Die instrument het in die afgelope jare ook in die res van die wêreld erkenning gekry. [[Japan]] is een van die lande waar daar belangstelling in die Hardangerviool ontstaan het, en Japannese musikante reis na Noorweë net om die instrument te leer speel. Die Australiese komponis Liza Lim het in 1997 die werk ''Philtre'' vir solo-Hardangerviool geskryf en gebruik die instrument ook in haar werk ''Winding Bodies: 3 Knots'' (2013-2014);<ref>{{cite web |url=http://nla.gov.au/anbd.bib-an42205392 |title=Philtre (music): for solo retuned violin or hardanger fiddle / Liza Lim |publisher=National Library of Australia |access-date=29 April 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=https://limprogrammenotes.wordpress.com/2014/06/09/winding-bodies-3-knots-2014/ |title=Winding Bodies: 3 Knots |date=9 Junie 2014 |publisher=Liza Lim |access-date=7 Mei 2021}}</ref> haar [[strykkwartet]] ''The Weaver's Knot'' (2013-2014) is deur die klank en die uitvoeringstegnieke van die Hardangerviool geïnspireer. 'n Ander onlangse werk is ''mobius II'' vir Hardangerviool en elektronika deur die Britse komponis Rose Dodd (2011), wat by die Huddersfield Contemporary Music Festival deur Britt Pernille Froholm in première gegaan het. Die komponis en musikant Karl Seglem gebruik die instrument ook in die konteks van [[jazz]] en wêreldmusiek. === Filmmusiek === Die Hardangerviool is in die klankbane van ''The Lord of the Rings: The Two Towers'' en ''The Lord of the Rings: The Return of the King'', gekomponeer deur Howard Shore, gebruik om die hoofstem vir die Rohan-tema te verskaf.<ref>{{cite news |title=A fiddle made famous by Lord of the Rings is in demand in Australia |url=https://www.abc.net.au/news/2019-05-12/hardanger-fiddle-makers/11100928 |newspaper=ABC News |date=11 Mei 2019 |language=en}}</ref><ref name="BBC">{{cite news |title=Lord of the Rings violin to be auctioned |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-wiltshire-63700363 |newspaper=BBC News |date=21 November 2022 |language=en}}</ref> Shore het Dermot Crehan gevra om die instrument te speel weens sy "klaende en spookagtige" klank.<ref name="BBC" /> Die gebruik van die instrument in dié films is egter ver van tradisioneel: die tema gebruik nie die idiomatiese dubbelgrepe nie, en die speler gebruik ook vibrato, wat tradisioneel nie gebruik word nie. Olav Luksengård Mjelva van Røros het meegewerk aan die musiek van die televisiereeks ''The Rings of Power'', wat op ''The Lord of the Rings'' geïnspireer is.<ref>{{cite web |url=https://www.retten.no/5-44-688703 |title=Olav spiller hardingfele i verdens dyreste tv-serie noensinne |first=Marit |last=Langseth |date=2 September 2022 |work=Arbeidets Rett |language=no}}</ref> Die instrument is ook deur die komponis John Powell gebruik en deur Dermot Crehan gespeel in die DreamWorks-film ''How to Train Your Dragon'' vir die hoofromantiese tema. Dit kom eweneens voor in die klankbane van ''Armageddon'' (gekomponeer deur Trevor Rabin) en ''Fargo'' (deur Carter Burwell) – in laasgenoemde is die konteks 'n bietjie meer tradisioneel, aangesien die hooftema 'n verwerking van 'n Noorse volkswysie met die titel "Die verlore skaap" is. Steven Van Zandt het die Hardangerviool in die temalied gebruik wat hy vir die televisiereeks ''Lilyhammer'' geskryf het, en in die Japannese animasiefilm ''Tales from Earthsea'' word dit deur Rio Yamase gespeel. Die instrument kom ook voor in die klankbane van die film ''Dunkirk'' (2017) en van die reeks ''Loki'' (2021). == Die Hardangerviool en die kerk == Die Hardangerviool het 'n lang geskiedenis met die Christelike kerk. Die bekende vroeë vioolmaker Isak Botnen sou van sy handwerk by die koster en skoolmeester Lars Klark geleer het, en die metodes om te lak by die predikant Didrik Muus.<ref name="Sandvik" />{{rp|12}} In baie volksverhale word die duiwel egter met die Hardangerviool verbind; van baie goeie spelers is trouens gesê dat hulle deur die duiwel leer speel het, indien nie deur die watergees ''nøkken'' nie. Tydens godsdienstige herlewings in die 19de eeu is baie viole – sowel gewone viole as Hardangerviole<ref name="Broughton" />{{rp|212}} – vernietig of weggesteek deur sowel spelemanne as leke wat gemeen het "dat dit vir die siel die beste sou wees as die viole verbrand word", aangesien dit as 'n "sondige instrument wat wilde danse, drank en bakleiery aanmoedig" beskou is.<ref name="Sandvik" />{{rp|13}} Dit het in Noorweë sowel as in ander dele van Europa gebeur, en tot in die 20ste eeu was dit verbode om 'n Hardangerviool in 'n kerkgebou te speel.<ref name="George">{{cite web |last=George |first=Patrice |date=26 Februarie 2008 |title=Knut Hamre and Benedicte Maurseth – Rosa i Botnen |work=RootsWorld |url=http://www.rootsworld.com/reviews/botnen06.shtml}}</ref> Sommige spelemanne het nietemin ondanks alle veroordeling voortgespeel, sodat waardevolle tradisies ongeskonde gebly het. Die eerste volksmusikante wat in 'n kerk opgetree het, was Johannes Dahle van Tinn en Gjermund Haugen van Notodden; Dahle het in die 1920's opgetree. Die bekende moderne speler Annbjørg Lien het saam met die kerkorrelis Iver Kleive gespeel,<ref name="Broughton" />{{rp|216}} maar selfs sy het voor 'n optrede vooroordeel uit godsdienstige oorde ondervind.<ref>''Magiske understrenger – historien om hardingfela'' (dokumentêr vervaardig deur die NRK).</ref> Die oudste bekende viole wat nog bestaan, kan verder op die album ''Rosa i Botnen'' van Knut Hamre en Benedicte Maurseth saam met die oudste speelbare kerkpyporrel in Noorweë gehoor word, wat oorspronklik vir 'n 18de-eeuse kerk gebou is.<ref name="George" /> Hoewel die gebruik van 'n Hardangerviool in 'n kerk in Noorweë vir sommige mense steeds gevoelig kan wees, het spelers in ander dele van die wêreld geen probleme om in kerke by allerlei geleenthede, ook bruilofte, te speel nie.<ref>{{cite web |url=http://www.isanticountynews.com/2005/november/23fiddle.html |title=Hardanger fiddle player at Faith Lutheran Church in Isanti Nov. 27 |website=isanticountynews.com |access-date=8 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060323185150/http://www.isanticountynews.com/2005/november/23fiddle.html |archive-date=23 Maart 2006 |url-status=dead}}</ref> == Die Hardangerviool as simbool == [[Lêer:Granvin komm.svg|duimnael|regs|upright=0.5|Die wapen van Granvin]] [[Lêer:Bø Telemark komm.svg|duimnael|regs|upright=0.5|Die wapen van Bø in Telemark]] Die Hardangerviool maak deel uit van die wapens van die munisipaliteite Granvin in Hardanger en Bø in Telemark. Albei munisipaliteite het ryk tradisies van Hardangervioolmusiek. Bjørn Aksdal het dit in sy boek ''Hardingfela, felemakere og instrumentets utvikling'' soos volg opgesom: {{Aanhaling|teks=Isak Nilsson Skår en sy seun Trond Isakson het musiekinstrumente vervaardig lank voordat die begrip Hardangerviool bestaan het. In die middel van die 19de eeu was daar 'n nasionale ontwaking wat na die Noorse wortels gesoek het, en toe daar na die oorsprong van die Noorse vioolvervaardiging gesoek is, het dit in Hardanger geëindig. Isak en Trond het dus "Hardangerviole" gemaak 100 jaar voordat die begrip bestaan het. Die naam Hardangerviool het inderwaarheid op 'n tydstip ontstaan toe die meeste "Hardangerviole" in Telemark vervaardig is.|teken=Bjørn Aksdal<ref name="SNL" />}} == Bekende spelers == Bekende spelers van die Hardangerviool is onder andere Myllarguten (Targjei Augundsson), Lars Fykerud, Ola Mosafinn, Knut Dale, Johannes Dahle, Gjermund Haugen, Sigbjørn Bernhoft Osa, Eivind Groven, Lillebjørn Nilsen, Knut Buen, Hauk Buen, Olav Jørgen Hegge, Annbjørg Lien, Sigrid Moldestad, Knut Hamre, Benedicte Maurseth, Anne Hytta, Nils Økland, Tuva Syvertsen en Olav Luksengård Mjelva. Buite Noorweë is die instrument onder meer deur die Engelse speler Kathryn Tickell, die Ierse spelers Caoimhín Ó Raghallaigh en Mairéad Ní Mhaonaigh en die Amerikaners Loretta Kelley, Andrea Een, Dan Trueman en die multi-instrumentalis David Lindley gebruik. == Sien ook == * [[Viool]] * [[Lys van musiekinstrumente]] == Verwysings == {{Verwysings|30em|refs= <ref name="SNL">{{cite web |url=https://snl.no/hardingfele |title=hardingfele |last=Aksdal |first=Bjørn |work=Store norske leksikon |language=no |access-date=9 September 2026}}</ref> <ref name="trollstilt">{{cite book |year=1998 |title=Trollstilt: lærebok i tradisjonsmusikk |isbn=82-05-23649-6 |location=Oslo |publisher=Gyldendal undervisning |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009051104108 |language=no}}</ref> <ref name="Kaasa">{{cite book |last1=Kaasa |first1=Halvard |last2=Versto |first2=Astrid |year=1997 |title=Hardingfela: det norske nasjonalinstrumentet |isbn=82-504-2418-2 |location=Oslo |publisher=Grøndahl Dreyer |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010071903009 |language=no}}</ref> <ref name="Thedens">{{cite book |editor-last=Thedens |editor-first=Hans-Hinrich |year=2006 |title=1905–2005: nasjonal og lokal kultur |location=Oslo |publisher=Norsk folkemusikklag |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2011050608010 |language=no}}</ref> <ref name="Bjorndal">{{cite book |last=Bjørndal |first=Arne |year=1985 |title=– og fela ho lét: norsk spelemannstradisjon |isbn=82-00-07262-2 |location=Oslo |publisher=Universitetsforlaget |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2015091106042 |language=no}}</ref> <ref name="revitalisering">{{cite book |last=Aksdal |first=Bjørn |year=2005 |chapter=Isak-feler og Tronda-feler – felemakerne fra Botnen i Hardanger |title=Revitalisering av tradisjoner |location=Oslo |publisher=Norsk folkemusikklag |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2011090606097 |language=no}}</ref> <ref name="Sandvik">{{cite book |last=Sandvik |first=Sverre |year=1983 |title=Vi byggjer hardingfele: ei bok om felebygging med malar i naturleg storleik |isbn=82-10-02357-8 |location=Oslo |publisher=Tiden |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007082000077 |language=no}}</ref> <ref name="Anmarkrud">{{cite book |last=Anmarkrud |first=Bjørn |year=1992 |title=De ulike felestille i hardingfeletradisjonene |location=Rauland |publisher=Norsk folkemusikklag |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007103100041 |language=no}}</ref> <ref name="Aksdal1993">{{cite book |last1=Aksdal |first1=Bjørn |last2=Nyhus |first2=Sven |year=1993 |title=Fanitullen: Innføring i norsk og samisk folkemusikk |location=Oslo |publisher=Universitetsforlaget |language=no}}</ref> <ref name="Broughton">{{cite book |last1=Broughton |first1=Simon |last2=Ellingham |first2=Mark |year=1999 |title=Rough Guide to World Music, Volume One: Africa, Europe & the Middle East |location=Londen |publisher=Penguin Books}}</ref> }} == Literatuur == * Aksdal, Bjørn, en Sven Nyhus. ''Fanitullen: Innføring i norsk og samisk folkemusikk''. Oslo: Universitetsforlaget, 1993. * Aksdal, Bjørn, en die Hardingfeleprosjektet. ''Hardingfela, felemakere og instrumentets utvikling''. * Bjørndal, Arne. ''– og fela ho lét: norsk spelemannstradisjon''. Oslo: Universitetsforlaget, 1985. ISBN 82-00-07262-2. * Broughton, Simon, en Mark Ellingham. ''Rough Guide to World Music, Volume One: Africa, Europe & the Middle East''. Londen: Penguin Books, 1999. * Kaasa, Halvard, en Astrid Versto. ''Hardingfela: det norske nasjonalinstrumentet''. Oslo: Grøndahl Dreyer, 1997. ISBN 82-504-2418-2. * Sandvik, Sverre. ''Vi byggjer hardingfele''. Oslo: Tiden, 1983. ISBN 82-10-02357-8. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Hardanger fiddle}} * [http://www.hfaa.org/ Hardanger Fiddle Association of America] {{en}} * [https://www.nb.no/forskning/feleverkene/ Hardingfeleverket – Norsk folkemusikk serie 1: Hardingfeleslåttar; Feleverket – Norsk folkemusikk serie 2: Slåtter for vanlig fele] {{no}} * [http://www.folkedans.com/folkemusikk/fela_reidar_sevag.htm ''Fela''], artikel deur Reidar Sevåg {{no}} * [https://web.archive.org/web/20060901103600/http://csumc.wisc.edu/Medialib/HardangerFiddle_files/frame.htm Fashioning the Hardanger Fiddle] {{en}} * [http://www.metmuseum.org/toah/ho/10/eue/ho_46.34.7a.htm Hardangerviool deur Isak N. Botnen en Trond Isaksen Flatebø, 1756] – Metropolitan Museum of Art {{en}} * [http://www.digitaltmuseum.no/search?query=hardingfele DigitaltMuseum: soektog "hardingfele"] {{no}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kultuur in Noorweë]] [[Kategorie:Musiekinstrumente]] [[Kategorie:Snaarinstrumente]] [[Kategorie:Volksmusiek]] [[Kategorie:Musiek van Noorweë]] 1hnu1emd7o6qbr30xvjlyltbh86u85x 0 31084 2965981 2965888 2026-09-09T14:50:23Z Pynappel 70858 2965981 wikitext text/x-wiki {{Infobox Instrument |name=Kontrabas |names=Basviool |image=AGK bass1 full.jpg |image_capt='n Moderne kontrabas met 'n boog van die Franse styl gesien van die kant en van voor. |background=string |classification=[[Snaarinstrument]] |hornbostel_sachs=321.322-71 |hornbostel_sachs_desc=Saamgestelde [[kordofoon]] deur 'n [[boog (musiek)|boog]] geklink |developed=15th&ndash;19th century |range=[[File:Contrabass range.svg|class=skin-invert|150px|center]] |related= * [[Viol]]<!--Really. Not violin. --> * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Baskitaar]] * [[Akoestiese baskitaar]] * [[Elektriese regopbas]] * [[Diyingehu]] * [[Bazantar]] |musicians= * [[:Kategorie:Kontrabasspelers|Lys van kontrabasspelers]] |articles= |sound sample = [[File:Jazz walking bass on double bass.oga|thumb|center |Monster van 'n kontrabasspeler wat pizzicato speel.]] }} Die '''kontrabas''' of '''basviool'''<ref>{{cite book |last=Human |first=Koos |outeurskakel=Koos Human |title=[[Die A tot Z van klassieke musiek]] |date=1 Junie 2005 |publisher=[[Human & Rousseau]] |language=Afrikaans |isbn=9780798145138}}</ref> is die grootste strykinstrument wat in die moderne simfonieorkes gebruik word. Dit is 'n standaardlid van die strykers in die simfonieorkes. Dit word ook gebruik in ander soorte musiek, soos [[jazz]], 1950's-styl [[blues]], rock and roll, rockabilly/psychobilly, bluegrass en tango. Soos ander strykinstrumente in die orkes kan die kontrabas met 'n strykstok gespeel word, of die speler kan die snare pluk. Daar is verskeie eienskappe wat die kontrabas anders maak as die res van die familielede van die strykinstrumente. Die mees prominente verskil, is dat die kontrabas se snare gestem word in vierdes, en nie in vyfdes soos die ander nie. Daar is ook geen vaste patroon en reëls wanneer dit kom by die konstruksie van die instrument nie. Die instrumente verskil dus in voorkoms en grootte van mekaar. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van musiekinstrumente]] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] tooa5xyp5w16a4rs1e4ppobizliatap 2966104 2965981 2026-09-10T09:21:39Z Pynappel 70858 2966104 wikitext text/x-wiki {{Infobox Instrument |name=Kontrabas |names=Basviool |image=AGK bass1 full.jpg |image_capt='n Moderne kontrabas met 'n boog van die Franse styl gesien van die kant en van voor. |background=string |classification=[[Snaarinstrument]] |hornbostel_sachs=321.322-71 |hornbostel_sachs_desc=Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[boog (musiek)|boog]] geklink |developed=15th&ndash;19th century |range=[[File:Contrabass range.svg|class=skin-invert|150px|center]] |related= * [[Viol]]<!--Really. Not violin. --> * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Baskitaar]] * [[Akoestiese baskitaar]] * [[Elektriese regopbas]] * [[Diyingehu]] * [[Bazantar]] |musicians= * [[:Kategorie:Kontrabasspelers|Lys van kontrabasspelers]] |articles= |sound sample = [[File:Jazz walking bass on double bass.oga|thumb|center |Monster van 'n kontrabasspeler wat pizzicato speel.]] }} Die '''kontrabas''' of '''basviool'''<ref>{{cite book |last=Human |first=Koos |outeurskakel=Koos Human |title=[[Die A tot Z van klassieke musiek]] |date=1 Junie 2005 |publisher=[[Human & Rousseau]] |language=Afrikaans |isbn=9780798145138}}</ref> is die grootste strykinstrument wat in die moderne simfonieorkes gebruik word. Dit is 'n standaardlid van die strykers in die simfonieorkes. Dit word ook gebruik in ander soorte musiek, soos [[jazz]], 1950's-styl [[blues]], rock and roll, rockabilly/psychobilly, bluegrass en tango. Soos ander strykinstrumente in die orkes kan die kontrabas met 'n strykstok gespeel word, of die speler kan die snare pluk. Daar is verskeie eienskappe wat die kontrabas anders maak as die res van die familielede van die strykinstrumente. Die mees prominente verskil, is dat die kontrabas se snare gestem word in vierdes, en nie in vyfdes soos die ander nie. Daar is ook geen vaste patroon en reëls wanneer dit kom by die konstruksie van die instrument nie. Die instrumente verskil dus in voorkoms en grootte van mekaar. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van musiekinstrumente]] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] qbltuayokpz1gjaikef5z0q88hmx9rt 0 36738 2966054 2888770 2026-09-09T21:26:13Z BurgertB 2401 Skakel 2966054 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Nicole Kidman | Beeld = Nicole kidman3cropped.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = By die 2001 Cannes Filmfees | Geboortenaam = Nicole Mary Kidman | Alias = | Geboortedatum = {{Birth date and age|1967|06|20|df=yes}} | Geboorteplek = [[Honolulu]], [[Hawaii]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = Australiër | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Aktrise, sanger, model | Noemenswaardige rolprente = ''Moulin Rouge'', ''Australia'', ''The Golden Compass'' | Aktiewe jare = 1983-nou | Eggenoot = {{marriage|[[Tom Cruise]]|1990|2001|end=divorced}}<br/>{{marriage|Keith Urban|2006|2026|end=div.}} | Webwerf = | imdb = 0000173 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Nicole Mary Kidman''' ([[20 Junie]] [[1967]]) is 'n Australiese en Amerikaanse aktrise, sangeres, rolprentvervaardiger en model. Na sy in 'n verskeidenheid klein Australiese flieks en televisiereekse verskyn, was Kidman se deurbraak haar rol in die 1989 riller ''Dead Calm''. Na verskeie flieks in die vroeë 1990's het sy wêreldwye erkenning gekry vir haar optredes in ''Days of Thunder'' (1990), ''Far and Away'' (1992) en ''Batman Forever'' (1995). Kidman volg dit op met ander suksesvolle flieks in die laat 1990's. Dit was met haar optrede in die musiekfilm, ''Moulin Rouge'' (2001), wat Kidman haar tweede [[Golden Globe|Golden Globe Award]] verdien het en haar eerste "[[Academy Award]]" nominasie vir Beste Aktrise. Vir haar vertolking van [[Virginia Woolf]] die jaar daarop in die dramaprent ''The Hours'' (2002) ontvang Kidman kritiese erkenning en ontvang die [[Academy Award]] vir Beste Aktrise. [[Lêer:Nicole Kidman 2, 2013.jpg|duimnael|Nicole Kidman by die Cannes Filmfees in 2013]] Kidman se ander suksesvolle flieks sluit in ''Cold Mountain'' (2003), ''The Interpreter'' (2005), ''Happy Feet'' (2006) en ''Australia'' (2008). Vir haar spel in 2010 se ''Rabbit Hole,'' wat sy ook vervaardig het, verdien Kidman verdere toekennings en 'n daaropvolgende Academy Award nominasie vir Beste Aktrise. Kidman was 'n Goeiewil-ambassadeur vir [[UNICEF]] sedert 1994 en vir UNIFEM sedert 2006. Kidman se werk het haar 'n ster op die [[Hollywood Walk of Fame]] verdien, drie Golden Globe-toekennings, een [[Bafta|BAFTA]] en 'n Academy Award. Kidman ontvang die titel van Metgesel van die Orde van Australië, Australië se hoogste siviele eer, en was ook die hoogsbetaalde aktrise in die rolprentbedryf. Weens haar Australiese ouers en geboorte in [[Hawaii]], het Kidman dubbele burgerskap van Australië en die Verenigde State. ==Filmografie== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" !scope="col"|Titel !scope="col"|Jaar !scope="col"|Rol !scope="col"|Regisseur !scope="col" class="unsortable"|Notas !scope="col" class="unsortable"|Verw. |- !scope="row"|''Bush Christmas'' |1983 |{{sort|Thompson|Helen Thompson}} |{{sort|Safran|Henri Safran}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/86296/Bush-Christmas/overview |title=Bush Christmas (1983) |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger |access-date=25 Maart 2015 |last=Mannikka |first=Eleanor |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307093710/http://www.nytimes.com/movies/movie/86296/Bush-Christmas/overview |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''BMX Bandits'' |1983 | Judy |{{sort|Trenchard-Smith|Brian Trenchard-Smith}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/3515/BMX-Bandits/details |title=BMX Bandits (1983) |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger |access-date=25 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307184047/http://www.nytimes.com/movies/movie/3515/BMX-Bandits/details |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Wills & Burke'' |1984 |{{sort|Matthews|Julia Matthews}} |{{sort|Weis|Bob Weis}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/118745/Wills-and-Burke-The-Untold-Story/overview |title=Wills and Burke – The Untold Story (1985) |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger |access-date=25 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325023224/http://www.nytimes.com/movies/movie/118745/Wills-and-Burke-The-Untold-Story/overview |archive-date=25 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Windrider'' |1986 |Jade |{{sort|Monton|Vince Monton}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/54756/Windrider/details |title=Windrider (1986) |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger |access-date=25 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307175354/http://www.nytimes.com/movies/movie/54756/Windrider/details |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Bit|The Bit Part}}'' |1987 |{{sort|McAllister|Mary McAllister}} |{{sort|Maher|Brendan Maher}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/139800/The-Bit-Part/overview |title=The Bit Part (1987) |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger |access-date=25 Maart 2015 |last=Pavlides |first=Dan |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307104933/http://www.nytimes.com/movies/movie/139800/The-Bit-Part/overview |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Emerald City'' |1988 |{{sort|Davey|Helen Davey}} |{{sort|Jenkins|Michael Jenkins}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://aso.gov.au/titles/features/emerald-city/clip1/ |title=Emerald City (1988) clip 1 on ASO |publisher=Australian Screen Online |access-date=16 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104023/https://aso.gov.au/titles/features/emerald-city/clip1/ |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Dead Calm'' |1989 |{{sort|Ingram|Rae Ingram}} |{{sort|Noyce|Philip Noyce}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.rogerebert.com/reviews/dead-calm-1989 |title=Dead Calm Movie Review & Film Summary (1989) |publisher=Roger Ebert |date=7 April 1989 |access-date=25 Maart 2015 |last=Ebert |first=Roger |authorlink=Roger Ebert |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429174847/https://www.rogerebert.com/reviews/dead-calm-1989 |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Days of Thunder'' |1990 |{{sort|Lewicki|Dr. Claire Lewicki}} |{{sort|Scott|Tony Scott}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CEFD6103BF934A15755C0A966958260 |title=Days of Thunder (1990) Review/Film; Tom Cruise and Cars, and a Lot of Them |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger |date=27 Junie 1990 |access-date=16 April 2015 |last=Maslin |first=Janet |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201223/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CEFD6103BF934A15755C0A966958260 |archive-date=10 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Flirting'' |1991 |{{sort|Radcliffe|Nicola Radcliffe}} |{{sort|Duigan|John Duigan}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite book|author1=Brian McFarlane|author2=Geoff Mayer|author3=Ina Bertrand|title=The Oxford Companion to Australian Film|url=https://books.google.com/books?id=bJcYAQAAIAAJ|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-553797-0|page=162}}</ref> |- !scope="row"|''Billy Bathgate'' |1991 |{{sort|Preston|Drew Preston}} |{{sort|Benton|Robert Benton}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://articles.chicagotribune.com/1991-11-01/entertainment/9104080408_1_dutch-schultz-loren-dean-drew-preston |title=Dutch Treat |work=Chicago Tribune |publisher=Tribune Publishing |date=1 November 1991 |last=Kehr |first=David |access-date=16 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310200749/http://articles.chicagotribune.com/1991-11-01/entertainment/9104080408_1_dutch-schultz-loren-dean-drew-preston |archive-date=10 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Far and Away'' |1992 |{{sort|Christie|Shannon Christie}} |{{sort|Howard|Ron Howard}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9E0CE0DE173EF931A15756C0A964958260 |title=Far and Away (1992) |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger |date=22 Mei 1986 |access-date=9 Desember 2014 |last=James |first=Caryn |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201930/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9E0CE0DE173EF931A15756C0A964958260 |archive-date=10 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Malice'' |1993 |{{sort|Safian|Tracy Safian}} |{{sort|Becker|Harold Becker}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/movie/101054/Malice/details |title=Malice (1993) |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger Jr. |access-date=25 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309231823/http://www.nytimes.com/movies/movie/101054/Malice/details |archive-date=9 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''My Life'' |1993 |{{sort|Jones|Gail Jones}} |{{sort|Rubin|Bruce Joel Rubin}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.rogerebert.com/reviews/my-life-1993 |title=My Life Movie Review & Film Summary |last=Ebert |first=Roger |date=12 November 1993 |publisher=Roger Ebert |access-date=16 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430050413/https://www.rogerebert.com/reviews/my-life-1993 |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Batman Forever'' |1995 |{{sort|Meridian|Dr. Chase Meridian}} |{{sort|Schumacher|Joel Schumacher}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.rogerebert.com/reviews/batman-forever-1995 |title=Batman Forever Movie Review & Film Summary (1995) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |date=16 Junie 1995 |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521065952/https://www.rogerebert.com/reviews/batman-forever-1995 |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''To Die For'' |1995 |{{sort|Maretto|Suzanne Stone Maretto}} |{{sort|Van Sant|Gus Van Sant}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://articles.chicagotribune.com/1995-10-06/entertainment/9510060129_1_alison-folland-russell-hines-tv-fame |title=Blond Ambition |work=Chicago Tribune |publisher=Tony W. Hunter |date=6 Oktober 1995 |access-date=18 April 2015 |last=Wilmington |first=Michael |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623165812/http://articles.chicagotribune.com/1995-10-06/entertainment/9510060129_1_alison-folland-russell-hines-tv-fame |archive-date=23 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Portrait|The Portrait of a Lady}}'' |1996 |{{sort|Archer|Isabel Archer}} |{{sort|Campion|[[Jane Campion]]}} | |style="text-align:center;"|<ref name=telegraph>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756 |title=The Portrait of a Lady (1996) – Nicole Kidman in pictures |work=The Daily Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917014544/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121756 |archive-date=17 September 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Peacemaker|The Peacemaker}}'' |1997 |{{sort|Kelly|Dr. Julia Kelly}} |{{sort|Leder|Mimi Leder}} | |style="text-align:center;"|<ref name=telegraph /> |- !scope="row"|''[[Practical Magic]]'' |1998 |{{sort|Owens|Gillian Owens}} |{{sort|Dunne|Griffin Dunne}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121654 |title=Practical Magic (1998) – Nicole Kidman in pictures |work=The Daily Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917014535/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121654 |archive-date=17 September 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Eyes Wide Shut'' |1999 |{{sort|Harford|Alice Harford}} |{{sort|Kubrick|Stanley Kubrick}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://variety.com/1999/film/reviews/eyes-wide-shut-1117742974/ |title=Review: 'Eyes Wide Shut' |work=Variety |publisher=Penske Media Corporation |date=12 Julie 1999 |access-date=9 Desember 2014 |last=McCarthy |first=Todd |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104009/https://variety.com/1999/film/reviews/eyes-wide-shut-1117742974/ |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Moulin Rouge!'' |2001 |Satine |{{sort|Luhrmann|Baz Luhrmann}} | |style="text-align:center;"|<ref name=SMH/> |- !scope="row"|''{{sort|Others|The Others}}'' |2001 |{{sort|Stewart|Grace Stewart}} |{{sort|Amenábar|Alejandro Amenábar}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.hitfix.com/in-contention/nicole-kidman-finally-speaks-in-new-grace-of-monaco-trailer |title=Nicole Kidman finally speaks in new 'Grace of Monaco' trailer |publisher=HitFix |date=6 Maart 2014 |access-date=18 April 2015 |last=Lodge |first=Guy |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082528/http://www.hitfix.com/in-contention/nicole-kidman-finally-speaks-in-new-grace-of-monaco-trailer |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Birthday Girl'' |2001 |Nadia<br/>Sophia |{{sort|Butterworth|Jez Butterworth}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/431387/Birthday-Girl/full-credits.html |title=Birthday Girl (2001) |publisher=Turner Classic Movies |access-date=19 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407225438/http://www.tcm.com/tcmdb/title/431387/Birthday-Girl/full-credits.html |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br/><ref name=Rabey>{{cite book|first=David Ian|last=Rabey|title=The Theatre and Films of Jez Butterworth|url=https://books.google.com/books?id=NCXbBQAAQBAJ&pg=PT80|date=26 Februarie 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4081-8428-8|page=80}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Hours|The Hours}}'' |2002 |{{sort|Woolf|Virginia Woolf}} |{{sort|Daldry|Stephen Daldry}} | |style="text-align:center;"|<ref name=SMH>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/articles/2002/12/21/1040174434763.html |title=Nicole's dramatic transformation |work=The Sydney Morning Herald |publisher=Fairfax Media |date=22 Desember 2002 |access-date=16 April 2015 |last=Thomas |first=Brett |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913043823/http://www.smh.com.au/articles/2002/12/21/1040174434763.html |archive-date=13 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''[[Dogville]]'' |2003 |{{sort|Mulligan|Grace Margaret Mulligan}} |{{sort|von Trier|Lars von Trier}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite book|last1=Ballet|first1=Jérôme|last2=Bazin|first2=Damien|last3=Dubois|first3=Jean-Luc |last4=Mahieu|first4=François-Régis|title=Freedom, Responsibility and Economics of the Person|url=https://books.google.com/books?id=sa43AAAAQBAJ&pg=PA8|date=31 Julie 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-13999-5|page=8|accessdate=18 April 2015}}</ref> |- !scope="row"|''In the Cut'' |2003 |align="center"|— |{{sort|Campion|Jane Campion}} |Vervaardiger |style="text-align:center;"|<ref name=NYTgraph/> |- !scope="row"|''{{sort|Human|The Human Stain}}'' |2003 |Faunia Farley |Robert Benton | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://articles.chicagotribune.com/2003-11-09/news/0311090314_1_coleman-silk-human-stain-faunia-farley |title=Appearances pale next to acting in 'Human Stain' |work=Chicago Tribune |publisher=Tribune Publishing |date=9 November 2003 |access-date=16 April 2015 |last=Wilmington |first=Michael |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623141400/http://articles.chicagotribune.com/2003-11-09/news/0311090314_1_coleman-silk-human-stain-faunia-farley |archive-date=23 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Cold Mountain'' |2003 |{{sort|Monroe|Ada Monroe}} |{{sort|Minghella|Anthony Minghella}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.rogerebert.com/reviews/cold-mountain-2003 |title=Cold Mountain Movie Review & Film Summary (2003) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |date=24 Desember 2003 |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104015/https://www.rogerebert.com/reviews/cold-mountain-2003 |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Stepford Wives|The Stepford Wives}}'' |2004 |{{sort|Eberhart|Joanna Eberhart}} |{{sort|Oz|Frank Oz}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://www.ew.com/article/2004/06/09/stepford-wives |title=The Stepford Wives |work=Entertainment Weekly |publisher=Time Inc. |date=6 September 2004 |access-date=18 April 2015 |last=Schwartz |first=Andrew |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010042341/http://www.ew.com/article/2004/06/09/stepford-wives |archive-date=10 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Birth'' |2004 |Anna |{{sort|Glazer|Jonathan Glazer}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/film/News_Story/Critic_Review/Guardian_Film_of_the_week/0,4267,1343418,00.html |title=Birth |work=The Guardian |publisher=Guardian Media Group |date=5 November 2004 |access-date=18 April 2015 |last=Bradshaw |first=Peter |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160423233041/http://www.theguardian.com/film/News_Story/Critic_Review/Guardian_Film_of_the_week/0,4267,1343418,00.html |archive-date=23 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''No. 5 the Film'' |2004 |Haarrself |{{sort|Luhrmann|Baz Luhrmann}} |Kortfilm |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/news/Film/Every-second-counts-in-42m-threeminute-film/2004/11/22/1100972313772.html |title=Every second counts in $42m three–minute 'film' |work=The Sydney Morning Herald |publisher=Fairfax Media |date=22 November 2004 |access-date=16 September 2015 |last=Edwardes |first=Charlotte |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108143918/http://www.smh.com.au/news/Film/Every-second-counts-in-42m-threeminute-film/2004/11/22/1100972313772.html |archive-date= 8 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Interpreter|The Interpreter}}'' |2005 |{{sort|Broome|Silvia Broome}} |{{sort|Pollack|Sydney Pollack}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.rogerebert.com/reviews/the-interpreter-2005 |title=The Interpreter Movie Review & Film Summary (2005) |last=Ebert |first=Roger |publisher=Roger Ebert |date=22 April 2005 |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412064620/https://www.rogerebert.com/reviews/the-interpreter-2005 |archive-date=12 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Bewitched'' |2005 |{{sort|Bigelow|Isabel Bigelow}}<br/>Samantha |{{sort|Ephron|Nora Ephron}} | |style="text-align:center;"|<ref name=bewitch>{{cite news |url=http://articles.chicagotribune.com/2005-06-24/entertainment/0506240325_1_isabel-bigelow-bewitched-tv-elizabeth-montgomery |title='Bewitched' |work=Chicago Tribune |publisher=Tony W. Hunter |date=24 Junie 2005 |access-date=18 April 2015 |last=Wilmington |first=Michael |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623170324/http://articles.chicagotribune.com/2005-06-24/entertainment/0506240325_1_isabel-bigelow-bewitched-tv-elizabeth-montgomery |archive-date=23 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Fur'' |2006 |{{sort|Arbus|Diane Arbus}} |{{sort|Shainberg|Steven Shainberg}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/film/2006/oct/24/nicolekidman |title='She was a personality exploding' |work=The Guardian |publisher=Guardian Media Group |date=24 Oktober 2006 |access-date=16 April 2015 |last=Macnab |first=Geoffrey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104008/https://www.theguardian.com/film/2006/oct/24/nicolekidman |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Happy Feet'' |2006 |{{sort|Jean|Norma Jean}} |{{sort|Miller|George Miller}} |Stemrol |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121688 |title=Happy Feet (2006) – Nicole Kidman in pictures |work=The Daily Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917014541/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121688 |archive-date=17 September 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Invasion|The Invasion}}'' |2007 |{{sort|Bennell|Dr. Carol Bennell}} |{{sort|Hirschbiegel|Oliver Hirschbiegel}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/08/17/movies/17inva.html?_r=0 |title=Pod People Propagating With a Fierce Indigestion |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger Jr. |date=17 Augustus 2007 |access-date=18 April 2015 |last=Dargis |first=Manohla |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201649/http://www.nytimes.com/2007/08/17/movies/17inva.html?_r=0 |archive-date=10 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Margot at the Wedding'' |2007 |Margot |{{sort|Baumbach|Noah Baumbach}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121542 |title=Margot at the Wedding (2007) – Nicole Kidman in pictures |work=The Daily Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917014532/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121542 |archive-date=17 September 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Golden Compass|The Golden Compass}}'' |2007 |{{sort|Coulter|Marisa Coulter}} |{{sort|Weitz|Chris Weitz}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.rogerebert.com/reviews/the-golden-compass-2007 |title=The Golden Compass Movie Review (2007) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |date=6 Desember 2007 |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404095807/https://www.rogerebert.com/reviews/the-golden-compass-2007 |archive-date=4 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Australia'' |2008 |{{sort|Ashley|Lady Sarah Ashley}} |{{sort|Luhrmann|Baz Luhrmann}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/film/2008/dec/28/australia-review |title=Australia |work=The Observer |publisher=Guardian Media Group |date=28 Desember 2008 |access-date=18 April 2015 |last=French |first=Philip |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502114830/https://www.theguardian.com/film/2008/dec/28/australia-review |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Nine'' |2009 |{{sort|Jenssen|Claudia Jenssen}} |{{sort|Marshall|Rob Marshall}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121664 |title=Nine (2009) – Nicole Kidman in pictures |work=The Daily Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |access-date=18 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917014539/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturepicturegalleries/11260530/Nicole-Kidmans-film-roles-in-pictures.html?frame=3121664 |archive-date=17 September 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Rabbit Hole'' |2010 |{{sort|Corbett|Becca Corbett}} |{{sort|Mitchell|John Cameron Mitchell}} |Ook vervaardiger |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2011/jan/11/news/la-en-rabbithole-20110111-1 |title=Nicole Kidman and Aaron Eckhart go down the 'Rabbit Hole' together |work=Los Angeles Times |publisher=Austin Beutner |date=11 Januarie 2011 |accessdate=16 April 2015 |last=Keegan |first=Rebecca |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419213426/http://articles.latimes.com/2011/jan/11/news/la-en-rabbithole-20110111-1 |archivedate=19 April 2015 |df= }}</ref> |- !scope="row"|''Just Go with It'' |2011 |{{sort|Adams|Devlin Adams}} |{{sort|Dugan|Dennis Dugan}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://www.rogerebert.com/reviews/just-go-with-it-2011 |title=Just Go With It Movie Review & Film Summary (2011) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |date=9 Februarie 2011 |access-date=16 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022204728/https://www.rogerebert.com/reviews/just-go-with-it-2011 |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Trespass'' |2011 |{{sort|Miller|Sarah Miller}} |{{sort|Schumacher|Joel Schumacher}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://www.radiotimes.com/film/nf7pg/trespass |title=Trespass |work=Radio Times |publisher=Immediate Media Company |access-date=16 April 2015 |last=Aldridge |first=Dave |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104015/https://www.radiotimes.com/film/nf7pg/trespass/ |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Monte Carlo'' |2011 |align="center"|— |{{sort|Bezucha|Thomas Bezucha}} |Vervaardiger |style="text-align:center;"|<ref name=NYTgraph>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/movies/person/38065/Nicole-Kidman/filmography |title=Nicole Kidman – Filmography – Movies & TV |work=The New York Times |publisher=Arthur Ochs Sulzberger Jr. |access-date=16 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325143625/http://www.nytimes.com/movies/person/38065/Nicole-Kidman/filmography |archive-date=25 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Paperboy|The Paperboy}}'' |2012 |{{sort|Bless|Charlotte Bless}} |{{sort|Daniels|Lee Daniels}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/film-review-the-paperboy-is-a-trashy-tale-but-kinky-kidman-still-delivers-8535214.html |title=Film review: The Paperboy is a trashy tale, but kinky Kidman still delivers |work=The Independent |publisher=Independent Print Limited |last=Quinn |first=Anthony |date=15 Maart 2013 |access-date=30 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318004639/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/film-review-the-paperboy-is-a-trashy-tale-but-kinky-kidman-still-delivers-8535214.html |archive-date=18 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Stoker'' |2013 |{{sort|Stoker|Evelyn Stoker}} |{{sort|Chan-wook|Park Chan-wook}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2013/03/01/173170459/a-disappointing-thriller-channels-hitchcock-and-bram-stoker |title=A Disappointing Thriller Channels Hitchcock And Bram 'Stoker' |publisher=NPR |date=28 Februarie 2013 |access-date=16 April 2015 |last=Edelstein |first=David |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104008/https://www.npr.org/2013/03/01/173170459/a-disappointing-thriller-channels-hitchcock-and-bram-stoker |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''{{sort|Railway|The Railway Man}}'' |2013 |{{sort|Lomax|Patti Lomax}} |{{sort|Teplitzky|Jonathan Teplitzky}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/26/nicole-kidman-the-railway-man-true-story |title=Nicole Kidman: 'I try never to be governed by fear' |work=The Guardian |publisher=Guardian Media Group |date=26 Desember 2013 |access-date=16 April 2015 |last=Felperin |first=Leslie |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191005052458/https://www.theguardian.com/film/2013/dec/26/nicole-kidman-the-railway-man-true-story |archive-date=5 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Grace of Monaco'' |2014 |{{sort|Kelly|Grace Kelly}} |{{sort|Dahan|Olivier Dahan}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/film/2014/jun/08/grace-of-monaco-nicole-kidman-film-review-mark-kermode |title=Grace of Monaco review – not Nicole Kidman's finest hour |work=The Observer |publisher=Guardian Media Group |date=8 Junie 2014 |access-date=16 April 2015 |last=Kermode |first=Mark |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105142127/https://www.theguardian.com/film/2014/jun/08/grace-of-monaco-nicole-kidman-film-review-mark-kermode |archive-date=5 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Before I Go to Sleep'' |2014 |{{sort|Lucas|Christine Lucas}} |{{sort|Joffé|Rowan Joffé}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2014/10/31/358569441/before-i-go-to-sleep-is-an-amnesia-thriller-youll-hope-to-forget |title='Before I Go To Sleep' Is An Amnesia Thriller You'll Hope To Forget |publisher=NPR |date=31 Oktober 2014 |access-date=16 April 2015 |last=Taylor |first=Ella |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331081206/https://www.npr.org/2014/10/31/358569441/before-i-go-to-sleep-is-an-amnesia-thriller-youll-hope-to-forget |archive-date=31 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Paddington'' |2014 |{{sort|Clyde|Millicent Clyde}} |{{sort|King|Paul King (director)|Paul King}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11078509/Nicole-Kidman-Paddington-film-is-too-vicious-for-my-children-to-see.html |title=Nicole Kidman: Paddington film is too vicious for my children to see |work=The Daily Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |date=5 September 2014 |access-date=16 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104011/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11078509/Nicole-Kidman-Paddington-film-is-too-vicious-for-my-children-to-see.html |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Strangerland'' |2015 |{{sort|Parker|Catherine Parker}} |{{sort|Farrant|Kim Farrant}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/review/strangerland-sundance-review-766522 |title='Strangerland': Sundance Review |work=The Hollywood Reporter |publisher=Prometheus Global Media |date=23 Januarie 2015 |access-date=16 April 2015 |last=Van Hoejj |first=Boyd |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104012/https://www.hollywoodreporter.com/review/strangerland-sundance-review-766522 |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Queen of the Desert'' |2015 |{{sort|Bell|Gertrude Bell}} |{{sort|Herzog|Werner Herzog}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://variety.com/2015/film/festivals/berlin-film-review-queen-of-the-desert-1201426352/ |title=Berlin Film Review: 'Queen of the Desert' |last=Debrudge |first=Peter |date=6 Februarie 2015 |access-date=16 April 2015 |work=Variety |publisher=Penske Media Corporation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104012/https://variety.com/2015/film/festivals/berlin-film-review-queen-of-the-desert-1201426352/ |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|{{sort|Family|''The Family Fang''}} |2015 |{{sort|Fang|Annie Fang}} |{{sort|Bateman|Jason Bateman}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |last=Chang |first=Justin |url=https://variety.com/2015/film/festivals/toronto-film-review-jason-batemans-the-family-fang-1201593590/ |title=Toronto Film Review: 'The Family Fang' |work=Variety |publisher=Penske Media Corporation |date=14 September 2015 |access-date=19 September 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519144845/https://variety.com/2015/film/festivals/toronto-film-review-jason-batemans-the-family-fang-1201593590/ |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|{{sort|Secret|''Secret in Their Eyes''}} |2015 |{{sort|Sloane|Claire Sloane}} |{{sort|Billy Ray}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://variety.com/2015/film/reviews/secret-in-their-eyes-review-1201637157/ |title=Film Review: 'Secret in Their Eyes' |work=Variety |publisher=Penske Media Corporation |date=19 November 2015 |access-date=22 November 2015 |last=Chang |first=Justin |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319203136/https://variety.com/2015/film/reviews/secret-in-their-eyes-review-1201637157/ |archive-date=19 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Genius'' |2016 |{{sort|Bernstein|Aline Bernstein}} |{{sort|Grandage|Michael Grandage}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://variety.com/2016/film/reviews/genius-film-review-1201706276/ |title=Berlin Film Review: 'Genius' |work=Variety |publisher=Penske Media Corporation |date=16 Februarie 2016 |access-date=6 Maart 2016 |last=Debruge |first=Peter |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425185752/https://variety.com/2016/film/reviews/genius-film-review-1201706276/ |archive-date=25 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Lion'' |2016 |{{sort|Brierley|Sue Brierley}} |{{sort|Davis|Garth Davis}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://www.themercury.com.au/news/tasmania/all-star-cast-hits-hobart-to-tell-saroo-brierleys-story-to-the-world/story-fnj4f7k1-1227302840389 |title=All–star cast hits Hobart to tell Saroo Brierley’s story to the world |work=The Mercury (Hobart) |date=13 April 2015 |access-date=8 September 2015 |last=Hope |first=Emma |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014012909/http://www.themercury.com.au/news/tasmania/all-star-cast-hits-hobart-to-tell-saroo-brierleys-story-to-the-world/story-fnj4f7k1-1227302840389 |archive-date=14 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''How to Talk to Girls at Parties'' |2017 |{{sort|Boad|Queen Boadicea}} |{{sort|Mitchell|John Cameron Mitchell}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/16/nicole-kidman-punks-talk-girls-parties-set-1970s-croydon/ |title=Nicole Kidman punks up for How to Talk to Girls at Parties, set in 1970s Croydon |work=The Daily Telegraph |date=16 Mei 2017 |access-date=18 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104009/https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/16/nicole-kidman-punks-talk-girls-parties-set-1970s-croydon/ |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|{{sort|Killing|''The Killing of a Sacred Deer''}} |2017 |{{sort|Murphy|Anna Murphy}} |{{sort|Lanthimos|Yorgos Lanthimos}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://variety.com/2017/film/reviews/the-killing-of-a-sacred-deer-review-1202439468/ |title=Cannes Film Review: 'The Killing of a Sacred Deer' |work=Variety |date=22 Mei 2017 |last=Debruge |first=Peter |access-date=22 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017051146/https://variety.com/2017/film/reviews/the-killing-of-a-sacred-deer-review-1202439468/ |archive-date=17 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|{{sort|Beguiled|''The Beguiled''}} |2017 |{{sort|Fens|Martha Farnsworth}} |{{sort|Coppola|Sofia Coppola}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/review/beguiled-review-1007101 |title='The Beguiled': Film Review |date=24 Mei 2017 |access-date=24 Mei 2017 |last=McCarthy |first=Todd |work=The Hollywood Reporter |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104013/https://www.hollywoodreporter.com/review/beguiled-review-1007101 |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|{{sort|Upside|''[[The Upside]]''}} |2017 |Yvonne |{{sort|Burger|Neil Burger}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://deadline.com/2017/01/nicole-kidman-amara-karan-the-intouchables-remake-bryan-cranston-kevin-hart-1201879970/ |title='Lion's Nicole Kidman, Amara Karan Eye 'Intouchables' Remake |website=Deadline Hollywood |first=Mike |last=Fleming Jr. |date=9 Januarie 2017 |access-date=7 Februarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224133941/https://deadline.com/2017/01/nicole-kidman-amara-karan-the-intouchables-remake-bryan-cranston-kevin-hart-1201879970/ |archive-date=24 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/review/upside-review-1037099 |title='The Upside': Film Review |work=The Hollywood Reporter |date=9 September 2017 |access-date=21 Oktober 2017 |last=Mintzer |first=Jordan |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407104014/https://www.hollywoodreporter.com/review/upside-review-1037099 |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"| ''Destroyer'' |2018 |Erin Bell |{{sort|Kusama|Karyn Kusama}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://theplaylist.net/nicole-kidman-star-karyn-kusamas-destroyer-20170808/ |first=Jordan |last=Ruimy |title=Nicole Kidman To Star In Karyn Kusama’s ‘Destroyer’ |website=Deadline Hollywood |date=8 Augustus 2017 |access-date=16 November 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811150230/https://theplaylist.net/nicole-kidman-star-karyn-kusamas-destroyer-20170808/ |archive-date=11 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Boy Erased'' |2018 |{{sort|Eamons|Nancy Eamons}} |{{sort|Edgerton|Joel Edgerton}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=http://deadline.com/2017/08/cherry-jones-michael-flea-balzary-joel-edgertons-boy-erased-1202158541/ |first=Amanda |last=N'Duka |title=Cherry Jones, Michael "Flea" Balzary Join Joel Edgerton's 'Boy Erased' |website=Deadline Hollywood |date=30 Augustus 2017 |access-date=8 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515224837/https://deadline.com/2017/08/cherry-jones-michael-flea-balzary-joel-edgertons-boy-erased-1202158541/ |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row"|''Aquaman'' |2018 |{{sort|Atlanna|Koningin Atlanna}} |{{sort|Wan|James Wan}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |last=Sperling |first=Nicole |title=Nicole Kidman explains why she's diving in for Aquaman |url=http://ew.com/movies/2017/03/31/nicole-kidman-why-she-joined-aquaman/ |work=Entertainment Weekly |access-date=31 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929021405/https://ew.com/movies/2017/03/31/nicole-kidman-why-she-joined-aquaman/ |archive-date=29 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- !scope="row" |''The Goldfinch'' |rowspan="2"|2019 |Samantha Barbour |John Crowley | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|url=https://www.businesswire.com/news/home/20180123006389/en/Filming-Underway-Warner-Bros.-Pictures-Amazon-Studios|title=Filming is Underway on Warner Bros. Pictures and Amazon Studios' Powerful Drama "The Goldfinch"|date=January 23, 2018|work=BusinessWire|access-date=January 24, 2017}}</ref> |- !scope="row" |''Bombshell'' |Gretchen Carlson |Jay Roach | |style="text-align:center;"|<ref>[https://variety.com/2018/film/news/nicole-kidman-gretchen-carlson-roger-ailes-movie-1202858792/ Nicole Kidman to Play Gretchen Carlson in Fox News Movie (Exclusive)]</ref> |- !scope="row" |''The Prom'' |2020 |Angie Dickinson |Ryan Murphy | |style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2019/06/ryan-murphy-meryl-streep-prom-netflix-movie-musical-nicole-kidman-james-corden-ariana-grande-awkwafina-keegan-michael-key-andrew-rannells-star-1202637550/|title=Ryan Murphy Sets Netflix 'Prom' Musical: Streep, Corden, Kidman, Ariana Grande, Awkwafina, Key, Rannells To Star|website=Deadline Hollywood|first=Mike Jr.|last=Fleming|date=June 25, 2019|access-date=December 1, 2019}}</ref> |- !scope="row"|''Being the Ricardos'' |2021 |Lucille Ball |Aaron Sorkin | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|url=https://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/a36131108/nicole-kidman-lucille-ball-photo/|title=Nicole Kidman Just Made Her First Appearance as Lucille Ball|magazine=Harper's Bazaar|date=15 April 2021|access-date=16 May 2021|last=Gonzales|first=Erica}}</ref> |- !scope="row"|''The Northman'' |2022 |Queen Gudrun |Robert Eggers | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/nicole-kidmans-focus-hollywood-star-shows-off-belfast-photos-39842596.html|work=[[Belfast Telegraph]]|title=Nicole Kidman's focus: Hollywood star shows off Belfast photos|date=9 December 2020|access-date=16 May 2021|last=O'Dornan|first=David}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |''Aquaman and the Lost Kingdom'' |2023 |Queen Atlanna |James Wan | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=The Warner Bros. UK 2022 Movie Preview |url=https://www.warnerbros.co.uk/news/articles/2021/12/17/warner-bros-uk-2022-movie-preview|access-date=January 13, 2022 |website=Warner Bros. Pictures}}</ref> |- ! scope="row" align="left"|''A Family Affair'' |rowspan="3" |2024 | Brooke Harwood | Richard LaGravenese | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |url=https://people.com/nicole-kidman-zac-efron-have-paperboy-reunion-in-a-family-affair-exclusive-8639733|title=Nicole Kidman and Zac Efron Rekindle Their Paperboy Spark in A Family Affair: Exclusive First Look|first=Esme|last=Mazzeo|date=April 29, 2024 |website=People (magazine)|access-date=April 29, 2024|archive-date=April 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429193927/https://people.com/nicole-kidman-zac-efron-have-paperboy-reunion-in-a-family-affair-exclusive-8639733|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" align="left" |''Babygirl'' | Romy | Halina Reijn | |style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2023/11/babygirl-movie-a24-nicole-kidman-antonio-banderas-1235631768/|title=A24 Confirms Cast For Halina Reijn's Erotic Thriller 'Babygirl': Nicole Kidman, Antonio Banderas, Harris Dickinson, Sophie Wilde And Jean Reno Aboard|website=Deadline Hollywood|first1=Matt|last1=Grobar|first2=Andreas|last2=Wiseman|date=November 21, 2023|access-date=December 13, 2023}}</ref> |- | style="background:#FFFFCC;" |''Spellbound'' |Queen Ellsmere |Vicky Jenson |Stemrol;<br/>na-produksie | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |last1=Grobar |first1=Matt |title=Nicole Kidman, Javier Bardem, John Lithgow, Nathan Lane, Jenifer Lewis & More Board Animated Pic ''Spellbound'' From Apple & Skydance Animation |url=https://deadline.com/2022/06/nicole-kidman-javier-bardem-john-lithgow-nathan-lane-more-join-spellbound-1235049176/ |website=Deadline Hollywood |access-date=21 June 2022 |date=June 21, 2022}}</ref> |- |style="background:#FFFFCC;"| ''Holland, Michigan'' | align="left"|n.n.b. | n.n.b. | | Ook vervaardiger,<br/>na-produksie |style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2022/06/nicole-kidman-to-star-mimi-cave-directing-1235047748/|title=Nicole Kidman To Star & Produce Thriller Feature 'Holland, Michigan' At Amazon Studios; Mimi Cave Directing|website=Deadline Hollywood|first=Anthony|last=D'Alessandro|date=June 17, 2022|access-date=April 11, 2023}}</ref> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{London Film Critics Circle Award vir aktrise van die jaar}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kidman, Nicole}} [[Kategorie:Amerikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Australiese aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Australiese aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] svgnjhodh8zkiilxqrlhe66h1dv7f4g 0 39773 2966095 2732294 2026-09-10T07:17:43Z SamiKullström 111706 /* Ateljee-albums */ 2966095 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Lordi | beeld = Lordi, 3-Majówka 2023 48.jpg | beeldgrootte = 300px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Lordi in [[Barcelona]] (2009) | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = <!-- Slegs vir indiwidue --> | alias = | geboortedatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | geboorteplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | oorsprong = [[Helsinki]] ([[Finland]]) | sterfdatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = Heavy metal<br />Glam metal<br />Hard rock<br />Shock rock | beroep = <!-- Slegs vir indiwidue --> | instrument = | jare_aktief = 1992 — hede | etiket = Sony BMG, GUN, The End, Drakkar | assosiasies = Dolchamar, Punaiset Messiaat, Arthemesia, Deathlike Silence, Wanda Whips Wall Street, Double Beat Und Bodys | webwerf = [http://www.lordi.fi/ lordi.fi] | huidige_lede = Mr. Lordi ([[Tomi Putaansuu]]) stem (1992-)<br />Hiisi baskitaar (2019-)<br /> Mana tromme (2012-)<br /> Hella sintetiese klavier (2012-)<br /> Kone kitara (2022-) | gewese_lede = G-stealer (Sami Keinänen) baskitaar (1996–1999)<br />Magnum (Sami Wolking) baskitaar (1999–2002)<br />Kalma (Niko Hurme) baskitaar (2002–2005)<br />Enary (Erna Siikavirta) sintetiese klavier (1996–2005)<br />Kita (Sampsa Astala) tromme (2000–2010)<br /><br />Otus (Tonmi Lillman) tromme (2010–2012)<ref>{{fi}} http://www.lordi.fi/2012/02/15/our-drummer-otus-mr-tonmi-lillman-has-passed-away/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421174100/http://www.lordi.fi/2012/02/15/our-drummer-otus-mr-tonmi-lillman-has-passed-away/ |date=21 April 2012 }}</ref><br />Awa (Leena Peisa) sintetiese klavier (2005-2012)<br />OX (Samer el Nahhal) baskitaar (2005-2019)<br />Amen (Jussi Sydänmaa) kitaar (1996-2022) }} [[Lêer:Lordi-Toulouse.jpg|duimnael|Lordi in 2009]] '''Lordi''' is 'n [[musiekgroep]] wat uit vier [[Finland|Finse]] jongelinge van [[Helsinki]] bestaan. Hulle is bekend vir hulle [[heavy metal]]- en [[hardrock]]-musiek, asook die monsteragtige kostuums wat hulle dra. Hulle musiek en styl is al met die Amerikaanse groepe [[KISS (musiekgroep)|KISS]] en [[Twisted Sister]] vergelyk. == Geskiedenis == Lordi het hul oorsprong in [[Helsinki]] in 1992 gehad. Hulle het wêreldwye bekendheid verwerf nadat hulle die 2006 [[Eurovision-sangfees]] met die lied "''Hard Rock Hallelujah''" gewen het. Die oorspronklike groep het bestaan uit: Mr. Lordi (sang), Kita (perkussie), Amen (kitaar), G-stealer (bas) en Enary (klawerborde). Hulle eerste enkelspeler was "''Would You Love a Monsterman?''" (2002). Die snit is ook in hulle album, ''Get Heavy'', ingesluit. == Diskografie == === Ateljee-albums === * ''Napalm Market'' (1993) * ''[[Bend Over And Pray The Lord]]'' (1997) * ''[[Get Heavy]]'' (2002) * ''[[The Monsterican Dream]]'' (2004) * ''[[The Arockalypse]]'' (2006) * ''[[Deadache]]'' (2008) * ''[[Babez For Breakfast]]'' (2010) * ''[[Bend Over And Pray The Lord]]'' (2012) * ''[[To Beast or Not To Beast]]'' (2013) * ''[[Scare Force One]]'' (2014) * ''[[Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy]]'' (2016) * ''[[Sexorcism]]'' (2018) * ''[[Killection]]'' (2020) * ''[[Lordiversity]]'' (2021) * ''[[Screem Writers Guild]]'' (2023) * ''[[Limited Deadition]]'' (2025) === Enkelsnitte === * ''Would You Love a Monsterman?'' (2002) * ''Devil is a Loser'' (2003) * ''Blood Red Sandman'' (2004) * ''My Heaven Is Your Hell'' (2004) * ''Hard Rock Hallelujah'' (2006) * ''Who's Your Daddy?'' (2006) * ''It Snows In Hell'' (2006) * ''They Only Come Out At Night'' (2007) * ''Beast Loose In Paradise'' (2008) * ''Bite It Like A Bulldog'' (2008) * ''Deadache'' (2008) * ''This Is Heavy Metal'' (2010) * ''Rock Police'' (2010) * ''The Riff'' (2013) * ''Nailed by the Hammer of Frankenstein'' (2014) * ''Hug You Hardcore'' (2016) * ''Your Tongue’s Got the Cat'' (2018) * ''Naked in My Cellar'' (2018) * ''Shake the Baby Silent'' (2019) * ''I Dug a Hole in the Yard for You'' (2019) * ''Like A Bee To The Honey'' (2020) * ''Believe Me'' (2021) * ''Abracadaver'' (2021) * ''Borderline'' (2021) * ''Merry Blah Blah Blah'' (2021) * ''Demon Supreme'' (2021) * ''Day Off Of The Devil'' (2022) * ''Spear Of The Romans'' (2022) * ''Reel Monsters'' (2022) * ''Hard Rock Hallelujah'' (Feat. Bürger Lars Dietrich) (2022) * ''Lucyfer Prime Evil'' (2022) * ''Thing in the Cage (2023) * ''Made Of Metal'' (2024) * ''Syntax Terror'' (2024) * ''Retropolis'' (2025) === DVD's === * ''Market Square Massacre'' (2006) * ''Bringing back the Balls to Stockholm 2006'' (2007) * ''Recordead Live – Sextourcism in Z7'' (2018) === Musiekvideo's === * ''Would You Love a Monsterman?'' (2002) * ''Devil is a Loser'' (2003) * ''Blood Red Sandman'' (2004) * ''Hard Rock Hallelujah'' (2006) * ''Who's Your Daddy?'' (2006) * ''Would You Love A Monsterman? 2006'' (2006) * ''It Snows In Hell'' (2006) * ''Bite It Like A Bulldog'' (2008) * ''This Is Heavy Metal'' (2010) * ''The Riff'' (2013) * ''Scare Force One'' (2014) * ''Hug You Hardcore'' (2016) * ''Naked in My Cellar'' (2018) * ''I Dug a Hole in the Yard for You'' (2019) * ''Believe Me'' (2021) * ''Abracadaver'' (2021) * ''Borderline'' (2021) * ''Merry Blah Blah Blah'' (2021) * ''Demon Supreme'' (2022) * ''Reel Monsters'' (2022) * ''Lucyfer Prime Evil'' (2023) * ''Thing in the Cage'' (2023) * ''Dead Again Jayne'' (2023) * ''Syntax Terror'' (2024) * ''Retropolis'' (2025) == Rolprente == * ''The Kin'' * ''Dark Floors'' == Strokiesverhale == * ''Monster Magazine'' (2002) * ''Keräilijä'' (2006) * ''Alkuperä'' (2006) * ''Verenjano'' (2007) * ''Verensininen'' (2008) * ''Graphic Novels'' (2013) * ''Illustrated Lyrics'' (2014) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [http://www.lordi.fi/ Amptelike webwerf] * {{de}} {{en}} {{fi}} [http://forum.lordi.fi/ Forum] {{Normdata}} [[Kategorie:Finse musiekgroepe]] [[Kategorie:Eurovision-sangfeeswenners]] 5pguv5n8jd0pc9z0wbbgw7ntej9fp23 0 39937 2966067 2965908 2026-09-09T22:26:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966067 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viool | names = [[Fiddle]] | image = Violin VL100.png | image_capt = 'n Standaard moderne viool, van bo en van die kant gesien. | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[kordofoon]] deur 'n [[boog (musiek)|boog]] geklink | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[File:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * [[Viol]]familie (sommige historici argumenteer dat die [[kontrabas]] uit die basviol ontwikkel het) | musicians = *[[Lys van violiste]] | builders = *[[Lys van luitmakers]] | sound sample = <div style="text-align:center">[[File:Violin sounds and techniques.ogg]]<br />Opname van 'n violis wat verskillende klanke van die viool demonstreer.</div> }} [[Lêer:Violin case.jpg|duimnael|regs|'n Viool en strykstok in hul kassie]] Die '''viool''' is 'n [[snaarinstrument]] met vier snare wat hoofsaaklik met 'n strykstok bespeel word. Dit is die kleinste en dus hoogste (sopraan-) instrument wat algemeen in die vioolfamilie gebruik word, wat ook die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] insluit. Kleiner vioolagtige instrumente soos die violino piccolo en die pochette bestaan, maar word feitlik nie meer gebruik nie. Die vier snare (soms vyf){{Voetnota|Viole met ses, sewe of meer snare bestaan, maar is skaars en moet elektronies versterk word.}} word gewoonlik in reine [[kwint]]e op die note g, d¹, a¹ en e² gestem. Die klank word voortgebring deur die snare met die hare van 'n strykstok in trilling te bring ({{lang-it|coll'arco}}) of deur dit met die vingers te tokkel ({{lang-it|pizzicato}}); in besondere gevalle word die snare ook met die houtstok van die strykstok ({{lang-it|col legno}}) of met die strykstokhare geslaan ({{lang-it|battuto}}). Die hol houtklankkas dien om die geluid van die trillende snare te versterk. Die viool word deurgaans bespeel deur die instrument tussen ken en skouer te klem en met die vingers van die linkerhand die snare teen die [[ebbehout]]toets vas te druk om sodoende die snaar te verkort en die gewenste [[toonhoogte]] weer te gee. Die speler van 'n viool is 'n violis(te). Iemand wat viole bou of herstel, is 'n vioolbouer, en iemand wat strykstokke maak of herstel, 'n strykstokmaker. Die viool is 'n belangrike instrument in 'n wye verskeidenheid musiekgenres. Dit speel die prominentste rol in die tradisie van die Westerse [[klassieke musiek]], sowel in ensembles (van kamermusiek tot [[simfonie-orkes|orkeste]]) as as solo-instrument, en in alle tydperke van die musiekgeskiedenis sedert die ontstaan van die viool is belangrike werke daarvoor geskryf. Die viool is ook belangrik in baie soorte volksmusiek, insluitend countrymusiek en bluegrass, en in [[jazz]]. Elektriese viole met soliede lywe en [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemers word in sommige vorme van [[rockmusiek]] en jazzfusie gebruik, waar die opnemers by versterkers en luidsprekers ingeprop word. Die viool is in baie nie-Westerse musiekkulture opgeneem, insluitend Indiese en Iranse musiek. In [[Engels]] word die instrument dikwels ''fiddle'' genoem, veral in volksmusiek, maar ook ongeag die soort musiek wat daarop gespeel word.{{Voetnota|Die verskil tussen 'n ''fiddle'' en 'n ''violin'' lê eenvoudig in die musiekstyl waarvoor dit gebruik word. Violiste speel gewoonlik klassieke musiek, soos in orkeste en strykkwartette, terwyl ''fiddlers'' gewoonlik volksmusiek, countrymusiek en ander tradisionele musiek speel. Violiste hou die strykstok aan sy uiterste punt vas om die volle lengte te kan gebruik, terwyl sommige ''fiddlers'' dit hoër op vashou om vinnige bewegings en "spronge" te vergemaklik.}} Die viool het in die 16de eeu in [[Italië]] ontstaan, met verdere wysigings in die 18de en 19de eeu wat die instrument 'n kragtiger klank en groter draagvermoë gegee het. In Europa het dit as grondslag gedien vir die ontwikkeling van ander snaarinstrumente wat in die Westerse klassieke musiek gebruik word, soos die altviool.<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Jhujhar|title=Interview: Kala Ramnath|url=https://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603030520/http://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-date=2014-06-03|website=News X|publisher=YouTube|access-date=5 September 2015}}</ref><ref name="heron">{{cite book |last1=Allen |first1=Edward Heron |title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument |date=1914 |publisher=E. Howe}} Besoek op 5 September 2015.</ref><ref>{{cite book |last1=Choudhary |first1=S.Dhar |url=https://books.google.com/books?id=dUQWMwEACAAJ&q=history+violin+India |title=The Origin and Evolution of Violin as a Musical Instrument and Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music: In search of the historical roots of violin |date=2010 |publisher=Ramakrisna Vedanta Math |isbn=978-9380568065 |access-date=5 September 2015}}</ref> Violiste en versamelaars stel veral die historiese instrumente op prys wat van die 16de tot die 18de eeu deur die families [[Antonio Stradivari|Stradivari]], [[Guarneri]], Guadagnini en Amati in [[Brescia]] en [[Cremona]] (Italië) en deur [[Jacob Stainer]] in [[Oostenryk]] gebou is. Volgens hul reputasie het die kwaliteit van hul klank alle pogings om dit te verklaar of na te maak, weerstaan, hoewel hierdie opvatting betwis word.<ref name="NYT-201430407">{{cite news |last=Belluck |first=Pam |date=7 April 2014 |title=A Strad? Violinists Can't Tell |url=https://www.nytimes.com/2014/04/08/science/a-strad-violinists-cant-tell.html |access-date=9 April 2014 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Joyce |first=Christopher |year=2012 |title=Double-Blind Violin Test: Can You Pick The Strad? |url=https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2012/01/02/144482863/double-blind-violin-test-can-you-pick-the-strad?sc=fb&cc=fp |access-date=2012-01-02 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Groot getalle instrumente kom van minder bekende bouers, en nog groter getalle massavervaardigde kommersiële "handelsviole" uit huisnywerhede in streke soos [[Sakse]], [[Boheme]] en Mirecourt. Baie van hierdie handelsinstrumente is destyds deur Sears, Roebuck and Co. en ander massahandelaars verkoop. Die onderdele van 'n viool word gewoonlik van verskillende soorte [[hout]] gemaak. Viole kan met snare van derm, Perlon of ander sintetiese materiaal, of van [[staal]] besnaar word. == Etimologie == Die woord ''viool'' gaan terug op die Italiaanse {{lang|it|violino}}, 'n [[verkleinwoord]] van ''[[altviool|viola]]''.<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=violin |title=Violin |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die manlike verkleinvorm ''violino'' is sedert die vroeë 16de eeu geattesteer en het uiteindelik in Italiaans die oorhand gekry as benaming vir die instrument; die woord is in die 17de eeu uit Italiaans in Duits ontleen, waar die vroulike vorm ''Violine'' gevestig geraak het.<ref name="dwds-violine">''Violine.'' In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'' (DWDS), [https://www.dwds.de/wb/Violine dwds.de]. Die etimologie wat daar aangegee word, is woordeliks dieselfde as die inskrywing in Wolfgang Pfeifer: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.'' 2de uitgawe. Akademie-Verlag, Berlyn 1993.</ref><ref>''Violine.'' In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsches Wörterbuch.'' Band 26, kol. 367–368.</ref> Toe vroeë vorme van die viool ongeveer 10 tot 15 jaar na die eerste gedokumenteerde viola da gambas (1495) ontwikkel het, is hulle nog met uiteenlopende terme soos ''lira'', ''violetta'' of ''viola'' aangedui.<ref>{{cite book |last=Ravasio |first=Ugo |title=Gasparo da Salo e la liuteria bresciana |publisher=Editrice Turris Cremona |location=Brescia |year=1990}}</ref> In Engels is die woord ''violin'' in die 1570's die eerste keer gebruik.<ref name="auto"/> Die term ''viola'' kom uit Italiaans en Oud-Provensaals ''viola'', wat weer van die [[Latyn|Middeleeus-Latynse]] {{lang|la|vitula}} ('snaarinstrument') afkomstig is, moontlik van Vitula, die Romeinse godin van vreugde, of van die verwante Latynse werkwoord {{lang|la|vitulari}}, 'van vreugde uitroep'.<ref name="auto1">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=viola&allowed_in_frame=0 |title=Viola |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die verwante term ''viola da gamba'' ('basviool', 1724) beteken letterlik ''''n viola vir die been'' (om tussen die bene te hou),<ref name="auto1"/> terwyl die viool die "moderne vorm van die kleiner, Middeleeuse viola da braccio" ('armviool') is.<ref name="auto"/> Die woord ''vedel'' is verwant aan [[Oudnoors]] {{lang|non|fiðla}}, [[Middelnederlands]] {{lang|dum|vedele}}, [[Nederlands]] {{lang|nl|vedel}}, Oudhoogduits {{lang|goh|fidula}} en [[Duits]] {{lang|de|Fiedel}}; maar die herkoms bly onduidelik. Te oordeel aan die klank en betekenis, blyk die Middeleeus-Latynse ''vitula'' die waarskynlikste oorsprong te wees.<ref name="ety">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=fiddle |title=Fiddle |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref><ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/vedel Etymologiebank.nl s.v. vedel]</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers en vroeë getuienisse === [[Lêer:Palazzo costabili, sala del tesoro, affreschi del garofalo, 10.JPG|duimnael|links|Vroeë afbeelding van 'n viool in [[Ferrara]] (omstreeks 1508)]] [[Lêer:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|duimnael|regs|Die koepel van die Madonna dei Miracoli in Saronno, Italië, met engele wat viool, altviool en tjello speel, dateer uit 1535 en is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie.]] [[Lêer:Rekonstruktion Ferrari Violine.jpg|duimnael|regs|Moderne rekonstruksie van 'n vroeë viool na Gaudenzio Ferrari]] Die vroegste snaarinstrumente is meestal getokkel (byvoorbeeld die Griekse [[lier]]). Tweesnarige strykinstrumente, wat regop gespeel en met perdehaar besnaar en gestryk is, het moontlik in die nomadiese ruiterkulture van [[Sentraal-Asië]] ontstaan, in vorme wat sterk aan die hedendaagse [[Mongolië|Mongoolse]] morin khuur en die [[Kasakstan|Kazakse]] kobyz herinner. Soortgelyke en afwykende tipes is waarskynlik langs die oos-wes-handelsroetes uit Asië na die [[Midde-Ooste]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC |title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |last=Hoffman |first=Miles |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1997 |isbn=978-0618619450}}</ref> en die [[Bisantynse Ryk]] versprei.<ref name="Grillet29">{{Cite book |last=Grillet |first=Laurent |title=Les ancêtres du violon et du violoncelle |volume=1 |year=1901 |location=Parys |page=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: ''On Concepts and Classifications of Musical Instruments.'' Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990.</ref> Die rebec, die vedel en die lira da braccio word algemeen as die voorouers van die viool beskou,<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-cello/8C1492C022422732B6859906BFDF2A5C ''The Cambridge Companion to the Cello''.]</ref> hoewel verskeie bronne alternatiewe moontlikhede vir die oorsprong van die viool aanvoer, soos Noord- of Wes-Europa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ|title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies|first=Kathleen|last=Schlesinger|year=1914|page=221|publisher=W. Reeves}}</ref><ref name="auto2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand|title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations|first1=William|last1=Sandys|first2=Simon Andrew|last2=Forster|year=1864|publisher=William Reeves|location=Londen|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ|title=Catechism of musical history|first=Hugo|last=Riemann|year=1892|publisher=Augener & Company|page=27}}</ref> Die eerste vioolbouers het waarskynlik by verskeie ontwikkelings van die Bisantynse lira geleen, waaronder die vielle (ook bekend as die ''fidel'' of ''viuola'') en die ''lira da braccio''.<ref name="Grillet29"/><ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins |date=Oktober 2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22}}</ref> Omdat geen instrumente uit die ontstaanstyd van die vioolinstrumente behoue gebly het nie, is 'n mens vir daardie tydperk aangewese op afbeeldings in die kuns van Noord-Italië. Die vroegste skilderye met vioolinstrumente het vanaf 1508 in Ferrara ontstaan. Verdere afbeeldings tot in die 1530's word buiten Ferrara in Finalpia, Parma, [[Padua]], die omgewing van [[Milaan]] en in [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]] gevind.<ref name="Meucci">{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7}}</ref> Die naaste aan die hedendaagse viool kom die afbeeldings van Gaudenzio Ferrari en sy werkswinkel vanaf 1529/30. Hy beeld verskillende groottes ('n "familie") van die nuut gevestigde boutipe uit.<ref>{{cite book |last=Boccardi |first=Sandro |chapter=Un Concerto nel Cielo di Saronno |title=Il Concerto degli Angeli |publisher=Amilcare Pizzi Editore |location=Saronno |year=1994}}</ref> Die skilderye toon 'n nuwe konstruksiebeginsel en 'n nuwe vorm. Waar Middeleeuse strykinstrumente uit massiewe houtblokke uitgewerk is, is die nuwe strykinstrumente uit verskeie, deels baie dun houtdele aanmekaar gelym. Die opbou van die klankkas in drie segmente (boonste ronding, middelronding en onderste ronding) onderskei hulle ook wesenlik van die vorme van Middeleeuse strykinstrumente. Die eerste dokumentêre vermelding van die viool dateer uit 1523, toe "les trompettes et vyollons de Verceil" (trompette en viole uit Vercelli) aan die hof van die hertog van Savoje in [[Turyn]] 'n honorarium ontvang het.<ref>Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine: Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition'', p. 266.</ref> Uiterlik vanaf 1545 is Italiaanse violiste aan die Engelse hof gedokumenteer ("Mark Antonye Gayiardell and George Decombe vialline(s)"),<ref>{{cite book |last=Holman |first=Peter |title=Four and Twenty Fiddlers: The Violin at the English Court 1540–1690 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-19-816592-7 |page=87}}</ref> vanaf 1555 aan die Franse hof en vanaf 1561 in München.<ref>{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7 |page=81}}</ref> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-Italië te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole as sodanig, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|access-date=2006-09-22}}</ref> Die viool was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William|last=Bartruff|access-date=2006-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=2007-02-08}}</ref> Een van hierdie "adellike" instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Dit is tans in die Ashmolean Museum in [[Oxford]].<ref>{{cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford |access-date=29 Augustus 2025}}</ref> Die fynste gebeeldhoude en versierde Renaissance-viool ter wêreld is dié van Gasparo da Salò (ca. 1574), wat aan aartshertog Ferdinand II van Oostenryk behoort het en later, vanaf 1841, aan die Noorse virtuoos Ole Bull, wat dit weens sy baie kragtige en mooi toon, soortgelyk aan dié van 'n Guarneri, veertig jaar lank in duisende konserte gebruik het.<ref>Dit is tans in die Vestlandske Kunstindustrimuseum in [[Bergen]], Noorweë.</ref> Die ''Messiah'' of ''Le Messie'' (ook bekend as die ''Salabue''), wat [[Antonio Stradivari]] in 1716 gebou het, is nog in ongerepte toestand. Dit is ook in die Ashmolean Museum.<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead}}</ref> === Italiaanse vioolbou === Andrea Amati (ca. 1505-1577) in [[Cremona]] word as die grondlegger van die Italiaanse vioolbou beskou. Uit die laat tydperk van sy werkswinkel (met sy seun Antonio as medewerker) het pragtig beskilderde viole, altviole en tjello's behoue gebly, bestellings van die Franse hof wat vanaf ongeveer 1560 gebou is.<ref>{{cite book |last=Cacciatori |first=Fausto |title=Andrea Amati Opera omnia |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2007 |isbn=978-88-89839-13-3}}</ref> Instrumente van die vioolfamilie wat in daardie jare in Brescia vervaardig is (Gasparo da Salò), het weens hul minder sorgvuldige afwerking laer pryse behaal, maar is vandag weens hul mooi toon en hul seldsaamheid baie gesog.<ref>{{cite book |last1=Bizzarini |first1=Marco |last2=Orlandi |first2=Ugo |chapter=Ancient violinmaking and musical context in Brescia |title=Liutai in Brescia 1520–1724 |publisher=Eric Blot Edizioni |location=Cremona |year=2008 |isbn=978-88-88360-07-2}}</ref> Ook na Andrea Amati het die Italiaanse vioolbou nog minstens 200 jaar lank op die stad Cremona gekonsentreer gebly. Na sy dood het sy seuns Antonio en Girolamo die tradisie van hul vader voortgesit en ook nuwe weë bewandel. Die kleinseun Nicola was uiteindelik na die pesepidemie van 1630/32 die enigste erfgenaam van die familiekennis; hy het vakleerlinge opgelei en die beroemdste vioolbouer van die familie geword, wat met die dood van Girolamo II, Nicola se seun, tot 'n einde gekom het.<ref>{{cite book |last1=Cacciatori |first1=Fausto |last2=Chiesa |first2=Carlo |last3=Carlson |first3=Bruce |title=Il DNA degli Amati |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2006 |isbn=88-89839-11-2}}</ref> Onder die vioolbouers wat Nicola Amati opgelei het, was Andrea Guarneri, wat die kuns weer aan sy seuns Pietro "da Mantova" en Giuseppe oorgedra het. Van laasgenoemde se twee seuns, Pietro "da Venezia" en [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù"]], het die tweede die beroemdste meester van die familie geword.<ref>{{cite book |last1=Hill |first1=William H. |last2=Hill |first2=Arthur F. |last3=Hill |first3=Alfred E. |title=The Violin-Makers of the Guarneri Family |publisher=W. E. Hill and Sons |location=Buckinghamshire |year=1931}}</ref> Die beroemdste vioolbouers tussen die 16de en die 18de eeu sluit in: * Die skool van Brescia, wat in die laat 14de eeu met liras, violettas en violas begin het en in die eerste helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief was ** Die familie Dalla Corna, aktief 1510-1560 in Brescia en [[Venesië]] ** Die familie Micheli, aktief 1530-1615 in Brescia ** Die familie Inverardi, aktief 1550-1580 in Brescia ** Die familie Gasparo da Salò, aktief 1530-1615 in Brescia en Salò ** Giovanni Paolo Maggini, leerling van Gasparo da Salò, aktief 1600-1630 in Brescia ** Die familie Rogeri, aktief 1661-1721 in Brescia * Die skool van Cremona, wat in die tweede helfte van die 16de eeu met violas en violones begin het en in die tweede helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief geword het ** Die familie Amati, aktief 1550-1740 in Cremona ** Die familie [[Guarneri]], aktief 1626-1744 in Cremona en Venesië ** Die familie [[Antonio Stradivari|Stradivari]], aktief 1644-1737 in Cremona<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Music|last=Kennedy|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2017}}</ref> ** Die familie Rugeri, aktief 1650-1740 in Cremona ** [[Carlo Bergonzi]] (1683-1747) in Cremona * Die skool van Venesië, met verskeie bouers van strykinstrumente vanaf die vroeë 16de eeu, uit meer as 140 bouers van snaarinstrumente wat tussen 1490 en 1630 geregistreer is<ref>{{cite book|last=Pio|first=Stefano|title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630|year=2012|publisher=Venice Research|location=Venesië|isbn=9788890725203|pages=441|url=http://www.veniceresearch.com}}</ref> ** Die familie Linarolo, aktief 1505-1640 in Venesië ** Matteo Goffriller, bekend vir sy tjello's, aktief 1685-1742 in Venesië ** Pietro Guarneri, seun van Giuseppe Giovanni Battista Guarneri en afkomstig van Cremona, aktief 1717-1762 in Venesië ** Domenico Montagnana, aktief ongeveer 1700-1750 in Venesië ** Santo Serafin, aktief van voor 1741 tot 1776 in Venesië Sedert Andrea Amati het die vorm van die viool wesenlik nie meer verander nie. Veral [[Antonio Stradivari]] het later die groot voorbeeld vir die voorkoms en konstruksiebeginsels van feitlik alle viole geword, wat tot 'n verreikende standaardisering gelei het. Baie viole van Stradivari en ander beroemde vioolbouers van sy tyd word deur 'n uitmuntende klankkwaliteit gekenmerk en is vandag buitengewoon duur. === Vioolbou in ander lande === [[Lêer:Klein Diskant-Geige und Viola-Tenor-1594.jpg|duimnael|links|Moderne nabouings van Renaissance-viole van voor 1594 in die Dom van Freiberg]] [[Lêer:Stainer.jpg|duimnael|regs|'n Barokviool van Jacob Stainer uit 1658]] Instrumente van die vioolfamilie is gou ook in lande noord van die [[Alpe]] gebou. Musiekinstrumente wat vir versieringsdoeleindes gebou is, het in die keurvorstelike grafkapel in die Dom van Freiberg (voltooi in 1594) behoue gebly en lewer getuienis daarvan.<ref>{{cite book |last=Kunde |first=Claudia |chapter=Die Begräbniskapelle der albertinischen Wettiner im Freiberger Dom |title=Wenn Engel musizieren: Musikinstrumente von 1594 im Freiberger Dom |publisher=Janos Stekovics |location=Leipzig |year=2004 |isbn=3-89923-067-1}}</ref> Viole van bepaalde streke toon soms kleiner, individuele eienaardighede in bouwyse en versiering. Onder watter omstandighede die Tiroolse vioolbouer Jacob Stainer die ambag in Italië geleer het, is omstrede. Wat seker is, is dat die meester van Absam in die tweede helfte van die 17de eeu, onder deels ongunstige omstandighede, die beste viole noord van die Alpe gebou het. Hulle is gou teen hoër pryse verhandel as viole wat uit Italië gekom het. Stainer se model, wat self baie aan Nicola Amati te danke het, is sowel deur sy tydgenote as deur die volgende geslagte Europese vioolbouers nagevolg (onder andere in Duitsland, Engeland en Italië) en het eers met die algemene smaakverandering omstreeks 1800 sy invloed verloor.<ref>{{cite book |last=Hopfner |first=Rudolf |title=Jacob Stainer "… kayserlicher diener und geigenmacher zu Absom" |publisher=Skira |location=Milaan |year=2003 |isbn=3-85497-060-9}}</ref> === Verbouings en vernuwings === [[Lêer:Violin Vuillaume.jpg|duimnael|regs|Viool van Jean-Baptiste Vuillaume (kopie van 'n Giuseppe Guarneri del Gesù)]] Viole uit die 17de en 18de eeu word barokviole genoem. Sedert die 1950's word hulle toenemend vir die uitvoering van ou musiek ingespan. Die gebruik van die oorspronklike instrumente of van kopieë van die oorspronklike barokviole maak 'n historiese uitvoeringspraktyk moontlik wat die klankideale van die [[Barok]] nader bring. In die 18de en 19de eeu het die viool beduidende boukundige veranderinge ondergaan wat die klank beïnvloed het: veral 'n langer hals, wat skuiner na agter geplaas is as by vroeëre instrumente, swaarder snare en 'n sterker basbalk, wat 'n hoër snaarspanning as by viole met die ou mensuur moontlik gemaak het. Die meerderheid ou instrumente, insluitend baie beroemde viole van Stradivari, Guarneri, Amati en Stainer, het hierdie wysigings ondergaan en is dus in 'n beduidend ander toestand as toe hulle die hande van hul bouers verlaat het, ongetwyfeld met verskille in klank en reaksie.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |first=Richard |last=Perras |access-date=2006-10-29 |archive-date=2006-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> Danksy die langer snare, die hoër snaarspanning en die gestrekte, konkawe strykstok het die volume toegeneem en sodoende aan die steeds groter wordende konsertsale en orkeste voldoen. Kritici voer egter aan dat die gewysigde bouvorm die klank harder en minder lieflik gemaak het. In Frankryk het veral Jean-Baptiste Vuillaume beslissende stukrag gegee deur hom met die Stradivari- en Guarneri-viole besig te hou. Dit is egter in hul huidige (gewysigde) toestand dat hierdie instrumente die standaard vir volmaaktheid in vioolbou en -klank gestel het, en vioolbouers oor die hele wêreld probeer so na as moontlik aan hierdie ideaal kom. Tot vandag toe is instrumente uit die sogenaamde Goue Era van die vioolbou, veral dié van Stradivari, Guarneri del Gesù en Montagnana, die instrumente wat deur sowel versamelaars as uitvoerende kunstenaars die meeste gesog word. Die huidige rekordbedrag wat vir 'n Stradivari-viool betaal is, is £9,8 miljoen (destyds US$15,9 miljoen), toe die instrument bekend as die ''Lady Blunt'' op 20 Junie 2011 deur Tarisio Auctions op 'n aanlyn veiling verkoop is.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | work=BBC News | date=2011-06-21 | access-date=2011-06-21}}</ref> Goedkoop fabrieksviole was reeds aan die begin van die 19de eeu uit die Duitse en Franse vioolbousentrums beskikbaar. Die industriële vioolbou het sy oorsprong in 1887 in [[Nagoja]] (Japan) gehad met die stigting van ''Suzuki Violin Co. Ltd.'' deur Masakichi Suzuki (1859–1944), die vader van die vioolpedagoog Shinichi Suzuki. Sy onderneming het reeds na 'n kort aanloop meer as 1&nbsp;000 werknemers gehad en binne 'n maand tot 400 viole en 4&nbsp;000 strykstokke vervaardig. Hoewel die instrument sedert sy ontstaan nie wesenlik verander het nie, was daar dikwels pogings tot vormgewende en tegniese hervormings. So is destyds ryk versierde viole met ander ornamente gebou (byvoorbeeld met 'n mense- of leeukop in plaas van die krul), of instrumente van blik vir armer mense. Bekendheid het die Chanot-viool van 1819, die trapesiumvormige viole van Félix Savart en Johann Reiter (1908) en talle pogings van baie ander vooraanstaande vioolbouers verwerf. Die Belgiese vioolboukunstenaar Gauthier Louppe bou tans strykinstrumente in vorme wat aan Jugendstil herinner en deur besondere asimmetrieë 'n breër klankspektrum moontlik sou maak.<ref>{{cite web |url=http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |title=Bildbericht über Louppe-Geigen |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112080159/http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |archive-date=2008-11-12 |url-status=dead}}</ref> == Bou en werking == [[Lêer:Violinconsruction3.JPG|duimnael|regs|upright=1.8|Die bou van 'n viool]] [[Lêer:Violin Details.jpg|duimnael|regs|Drie kante van die klankkas: boblad, bodem en sy. Detailbeelde links: skroefkas en krul.]] [[Lêer:Violinschnitt.png|duimnael|regs|Deursnee van die klankkas van 'n viool (die kam behoort nie tot die klankkas nie)]] 'n Viool bestaan gewoonlik uit 'n boblad (die klankblad) van [[spar]]hout (veral Noorse spar), sye en 'n bodem van esdoringhout, twee eindblokke, 'n hals, 'n kam, 'n stemstok, vier snare en verskeie toebehore, opsioneel met inbegrip van 'n kenstuk, wat direk oor of links van die stertstuk vasgeklem kan word. 'n Kenmerkende eienskap van 'n vioolklankkas is sy uurglasagtige vorm en die welwing van die boblad en die bodem. Die uurglasvorm bestaan uit twee boonste rondings, twee onderste rondings en twee konkawe C-vormige middelrondings by die "middellyf", wat ruimte vir die strykstok laat. Die "stem" of klank van 'n viool hang af van sy vorm, die hout waarvan dit gemaak is, die diktegradering van sowel die boblad as die bodem, die lak wat die buitekant bedek, en die vaardigheid van die vioolbouer by al hierdie stappe. Die lak en veral die hout word met ouderdom steeds beter, wat die beperkte voorraad ou, goed geboude viole van beroemde vioolbouers baie gesog maak. === Klankkas === Die klankkas van die viool bestaan uit die boblad, die bodem en die sykrans. Saam vorm hulle 'n hol liggaam van ongeveer 35 tot 36&nbsp;cm lank wat as resonansiekas dien. ==== Boblad ==== Die boblad is die gewelfde boonste deel van sparhout waarin die twee f-gate gesny is. Dit word meestal uit twee gespieëlde dele gemaak wat in die middel aanmekaar gelym word. Daarna word die beoogde vorm met beitels en skawe uitgewerk, eers die buitenste en dan die binneste welwing.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Conrad |title=Vogtland – Geige – Mensch: Aufschachteln – Schritt für Schritt = Vogtland Violins = Vogtlandské housle |location=Markneukirchen |year=2015 |isbn=978-3-00-048816-0}}</ref> Ideaal gesproke word "fynjarige" hout gebruik (waarvan die jaarringe dig en eweredig lê), wat op voedingsarme grond in hooggebergtestreke stadig gegroei het. Dit word in die eerste helfte van die winter gekap, wanneer daar so min sap as moontlik in die stam is, en daarna verskeie jare lank vir droging opgeberg, eers as stam en dan nog etlike jare in gesnyde toestand. Die voltooide boblad is onder die kam meestal 2,4 tot 3,5&nbsp;mm dik. Om die gepaste buigsaamheid te bereik, word styf hout dunner uitgewerk as sagte hout.<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, pp. 21 e.v.</ref> ==== Bodem ==== [[Lêer:Violinboden Woelben.jpg|duimnael|regs|Die "welwing" van die bodem van 'n viool]] Die bodem word meestal van esdoringhout gemaak (baie selde van [[populier]] of wilg) en word ook gewelf uitgesteek. Dit kan uit een stuk of uit twee aanmekaar gelymde dele bestaan, wat aan die spieëlsimmetriese houtnerf herkenbaar is. Die bodem en die sye word tipies van esdoringhout met 'n bypassende gestreepte tekening gemaak, wat as "vlam" of "tierstreep" bekend staan. ==== Sye ==== Die sye is die sydele van die klankkas en word met die bodem en die boblad verlym, in seldsame gevalle ook in die bodem ingelaat. Hulle bestaan meestal uit dieselfde hout as die bodem. Randinlegsels of "are" versier die rand van die boblad en die bodem. Dit is drie smal houtstroke wat naas mekaar lê en waarvan die buitenste twee dikwels swart gekleur is. Hulle word in 'n groef gelê en vasgelym. Buiten die versiering dien hulle om die rande van die boblad en die bodem, wat oor die sykrans uitsteek, te verstewig en bied hulle 'n mate van beskerming teen krake wat by die rand ontstaan. Dit laat die boblad ook meer onafhanklik van die sykrans buig. 'n Randinlegsel wat bloot op die boblad geverf is, is gewoonlik 'n teken van 'n minderwaardige instrument. ==== Binnekant ==== [[Lêer:Soundpost end.jpg|duimnael|regs|upright=0.55|Die stemstok, deur 'n f-gat gesien]] Enkele onderdele bevind hulle binne-in die klankkas. Die basbalk is 'n lys van sparhout wat effens skuins teenoor die nerfrigting loop en onder 'n ligte voorspanning teen die binnekant van die boblad gelym word. Dit verhoog sowel die anisotropie as die styfheid van die boblad. Die basbalk loop asimmetries onder die kamvoet aan die baskant. Die stemstok (ook die "siel" of "stem" genoem) en die presiese plasing daarvan beïnvloed en reguleer die klank van die viool aansienlik. Dit is 'n silindriese staaf van sparhout (ongeveer 6&nbsp;mm in deursnee) wat tussen die boblad en die bodem ingepas, maar nie vasgelym word nie, op 'n sorgvuldig gekose plek ongeveer drie millimeter onder die kamvoet teenoor die basbalk (die diskantvoet), wat dit help ondersteun. Dit beïnvloed ook die trillingsmodusse van die boblad en die bodem van die instrument. Boonste, onderste en hoekblokke asook dun voeringstroke binne-in die klankkas dien om die sye te verstewig. Die blokke is van sparhout, die voeringstroke van spar of wilg. === Hals en toets === Die hals word in 'n trapesiumvormige uitsparing van die klankkas gelym. Dit is ongeveer 13&nbsp;cm lank en word met die toets (ongeveer 27&nbsp;cm lank) verlym, wat ongeveer 14&nbsp;cm oor die klankkas uitsteek. Die hals is gewoonlik van esdoringhout met 'n vlamtekening wat by dié van die sye en die bodem pas. Die toets word meestal van fynporige [[ebbehout]] gemaak, wat besonder hard en slytvas is en ook weens sy skoonheid verkies word. Seldener, veral by eenvoudiger instrumente, word ander houtsoorte gebruik, byvoorbeeld [[peer]]boomhout, wat swart gekleur of geverf word om die voorkoms van die edeler ebbehout na te boots. Voordat ebbehout in Europa as grondstof beskikbaar was, is alle instrumente met toetse van vrugtebome se hout toegerus. Dié het deur herstelwerk en verbouings feitlik volledig van die instrumente verdwyn. Toetse word tot 'n bepaalde dwarskromming afgewerk en het 'n klein lengtegewyse holte, wat by die laer snare iets meer uitgesproke is, veral wanneer die instrument vir derm- of sintetiese snare bedoel is. Sommige ou viole (en sommige wat oud gemaak is om te lyk) het 'n ingeënte krul, wat aan 'n lymnaat tussen die skroefkas en die hals te herken is. By baie egte ou instrumente is die hals teen 'n effens groter hoek herplaas en met ongeveer een sentimeter verleng. Die halsenting maak dit moontlik om die oorspronklike krul van 'n barokviool te behou wanneer die hals aan moderne standaarde aangepas word. === Skroefkas en krul === [[Lêer:Violin peg strings.jpg|duimnael|links|upright=0.45|Krul en skroefkas, korrek besnaar]] Aan die boonste, smal ent van die toets is 'n saal, die bosaal van die viool. Daaroor loop die snare die skroefkas in. Hier bevind hulle die vier koniese stemskroewe waarmee die snare van die instrument gestem word. Weens die meganiese belasting tydens die stem bestaan die stemskroewe altyd uit hardehout, meestal ebbehout of palissander, seldener buksboom. Die stemskroewe is tapsgewys en pas in gate in die skroefkas, waar hulle deur die wrywing van hout op hout in plek gehou word; deur tydens die draai gepaste druk langs die as van die skroef uit te oefen, kan die speler die wrywing vergroot of verklein. Die skroefkas eindig in 'n krul (selde in 'n vroue- of leeukop). Dit is fyn gesnede hout wat gewoonlik die vorm van 'n slakkehuis het, waarvandaan die naam. Die krul is saam met ander boukundige besonderhede 'n belangrike herkenningsteken by die herkomsondersoek van ou instrumente. === Kam === [[Lêer:Violin bridge 2 views.jpg|duimnael|regs|Voor- en agteraansig van 'n vioolkam]] Die kam (of brug) van fynjarige esdoringhout word tussen die boblad en die snare ingesit. Dit is 'n presies gesnyde stuk hout wat sonder bevestiging op die boblad staan en deur die spanning van die snare wat daaroor loop, in die korrekte posisie gehou word. Dit vorm die onderste ankerpunt van die trillende lengte van die snare en dra hul trillings op die klankkas oor.<ref>{{cite web |url=http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |title=Helge Marsel, Geigen- und Gambenbau in Klagenfurt, Austria |date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205094013/http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |archive-date=2019-02-05 |url-status=dead |access-date=2019-02-05}}</ref> Die boonste kromming van die kam hou die snare in 'n boog op die regte hoogte bo die toets, sodat elkeen afsonderlik met die strykstok bespeel kan word. === Stertstuk === [[Lêer:Tailpieceandbridge.JPG|upright=0.7|duimnael|links|Nabyskoot van 'n stertstuk met 'n [[fleur-de-lis]]]] Die snare loop van die skroefkas oor die kam tot by die stertstuk. Dit behoort, net soos die stemskroewe, tot die speeltegnies noodsaaklike toerusting van die instrument, en daarom word om estetiese redes vir die stemskroewe en die stertstuk meestal dieselfde hout gekies. Die stertstuk anker die snare aan die onderste ronding van die viool deur middel van 'n staartdraad wat oor die ondersaal loop en om 'n eindknop van ebbehout lus (soms verwarrend die "eindpen" genoem, soos die tjello se pen), wat in 'n taps gat in die onderste blok pas. Die E-snaar het dikwels 'n fynstemmer, 'n hefboompie wat deur 'n klein skroef met die vingers gedraai word. Fynstemmers kan ook op die ander snare aangebring word, veral op studente-instrumente, en is soms in die stertstuk ingebou. Hulle stel die speler in staat om klein veranderinge aan die toonhoogte van 'n snaar te maak. === Snare === Snare is aanvanklik van skaapderm gemaak (algemeen bekend as "katderm", wat ondanks die naam nie van katte gekom het nie), of eenvoudig "derm", wat gerek, gedroog en gedraai is. In die vroeë jare van die 20ste eeu is snare van óf derm óf staal gemaak. Moderne snare kan van derm bestaan, wat met silwer- of aluminiumdraad omspin kan wees, van soliede [[staal]], gevlegte staal of verskeie sintetiese materiale soos Perlon, met verskillende metale omspin en soms met [[silwer]] geplateer. Die hoogste snaar (die ''chanterelle''), die E-snaar, is meestal onomspinde, gewone of geplateerde staaldraad. Dermsnare reageer sterker op veranderinge in temperatuur en humiditeit en is nie meer so algemeen soos vroeër nie, maar baie spelers gebruik hulle om 'n spesifieke klank te verkry, veral in die historiese uitvoeringspraktyk van [[Barokmusiek]]. Snare het gewoonlik 'n gekleurde [[sy]]omwikkeling aan albei ente, om die snaar (G-, D-, A- of E-snaar) te identifiseer en om wrywing teen die stemskroewe te bied. Snare het 'n beperkte lewensduur. Wanneer olie, vuil, korrosie en hars mettertyd ophoop, kan die massa van die snaar oor sy lengte ongelyk word. Afgesien van ooglopende dinge, soos 'n omwikkeling wat deur slytasie loskom, vervang spelers gewoonlik 'n snaar wanneer dit nie meer "suiwer" speel nie (met goeie intonasie op die flageolettone) en die gewenste toon, helderheid en intonasie verloor. Die lewensduur hang van die kwaliteit van die snaar en die speelintensiteit af. Die snare word in [[kwint]]e op die tone g – d¹ – a¹ – e² gestem. Die tabel toon die frekwensies van die snare by verskillende kamertone (sien ook [[#Stem|Stem]]). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Snaar ! rowspan="2"| Toon/noot ! colspan="3"| Frekwensie by 'n kamertoon (a¹) van |- ! 443 Hz ! 442 Hz ! 440 Hz |- |style="text-align:left"| '''1''' (hoogste snaar) | '''e²''' | 664,50&nbsp;Hz | 663,00&nbsp;Hz | 660,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''2''' | '''a¹''' | 443,00&nbsp;Hz | 442,00&nbsp;Hz | 440,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''3''' | '''d¹''' | 295,33&nbsp;Hz | 294,67&nbsp;Hz | 293,33&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''4''' (laagste snaar) | '''g''' | 196,89&nbsp;Hz | 196,44&nbsp;Hz | 195,56&nbsp;Hz |} === Lym en lak === Die dele van die klankkas word aanmekaar gelym, daarna die hals aan die klankkas en dan die toets aan die hals. Hiervoor word beenlym (warm lym) of huidlym gebruik in plaas van gewone wit lym, om verskeie redes. Dit is wateroplosbaar en word by 'n temperatuur van ongeveer 50 tot 60&nbsp;°C sag, sodat 'n ervare vioolbouer die instrument sonder probleme uitmekaar kan haal sonder om die hout of die lak te beskadig. Huidlym kan 'n dunner las as die meeste ander lymsoorte maak en is omkeerbaar (bros genoeg om met sorgvuldig toegepaste krag te kraak en met warm water verwyderbaar) wanneer die instrument uitmekaar gehaal moet word. Omdat vars huidlym aan ou huidlym kleef, kan by die herstel van 'n las meer van die oorspronklike hout behoue bly; moderner lymsoorte moet heeltemal skoongemaak word voordat 'n nuwe las hou, wat gewoonlik meebring dat saam met die ou lym ook 'n bietjie hout afgeskraap word. Swakker, verdunde lym word gewoonlik gebruik om die boblad aan die sye en die bosaal aan die toets te bevestig, omdat algemene herstelwerk die verwydering van hierdie dele vereis. Die lak beskerm die hout van die instrument en bewaar sy trillingseienskappe. Dit kan die klank aansienlik beïnvloed, maar nie duidelik verbeter nie. 'n Onvakkundig aangebragte lak kan die klank van 'n instrument "doodmaak", dit wil sê die trillingsvermoë van die boblad sterk beperk. === Asimmetrie === Die viool lyk op die eerste gesig simmetries, maar dit is nie so nie. 'n Regs-links-asimmetrie is die duidelikste sigbaar aan die posisie van die kenstuk en die skouersteun, maar ook aan ander kenmerke: die posisie van die basbalk en die stemstok binne-in die klankkas, die verspringende plasing van die stemskroewe in die skroefkas, die besnaring met snare van verskillende dikte en die verskillende houtnerf aan die twee kante. Die rangskikking van die snare (die dikwels gebruikte E-snaar vir hoë tone bevind hom, vanuit die violis gesien, regs) is daarop afgestem dat die regterhand van die violis die strykstok hanteer. Die taak van die linkerhand tydens die spel is om die snare te gryp. Die viool word met die onderkaak (of die ken, na gewoonte) en die sleutelbeen- of skouerstreek vasgehou. Linkshandiges speel die viool gewoonlik op dieselfde manier as regshandiges. Daar word wel ook viole vir linkshandiges gebou, waarby die snare omgekeerd gerangskik is, maar tot dusver baie min.<ref>Andrea Hayek-Schwarz: [http://www.linkehand.at/wissenh.php ''Musizieren mit links – Musizierende Linkshänder_innen''] linkehand.at, 2012.</ref> Linkshandige viole is in orkeste gewoonlik nie welkom nie. Die rede is enersyds dat violiste wat langs mekaar sit, met hul instrumente of elmboë te na aan mekaar kan kom wanneer hulle spieëlbeeldig speel. Andersyds is eenvormige bewegings binne die stemgroepe van die orkes vir die toeskouer 'n esteties oortuigende gesig, wat 'n enkele violis wat anders stryk, sou versteur.<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html ''Orchester mögen keine Linkshänder''] mittelbayerische.de, 17 Augustus 2012; sien die laaste twee paragrawe van die artikel.</ref> In 2007 het die linkshandige violis Martial Gauthier, wat met die linkerhand stryk, in Cremona 'n lesing oor linkshandige vioolspel gehou.<ref>[https://www.nmz.de/artikel/war-paganini-linkshaender ''War Paganini Linkshänder? – Gedanken über ein Tabu-Thema der Streicherpädagogik''.] In: ''neue musikzeitung.'' 7/2007; besoek op 20 Julie 2016.</ref> === Toonomvang === [[Lêer:Range violin.svg|duimnael|regs|Toonomvang van die viool]] [[Lêer:Spectrumgstring.jpg|upright=1.15|duimnael|regs|Driedimensionele spektrumdiagram van die botone van 'n viool se G-snaar (voorgrond). Die toonhoogte wat ons hoor, is die piek by ongeveer 200&nbsp;Hz.]] Die stemming g – d¹ – a¹ – e² stem ooreen met G₃, D₄, A₄ en E₅ in wetenskaplike toonhoogtenotasie. Die laagste noot van 'n normaal gestemde viool is dus G₃, die G onder die middel-C (C₄). (By seldsame geleenthede kan die laagste snaar tot 'n kwart laer, na D₃, gestem word.) Die hoogste speelbare noot is minder duidelik omskryf: E₇, die E twee oktawe bo die los snaar (wat op E₅ gestem is), kan as 'n praktiese grens vir orkesvioolpartye beskou word,<ref>Piston, Walter (1955). ''Orchestration'', p. 45.</ref> maar dit is dikwels moontlik om hoër te speel, afhangende van die lengte van die toets en die vaardigheid van die violis. Nog hoër note (tot C₈) kan voortgebring word deur die snaar tot by die einde van die toets te gryp en/of deur kunsmatige flageolettone te gebruik. === Akoestiek === [[Lêer:Bowed violin string in slow motion.gif|duimnael|regs|Die Helmholtz-hoek wat heen en weer langs die snaar beweeg<ref>{{cite web |url=https://plus.maths.org/content/why-violin-so-hard-play |title=Why is the violin so hard to play? |author=Jim Woodhouse en Paul Galluzzo |date=2004-09-01 |access-date=2025-06-22}}</ref>]] Die gewelfde vorm, die dikte van die hout en sy fisiese eienskappe bepaal die klank van 'n viool. Patrone van die [[nodus (fisika)|nodusse]] wat deur sand of glinsters op die blaaie gevorm word wanneer dié by bepaalde frekwensies in trilling gebring word, sogenaamde Chladni-patrone, word soms deur vioolbouers gebruik om hul werk te kontroleer voordat hulle die instrument saamstel.<ref>{{Cite web|url=http://www.catgutacoustical.org/people/cmh/laird3.htm|title=Carleen Maley Hutchins' Work With Saunders|publisher=Violin Society of America|last=Laird|first=Paul R.|access-date=2008-09-26}}</ref> Vanweë die oppervlakstruktuur van die perdehaar, versterk deur die aanbring van hars (kolofonium), het die strykstokbehaarsel 'n hoë kleefkrag uit statiese [[wrywing]]. Wanneer die snaar met die aangelegde strykstok gestryk word, word dit daarom aanvanklik in die strykrigting meegeneem, totdat die terugstelkrag van die snaar groter word as die statiese wrywing tussen die stokhare en die snaar: die snaar skiet teen die strykrigting terug. By die korrekte keuse van strykplek, stryksnelheid en stokdruk word die snaar aan die einde van hierdie beweging weer deur die strykstok gegryp en opnuut meegeneem (die glip-kleef-effek), sodat die snaar voortdurend aangedryf tril. Hoeveel keer per sekonde hierdie proses hom herhaal, hang af van die frekwensie van die gespeelde toon, dit wil sê van die effektiewe snaarlengte. Die uitwyking van die aangedrewe punt van die snaar beskryf met verloop van tyd 'n elliptiese baan, met die langer as ongeveer in die strykrigting georiënteer. Die snaar self het 'n baie klein werkoppervlak en versit dus slegs 'n geringe hoeveelheid lug, te min om 'n toon voort te bring wat vir die menslike oor duidelik hoorbaar is. Die klankkas werk as 'n impedansie-omsetter. Deur die oordrag van die trillings van die snaar op die klankkas word die [[amplitude]] van die trillings wel aansienlik kleiner, maar die uitstralingsoppervlak word soveel vergroot dat 'n goeie koppeling met die lug en 'n vir die oor waarneembare toon ontstaan. Hierdie omsetting volg uiters komplekse patrone. Die kam, waarop die snaar rus, word aangedryf om die snaartrilling in die strykvlak te volg. Die boblad, waarop die kam rus, kan egter net loodreg op die strykvlak tril. Dit dwing die kam tot 'n skommelbeweging waarby die twee kamvoete die twee helftes van die boblad afwisselend belas en ontlas. By so 'n wipbeweging, waar die draai-as presies in die middel van die kam lê, sou die twee helftes van die boblad egter teen mekaar werk, wat met volumeverlies en klankveranderinge gepaard sou gaan. Dit word teengewerk deur onder die regter kamvoet 'n stafie – die stemstok – vas te klem. Dié belemmer eers die regter kamvoet, waardeur die draai-as van hierdie skommelbeweging na regs verskuif en byna al die werk (dié van die lae frekwensies) deur die linker kamvoet verrig word. Om 'n beter verspreiding van die trillings wat daar afgegee word oor die boblad te bereik, word boonop aan die onderkant van die boblad onder die linker kamvoet die basbalk onder spanning vasgelym, wat die linker kamvoet veral by hoë frekwensies belemmer, dit wil sê die draai-as verskuif vir dié frekwensies na links. Afhangende van die frekwensie van die gespeelde toon is die linker (lae frekwensies) of die regter (hoë frekwensies) kamvoet aktiewer, waardeur die trillings in die een geval meer deur die boblad (ondersteun deur die basbalk), in die ander deur die boblad en (oorgedra deur die stemstok) die bodem afgegee word. By lae frekwensies tril bodem en boblad dus teen mekaar, en die ingeslote lugvolume vorm 'n breëband-holteresonator wat klankuitstraling deur die f-gate bewerkstellig. === Groottes === [[Lêer:LembeyeLembeyon.jpg|duimnael|links|'n {{Frac|1|16}}-viool en 'n volgrootte ({{Frac|4|4}}) viool]] Buiten die standaard "volgrootte" ({{Frac|4|4}}) word viole ook in sogenaamde breukgroottes van {{Frac|7|8}}, {{Frac|3|4}}, {{Frac|1|2}}, {{Frac|1|4}}, {{Frac|1|8}}, {{Frac|1|10}}, {{Frac|1|16}}, {{Frac|1|32}} en selfs {{Frac|1|64}} gebou. Hierdie kleiner instrumente word algemeen deur jong spelers gebruik wie se vingers nie lank genoeg is om die korrekte posisies op volgrootte-instrumente te bereik nie. Die regte grootte van die instrument word gewoonlik volgens die armlengte bepaal.<ref>{{cite web |url=https://www.vionoble.de/violine-viola-cello-groesse-ermitteln/ |title=Die richtige Größe ermitteln für Geige: Bratsche: Cello |website=Violinoble.de |access-date=2022-06-13}}</ref> Hoewel die breukgroottes in 'n sekere sin met die afmetings van die instrumente verband hou, is hulle nie as letterlike beskrywings van die relatiewe verhoudings bedoel nie. 'n {{Frac|3|4}}-instrument is byvoorbeeld nie driekwart van die lengte van 'n volgrootte-instrument nie. Die lengte van die klankkas (sonder die hals) van 'n volgrootte- of {{Frac|4|4}}-viool is 356&nbsp;mm, en kleiner by sommige 17de-eeuse modelle. Die klankkas van 'n {{Frac|3|4}}-viool is 335&nbsp;mm lank en dié van 'n {{Frac|1|2}}-viool 310&nbsp;mm; 'n {{Frac|3|4}}-viool is dus net omtrent 6&nbsp;% kleiner as 'n "hele" en 'n {{Frac|1|2}}-viool net omtrent 12&nbsp;%. By die viool se naaste familielid, die altviool, word die grootte as klankkaslengte in sentimeter aangegee eerder as in breukgroottes. 'n Volgrootte-altviool is gemiddeld 40&nbsp;cm, maar elke volwassene bepaal self watter grootte altviool hy of sy gebruik. Soms gebruik 'n volwassene met 'n klein liggaamsbou 'n sogenaamde {{Frac|7|8}}-viool in plaas van 'n volgrootte-instrument. Hierdie instrumente, wat soms 'n "damesviool" genoem word, is effens korter as 'n volgrootte-viool, maar is geneig om hoëkwaliteit-instrumente te wees wat 'n klank kan voortbring wat met dié van goeie volgrootte-viole vergelykbaar is. Die groottes van vyfsnarige viole kan van dié van die normale viersnarige verskil. Die instrument wat in die vioolokted met die viool ooreenstem, is die mezzoviool, wat dieselfde as 'n viool gestem word, maar 'n effens langer klankkas het. Die snare van die mezzoviool is net so lank soos dié van die standaardviool. Hierdie instrument is nie in algemene gebruik nie.<ref>{{Cite web|url=https://nvfa.org/8tet.html|title=The New Violin Family|author=The New Violin Family Association, Inc|date=2020-04-04|website=The New Violin Family}}</ref> == Toebehore == === Kenstuk en skouersteun === Die kenstuk vergemaklik dit om die instrument tussen die ken en die skouer vas te hou en verhoed boonop dat vog van die vel die lak aantas, oplos en uiteindelik die hout op daardie plek toenemend verswak. Dit bestaan meestal uit ebbehout, word met spanskroewe aan die instrument vasgeklem en bevind hom tydens die spel tussen die instrument en die ken. Die skouersteun dien om die individuele anatomie van die speler tussen die liggaam en die instrument te vereffen. Veral die lengte van die nek asook die breedte en natuurlike stand van die skouers bepaal hoe die skouersteun gevorm moet wees. Dit word telkens onmiddellik voor die spel opnuut gemonteer. Jonger spelers wat met skouersteune sukkel, gebruik soms 'n spons met 'n rek in plaas daarvan. === Strykstok === [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|regs|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] 'n Viool word gewoonlik met 'n strykstok bespeel, wat bestaan uit 'n stok met 'n lint van perdehaar wat tussen die punt (kop) en die slof aan die teenoorgestelde ente gespan is. 'n Tipiese vioolstrykstok is in die geheel ongeveer 75&nbsp;cm lank en weeg 55 tot 65&nbsp;g. Altvioolstrykstokke is ongeveer 5&nbsp;mm korter en 10&nbsp;g swaarder. Belangrik is die gewigsverdeling: die swaartepunt moet 24 tot 25&nbsp;cm van die begin van die stok af lê (sonder die skroef gemeet).<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58.</ref> Die stok word meestal van [[Pernambuco|pernambukhout]] (ook bekend as Brasiliaanse hout) gemaak. Goeie pernambukhout het reguit gegroei met parallel lopende vesels; die stok kan besonder dun uitgewerk word en het ondanks die nodige stabiliteit die gewenste elastisiteit. Pernambukhout is dus besonder geskik vir hoëkwaliteit-strykstokke. Omdat die voorkoms van hierdie houtsoort beperk is, word dit moeiliker om goeie kwaliteite te bekom. Ander tradisionele materiale vir duurder stokke sluit slanghout in. Daarom word deesdae ook strykstokke van koolstofveselversterkte plastiek ("koolstofvesel") gebruik, op alle vlakke van vakmanskap, onder andere om by grensoorgange probleme met die [[Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora|CITES]]-verdrag te vermy; baie professionele musikante beskou hul klank- en speeltegniese eienskappe egter as nie gelykwaardig nie. Goedkoop strykstokke vir studente word van minder duur houtsoorte of van veselglas gemaak; sommige veselglas-studentestokke gebruik 'n plastiekhuls as greep en omwikkeling tegelyk. Aan die onderste ent van die stok is die slof van ebbehout, [[ivoor]] of skilpaddop, meestal versier met 'n ronde perlemoerinlegsel, die sogenaamde "oog". Suiwer metaalinlegwerk as versiering kom ook voor. By die slof is 'n skroef wat die hare stywer of losser maak. Net voor die slof beskerm 'n duimkussing van [[leer (stof)|leer]] (die greep) en 'n omwikkeling die stok en bied hulle 'n stewige houvas vir die speler se hand. Tradisionele omwikkelinge is van draad (dikwels silwer of versilwer), sy of [[balein]] ("walvisbeen", nou vervang deur afwisselende stroke bruin en swart plastiek). Tussen die slof en die punt van die stok word die stokhare gespan; dit word die behaarsel genoem. Afhangende van die dikte word ongeveer 150 tot 220 hare uit die stert van hingste van bepaalde perderasse gebruik, tradisioneel van 'n skimmelperd (wat oorwegend wit hare het). Sommige goedkoper strykstokke gebruik sintetiese vesel. Deur die skroef te draai word die hare gespan, en na elke speelsessie moet die hare weer ontspan word. Die hare bring die snare deur daaroor te stryk in trilling. Daarvoor moet die hare gereeld met vaste hars (kolofonium, 'n natuurlike boomhars) behandel word om dit effens klewerig te maak, wat bereik word deur die stok herhaaldelik oor 'n harsblok te stryk. Afhangende van die gebruik en die kwaliteit van die hare moet die behaarsel na twee maande tot uiterlik na 'n jaar vernuwe word. == Stem == [[Lêer:Violin - open strings notes.PNG|regs|duimnael|Die toonhoogtes van die los snare van 'n viool. Die nootname staan onder die notebalk en hul Franse solfège-ekwivalente daarbo: G = sol; D = re; A = la; E = mi. {{audio|Violin open strings.mid|Speel}}]] Viole word gestem deur die stemskroewe in die skroefkas onder die krul te draai of deur die fynstemmerskroewe by die stertstuk te verstel. Alle viole het stemskroewe; fynstemmers is opsioneel. Die meeste fynstemmers bestaan uit 'n metaalskroef wat 'n hefboom beweeg wat aan die ent van die snaar vas is. Hulle maak baie klein toonhoogteverstellings veel makliker as die stemskroewe. Deur 'n fynstemmer kloksgewys te draai, word die toon hoër (omdat die snaar onder groter spanning is), en antikloksgewys word dit laer (omdat die snaar onder minder spanning is). Fynstemmers op al vier snare is baie nuttig by snare met 'n staalkern, en sommige spelers gebruik dit ook met sintetiese snare. Omdat moderne E-snare van staal is, word vir dié snaar byna altyd 'n fynstemmer aangebring. Fynstemmers word nie met dermsnare gebruik nie, wat meer [[Young se modulus|elasties]] is as snare met 'n staal- of sintetiese kern en nie voldoende op die baie klein bewegings van fynstemmers reageer nie. Om 'n viool te stem, word die A-snaar eers op 'n standaardtoonhoogte gestem (gewoonlik A = 440&nbsp;[[hertz|Hz]]; orkeste in Duitsland en Oostenryk stem met 'n kamertoon van 443&nbsp;Hz, in Switserland oorwegend op 442&nbsp;Hz). Wanneer die viool saam met 'n instrument met vaste toonhoogte soos 'n [[klavier]] of [[trekklavier]] speel, word dit na die ooreenstemmende noot op daardie instrument gestem en nie na enige ander stemverwysing nie. Die hobo is gewoonlik die instrument waarna orkeste met viole stem, aangesien sy klank deurdringend is en bo die ander houtblasers uit gehoor kan word. Die ander snare word dan in intervalle van reine kwinte teen mekaar gestem deur hulle paarsgewys te stryk. Vir solospel word soms 'n effens hoër stemming gebruik om die instrument 'n helderder klank te gee; omgekeerd word Barokmusiek soms met laer stemminge gespeel om die klank van die viool sagter te maak. Na die stem kan die kam van die instrument nagegaan word om te verseker dat dit reguit staan en tussen die binneste kepe van die f-gate gesentreer is; 'n skewe kam kan die klank van 'n andersins goed geboude viool aansienlik beïnvloed. Na lang gebruik kan die stemskroewe en hul gate verslyt raak, sodat die skroewe onder spanning makliker glip. 'n Glippende stemskroef laat die toonhoogte van die snaar effens daal, of, as die skroef heeltemal los raak, laat die snaar sy spanning heeltemal verloor. 'n Viool waarvan die stemskroewe glip, moet deur 'n vioolbouer of vioolhersteller herstel word. Stemskroefsmeer, gereeld gebruik, kan die intrede van sulke slytasie vertraag terwyl dit die skroewe glad laat draai. Die stemming G–D–A–E word vir die meeste vioolmusiek gebruik, insluitend klassieke musiek, jazz en volksmusiek. Ander stemminge word soms gebruik; die G-snaar kan byvoorbeeld tot A opgestem word. Die gebruik van nie-standaardstemminge in klassieke musiek staan as ''[[scordatura]]'' bekend; in sommige volksmusiekstyle word dit kruisstemming genoem. Een beroemde voorbeeld van scordatura in die klassieke musiek is [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse macabre'', waar die E-snaar van die soloviool na E♭ verlaag word om 'n spookagtige dissonansie aan die komposisie te verleen. Ander voorbeelde is die derde deel van ''Contrasts'' van [[Béla Bartók]], waar die E-snaar na E♭ en die G-snaar na G♯ gestem word, [[Niccolò Paganini]] se Eerste Vioolkonsert, waar al vier snare 'n halftoon hoër gestem moet word, en die Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber, waarin elke deel 'n ander scordatura-stemming het. In die Indiese klassieke en ligte musiek word die viool in die Suid-Indiese styl waarskynlik op D♯–A♯–D♯–A♯ gestem. Aangesien daar in die Indiese klassieke musiek geen begrip van absolute toonhoogte is nie, kan musikante enige gerieflike stemming gebruik om hierdie relatiewe intervalle tussen die snare te behou. Nog 'n algemene stemming met hierdie intervalle is B♭–F–B♭–F, wat met Sa–Pa–Sa–Pa in die Indiese karnatiese klassieke styl ooreenstem. In die Noord-Indiese Hindoestaanse styl is die stemming gewoonlik Pa–Sa–Pa–Sa in plaas van Sa–Pa–Sa–Pa, wat byvoorbeeld met F–B♭–F–B♭ kan ooreenstem. In die Iranse klassieke musiek en ligte musiek het die viool in elke ''dastgah'' 'n ander stemming;<ref>Edith Gerson-Kiwi: ''The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes.'' Israel Music Institute, Tel Aviv 1963, p. 15.</ref> dit word waarskynlik op E–A–E–A in Dastgāh-e Esfahan gestem, in Dastgāh-e Šur op E–A–D–E en E–A–E–E, en in Dastgāh-e Māhur op E–A–D–A. In die Arabiese klassieke musiek word die A- en E-snaar 'n heeltoon verlaag, dit wil sê G–D–G–D, om die spel van Arabiese ''maqams'' te vergemaklik, veral dié met kwarttone. Hoewel die meeste viole vier snare het, is daar viole met bykomende snare, sommige met soveel as sewe. Sewe word algemeen as die maksimum aantal snare beskou wat op 'n strykinstrument prakties is; met meer as sewe snare sou dit onmoontlik wees om enige bepaalde binnesnaar afsonderlik met die strykstok te bespeel. Viole met sewe snare is baie skaars. Die ekstra snare op sulke viole is gewoonlik laer as die G-snaar en word gewoonlik (van die hoogste bygevoegde snaar na die laagste) op C, F en B♭ gestem. As die speellengte van die instrument, dit wil sê die snaarlengte van die bosaal tot die kam, gelyk is aan dié van 'n gewone volgrootte-viool (effens minder as 33&nbsp;cm), kan dit met reg 'n viool genoem word. Sommige van hierdie instrumente is ietwat langer en moet as altviole beskou word. Viole met vyf of meer snare word tipies in jazz of volksmusiek gebruik. Sommige spesiaal gemaakte instrumente het ekstra snare wat nie gestryk word nie, maar deur die trillings van die gestrykte snare meeklink. == Speeltegniek == === Houding === [[Lêer:Man Playing Violin on Bench at Park.jpg|duimnael|upright=0.75|'n Man speel viool op 'n parkbank]] Die viool word sittend of staande bespeel. Soliste (of hulle alleen, met 'n klavier of met 'n orkes speel) speel meestal staande, tensy 'n fisieke gestremdheid dit verhoed, soos in die geval van [[Itzhak Perlman]]. In die orkes en in kamermusiek word daar daarenteen gewoonlik sittend gespeel. In die 2000's en 2010's het sommige orkeste wat Barokmusiek uitvoer (soos die Freiburger Barockorchester) al hul violiste en altvioliste, solo en ensemble, staande laat speel. Die viool rus aan die linkerkant op die skouer en bors van die violis en word, afhangende van die houding of draai van die kop, deur die linkerkant van die onderkaak, soms deur die ken, op die kenstuk vasgehou en deur die linkerskouer ondersteun, dikwels met behulp van 'n skouersteun. Die kaak en die skouer moet die viool stewig genoeg vashou sodat dit stabiel bly wanneer die linkerhand van 'n hoë posisie ('n hoë noot ver op die toets) na 'n lae (nader aan die skroefkas) beweeg. In die Indiese houding word die stabiliteit van die viool verseker deur die krul wat op die sy van die voet rus. Van die linkerhand word die duim gebruik om die hals te omvat of as hulp vir bepaalde greeptegnieke. Al die ander vingers speel uitsluitlik op die snare om die gewenste tone vas te lê. Afhangende van die skool neem die linkerhand ook 'n ondersteunende of vashoufunksie van die instrument oor. Die regterhand hanteer die strykstok, waarmee die snare meestal tussen die einde van die toets en die kam gestryk word, in moderne komposisies deels ook agter die kam. Dit word die kontakpunt genoem. Vir die wisselende volume, die klankkleure, die presisie van die artikulasie, die legatospel en meer is dit beslissend met watter kombinasie van gewig, snelheid, kontakpunt (na aan die kam, na aan die toets of tussenin) en kanteling van die stokhare die snare aangeraak word. Hoewel onderwysers die wesenlike belang van 'n goeie houding beklemtoon, sowel ter wille van die kwaliteit van die spel as om die kans op oorbelastingsbeserings te verminder, verskil advies oor wat 'n goeie houding is en hoe dit bereik word in die besonderhede. Almal dring egter aan op die belang van 'n natuurlike, ontspanne posisie sonder spanning of styfheid. Wat byna universeel aanbeveel word, is om die linkerpols reguit (of baie naby daaraan) te hou sodat die vingers van die linkerhand vry kan beweeg en die kans op besering verminder word, en om albei skouers in 'n natuurlike, ontspanne posisie te hou en te vermy om enige van hulle oordrewe op te trek. Dit sou, soos enige ander onnodige spanning, die bewegingsvryheid beperk en die risiko van besering verhoog. 'n Krom houding kan goeie spel belemmer omdat dit die liggaam uit balans bring en die skouers laat optrek. Nog 'n teken van ongesonde spanning is pyn in die linkerhand, wat op te veel druk by die vashou van die viool dui. === Linkerhand en toonhoogte === [[Lêer:Violin first position fingering chart.svg|regs|upright=1.35|duimnael|Vingersettings in die eerste posisie. Hierdie diagram toon net die note van die eerste posisie; daar is hoër note buite dié wat aangedui word.]] [[Lêer:Geigengrifftabelle.svg|duimnael|regs|Greeptabel vir alle toonsoorte]] Die linkerhand bepaal die klinkende lengte van die snaar, en dus die toonhoogte, deur dit met die vingerpunte teen die toets te "gryp" (vas te druk), wat verskillende toonhoogtes voortbring. Aangesien die viool geen frette het om die snare af te stop nie, soos gebruiklik by die [[kitaar]], moet die speler presies weet waar om die vingers op die snare te plaas om met goeie intonasie (suiwer) te speel. Beginners speel los snare en die laagste posisie, naaste aan die bosaal. Studente begin dikwels met relatief maklike toonsoorte, soos A-majeur en G-majeur, en leer toonlere en eenvoudige melodieë. Deur toonlere en arpeggio's te oefen en die gehoor op te lei, "vind" die linkerhand van die violis die note uiteindelik intuïtief deur spiergeheue. Beginners maak soms gebruik van [[kleefband|kleefbandjies]] op die toets vir die korrekte plasing van die linkerhandvingers, maar laat die bandjies gewoonlik gou staan wanneer hulle vorder. Nog 'n algemene merktegniek gebruik kolletjies [[korrigeervloeistof]] op die toets, wat binne 'n paar weke se gereelde oefening afslyt. Hierdie praktyk word ongelukkig soms in plaas van voldoende gehooropleiding gebruik, sodat die plasing van die vingers deur die oog en nie deur die oor gelei word nie. Veral in die vroeë stadiums van die leerproses is die sogenaamde "klinkende tone" nuttig. Daar is nege sulke note in die eerste posisie, waar 'n gegrypte noot 'n unisoon of oktaaf met 'n ander (los) snaar klink en dié laat meeresoneer. Studente gebruik hierdie klinkende tone dikwels om die intonasie van die gegrypte noot te kontroleer deur te luister of dit met die los snaar harmonieer. Wanneer die gegrypte toonhoogte "A" op die G-snaar gespeel word, kan die violis byvoorbeeld terselfdertyd die los D-snaar speel om die intonasie van die gegrypte "A" te toets. As die "A" suiwer is, behoort die "A" en die los D-snaar 'n harmonieuse reine kwart voort te bring. Viole word in reine kwinte gestem, soos al die orkesstrykers (viool, altviool, tjello) behalwe die kontrabas, wat in reine kwarte gestem word. Elke daaropvolgende noot word gegryp op die toonhoogte wat die speler as die harmonieuste ervaar; wanneer 'n violis onbegeleid speel, "speel hy nie konsekwent in óf die getempereerde óf die natuurlike [reine] toonleer nie, maar neig in die geheel om by die Pythagorese toonleer aan te sluit."<ref>Seashore, Carl (1938). ''Psychology of Music'', p. 224. Aangehaal in Kolinski, Mieczyslaw (somer–herfs 1959). "A New Equidistant 12-Tone Temperament", p. 210, ''Journal of the American Musicological Society'', vol. 12, nr. 2/3, pp. 210–214.</ref> Wanneer violiste in 'n [[strykkwartet]] of 'n strykorkes speel, "versoet" die strykers gewoonlik hul stemming om by die toonsoort te pas waarin hulle speel. Wanneer daar saam met 'n instrument met gelykswewende stemming gespeel word, soos 'n klavier, pas vaardige violiste hul stemming by die gelykswewende stemming van die klavier aan om dissonante note te vermy. Die vingers word in die [[musieknotasie]], soos in bladmusiek en etudeboeke, konvensioneel van 1 (wysvinger) tot 4 (pinkie) genommer. Veral in leeruitgawes van vioolmusiek kan syfers bo die note aandui watter vinger gebruik moet word, met ''0'' of ''O'' vir 'n los snaar. Die diagram regs toon die rangskikking van die note wat in die eerste posisie bereik kan word. Wat nie op hierdie diagram gewys word nie, is hoe die afstande tussen die nootposisies kleiner word hoe hoër (in toonhoogte) die vingers van die bosaal af beweeg. Die balke aan die kante van die diagram stel die gebruiklike moontlikhede vir beginners se kleefbandjies voor, by die 1ste, hoë 2de, 3de en 4de vinger. ==== Posisies ==== Die plasing van die linkerhand op die toets word deur "posisies" gekenmerk. Die eerste posisie, waar die meeste beginners begin (hoewel sommige metodes in die derde posisie begin), is die posisie wat die meeste in strykmusiek gebruik word. Musiek wat vir beginnende jeugorkeste gekomponeer is, is dikwels meestal in die eerste posisie. Die laagste noot wat in hierdie posisie in standaardstemming beskikbaar is, is 'n los G₃; die hoogste noot in die eerste posisie word met die vierde vinger op die E-snaar gespeel en klink as B₅. Deur die hand op die hals op te skuif, neem die eerste vinger die plek van die tweede vinger in, wat die speler in die ''tweede posisie'' bring. Deur die eerste vinger die eerste-posisie-plek van die derde vinger te laat inneem, kom die speler in die ''derde posisie'', en so voorts. 'n Verandering van posisie, met die gepaardgaande beweging van die hand, word 'n ''posisiewisseling'' genoem, en doeltreffende posisiewisselings met behoud van suiwer intonasie en 'n gladde legato (verbonde) klank is 'n sleutelelement van die tegniek op alle vlakke. Dikwels word 'n "gidsvinger" gebruik: die laaste vinger wat 'n noot in die ou posisie gespeel het, raak tydens die wisseling voortdurend liggies aan die snaar om op sy korrekte plek in die nuwe posisie uit te kom. In elementêre wisselingsoefeninge word die "gidsvinger" dikwels hoorbaar gemaak terwyl dit op of af langs die snaar gly, sodat die speler die korrekte plasing op die gehoor kan vaslê. Buite hierdie oefeninge behoort dit selde hoorbaar te wees (tensy die speler bewustelik 'n portamento-effek om uitdrukkingsredes toepas). Tydens 'n wisseling in lae posisies beweeg die duim van die linkerhand op of af langs die hals van die instrument om in dieselfde posisie relatief tot die vingers te bly (hoewel die beweging van die duim effens voor of effens na die beweging van die vingers kan plaasvind). In sulke posisies word die duim dikwels as 'n "anker" beskou waarvan die plek bepaal in watter posisie die speler is. In baie hoë posisies kan die duim nie met die vingers meebeweeg nie, omdat die klankkas van die instrument in die pad kom. In plaas daarvan beweeg die duim om die hals van die instrument om by die punt te sit waar die hals die regterronding van die klankkas ontmoet, en bly daar terwyl die vingers tussen die hoë posisies beweeg. 'n Noot wat buite die normale omvang van 'n posisie gespeel word, sonder wisseling, word 'n ''strekking'' genoem. In die derde posisie op die A-snaar sit die hand byvoorbeeld natuurlik met die eerste vinger op D en die vierde op G of G♯. Om die eerste vinger terug na 'n C♯ te strek, of die vierde vinger op na 'n A, vorm 'n strekking. Strekkings word algemeen gebruik waar een of twee note effens buite 'n andersins stewige posisie lê, en het die voordeel dat hulle minder opvallend is as 'n wisseling of 'n snaaroorgang. Die laagste posisie op die viool word die "halwe posisie" genoem. In hierdie posisie is die eerste vinger op 'n "lae eerste-posisie"-noot, byvoorbeeld B♭ op die A-snaar, en die vierde vinger in 'n afwaartse strekking vanaf sy gewone posisie, byvoorbeeld D op die A-snaar, met die ander twee vingers na behoefte tussenin geplaas. Aangesien die posisie van die duim in die "halwe posisie" tipies dieselfde is as in die eerste posisie, kan dit beter as 'n agterwaartse strekking van die hele hand as as 'n egte posisie beskou word. Die bogrens van die viool se omvang word grootliks deur die vaardigheid van die speler bepaal, wat maklik meer as twee oktawe op 'n enkele snaar en vier oktawe op die instrument as geheel kan speel. Posisiename word meestal vir die laer posisies en in metodeboeke en etudes gebruik; om dié rede hoor 'n mens selde verwysings na iets hoër as die sewende posisie. Die hoogste posisie is prakties gesproke die 13de. Baie hoë posisies is om twee redes 'n besondere tegniese uitdaging. Eerstens word die verskil in ligging van die verskillende note in hoë posisies veel kleiner, wat die note moeiliker maak om te vind en in sommige gevalle op die gehoor te onderskei. Tweedens is die veel korter klinkende lengte van die snaar in baie hoë posisies 'n uitdaging vir die regterarm en die strykstok om die instrument doeltreffend te laat klink. Hoe fyner (en duurder) 'n instrument, hoe beter kan dit 'n goeie toon tot bo aan die toets, by die hoogste toonhoogtes op die E-snaar, volhou. Alle note (behalwe dié onder die los D) kan op meer as een snaar gespeel word. Dit is 'n standaardontwerpkenmerk van snaarinstrumente, wat egter van die klavier verskil, wat vir elk van sy 88 note net een plek het. Die noot van die los A op die viool kan byvoorbeeld as die los A gespeel word, of op die D-snaar (in die eerste tot vierde posisie) of selfs op die G-snaar (baie hoog op, in die sesde tot negende posisie). Elke snaar het 'n ander [[toonkleur]], vanweë die verskillende gewigte (diktes) van die snare en die resonansies van ander los snare. Die G-snaar word byvoorbeeld dikwels beskou as 'n baie volle, klankryke klank te hê wat besonder gepas is vir laat-Romantiese musiek. Dit word dikwels in die musiek aangedui met die merk ''sul G'' of ''IV'' ('n Romeinse syfer wat aandui dat op die vierde snaar gespeel moet word; volgens konvensie word die snare van die dunste, hoogste (I) tot die laagste (IV) genommer). Selfs sonder uitdruklike aanwysings in die partituur sal 'n gevorderde violis na eie oordeel en artistieke aanvoeling kies op watter snaar bepaalde note of passasies gespeel word. Wanneer 'n passasie op 'n lae snaar en in 'n hoër posisie gespeel word, hoewel dit op 'n hoër snaar gemakliker gespeel sou kon word, dien dit ook om 'n besondere klankkleur voort te bring. ==== Los snare ==== As 'n snaar gestryk of getokkel word sonder dat 'n vinger dit gryp, word dit 'n ''los snaar'' genoem. Dit gee 'n ander klank as 'n gegrypte snaar, aangesien die snaar by die bosaal vryer tril as onder 'n vinger. Verder is dit onmoontlik om vibrato ten volle op 'n los snaar te gebruik (hoewel 'n gedeeltelike effek verkry kan word deur 'n noot 'n oktaaf hoër op 'n aangrensende snaar te gryp en dié te laat vibreer, wat 'n element van vibrato in die botone inbring). In die klassieke tradisie gebruik violiste dikwels 'n snaaroorgang of posisiewisseling om die verandering van toonkleur wat 'n los snaar meebring, te vermy, tensy die komponis dit aandui. Dit geld veral vir die los E, wat dikwels as hard van klank beskou word. Daar is egter ook situasies waar 'n los snaar spesifiek vir artistieke effek gekies kan word. Dit kom voor in klassieke musiek wat die bourdon van 'n [[orrel]] naboots (soos J.S. Bach in sy Partita in E vir soloviool bereik het), in ''fiddle''-musiek (byvoorbeeld ''Hoedown'') of waar stappe om die los snaar te vermy musikaal onvanpas is (byvoorbeeld in Barokmusiek, waar posisiewisselings minder gebruiklik was). In vinnige passasies van toonlere of arpeggio's kan 'n los E-snaar eenvoudig gerieflikheidshalwe gebruik word as die noot nie tyd het om uit te klink en 'n harde toonkleur te ontwikkel nie. In volksmusiek, ''fiddle''-musiek en ander tradisionele musiekgenres word los snare algemeen om hul resonante toonkleur gebruik. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n gegrypte noot op 'n aangrensende snaar te speel, lewer 'n [[doedelsak]]agtige bourdon, wat komponiste dikwels ter nabootsing van volksmusiek gebruik. Soms is die twee note identies (byvoorbeeld 'n gegrypte A op die D-snaar teen die los A-snaar), wat 'n klinkende soort ''fiddle''-klank gee. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n identiese gegrypte noot te speel, kan ook vereis word wanneer meer volume nodig is, veral in orkesspel. Sommige klassieke vioolpartye het note waarvoor die komponis die violis vra om 'n los snaar te speel, weens die spesifieke klankkarakter wat 'n los snaar skep. ==== Dubbelgrepe, akkoorde en bourdons ==== 'n Dubbelgreep is wanneer twee afsonderlike snare deur die vingers gegryp en gelyktydig gestryk word, wat twee deurlopende tone voortbring (tipiese intervalle sluit tertse, kwarte, kwinte, sekstes en oktawe in). Dubbelgrepe kan in enige posisie aangedui word, hoewel die wydste interval wat natuurlik in een posisie as dubbelgreep gespeel kan word, 'n oktaaf is (met die wysvinger op die laer snaar en die pinkie op die hoër snaar). Nietemin word in gevorderde repertoire soms dubbelgrepe van desiemes of selfs meer vereis, wat 'n gestrekte linkerhandposisie met uitgestrekte vingers tot gevolg het. Die term "dubbelgreep" word dikwels ook gebruik vir die laat klink van 'n los snaar saam met 'n gegrypte noot, hoewel net een vinger 'n snaar gryp. Met die tegniek van die dubbelgreep kan dus tweestemmig gespeel word. Waar drie of vier gelyktydige note aangedui word, "verdeel" die violis gewoonlik die akkoord: drie- of vierstemmige akkoorde word normaalweg gearpeggieer, deur die onderste een of twee note eerste te speel en onmiddellik na die boonste een of twee note voort te gaan, waarby die natuurlike resonansie van die instrument 'n effek voortbring soortgelyk aan asof al vier note gelyktydig geklink het. In sommige omstandighede is 'n "drievoudige greep" moontlik, waar drie note oor drie snare gelyktydig klink. Die strykstok raak nie van nature drie snare tegelyk nie, maar met voldoende stoksnelheid en druk, wanneer die violis 'n drienoot-akkoord "breek", kan die stokhare tydelik oor drie snare gebuig word sodat elkeen gelyktydig klink. Dit word met 'n swaar streek bereik, tipies naby die slof en met die stok op 'n sekere afstand van die kam, en bring 'n harde, aggressiewe toon voort. Dit is so moontlik om drienoot-akkoorde van kort duur, ook verskeie ná mekaar, sonder arpeggio te speel, sodat daar werklik drie stemme gelyktydig klink. Vierstemmige spel sonder arpeggio kan net met 'n spesiaal gekonstrueerde ronde strykstok verwesenlik word. Dubbelgrepe in die orkes word soms ''divisi'' gemerk en tussen die spelers verdeel, sodat een deel van die musikante die laer noot en 'n ander deel die hoër noot speel. Dubbelgrepe (en ''divisi'') kom algemeen in orkesrepertoire voor wanneer die viole begeleiding speel en 'n ander instrument of groep die melodie speel. In sommige genres van die historiese uitvoeringspraktyk (gewoonlik van Barokmusiek en vroeër) word nóg verdeelde akkoorde nóg drievoudige grepe as gepas beskou; sommige violiste arpeggieer alle akkoorde (insluitend gewone dubbelgrepe) deur al die note of die meeste daarvan afsonderlik te speel asof hulle as 'n gebonde figuur geskryf is. Met die ontwikkeling van moderne viole het drievoudige grepe egter natuurliker geword, omdat die kam minder gekrom is. In sommige musiekstyle kan 'n aangehoue bourdon op 'n los snaar gespeel word tydens 'n passasie wat hoofsaaklik op 'n aangrensende snaar geskryf is, om 'n basiese begeleiding te bied. Dit kom meer in volkstradisies as in die klassieke musiek voor. ==== Vibrato ==== [[Lêer:MHVC-KyokoYonemoto-PaganiniCaprice24.ogv|duimnael|Kyoko Yonemoto speel [[Niccolò Paganini|Paganini]] se Caprice nr. 24 op 'n viool]] [[Lêer:Peter Bissing.png|duimnael|regs|Petrowitsch Bissing was 'n onderwyser in vibratometodiek op die viool<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-EqAAAAYAAJ&q=PETROWITCH+BISSING&pg=RA2-PA52|publisher=Jacobs' Band Monthly, Volume 4|page=52|year=1919|access-date=16 November 2012|title=The Violin|first=Louis|last=Eaton}}</ref> en het 'n boek met die titel ''Cultivation of the Violin Vibrato Tone'' gepubliseer.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IwhLMgEACAAJ|title=Cultivation of the Violin Vibrato Tone|first=Petrowitsch|last=Bissing|publisher=Central States Music Publishing Company|access-date=16 November 2012}}</ref>]] Vibrato is 'n tegniek van die linkerhand en -arm waarby die toonhoogte van 'n noot subtiel in 'n polsende ritme wissel. Hoewel verskillende dele van die hand of arm by die beweging betrokke kan wees, is die resultaat 'n beweging van die vingerpunt wat 'n geringe verandering in die trillende snaarlengte meebring, wat 'n golwing in die toonhoogte veroorsaak. Die meeste violiste ossilleer onder die noot, dit wil sê laer in toonhoogte as die eintlike noot, wanneer hulle vibrato gebruik, omdat geglo word dat die waarneming die hoogste toonhoogte in 'n wisselende klank bevoordeel.<ref>{{Cite book|title=String Builder, Book 3: Teacher's Manual |last=Applebaum |first=Samuel |year=1957 |publisher=Alfred Publishing |location=New York |isbn=978-0-7579-3056-0 |page=4 }}. "Now we will discipline the shaking of the left hand in the following manner: Shake the wrist slowly and evenly in 8th notes. Start from the original position and for the second 8th note the wrist is to move backward (toward the scroll). Do this in triplets, dotted 8ths and 16ths, and 16th notes. A week or two later, the vibrato may be started on the Violin. ... The procedure will be as follows: 1. Roll the finger tip from this upright position on the note, to slightly below the pitch of this note."</ref> Vibrato doen min of niks om 'n onsuiwer noot te verbloem; met ander woorde, verkeerd toegepaste vibrato is 'n slegte plaasvervanger vir goeie intonasie. Toonlere en ander oefeninge wat op intonasie gerig is, word tipies sonder vibrato gespeel om die werk makliker en doeltreffender te maak. Musiekstudente word dikwels geleer dat vibrato veronderstel word tensy dit anders in die musiek aangedui is. Dit kan 'n struikelblok wees vir 'n klassiek opgeleide violis wat in 'n styl wil speel wat min of geen vibrato gebruik, soos Barokmusiek in historiese styl en baie tradisionele ''fiddle''-style. Vibrato kan deur 'n gepaste kombinasie van vinger-, pols- en armbewegings voortgebring word. Deur die vingerpunt van die grypende vinger liggies heen en weer te rol, ontstaan vingervibrato. Een metode, ''handvibrato'' (of ''polsvibrato''), behels dat die hand by die pols heen en weer gekantel word om die ossillasie te bewerkstellig. 'n Ander metode, ''armvibrato'', moduleer die toonhoogte deur beweging van die hele onderarm by die elmboog met 'n vaste pols. 'n Kombinasie van hierdie tegnieke stel 'n speler in staat om 'n groot verskeidenheid klankeffekte voort te bring. Die "wanneer", "waarvoor" en "hoeveel" van vibrato is artistieke kwessies van styl en smaak, waarby verskillende onderwysers, musiekskole en musiekstyle verskillende vibratostyle verkies. Oordrewe vibrato kan byvoorbeeld hinderlik word. Akoesties gesproke het die interessantheid wat vibrato aan die klank toevoeg te doen met die manier waarop die mengsel van botone<ref>{{Cite web|url=http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207150243/http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |url-status=dead |archive-date=7 Februarie 2010 |title=The psychoacoustic secret of vibrato |first=Martin |last=Schleske |access-date=11 Februarie 2010 |quote=Accordingly, the sound level of each harmonic will have a periodically fluctuating value due to the vibrato.}}</ref> (of toonkleur) en die rigtingpatroon van die klankuitstraling met veranderinge in toonhoogte verander. Deur die klank ritmies na verskillende dele van die vertrek te "rig",<ref>{{Cite web | last=Curtin | first=Joseph | title=Weinreich and Directional Tone Colour | url=http://www.josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | date=April 2000 | work=Strad Magazine | access-date=23 Mei 2009 | quote=In the case of string instruments, however, not only are they strongly directional, but the pattern of their directionality changes very rapidly with frequency. If you think of that pattern at a given frequency as beacons of sound, like the quills of a porcupine, then even the slight changes in pitch created by vibrato can cause those quills to be continually undulating. | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062722/http://josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | archive-date=29 Mei 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://knutsacoustics.com/files/weinreich,-g.-directional-tone-color-jasa-1997.pdf |title=Directional tone color |last=Weinreich |first=Gabriel |date=16 Desember 1996 |publisher=Acoustical Society of America |quote=The effect can be visualized in terms of a number of highly directional sound beacons, all of which the vibrato causes to undulate back and forth in a coherent and highly organized fashion. It is obvious that such a phenomenon will help immensely in fusing sounds of the differently directed partials into a single auditory stream; one may even speculate that it is a reason why vibrato is used so universally by violinists—as compared to wind players, from the sound of whose instruments directional tone color is generally absent.}}</ref> voeg vibrato 'n "glans" of "lewendigheid" by die klank van 'n goed geboude viool. Vibrato word grootliks aan die oordeel van die violis oorgelaat. Verskillende soorte vibrato bring verskillende stemminge in 'n stuk, en die wisselende grade en style van vibrato is dikwels kenmerke wat by bekende violiste uitstaan. ==== Vibratotriller ==== 'n Vibrato-agtige beweging kan soms gebruik word om 'n vinnige [[triller]]effek te skep. Om hierdie effek uit te voer, word die vinger bo die vinger wat die noot gryp, net effens van die snaar af geplaas (stewig teen die grypende vinger gedruk) en 'n vibratobeweging uitgevoer. Die tweede vinger raak met elke ossillasie liggies aan die snaar bo die laer vinger, sodat die toonhoogte ossilleer op 'n manier wat soos 'n mengsel van wye vibrato en 'n baie vinnige triller klink. Dit gee 'n minder duidelike oorgang tussen die hoër en die laer noot en word gewoonlik as interpretatiewe keuse toegepas. Hierdie trillertegniek werk net goed vir halftoontrillers of trillers in hoë posisies (waar die afstand tussen die note kleiner is), aangesien dit vereis dat die trillende vinger en die vinger daaronder aan mekaar raak, wat die afstand wat getrill kan word, beperk. In baie hoë posisies, waar die trilafstand kleiner as die breedte van die vinger is, kan 'n vibratotriller die enigste opsie vir trillereffekte wees. ==== Flageolettone ==== [[Lêer:Violin sounds and techniques.ogg|duimnael|regs|Vioolklanke en -tegnieke: los snare (arco en pizzicato); A-majeur-toonleer (arco en pizzicato); begin van 'n A-majeur-toonleer met vibrato; A-majeur-toonleer col legno gespeel; natuurlike flageolettone van 'n A, E en 'n A; kunsmatige flageolet van A₇; flageolet-glissando op die A-snaar]] Deur die snaar liggies met 'n vingerpunt by 'n [[nodus (fisika)|nodus]] aan te raak, sonder om die snaar heeltemal vas te druk, en die snaar dan te tokkel of te stryk, ontstaan flageolettone (harmonieke of botone). In plaas van die normale toon klink 'n hoër noot. Daardeur word die grondfrekwensie gedemp en tril net die ooreenstemmende botone (byvoorbeeld die dubbele of drievoudige frekwensie wanneer die vinger by die helfte of by 'n derde van die snaarlengte geplaas word). Daar ontstaan fluitagtige tone. Elke nodus lê by 'n heeltallige deling van die snaar, byvoorbeeld halfpad of 'n derde langs die lengte van die snaar. 'n Instrument wat goed reageer, laat talle moontlike flageoletnodusse langs die lengte van die snaar klink. Flageolettone word in die musiek óf met 'n sirkeltjie bo die noot wat die toonhoogte van die flageolet bepaal, óf met ruitvormige nootkoppe aangedui. Daar is twee soorte: ''natuurlike flageolettone'' en ''kunsmatige flageolettone'' (ook ''valse flageolettone'' genoem). Natuurlike flageolettone word op 'n los snaar gespeel. Die toonhoogte van die los snaar wanneer dit getokkel of gestryk word, word die grondfrekwensie genoem. Flageolettone word ook ''botone'' of ''deeltone'' genoem. Hulle kom voor by heeltallige veelvoude van die grondtoon, wat die eerste harmoniek genoem word. Die tweede harmoniek is die eerste botoon (die oktaaf bo die los snaar), die derde harmoniek is die tweede botoon, en so voorts. Die tweede harmoniek lê in die middel van die snaar en klink 'n oktaaf hoër as die toonhoogte van die snaar. Die derde harmoniek verdeel die snaar in derdes en klink 'n oktaaf en 'n kwint bo die grondtoon, en die vierde harmoniek verdeel die snaar in kwarte en klink twee oktawe bo die eerste. Die klank van die tweede harmoniek is die helderste van almal, omdat dit 'n gemeenskaplike nodus met al die daaropvolgende ewe harmonieke (4de, 6de, ens.) het. Die derde en die daaropvolgende onewe harmonieke is moeiliker om te speel, omdat hulle die snaar in 'n onewe aantal trillende dele verdeel en nie so baie nodusse met ander harmonieke deel nie. Kunsmatige flageolettone is moeiliker om voort te bring as natuurlike, aangesien hulle behels dat die snaar gegryp én 'n flageolet op die gegrypte noot gespeel word. Met die ''oktaafraam'' (die normale afstand tussen die eerste en die vierde vinger in enige gegewe posisie) en die vierde vinger wat die snaar 'n kwart bo die gegrypte noot net aanraak, ontstaan die vierde harmoniek, twee oktawe bo die gegrypte noot. Vingerplasing en -druk, asook stoksnelheid, -druk en kontakpunt, is almal wesenlik om die gewenste flageolet te laat klink. Boonop moet in passasies met verskillende note as valse flageolettone die afstand tussen die grypende vinger en die flageoletvinger voortdurend verander, aangesien die afstand tussen die note oor die lengte van die snaar verander. Die ''flageoletvinger'' kan die snaar ook 'n groot terts bo die vasgedrukte noot aanraak (die vyfde harmoniek), of 'n kwint hoër ('n derde harmoniek). Hierdie flageolettone word minder algemeen gebruik; in die geval van die groot terts moet sowel die gegrypte noot as die aangeraakte noot effens hoog gespeel word, anders spreek die flageolet nie so geredelik aan nie. In die geval van die kwint is die strekking groter as wat vir baie violiste gemaklik is. In die algemene repertoire word breuke kleiner as 'n sesde nie gebruik nie. Verdelings tot 'n agtste word egter soms gebruik, en met 'n goeie instrument en 'n vaardige speler is verdelings so klein as 'n twaalfde moontlik. Daar is 'n paar boeke wat uitsluitlik aan die studie van vioolflageolettone gewy is. Twee omvattende werke is Henryk Heller se sewedelige ''Theory of Harmonics'', in 1928 deur Simrock gepubliseer, en Michelangelo Abbado se vyfdelige ''Tecnica dei suoni armonici'', in 1934 deur Ricordi gepubliseer. Uitgebreide passasies in kunsmatige flageolettone kom in die virtuose vioolliteratuur voor, veral van die 19de en vroeë 20ste eeu. Twee opvallende voorbeelde hiervan is 'n hele gedeelte van Vittorio Monti se ''Csárdás'' en 'n passasie omtrent in die middel van die derde deel van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Vioolkonsert. 'n Gedeelte van die derde deel van Paganini se Vioolkonsert nr. 1 bestaan uit dubbelgreeptertse in flageolettone. Wanneer snare verslyt, vuil en oud is, is die flageolettone moontlik nie meer suiwer in toonhoogte nie. Om dié rede vervang violiste hul snare gereeld. === Regterhand en klankkleur === Die snare kan laat klink word deur die hare van die strykstok, wat in die regterhand gehou word, daaroor te trek (''arco'') of deur hulle te tokkel (''pizzicato''), meestal met die regterhand. In sommige gevalle tokkel die violis snare met die linkerhand. Dit word gedoen om oorgange van pizzicato na arco te vergemaklik, en dit word ook in sommige virtuose vertoonstukke gebruik. Linkerhand-pizzicato word gewoonlik op los snare gedoen. Pizzicato word op al die instrumente van die vioolfamilie gebruik; die sistematiese studie van gevorderde pizzicatotegnieke is egter die verste ontwikkel in die jazzkontrabas, 'n styl waarin die instrument byna uitsluitlik getokkel word. Die regterarm, -hand en strykstok en die stoksnelheid is verantwoordelik vir toonkwaliteit, [[ritme]], [[dinamika (musiek)|dinamika]], artikulasie en die meeste (maar nie alle) veranderinge in [[toonkleur]]. Die speler trek die strykstok oor die snaar, wat die snaar laat tril en 'n aangehoue toon voortbring. Die natuurlike tekstuur van die perdehaar en die klewerigheid van die hars help die stok om die snaar te "gryp", en wanneer die stok oor die snaar getrek word, laat dit die snaar 'n toon klink. Stryk kan gebruik word om lang aangehoue note of melodieë voort te bring. In 'n strykersgroep kan 'n noot eindeloos volgehou lyk as die spelers in die groep op verskillende tye van strykrigting verander. Die strykstok kan ook gebruik word om kort, skerp nootjies te speel, soos herhaalde note, toonlere en arpeggio's, wat in baie musiekstyle 'n stuwende ritme verskaf. ==== Stryktegnieke ==== Die wesenlikste deel van die stryktegniek is die greep van die strykstok. Gewoonlik is die duim gebuig in die klein ruimte tussen die slof en die omwikkeling van die stok. Die ander vingers is ietwat eweredig oor die bokant van die stok verspreid. Die pinkie is gekrul, met die vingerpunt op die hout naas die skroef. Die viool bring harder note voort met groter stoksnelheid of meer gewig op die snaar. Die twee metodes is nie gelykwaardig nie, omdat hulle verskillende toonkleure voortbring; om op die snaar af te druk, is geneig om 'n harder, intenser klank te gee. 'n Harder klank kan ook verkry word deur die stok nader aan die kam te plaas. Die kontakpunt waar die stok die snaar kruis, beïnvloed ook die toonkleur. Om naby die kam te speel (''sul ponticello'') gee 'n intenser klank as gewoonlik en beklemtoon die hoër harmonieke, terwyl om met die stok oor die einde van die toets te speel (''sul tasto'') 'n delikate, eteriese klank gee wat die [[grondtoon]] beklemtoon. Shinichi Suzuki het die kontakpunt die "[[Fritz Kreisler|Kreisler]]-snelweg" genoem; 'n mens kan die verskillende kontakpunte as "bane" op die snelweg beskou. Die klankkleur kan dus deur die manier van stokvoering verreikend beïnvloed word: deur die mees uiteenlopende stryksnelhede by 'n baie veranderlike stokdruk, maar ook deur die plek van die stryk (nader aan die kam of nader aan die toets). Verskillende maniere van aanslag met die strykstok bring verskillende artikulasies voort. Daar is baie stryktegnieke wat elke speelstyl moontlik maak. Baie onderwysers, spelers en orkeste bestee baie tyd aan die ontwikkeling van tegnieke en die skep van 'n eenvormige tegniek binne die groep. Hierdie tegnieke sluit in legato-stryk ('n gladde, verbonde, aangehoue klank wat vir melodieë geskik is), ''collé'' en 'n verskeidenheid strykwyses wat korter note voortbring, waaronder ricochet, ''sautillé'', ''martelé'', ''spiccato'' en staccato. ==== Pizzicato ==== 'n Noot wat in die geskrewe musiek ''pizz.'' (afkorting vir ''pizzicato'') gemerk is, moet gespeel word deur die snaar met 'n vinger van die regterhand te tokkel in plaas van te stryk. (Die wysvinger word hier die meeste gebruik.) Soms word in orkespartye of virtuose solomusiek waar die stokhand besig is (of vir vertoon-effek) ''linkerhand-pizzicato'' aangedui met 'n + (plusteken) onder of bo die noot. By linkerhand-pizzicato word twee vingers op die snaar geplaas; die een (gewoonlik die wys- of middelvinger) word op die korrekte noot geplaas, en die ander (gewoonlik die ring- of pinkvinger) bo die noot. Die hoër vinger tokkel dan die snaar terwyl die laer een bly lê, wat die korrekte toonhoogte voortbring. Deur die krag van die tokkel te vergroot, kan die volume van die noot verhoog word. Pizzicato word in orkeswerke en in solo-vertoonstukke gebruik. In orkespartye moet violiste dikwels baie vinnig van arco na pizzicato oorskakel, en omgekeerd. ==== Col legno ==== 'n Aanduiding ''col legno'' ([[Italiaans]] vir "met die hout") in die geskrewe musiek vereis dat die snaar of snare met die stok van die strykstok geslaan word in plaas van dat die hare van die stok oor die snare getrek word. Hierdie stryktegniek word betreklik selde gebruik en lewer 'n gedempte, perkussiewe klank. Die spookagtige kwaliteit van 'n vioolgroep wat ''col legno'' speel, word in sommige simfoniese stukke benut, veral in die "Heksedans" van die laaste deel van [[Hector Berlioz]] se ''Symphonie fantastique''. Saint-Saëns se simfoniese gedig ''Danse macabre'' laat die strykersgroep die ''col legno''-tegniek gebruik om die klank van dansende geraamtes na te boots. "Mars" uit Gustav Holst se ''The Planets'' gebruik ''col legno'' om 'n herhaalde ritme in 5/4-tydmaat te speel. [[Benjamin Britten]] se ''The Young Person's Guide to the Orchestra'' vereis dit in die "[[slaginstrument|Perkussie]]"-variasie. [[Dmitri Sjostakowitsj]] gebruik dit in sy Veertiende Simfonie in die deel "In die Santé-gevangenis". Sommige violiste maak egter beswaar teen hierdie speelwyse, omdat dit die afwerking kan beskadig en die waarde van 'n goeie strykstok kan verminder, maar die meeste van hulle maak 'n kompromie deur minstens vir die duur van die betrokke passasie 'n goedkoop strykstok te gebruik. ==== Détaché, martelé en tremolo ==== ''Détaché'' is 'n gladde en egalige streek waarby die stoksnelheid en -gewig van die begin van die streek tot die einde dieselfde bly.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Simon|date=1999|title=Detache|journal=Strad|volume=110|pages=638|via=Music Index}}</ref> ''Martelé'', letterlik "gehamer", is 'n sterk geaksentueerde effek wat voortgebring word deur elke streek kragtig en plotseling los te laat. Martelé kan in enige deel van die stok gespeel word en word in die geskrewe musiek soms met 'n pylpunt aangedui. Tremolo is die baie vinnige herhaling (tipies van 'n enkele noot, maar soms van meer note), gewoonlik by die punt van die stok gespeel. Tremolo word met drie kort, skuins strepies deur die steel van die noot aangedui en word dikwels as klankeffek in orkesmusiek gebruik, veral in die Romantiese tydperk (1800–1910) en in operamusiek. ==== Demper ==== [[Lêer:Two mutes.jpg|duimnael|links|'n Geïmproviseerde wasgoedpen-demper en 'n rubber-oefendemper]] Deur 'n klein toestelletjie van metaal, rubber, leer of hout, 'n ''demper'' of ''sordino'', op die kam van die viool te plaas of daarteen aan te skuif (na gelang van die konstruksie), verkry 'n mens 'n sagter, ronder toon met minder hoorbare botone; die klank van 'n hele orkesstrykersgroep wat met dempers speel, het 'n gedempte karakter. Die demper verminder die trillingsamplitude van die kam en beperk sy eiefrekwensie; die gebruikte materiaal en die massa van die demper bepaal in watter mate die verskeidenheid klankkleure en die volume van die viool verminder word. Die resultaat is 'n gewild verminderde toon wat as "nasaal" of "gesluier" beskryf word. Die demper verander dus sowel die volume as die toonkleur van 'n viool. Die konvensionele Italiaanse aanduidings vir die gebruik van die demper is ''con sord.'' of ''con sordino'' ("met demper"), ''senza sord.'' ("sonder demper") en ''via sord.'' ("demper af"). Groter dempers van metaal, rubber of hout is algemeen beskikbaar en staan as ''oefendempers'' of ''hoteldempers'' bekend. Sulke dempers word gewoonlik nie by uitvoerings gebruik nie, maar om die klank van die viool in oefenruimtes soos hotelkamers te smoor. (Vir oefendoeleindes is daar ook die stomme viool, 'n viool sonder klankkas.) Sommige komponiste het oefendempers vir 'n spesiale effek gebruik, byvoorbeeld [[Luciano Berio]] aan die einde van sy ''Sequenza VIII'' vir soloviool. === Dinamika === By die linkeroor van die violis bereik die viool in ''ff'' ([[dinamika (musiek)|fortissimo]]) piekwaardes van meer as 110&nbsp;dB.<ref>''Safe and Sound''. Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin. Dortmund 2010, p. 24.</ref> Die dinamiese omvang van die instrument is redelik gebalanseerd. Op 6,5&nbsp;meter afstand is die klankpeil in ''pp'' ongeveer 43–45&nbsp;dB, terwyl in ''ff'' op dieselfde afstand ongeveer 73–80&nbsp;dB bereik word. === Toonsoorte === Nie alle toonsoorte is op die viool ewe goed uitvoerbaar nie. Toonsoorte waarin dikwels los snare gestryk word, is betreklik maklik om te speel. Die toonsoort beïnvloed ook die klank. In die Duitse uitgawe van die instrumentasieleer van [[Hector Berlioz]], deur [[Richard Strauss]] bewerk, staan daaroor: "Die viole skitter en speel gemakliker in die toonsoorte wat hulle die gebruik van die los snare toelaat."<ref name="Berlioz/Strauss"/> Berlioz het die toekenning van moeilikheidsgrade en klankkwaliteite aan toonsoorte wat op die viool gespeel word, tot die uiterste gevoer deur vir elke afsonderlike toonsoort aanduidings te probeer gee. In sy tabelle van 19 majeur- en 19 mineurtoonsoorte staan byvoorbeeld dat As-majeur "nie baie moeilik" is om te speel nie en "sag, gesluier, baie edel" klink; e-mineur is "maklik" om te speel en klink "skreeuend, gewoon". Sommige toonsoorte het Berlioz "byna onuitvoerbaar" genoem, enkeles selfs "onuitvoerbaar".<ref name="Berlioz/Strauss">[[Hector Berlioz]]: ''Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes.'' Schonenberger, Parys 1844, hier p. 33, [https://archive.org/details/grandtraitdins1843berl archive.org].<br />Duitse uitgawe: ''Instrumentationslehre von Hector Berlioz. Ergänzt und revidiert von Richard Strauss.'' Twee bande. Edition Peters, Leipzig 1905; hier band 1, pp. 61 e.v., [https://archive.org/details/instrumentations01berl archive.org].</ref> == Pedagogiek == Vioolspel kan reeds op 'n baie vroeë kinderleeftyd aangeleer word. Pedagoë is van mening dat 'n so vroeg moontlike begin, ongeveer op die ouderdom van drie tot ses jaar, in beginsel voordelig en vir 'n suksesvolle loopbaan sterk aan te beveel is. Daarom bestaan daar talle "kindervriendelike" vioolmetodes. 'n So vroeg moontlike begin met vioolspel is 'n vaste bestanddeel van die Suzuki-metode, genoem na sy ontwikkelaar Shinichi Suzuki. Vir die vroeë begin met klein hande en kort arms bestaan daar aangepaste instrumente in breukgroottes (sien [[#Groottes|Groottes]]). As 'n belangrike pedagogiese werk geld [[Leopold Mozart]] se ''Versuch einer gründlichen Violinschule'' van 1756. Mozart se vioolmetode is een van die belangrike bronne vir die studie van die historiese uitvoeringspraktyk. Nog vroeëre leerwerke stam uit die Baroktyd; so het Daniel Merck, Michel Corrette en Francesco Geminiani hulle vir die vioolpedagogiek verdienstelik gemaak. Giuseppe Tartini het in sy ''L'arte dell'arco'', wat 50 etudes bevat, die eerste leerwerk oor die stokvoering geskryf. Georg Philipp Telemann het vir sy leerlinge die "Metodiese sonates" geskep, waarin die stadige dele boonop met barokke versiering uitgeskryf is. Moderner en sistematiese leerwerke het in die vroeë 19de eeu in Frankryk ontstaan, na die stigting van die Paryse Konservatorium. Enkele vooraanstaande outeurs van sulke werke is Pierre Rode, Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer, Charles-Auguste de Bériot, Jacques Féréol Mazas en in Duitsland Louis Spohr. In die 20ste eeu speel veral die publikasies van Carl Flesch en Ivan Galamian 'n uitstaande rol. == Gebruik in musiek == [[Lêer:PalacioReal Stradivarius1.jpg|duimnael|regs|Stradivari-viool in die Koninklike Paleis van Madrid]] Die viool is nou met die ontwikkeling van die Europese musiek van die nuwe tyd verbonde en is dienooreenkomstig ryk met literatuur bedeel. Hier kan net 'n kort oorsig van sy veelsydige take gegee word. === Klassieke musiek === [[Lêer:Telemann - 2violin Sonata 1-1.ogg|duimnael|regs|'n [[Sonate]] vir twee viole van die Barokkomponis Telemann. As 'n betreklik tipiese Barokvioolkomposisie sou dit oorspronklik waarskynlik met minder vibrato uitgevoer gewees het.]] [[Lêer:Meditation from Thais - Bomsori Kim.opus|duimnael|regs|Die ''Méditation'' uit Massenet se opera ''Thaïs''. Die baie legato-speelstyl, met oorvloedige gebruik van portamento, rubato en vibrato en van die hoër registers van die instrument, is tipies van die vioolspel in die laat-Romantiese tydperk.]] Sedert die [[Barok]] is die viool om verskeie redes een van die belangrikste van alle instrumente in die klassieke musiek. Die toon van die viool staan bo ander instrumente uit, wat dit geskik maak om 'n melodielyn te speel. In die hande van 'n goeie speler is die viool uiters behendig en kan dit vinnige en moeilike reekse note uitvoer. Bekende violiste sluit in [[Hilary Hahn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en, meer onlangs, TwoSet Violin en Chloe Chua. ==== Solo- en konsertwerke ==== Belangrike werke vir soloviool (sonder begeleiding) was daar in die Baroktyd by die vleet; genoem kan word die 16 Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber vir viool in [[scordatura]] en die ses Sonates en Partitas vir soloviool van [[Johann Sebastian Bach]]. Hier is veral met dubbelgrepe die moontlikheid ten volle benut om op een viool verskeie stemme te laat klink. In die Klassisisme en die Romantiek was hierdie genre (net soos solowerke vir ander instrumente, afgesien van [[klavier]] of [[orrel]]) minder verbreid, hoewel dit in die 24 Caprices van [[Niccolò Paganini]] 'n verdere hoogtepunt bereik het. In die 20ste eeu het dit met die Solosonate van [[Béla Bartók|Bartók]], werke van [[Igor Strawinski|Strawinski]] en veral [[Eugène Ysaÿe]] 'n nuwe verbreiding beleef. Die eerste [[concerto|instrumentale konserte]] het aanvanklik ontwikkel uit die tydelike na vore tree van die konsertmeester uit die Barokse strykorkes (sien ook concerto grosso). Gou het die eerste as sodanig verklaarde vioolkonserte ontstaan, soos dié van Giuseppe Torelli, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] of Bach. Al drie groot Weense Klassici het vioolkonserte geskryf, so ook die belangrike Romantiese meesters (Paganini, Louis Spohr, [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Antonín Dvořák|Dvořák]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], [[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], [[Henri Vieuxtemps|Vieuxtemps]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Max Bruch|Bruch]], [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]) en baie latere komponiste soos [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Edward Elgar|Elgar]], Korngold, Bartók, [[Benjamin Britten|Britten]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]], [[Alban Berg|Berg]], Strawinski, [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] en [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]]. Vanaf die einde van die 19de eeu is enkele werke vir soloviool met orkesbegeleiding gekomponeer wat formeel vryer was en hulle van die suiwer ''konsert''-genre wou onderskei, soos die ''Symphonie espagnole'' van Édouard Lalo, [[Maurice Ravel|Ravel]] se "sigeuner"-rapsodie ''Tzigane'', die ''Poème'' van [[Ernest Chausson|Chausson]] of ''The Lark Ascending'' van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]]. ==== Kamermusiek ==== Byna geen werk van die stryker- of gemengde kamermusiek kom sonder viool of viole klaar nie. Die belangrikste genres is die vioolsonate, die triosonate, die stryktrio, die klaviertrio, die [[strykkwartet]], die klavierkwartet, die strykkwintet en die stryksekstet. In baie van hierdie besettings het die viool die belangrikste melodiestem. Sy dikwels konsertante take laat dit daarby die spreekwoordelike "eerste viool" speel. 'n Strykkwartet het, soos die orkes, partye vir eerste en tweede viool, asook 'n altvioolparty en 'n basinstrument, soos die tjello of, selde, die kontrabas. ==== Orkes ==== [[Lêer:Maximilian Pilzer (IMSO pp09).jpg|duimnael|regs|Konsertmeester van die New Yorkse Filharmoniese Orkes (1917)]] Viole maak 'n groot deel van 'n [[simfonie-orkes|orkes]] uit en word gewoonlik in twee groepe verdeel, bekend as die eerste en die tweede viole. Sedert die Baroktyd is daar in die orkes (soos in die strykkwartet) twee verskillende vioolpartye, wat meestal ''koraal'' beset is, dit wil sê deur verskeie spelers. Komponiste ken die melodie dikwels aan die eerste viole toe, tipies 'n moeiliker party wat hoër posisies gebruik. Die tweede viole speel daarenteen harmonie, begeleidingspatrone of die melodie 'n oktaaf laer as die eerste viole. In 'n groot besette Romantiese [[simfonie]] speel in die algemeen 16 eerste en 14 tweede viole, soms meer. Albei groepe word gewoonlik deur een of meer stemleiers aan die voorste lessenaar gelei. Heel voor in die eerste vioolgroep sit die eerste konsertmeester, wat soms solo's moet speel en 'n besondere verantwoordelikheid vir die hele orkes draag. Die uitdrukking "die eerste viool speel", in die sin van "bepaal wat gedoen moet word", verwys na die konsertmeester van die klassieke orkesordening, wat as stemleier die toon vir die ander violiste aangegee het (net so "die tweede viool speel" in die sin van "jou na ander moet skik, 'n ondergeskikte rol speel"). === Dansmusiek === In samehang met die solistiese loopbaan van die viool in die hofmusiek van die 17de eeu het dit die toonaangewende instrument by die begeleiding van danse geword. Balletmeesters het viool gespeel en die dansmeesterviool (pochette) gebruik om geselskapsdanse in te studeer. Deur die opkoms van die burgerlike dans in die 18de eeu het baie dansorkeste ontstaan wat in die kern uit twee viole (met bas) bestaan het. Die eerste het die melodie gespeel, die tweede het ritmes en akkoorde bygevoeg. Nog op die hoogtepunt van die Weense dansmusiek in die tyd van die [[Biedermeier]], met Joseph Lanner of [[Johann Strauss I|Johann Strauss (vader)]], het hulle die kern van die dansorkeste gevorm, en baie danselemente het in die konsertmusiek weerklink. [[Johann Strauss II|Johann Strauss (seun)]] is nog as kapelmeester met sy viool afgebeeld, hoewel hy hom toenemend op dirigeer en komponeer toegespits het. === Volksmusiek === [[Lêer:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|duimnael|Die Sweedse volksvioolspeler Hins Anders Ersson, deur Anders Zorn geskilder, 1904]] [[Lêer:Fiddler from Hungary.jpg|duimnael|Vioolspeler uit Hongarye]] Soos baie ander instrumente wat in die klassieke musiek gebruik word, stam die viool van verre voorouers af wat vir volksmusiek gebruik is. Na 'n fase van intensiewe ontwikkeling in die laat [[Renaissance]], grootliks in Italië, het die viool (in volume, toon en behendigheid) soveel verbeter dat dit nie net 'n baie belangrike instrument in die kunsmusiek geword het nie, maar ook baie aantreklik vir volksmusikante was, en uiteindelik baie wyd verspreid geraak het, waar dit soms vroeëre strykinstrumente verdring het. Etnomusikoloë het sy wydverspreide gebruik in Europa, Asië en die Amerikas waargeneem. Wanneer die viool as volksinstrument gespeel word, word dit in Engels gewoonlik 'n ''fiddle'' genoem (hoewel die term ''fiddle'' informeel gebruik kan word ongeag die musiekgenre), en dit word onderskei van die historiese vedel, wat 'n voorloper van die viool is. Wêreldwyd is daar verskeie snaarinstrumente, soos die draailier en die Apache-viool, wat ook ''fiddles'' genoem word. Volksvioolmusiek verskil van die klassieke daarin dat die wysies algemeen as dansmusiek beskou word<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001|title=Fiddling|last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|date=2009|website=okhistory.org|access-date=9 Februarie 2018}}</ref> en dat verskeie tegnieke gebruik word, soos bourdons, "shuffles" en versierings wat eie aan bepaalde style is. In baie volksmusiektradisies word die wysies nie neergeskryf nie, maar deur opeenvolgende geslagte musikante gememoriseer en oorgedra<ref name="OKHistory" /> in wat as die mondelinge tradisie bekend staan. Baie ''old-time''-stukke vereis kruisstemming, dit wil sê ander stemminge as die standaard GDAE. Sommige spelers van Amerikaanse volksvioolstyle (soos bluegrass of ''old-time'') laat die bokant van hul kam tot 'n effens platter kromming sny, wat tegnieke soos die "double shuffle" minder veeleisend vir die stokarm maak, aangesien dit die bewegingsomvang verminder wat nodig is om tussen dubbelgrepe op verskillende snaarpare af te wissel. Volksvioolspelers wat snare met 'n soliede staalkern gebruik, verkies moontlik 'n stertstuk met fynstemmers op al vier snare in plaas van die enkele fynstemmer op die E-snaar wat baie klassieke spelers gebruik. Die viool is in talle variante 'n tipiese instrument van die tradisionele musiek in onder andere [[Ierland]], [[Wallis]] (''ffidil''), [[Skotland]], [[Frankryk]], die Alpelande, [[Noorweë]] ([[Hardangerviool]]), [[Swede]], [[Pole]] (''skrzypce podwiązane'' in plaas van die ''mazanki'' wat in die 19de eeu gebruik is), [[Hongarye]], [[Roemenië]] (''vioară''), [[Slowakye]] (''husle''), [[Litaue]] (''smuikas''), [[Estland]] (''viiul'') en [[Griekeland]] (''violi''). === Jazz === Die vroegste verwysings na jazzuitvoerings met die viool as solo-instrument is uit die eerste dekades van die 20ste eeu gedokumenteer. Joe Venuti, een van die eerste jazzvioliste, is bekend vir sy werk met die kitaarspeler Eddie Lang in die 1920's. Sedertdien was daar baie improviserende violiste, waaronder Stéphane Grappelli, Stuff Smith, Eddie South, Regina Carter, Johnny Frigo, John Blake, Adam Taubitz, Leroy Jenkins, Didier Lockwood en Jean-Luc Ponty. Hoewel hulle nie primêr jazzvioliste is nie, het Darol Anger en Mark O'Connor 'n groot deel van hul loopbane aan jazz gewy. Die Switsers-Kubaanse violis Yilian Cañizares meng jazz met Kubaanse musiek.<ref name="NZZ">{{Cite news |url= http://www.nzz.ch/zuerich/zuercher_kultur/die-gunst-der-goetter-1.18150997 |title = Die Sängerin und Geigerin Yilian Cañizares in Moods |newspaper=Neue Zürcher Zeitung | date = 16 September 2013 | access-date = 12 Junie 2015}}</ref> Viole kom ook voor in ensembles wat orkesagtergrond vir baie jazzopnames verskaf. In die tango-orkes en in "sigeuner"-orkeste speel die viool eweneens 'n belangrike rol. In 'n [[big band]] ([[Engels]] vir "groot musiekgroep") word 'n viool selde gespeel. Deur die gebruik van 'n elektriese viool kan die viool egter goed in die big band geïntegreer word, waar dit selfs as solo-instrument bo die blaasklanke kan uitspeel. Met 'n vervormer kan die klank van die viool sterk gevarieer word, van 'n "klassieke klank" tot volledige vervorming soos by 'n elektriese kitaar. === Populêre musiek, rock en metal === [[Lêer:Lindsey Stirling.jpg|duimnael|regs|Lindsey Stirling tree by TEDx Berkeley op, 2012]] Tot minstens die 1970's het die meeste soorte populêre musiek strykersgroepe gebruik. Hulle is dwarsdeur die 1920's en vroeë 1930's uitgebreid in die populêre musiek gebruik. Met die opkoms van die swingmusiek, van 1935 tot 1945, is die strykersklank egter dikwels gebruik om die volheid van die big band-musiek aan te vul. Na die swing-era, van die laat 1940's tot die middel 1950's, het strykers in die tradisionele popmusiek begin herleef. Hierdie neiging het in die laat 1960's versnel, met 'n beduidende herlewing van die gebruik van strykers, veral in die soulmusiek. Populêre Motown-opnames van die laat 1960's en 1970's het sterk op strykers as deel van hul kenmerkende tekstuur gesteun. Met die opkoms van [[elektroniese musiek|elektronies geskepte musiek]] in die 1980's het die gebruik van viole afgeneem, aangesien gesintetiseerde strykersklanke wat deur 'n klawerbordspeler op 'n [[sintetiese klavier|sintetiseerder]] gespeel word, hul plek ingeneem het. In die oorblywende ligte musiek word die viool eerder selde as solo-instrument ingespan; elektronies voortgebragte strykerspassasies word daarenteen graag gebruik om 'n romantiese stemming te skep. Hoewel die viool baie min in die hoofstroom-[[rockmusiek]] gebruik is, het dit 'n geskiedenis in die progressiewe rock (byvoorbeeld Electric Light Orchestra, King Crimson, [[Kansas (rock-groep)|Kansas]], Gentle Giant). Aan die einde van die sestigerjare is deur die groep East of Eden vir die eerste keer 'n viool as solo-instrument in die rockmusiek ingespan (komponis: David Jack, vioolsolis: Dave Arbus). Die populariteit van crossover-musiek vanaf die laaste jare van die 20ste eeu het die viool na die arena van die populêre musiek teruggebring, met sowel elektriese as akoestiese viole wat deur populêre groepe gebruik word. Die Dave Matthews Band het die violis Boyd Tinsley. Die komplekse musiek van die Amerikaanse groep The Flock het rock, jazz, blues en ander style vermeng; hul violis Jerry Goodman, wat 'n elektries versterkte viool gespeel het, het later by die jazzrock-fusiegroep The Mahavishnu Orchestra aangesluit. Saul Davies van James, wat ook 'n kitaarspeler is, is deur die groep as violis aangewerf. Baie moderne violiste onderneem uitstappies in crossover-projekte (Nigel Kennedy, [[Anne-Sophie Mutter]]). [[Vanessa-Mae]] is bekend vir haar samesmelting van klassieke en populêre genres, wat sy "violin techno-acoustic fusion" noem; met haar sukses is sy in 2006 as die rykste vermaaklikheidskunstenaar onder 30 in die Verenigde Koninkryk aangewys.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4927490.stm |title=Vanessa-Mae tops young rich list |work=BBC News Online |date=21 April 2006 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Die viool is ook te vinde in groepe wat stilisties in die rigtings Middeleeuse rock, folk metal en [[folk rock]] beweeg, soos Flogging Molly, Fiddler's Green, Letzte Instanz, Volkstrott, Subway to Sally, Schandmaul en Skyclad; die gebruik van die viool spruit hier uit die agtergrond van sy gebruik in die tradisionele musiek. Die folk metal-groep Ithilien gebruik die viool uitgebreid in hul diskografie. Die progressiewe metal-groep Ne Obliviscaris het 'n violis, Tim Charles, in hul besetting.<ref>{{Cite web | url=https://www.facebook.com/NeObliviscarisBand/ | title=Ne Obliviscaris| website=[[Facebook]]}}</ref> Verder word die viool sporadies in die rock- en metalmusiek gebruik; voorbeelde daarvan is die groepe Yellowcard en Kansas uit die rock, asook Turisas, Dornenreich, Corvus Corax, Subway to Sally en My Dying Bride uit die metal. Deur die gebruik van 'n viool kry die musiek 'n eie karakter en word dit melodieser. Stylrigtings waarin die viool betreklik dikwels voorkom, as solo- sowel as ensemble-instrument, is buiten die reeds genoemde folk-crossover-style veral simfoniese rock en metal asook gothic en dark metal; by lewende optredes word soloviool en strykers om kosteredes dikwels deur sintetiseerders vervang. By Emilie Autumn domineer die viool op groot skaal; sy noem haar musiek self ''Violindustrial''. Onafhanklike kunstenaars soos Owen Pallett, The Shondes en Andrew Bird het ook tot groter belangstelling in die instrument bygedra.<ref name="ChicagoMag">{{cite web |first=Brian |last=Golden |work= Chicago Magazine | date=5 Desember 2017 |title=Andrew Bird Brings His Sweeping Symphony of Sounds to Chicago | url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2017/Andrew-Bird-Echolocations-River}}</ref> [[Indie (musiekgenre)|Indie]]-groepe het dikwels nuwe en ongewone verwerkings omhels, wat hulle meer vryheid gee om die viool te laat uitstaan as baie hoofstroomkunstenaars. Lindsey Stirling speel viool saam met elektroniese, dubstep- en trance-riffs en -ritmes, en het daarmee haar eie musiekgenre geskep.<ref name="hercampus">{{cite journal |last= Self |first= Brooke |date= 9 April 2011 |title= Lindsey Stirling—hip hop violinist |url= http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling%E2%80%94hip-hop-violinist |journal= Her Campus |archive-url= https://web.archive.org/web/20141205163809/http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling-hip-hop-violinist |archive-date= 2014-12-05 |url-status= live }}</ref> Eric Stanley improviseer op die viool met [[hip-hop-musiek|hip-hop]]-, pop- en klassieke elemente en instrumentale ritmes.<ref name="vh1">{{cite web |last= Tietjen |first= Alexa |url= http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410191820/http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |url-status= dead |archive-date= 10 April 2015 |title= Get Your Life From This Violin Freestyle Of Fetty Wap's "Trap Queen" |publisher= [[VH1]] |website= vh1.com |access-date= 13 Mei 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Martinez |first=Marc |title=Eric Stanley: Hip Hop Violinist (onderhoud) |url=https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515072003/https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-date=15 Mei 2015 |publisher=KTSP-TV, Phoenix |date=3 Oktober 2010 |work=Fox 10 News |access-date=11 Desember 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Die suksesvolle [[indierock]]- en barokpop-groep [[Arcade Fire]] gebruik viole uitgebreid in hul verwerkings.<ref>{{cite news|title=Arcade Fire – 10 of the best|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-12|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/17/arcade-fire-10-of-the-best}}</ref> === Arabiese en Persiese musiek === Die viool is vir sangbegeleiding, as solo-instrument en in ensembles in die Arabiese en Persiese musiek opgeneem, waar dit naas die Arabiese ''rababah'' gebruik word. In [[Noord-Afrika]] is die viool as ''kamān'' en in [[Turkye]] as ''kemen'' bekend (vergelyk Turks ''kemençe''). In [[Iran]] kan die viool sedert die begin van die 20ste eeu die klassieke repertoire van die spieslier ''kamānče'' oorneem. === Indiese klassieke musiek === [[Lêer:Akella Mallikarjuna Sarma playing the Violin in the Indian Carnatic Style.jpg|duimnael|regs|Akella Mallikarjuna Sarma speel viool in die Indiese karnatiese styl]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|regs|Die Suid-Indiese violiste Ganesh en Kumaresh]] Die Indiese viool, hoewel wesenlik dieselfde instrument as dié wat in die Westerse musiek gebruik word, verskil in sekere opsigte daarvan.<ref name="FirstPost">{{cite web |first=Suryasarathi |last=Bhattacharya |work= First Post | date=10 Desember 2017 |title=Violin virtuoso Dr L Subramaniam on how Indian classical music took on the world stage | url=https://www.firstpost.com/living/violin-virtuoso-dr-l-subramaniam-on-how-indian-classical-music-took-on-the-world-stage-4251501.html}}</ref> Die instrument word so gestem dat die IV- en III-snaar (G en D op 'n Westers gestemde viool) en die II- en I-snaar (A en E) sa–pa-pare (do–sol) is en dieselfde klink, maar 'n oktaaf uit mekaar, wat aan algemene scordatura- of kruisstemminge soos G₃–D₄–G₄–D₅ of A₃–E₄–A₄–E₅ herinner. Die tonika sa (do) is nie vas nie, maar word veranderlik gestem om by die sanger of leidende speler aan te pas. Die manier waarop die musikant die instrument hou, verskil ook tussen die Westerse en die Indiese musiek. In die Indiese musiek sit die musikant kruisbeen op die vloer met die regtervoet vorentoe uitgesteek. Die krul van die instrument rus op die voet, sodat die viool teen die bors gestut en skuins afwaarts gehou word. Hierdie posisie is wesenlik om goed te speel vanweë die aard van die Indiese musiek: die hand kan oor die hele toets beweeg en daar is geen vaste posisie vir die linkerhand nie, sodat dit belangrik is dat die viool in 'n stabiele, onbeweeglike posisie is. Die viool is in die klassieke musiek van Suid-Indië (die karnatiese musiek) die eerste keer deur Baluswami Dikshitar (1786–1859), 'n broer van die groot komponis Muthuswami Dikshitar, gespeel.<ref>V. V. Ramesh: [https://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html ''The Great Violin Maestros Of The Past.''] Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, November 1995.</ref> In die Suid-Indiese klassieke musiek is die viool naas die vina die belangrikste snaarinstrument. Die eerste afbeeldings van viole in Indië word in die paleis van [[Tipu Sultan]] (1750–1799) gevind, wat met Frankryk verbonde en andersins in Europese tegniek geïnteresseerd was. Bekende Suid-Indiese violiste is Kunnakudi Vaidyanathan (1935–2008), Mysore Manjunath, Ganesh en Kumaresh, en L. Subramaniam. In Noord-Indië het die [[Bengale|Bengaalse]] komponis Nidhu Babu (1741–1839) moontlik as eerste die viool vir die begeleiding van sy Akhrai-liedere in [[Kolkata]] ingespan. Die beroemdste Noord-Indiese violis was Vishnu Govind Jog (1922–2004). === Suidoos-Asië === In [[Mianmar]] het die Europese viool, wat daar ''tayaw'' genoem word, die plek ingeneem van 'n driesnarige vioolagtige instrument wat in die 19de eeu bespeel is. Die viool het in die 17de eeu saam met die Portugese die [[Maleise Argipel|Maleise Eilande]] bereik. In [[Maleisië]] word die Europese viool (''biola'') in verskeie musiekstyle gebruik, onder andere saam met die tokkelluit ''gambus'' in die begeleidingsensemble van die ''zapin''-dansvertonings. In [[Indonesië]] kom die viool (''biola'') in enkele streeksvolksmusiekstyle voor, maar dit het die spieslier ''rebab'' wat in die Javaanse [[gamelan]] gespeel word, nie vervang nie. Op die [[Filippyne]] speel die ''biyolin'', wat in die 17de eeu deur die Spanjaarde meegebring is, in sommige streke Europese melodieë in die volksmusiek. == Elektriese viole == [[Lêer:Transformation.JPG|duimnael|upright=1.2|Akoestiese en elektriese viole]] '''Elektriese viole''' het 'n [[magnetisme|magnetiese]] of [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemer wat die snaartrilling in 'n elektriese sein omskakel. 'n Kabel of draadlose sender stuur die sein na 'n versterker of 'n klankstelsel. Elektriese viole word gewoonlik as sodanig gebou, maar 'n opnemer kan ook aan 'n konvensionele akoestiese viool aangebring word. 'n Elektriese viool met 'n resonerende klankkas wat onafhanklik van die elektriese elemente 'n hoorbare klank voortbring, kan 'n ''elektro-akoestiese viool'' genoem word. Om as akoestiese viool doeltreffend te wees, behou elektro-akoestiese viole 'n groot deel van die resonerende klankkas van die viool en lyk hulle dikwels soos 'n akoestiese viool. Die klankkas kan in helder kleure afgewerk en van alternatiewe materiale in plaas van hout gemaak wees. Hierdie viole moet moontlik by 'n instrumentversterker of klankstelsel aangesluit word. Sommige tipes het 'n stil opsie wat die speler toelaat om oorfone te gebruik wat aan die viool gekoppel is. Daar is vandag ook viole sonder 'n klankkas wat slegs opnemers het en 'n oudiosein lewer wat per kabel of radio oorgedra word; die voordele is dat die musikant nie voor 'n mikrofoon hoef te staan nie en dat daar geen gevaar van terugkoppeling is wanneer die versterkte klank na die instrument terugkom nie. Die eerste spesiaalgeboude elektriese viole dateer uit 1928 en is deur Victor Pfeil, Oskar Vierling, George Eisenberg, Benjamin Miessner, George Beauchamp, Hugo Benioff en Fredray Kislingbury gemaak. Hierdie viole kan, net soos 'n elektriese kitaar, by effekeenhede ingeprop word, insluitend vervorming, wah-wah-pedaal en [[weergalming]]. Aangesien elektriese viole nie op snaarspanning en resonansie aangewese is om hul klank te versterk nie, kan hulle meer snare hê. Vyfsnarige elektriese viole is byvoorbeeld by verskeie vervaardigers beskikbaar, en 'n sewesnarige elektriese viool (met drie laer snare wat die omvang van die tjello dek) is ook beskikbaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |publisher=Jordan Music |title=7String Violin Harlequin finish |access-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227173942/http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead}}</ref> Die meerderheid van die eerste elektriese violiste was musikante wat jazzfusie (byvoorbeeld Jean-Luc Ponty) en populêre musiek gespeel het. == Verwante instrumente == 'n Groter en laer klinkende bouvorm van die vioolinstrumente is die [[altviool]], ook viola genoem. Tot dieselfde familie behoort die [[tjello]], wat met die hals na bo en met die voorkant van die speler af weg gespeel word, terwyl die speler op 'n stoel sit. Die [[kontrabas]] het sowel boukundige eienskappe van die gambas, waartoe dit (as ''contrabasso da gamba'') eens gereken is, as van die vioolfamilie (''Contra-Bass-Geig''). Dit word meestal staande gespeel. Kleiner en handiger vorme van die viool word kleinviole genoem. Daartoe behoort die dansmeesterviool (pochette), die violino piccolo, die korthalsviool en die rebec. 'n Streeksvariant van 'n kleinviool is die ''złóbcoki'' wat in die Suid-Poolse Karpate gespeel word. Tot die eenvoudiger vioolvorme wat in streeksvolksmusiek gespeel word, behoort die Sorbiese viool en enkele variante van die Slowaakse ''husle''. Net in naam verwant is die Mongoolse perdekopviool. Die Strohviool is 'n vorm van die viool wat in 1899 in Londen deur Johannes Matthias Augustus Stroh ontwikkel is en sonder resonansiekas klaarkom. Die klank word in plaas daarvan met 'n hefboom onder die kam afgeneem en oor 'n membraan van geelkoper na 'n tregter van dieselfde metaal gelei. Hierdie instrument word ook fonoviool genoem, aangesien dit oorspronklik vir die gerigte klankuitstraling by [[fonograaf]]- en [[grammofoon]]opnames ontwikkel is, omdat gewone viole vir die destydse opnametegniek (nog sonder elektroniese versterkers) te sag was. In 1925 het die ingenieur Willy Tiebel van Markneukirchen die Strohviool verder ontwikkel deur 'n tweede tregter aan te bring wat na die oor van die musikant wys om die kontrole van sy spel te vergemaklik. Albei instrumente is deur die massiwiteit van die gebruikte onderdele so swaar dat hulle net met 'n ondersteunende steun onder die skroefkas gespeel kan word. 'n Historiese oefeninstrument was die plankviool wat deur Mozart genoem word. == Egtheidsbepaling == Egtheidsbepaling van 'n viool is die proses waarby die bouer en die vervaardigingsdatum van 'n viool vasgestel word. Dit kan 'n belangrike proses wees, aangesien beduidende waarde geheg kan word aan viole wat deur bepaalde bouers of op bepaalde tye en plekke gebou is. Ontleding van die ontwerp, die model, die eienskappe van die hout en die tekstuur van die lak kan gebruik word om 'n viool se egtheid te bepaal.<ref>{{Cite web |author=Smithsonian Institution |title=General Information on Violin Authentication and Appraisals |url=https://www.si.edu/spotlight/violins/appraisals |access-date=2023-05-27 |website=Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Vervalsing en ander vorme van [[bedrog|bedrieglike]] voorstelling kan gebruik word om die waarde van 'n instrument op te blaas. == Viole in sprokies == In [[sprokie]]s kom viole betreklik dikwels voor, dikwels met die magiese uitwerking dat elkeen wat dit hoor, moet dans, of hy wil of nie: byvoorbeeld in die Grimm-sprokies ''Der wunderliche Spielmann'', ''Fundevogel'', ''Der Liebste Roland'', ''Der Jude im Dorn'' en ''Vom klugen Schneiderlein''. Die [[Roma]]-sprokie ''Die Erschaffung der Geige'' vertel hoe die viool in die wêreld gekom het. == Sien ook == {{Div col}} * [[Lys van musiekinstrumente]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Stradivarius]] * [[Snaarinstrument]] {{Div col end}} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Paul O. Apian-Bennewitz: ''Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung''. Simon & Wahl, Egweil 1998, {{ISBN|3-923330-34-0}} (herdruk van die uitgawe Weimar 1892). * Alberto Bachmann: ''An Encyclopedia of the Violin''. Da Capo Press, 1965/1990, {{ISBN|0-306-80004-7}}. * Sam Bardfeld: ''Latin Violin''. {{ISBN|0-9628467-7-5}}. * James Beament: ''The Violin Explained – Components, Mechanism and Sound''. Clarendon Press, 1992/1997, {{ISBN|0-19-816623-0}}. * Jennifer A. Charlton: ''Viols, Violins and Virginals''. Ashmolean Museum, 1985, {{ISBN|0-907849-44-X}}. * Chris Coetzee: ''Violin – An Easy Guide''. New Holland Publishers, 2003, {{ISBN|1-84330-332-9}}. * Lothar Cremer: ''Physik der Geige.'' Hirzel, Stuttgart 1981, {{ISBN|3-7776-0372-4}}. * Flavio Dassenno: ''Per gli occhi e 'l core. Strumenti musicali nell'arte''. 2004 ('n volledige oorsig van die Brescia-skool volgens die jongste navorsing en dokumente). * Flavio Dassenno: ''Gasparo da Salò architetto del suono''. Comune di Salò, Cremonabooks, 2009 ('n katalogus van 'n uitstalling oor die lewe en werk van die meester). * Elmar Doflein, Erich Doflein: ''Der Anfang des Geigenspiels.'' Schott, Mainz 1990. * Stefan Drees (red.): ''Lexikon der Violine.'' Laaber-Verlag, Laaber 2004, {{ISBN|3-89007-544-4}}. * George Dubourg: ''The Violin''. Robert Cocks & Co., 1854. * Franz Farga: ''Violins & Violinists''. Rockliff Publishing Corporation Ltd., 1950. * Neville H. Fletcher, Thomas Rossing: ''The Physics of Musical Instruments.'' Springer-Verlag, New York 1991, {{ISBN|0-387-96947-0}}. * Ivan Galamian: ''Principles of Violin Playing and Teaching''. Shar Products Co., 1999, {{ISBN|0-9621416-3-1}}. * Dominic Gill (red.): ''The Book of the Violin''. Phaidon, 1984, {{ISBN|0-7148-2286-8}}. * Laurent Grillet: ''Les ancêtres du violon et du violoncelle''. Parys 1901. * Wernfried Güth: ''Einführung in die Akustik der Streichinstrumente.'' Hirzel, Stuttgart/Leipzig 1995, {{ISBN|3-7776-0644-8}}. * Edward Heron-Allen: ''Violin-Making as it was, and is''. Ward Lock Limited, 1885/1994, {{ISBN|0-7063-1045-4}}. * William Henry Hill, Arthur F. Hill, Alfred Ebsworth Hill: ''Antonio Stradivari, his life and work, 1644–1737''. Dover Publications, 1902/1963, {{ISBN|0-486-20425-1}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Musical Acoustics, Part I: Violin Family Components'' (Benchmark Papers in Acoustics 5). Dowden, Hutchinson & Ross, 1975, {{ISBN|0-471-42540-0}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Research Papers in Violin Acoustics 1975–1993''. Twee bande. Acoustical Society of America, 1997, {{ISBN|1-56396-609-3}}. * Erik Jansson: ''Acoustics for Violin and Guitar Makers.'' [https://www.speech.kth.se/music/acviguit4/index.html speech.kth.se]. * Mark Katz: ''The Violin: A Research and Information Guide''. Routledge, 2006, {{ISBN|0-8153-3637-3}}. * Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition.'' 6de uitgawe. Atlantis Musikbuchverlag, Zürich 2002, {{ISBN|3-254-00147-8}}. * Muthuswamy Lalitha: ''Violin techniques in Western and South Indian classical music: a comparative study''. Sundeep Prakashan, 2004, {{ISBN|9788175741515}}. * Eduard Melkus: ''Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels.'' 3de uitgawe. Schott, Mainz 2000, {{ISBN|3-7957-2359-0}}. * [[Yehudi Menuhin]]: ''The Violin''. Flammarion, 1996, {{ISBN|2-08-013623-2}}. * Yehudi Menuhin, William Primrose: ''Violine und Viola'' (= ''Yehudi Menuhins Musikführer''). Edition Bergh im Ullstein, Frankfurt am Main 1993, {{ISBN|3-7163-0175-2}}. * Otto Möckel: ''Geigenbaukunst.'' 8ste uitgawe. Nikol, Hamburg 2005, {{ISBN|3-937872-09-4}}. * [[Leopold Mozart]]: ''Versuch einer gründlichen Violinschule.'' Faksimilee. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1238-8}}. * Jo Nardolillo: ''The Canon of Violin Literature''. Scarecrow Press, 2012, {{ISBN|0-8108-7793-7}}. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell.'' Schott, Mainz 2003, {{ISBN|3-7957-5535-2}}. * Stefano Pio: ''Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630''. Venice Research, Venesië 2012, {{ISBN|978-88-907252-0-3}}. * Stefano Pio: ''Violin and Lute Makers of Venice 1640–1760''. Venice Research, Venesië 2004, {{ISBN|978-88-907252-2-7}}. * Stefano Pio: ''Liuteri & Sonadori, Venice 1750–1870''. Venice Research, Venesië 2002, {{ISBN|978-88-907252-1-0}}. * Stewart Pollens: ''The Violin Forms of Antonio Stradivari''. Peter Biddulph, Londen 1992, {{ISBN|0-9520109-0-9}}. * Heike Prange: ''Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel.'' 2de uitgawe. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1900-5}}. * Roberto Regazzi: ''The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments''. Florenus, Bologna 1990, {{ISBN|88-85250-01-7}}. * Theodore Rowland-Entwistle: ''The Violin''. Dover Publications, 1967/1974, {{ISBN|0-340-05992-3}}. * Karl Roy: ''The Violin: Its History and Making''. 2006, {{ISBN|978-1-4243-0838-5}}. * William Sandys, Simon Andrew Forster: ''History of the Violin''. Dover Publications, 2006, {{ISBN|0-486-45269-7}}. * David Schoenbaum: ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''. W.W. Norton & Company, New York 2012, {{ISBN|9780393084405}}. Duitse vertaling: ''Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt''. Bärenreiter/Metzler, Stuttgart 2015, {{ISBN|978-3-476-02558-6}}. * Robin Stowell: ''Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries''. Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-23279-1}}. * Robin Stowell: ''The Early Violin and Viola''. Cambridge University Press, 2001, {{ISBN|0-521-62555-6}}. * Patricia Strange, Allen Strange: ''The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques''. University of California Press, 2001, {{ISBN|0-520-22409-4}}. * David Templeton: [https://web.archive.org/web/20081024062309/http://www.stringsmagazine.com/issues/Strings105/coverstory.html ''Fresh Prince: Joshua Bell on composition, hyperviolins, and the future'']. Strings magazine, Oktober 2002, nr. 105. * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * Diana Young: [http://www.media.mit.edu/~young/publications/Young_Dissertation_2007.pdf ''A Methodology for Investigation of Bowed String Performance Through Measurement of Violin Bowing Technique'']. PhD-proefskrif, M.I.T., 2007. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Violins}} * [https://www.br-klassik.de/video/br-klassik-die-seele-der-geige-100.html ''Die Seele der Geige.''] TV-dokumentêr van Benedikt Schulte; BR en EuroArts Music in samewerking met ARTE, 2017 (Duits). * [http://www.schleske.de/unsere-forschung/einfuehrung-geigenakustik.html Inleiding tot die vioolboukuns en die akoestiese vioolnavorsing – multimediale handboek ''Akustik der Geige''] (Duits) * [http://www.museum-markneukirchen.de/streich.htm Musikinstrumentenmuseum Markneukirchen] (Duits) * [https://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Inleiding tot die vioolakoestiek en talle artikels] (Engels) * [https://www.earlyviolin.com/deutsch/home/ Rekonstruksies van vroeë viole] (Duits) * [https://www.estastrings.org.uk/ European String Teachers Association] (Engels) {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] b4t3b7ufbk9hndwex0qjsuamapxlbvb 2966101 2966067 2026-09-10T09:20:34Z Pynappel 70858 2966101 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viool | names = [[Fiddle]] | image = Violin VL100.png | image_capt = 'n Standaard moderne viool, van bo en van die kant gesien. | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrment]] deur 'n [[boog (musiek)|boog]] geklink | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[File:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * [[Viol]]familie (sommige historici argumenteer dat die [[kontrabas]] uit die basviol ontwikkel het) | musicians = *[[Lys van violiste]] | builders = *[[Lys van luitmakers]] | sound sample = <div style="text-align:center">[[File:Violin sounds and techniques.ogg]]<br />Opname van 'n violis wat verskillende klanke van die viool demonstreer.</div> }} [[Lêer:Violin case.jpg|duimnael|regs|'n Viool en strykstok in hul kassie]] Die '''viool''' is 'n [[snaarinstrument]] met vier snare wat hoofsaaklik met 'n strykstok bespeel word. Dit is die kleinste en dus hoogste (sopraan-) instrument wat algemeen in die vioolfamilie gebruik word, wat ook die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] insluit. Kleiner vioolagtige instrumente soos die violino piccolo en die pochette bestaan, maar word feitlik nie meer gebruik nie. Die vier snare (soms vyf){{Voetnota|Viole met ses, sewe of meer snare bestaan, maar is skaars en moet elektronies versterk word.}} word gewoonlik in reine [[kwint]]e op die note g, d¹, a¹ en e² gestem. Die klank word voortgebring deur die snare met die hare van 'n strykstok in trilling te bring ({{lang-it|coll'arco}}) of deur dit met die vingers te tokkel ({{lang-it|pizzicato}}); in besondere gevalle word die snare ook met die houtstok van die strykstok ({{lang-it|col legno}}) of met die strykstokhare geslaan ({{lang-it|battuto}}). Die hol houtklankkas dien om die geluid van die trillende snare te versterk. Die viool word deurgaans bespeel deur die instrument tussen ken en skouer te klem en met die vingers van die linkerhand die snare teen die [[ebbehout]]toets vas te druk om sodoende die snaar te verkort en die gewenste [[toonhoogte]] weer te gee. Die speler van 'n viool is 'n violis(te). Iemand wat viole bou of herstel, is 'n vioolbouer, en iemand wat strykstokke maak of herstel, 'n strykstokmaker. Die viool is 'n belangrike instrument in 'n wye verskeidenheid musiekgenres. Dit speel die prominentste rol in die tradisie van die Westerse [[klassieke musiek]], sowel in ensembles (van kamermusiek tot [[simfonie-orkes|orkeste]]) as as solo-instrument, en in alle tydperke van die musiekgeskiedenis sedert die ontstaan van die viool is belangrike werke daarvoor geskryf. Die viool is ook belangrik in baie soorte volksmusiek, insluitend countrymusiek en bluegrass, en in [[jazz]]. Elektriese viole met soliede lywe en [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemers word in sommige vorme van [[rockmusiek]] en jazzfusie gebruik, waar die opnemers by versterkers en luidsprekers ingeprop word. Die viool is in baie nie-Westerse musiekkulture opgeneem, insluitend Indiese en Iranse musiek. In [[Engels]] word die instrument dikwels ''fiddle'' genoem, veral in volksmusiek, maar ook ongeag die soort musiek wat daarop gespeel word.{{Voetnota|Die verskil tussen 'n ''fiddle'' en 'n ''violin'' lê eenvoudig in die musiekstyl waarvoor dit gebruik word. Violiste speel gewoonlik klassieke musiek, soos in orkeste en strykkwartette, terwyl ''fiddlers'' gewoonlik volksmusiek, countrymusiek en ander tradisionele musiek speel. Violiste hou die strykstok aan sy uiterste punt vas om die volle lengte te kan gebruik, terwyl sommige ''fiddlers'' dit hoër op vashou om vinnige bewegings en "spronge" te vergemaklik.}} Die viool het in die 16de eeu in [[Italië]] ontstaan, met verdere wysigings in die 18de en 19de eeu wat die instrument 'n kragtiger klank en groter draagvermoë gegee het. In Europa het dit as grondslag gedien vir die ontwikkeling van ander snaarinstrumente wat in die Westerse klassieke musiek gebruik word, soos die altviool.<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Jhujhar|title=Interview: Kala Ramnath|url=https://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603030520/http://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-date=2014-06-03|website=News X|publisher=YouTube|access-date=5 September 2015}}</ref><ref name="heron">{{cite book |last1=Allen |first1=Edward Heron |title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument |date=1914 |publisher=E. Howe}} Besoek op 5 September 2015.</ref><ref>{{cite book |last1=Choudhary |first1=S.Dhar |url=https://books.google.com/books?id=dUQWMwEACAAJ&q=history+violin+India |title=The Origin and Evolution of Violin as a Musical Instrument and Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music: In search of the historical roots of violin |date=2010 |publisher=Ramakrisna Vedanta Math |isbn=978-9380568065 |access-date=5 September 2015}}</ref> Violiste en versamelaars stel veral die historiese instrumente op prys wat van die 16de tot die 18de eeu deur die families [[Antonio Stradivari|Stradivari]], [[Guarneri]], Guadagnini en Amati in [[Brescia]] en [[Cremona]] (Italië) en deur [[Jacob Stainer]] in [[Oostenryk]] gebou is. Volgens hul reputasie het die kwaliteit van hul klank alle pogings om dit te verklaar of na te maak, weerstaan, hoewel hierdie opvatting betwis word.<ref name="NYT-201430407">{{cite news |last=Belluck |first=Pam |date=7 April 2014 |title=A Strad? Violinists Can't Tell |url=https://www.nytimes.com/2014/04/08/science/a-strad-violinists-cant-tell.html |access-date=9 April 2014 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Joyce |first=Christopher |year=2012 |title=Double-Blind Violin Test: Can You Pick The Strad? |url=https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2012/01/02/144482863/double-blind-violin-test-can-you-pick-the-strad?sc=fb&cc=fp |access-date=2012-01-02 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Groot getalle instrumente kom van minder bekende bouers, en nog groter getalle massavervaardigde kommersiële "handelsviole" uit huisnywerhede in streke soos [[Sakse]], [[Boheme]] en Mirecourt. Baie van hierdie handelsinstrumente is destyds deur Sears, Roebuck and Co. en ander massahandelaars verkoop. Die onderdele van 'n viool word gewoonlik van verskillende soorte [[hout]] gemaak. Viole kan met snare van derm, Perlon of ander sintetiese materiaal, of van [[staal]] besnaar word. == Etimologie == Die woord ''viool'' gaan terug op die Italiaanse {{lang|it|violino}}, 'n [[verkleinwoord]] van ''[[altviool|viola]]''.<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=violin |title=Violin |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die manlike verkleinvorm ''violino'' is sedert die vroeë 16de eeu geattesteer en het uiteindelik in Italiaans die oorhand gekry as benaming vir die instrument; die woord is in die 17de eeu uit Italiaans in Duits ontleen, waar die vroulike vorm ''Violine'' gevestig geraak het.<ref name="dwds-violine">''Violine.'' In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'' (DWDS), [https://www.dwds.de/wb/Violine dwds.de]. Die etimologie wat daar aangegee word, is woordeliks dieselfde as die inskrywing in Wolfgang Pfeifer: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.'' 2de uitgawe. Akademie-Verlag, Berlyn 1993.</ref><ref>''Violine.'' In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsches Wörterbuch.'' Band 26, kol. 367–368.</ref> Toe vroeë vorme van die viool ongeveer 10 tot 15 jaar na die eerste gedokumenteerde viola da gambas (1495) ontwikkel het, is hulle nog met uiteenlopende terme soos ''lira'', ''violetta'' of ''viola'' aangedui.<ref>{{cite book |last=Ravasio |first=Ugo |title=Gasparo da Salo e la liuteria bresciana |publisher=Editrice Turris Cremona |location=Brescia |year=1990}}</ref> In Engels is die woord ''violin'' in die 1570's die eerste keer gebruik.<ref name="auto"/> Die term ''viola'' kom uit Italiaans en Oud-Provensaals ''viola'', wat weer van die [[Latyn|Middeleeus-Latynse]] {{lang|la|vitula}} ('snaarinstrument') afkomstig is, moontlik van Vitula, die Romeinse godin van vreugde, of van die verwante Latynse werkwoord {{lang|la|vitulari}}, 'van vreugde uitroep'.<ref name="auto1">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=viola&allowed_in_frame=0 |title=Viola |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die verwante term ''viola da gamba'' ('basviool', 1724) beteken letterlik ''''n viola vir die been'' (om tussen die bene te hou),<ref name="auto1"/> terwyl die viool die "moderne vorm van die kleiner, Middeleeuse viola da braccio" ('armviool') is.<ref name="auto"/> Die woord ''vedel'' is verwant aan [[Oudnoors]] {{lang|non|fiðla}}, [[Middelnederlands]] {{lang|dum|vedele}}, [[Nederlands]] {{lang|nl|vedel}}, Oudhoogduits {{lang|goh|fidula}} en [[Duits]] {{lang|de|Fiedel}}; maar die herkoms bly onduidelik. Te oordeel aan die klank en betekenis, blyk die Middeleeus-Latynse ''vitula'' die waarskynlikste oorsprong te wees.<ref name="ety">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=fiddle |title=Fiddle |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref><ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/vedel Etymologiebank.nl s.v. vedel]</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers en vroeë getuienisse === [[Lêer:Palazzo costabili, sala del tesoro, affreschi del garofalo, 10.JPG|duimnael|links|Vroeë afbeelding van 'n viool in [[Ferrara]] (omstreeks 1508)]] [[Lêer:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|duimnael|regs|Die koepel van die Madonna dei Miracoli in Saronno, Italië, met engele wat viool, altviool en tjello speel, dateer uit 1535 en is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie.]] [[Lêer:Rekonstruktion Ferrari Violine.jpg|duimnael|regs|Moderne rekonstruksie van 'n vroeë viool na Gaudenzio Ferrari]] Die vroegste snaarinstrumente is meestal getokkel (byvoorbeeld die Griekse [[lier]]). Tweesnarige strykinstrumente, wat regop gespeel en met perdehaar besnaar en gestryk is, het moontlik in die nomadiese ruiterkulture van [[Sentraal-Asië]] ontstaan, in vorme wat sterk aan die hedendaagse [[Mongolië|Mongoolse]] morin khuur en die [[Kasakstan|Kazakse]] kobyz herinner. Soortgelyke en afwykende tipes is waarskynlik langs die oos-wes-handelsroetes uit Asië na die [[Midde-Ooste]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC |title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |last=Hoffman |first=Miles |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1997 |isbn=978-0618619450}}</ref> en die [[Bisantynse Ryk]] versprei.<ref name="Grillet29">{{Cite book |last=Grillet |first=Laurent |title=Les ancêtres du violon et du violoncelle |volume=1 |year=1901 |location=Parys |page=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: ''On Concepts and Classifications of Musical Instruments.'' Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990.</ref> Die rebec, die vedel en die lira da braccio word algemeen as die voorouers van die viool beskou,<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-cello/8C1492C022422732B6859906BFDF2A5C ''The Cambridge Companion to the Cello''.]</ref> hoewel verskeie bronne alternatiewe moontlikhede vir die oorsprong van die viool aanvoer, soos Noord- of Wes-Europa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ|title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies|first=Kathleen|last=Schlesinger|year=1914|page=221|publisher=W. Reeves}}</ref><ref name="auto2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand|title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations|first1=William|last1=Sandys|first2=Simon Andrew|last2=Forster|year=1864|publisher=William Reeves|location=Londen|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ|title=Catechism of musical history|first=Hugo|last=Riemann|year=1892|publisher=Augener & Company|page=27}}</ref> Die eerste vioolbouers het waarskynlik by verskeie ontwikkelings van die Bisantynse lira geleen, waaronder die vielle (ook bekend as die ''fidel'' of ''viuola'') en die ''lira da braccio''.<ref name="Grillet29"/><ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins |date=Oktober 2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22}}</ref> Omdat geen instrumente uit die ontstaanstyd van die vioolinstrumente behoue gebly het nie, is 'n mens vir daardie tydperk aangewese op afbeeldings in die kuns van Noord-Italië. Die vroegste skilderye met vioolinstrumente het vanaf 1508 in Ferrara ontstaan. Verdere afbeeldings tot in die 1530's word buiten Ferrara in Finalpia, Parma, [[Padua]], die omgewing van [[Milaan]] en in [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]] gevind.<ref name="Meucci">{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7}}</ref> Die naaste aan die hedendaagse viool kom die afbeeldings van Gaudenzio Ferrari en sy werkswinkel vanaf 1529/30. Hy beeld verskillende groottes ('n "familie") van die nuut gevestigde boutipe uit.<ref>{{cite book |last=Boccardi |first=Sandro |chapter=Un Concerto nel Cielo di Saronno |title=Il Concerto degli Angeli |publisher=Amilcare Pizzi Editore |location=Saronno |year=1994}}</ref> Die skilderye toon 'n nuwe konstruksiebeginsel en 'n nuwe vorm. Waar Middeleeuse strykinstrumente uit massiewe houtblokke uitgewerk is, is die nuwe strykinstrumente uit verskeie, deels baie dun houtdele aanmekaar gelym. Die opbou van die klankkas in drie segmente (boonste ronding, middelronding en onderste ronding) onderskei hulle ook wesenlik van die vorme van Middeleeuse strykinstrumente. Die eerste dokumentêre vermelding van die viool dateer uit 1523, toe "les trompettes et vyollons de Verceil" (trompette en viole uit Vercelli) aan die hof van die hertog van Savoje in [[Turyn]] 'n honorarium ontvang het.<ref>Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine: Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition'', p. 266.</ref> Uiterlik vanaf 1545 is Italiaanse violiste aan die Engelse hof gedokumenteer ("Mark Antonye Gayiardell and George Decombe vialline(s)"),<ref>{{cite book |last=Holman |first=Peter |title=Four and Twenty Fiddlers: The Violin at the English Court 1540–1690 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-19-816592-7 |page=87}}</ref> vanaf 1555 aan die Franse hof en vanaf 1561 in München.<ref>{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7 |page=81}}</ref> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-Italië te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole as sodanig, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|access-date=2006-09-22}}</ref> Die viool was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William|last=Bartruff|access-date=2006-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=2007-02-08}}</ref> Een van hierdie "adellike" instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Dit is tans in die Ashmolean Museum in [[Oxford]].<ref>{{cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford |access-date=29 Augustus 2025}}</ref> Die fynste gebeeldhoude en versierde Renaissance-viool ter wêreld is dié van Gasparo da Salò (ca. 1574), wat aan aartshertog Ferdinand II van Oostenryk behoort het en later, vanaf 1841, aan die Noorse virtuoos Ole Bull, wat dit weens sy baie kragtige en mooi toon, soortgelyk aan dié van 'n Guarneri, veertig jaar lank in duisende konserte gebruik het.<ref>Dit is tans in die Vestlandske Kunstindustrimuseum in [[Bergen]], Noorweë.</ref> Die ''Messiah'' of ''Le Messie'' (ook bekend as die ''Salabue''), wat [[Antonio Stradivari]] in 1716 gebou het, is nog in ongerepte toestand. Dit is ook in die Ashmolean Museum.<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead}}</ref> === Italiaanse vioolbou === Andrea Amati (ca. 1505-1577) in [[Cremona]] word as die grondlegger van die Italiaanse vioolbou beskou. Uit die laat tydperk van sy werkswinkel (met sy seun Antonio as medewerker) het pragtig beskilderde viole, altviole en tjello's behoue gebly, bestellings van die Franse hof wat vanaf ongeveer 1560 gebou is.<ref>{{cite book |last=Cacciatori |first=Fausto |title=Andrea Amati Opera omnia |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2007 |isbn=978-88-89839-13-3}}</ref> Instrumente van die vioolfamilie wat in daardie jare in Brescia vervaardig is (Gasparo da Salò), het weens hul minder sorgvuldige afwerking laer pryse behaal, maar is vandag weens hul mooi toon en hul seldsaamheid baie gesog.<ref>{{cite book |last1=Bizzarini |first1=Marco |last2=Orlandi |first2=Ugo |chapter=Ancient violinmaking and musical context in Brescia |title=Liutai in Brescia 1520–1724 |publisher=Eric Blot Edizioni |location=Cremona |year=2008 |isbn=978-88-88360-07-2}}</ref> Ook na Andrea Amati het die Italiaanse vioolbou nog minstens 200 jaar lank op die stad Cremona gekonsentreer gebly. Na sy dood het sy seuns Antonio en Girolamo die tradisie van hul vader voortgesit en ook nuwe weë bewandel. Die kleinseun Nicola was uiteindelik na die pesepidemie van 1630/32 die enigste erfgenaam van die familiekennis; hy het vakleerlinge opgelei en die beroemdste vioolbouer van die familie geword, wat met die dood van Girolamo II, Nicola se seun, tot 'n einde gekom het.<ref>{{cite book |last1=Cacciatori |first1=Fausto |last2=Chiesa |first2=Carlo |last3=Carlson |first3=Bruce |title=Il DNA degli Amati |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2006 |isbn=88-89839-11-2}}</ref> Onder die vioolbouers wat Nicola Amati opgelei het, was Andrea Guarneri, wat die kuns weer aan sy seuns Pietro "da Mantova" en Giuseppe oorgedra het. Van laasgenoemde se twee seuns, Pietro "da Venezia" en [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù"]], het die tweede die beroemdste meester van die familie geword.<ref>{{cite book |last1=Hill |first1=William H. |last2=Hill |first2=Arthur F. |last3=Hill |first3=Alfred E. |title=The Violin-Makers of the Guarneri Family |publisher=W. E. Hill and Sons |location=Buckinghamshire |year=1931}}</ref> Die beroemdste vioolbouers tussen die 16de en die 18de eeu sluit in: * Die skool van Brescia, wat in die laat 14de eeu met liras, violettas en violas begin het en in die eerste helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief was ** Die familie Dalla Corna, aktief 1510-1560 in Brescia en [[Venesië]] ** Die familie Micheli, aktief 1530-1615 in Brescia ** Die familie Inverardi, aktief 1550-1580 in Brescia ** Die familie Gasparo da Salò, aktief 1530-1615 in Brescia en Salò ** Giovanni Paolo Maggini, leerling van Gasparo da Salò, aktief 1600-1630 in Brescia ** Die familie Rogeri, aktief 1661-1721 in Brescia * Die skool van Cremona, wat in die tweede helfte van die 16de eeu met violas en violones begin het en in die tweede helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief geword het ** Die familie Amati, aktief 1550-1740 in Cremona ** Die familie [[Guarneri]], aktief 1626-1744 in Cremona en Venesië ** Die familie [[Antonio Stradivari|Stradivari]], aktief 1644-1737 in Cremona<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Music|last=Kennedy|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2017}}</ref> ** Die familie Rugeri, aktief 1650-1740 in Cremona ** [[Carlo Bergonzi]] (1683-1747) in Cremona * Die skool van Venesië, met verskeie bouers van strykinstrumente vanaf die vroeë 16de eeu, uit meer as 140 bouers van snaarinstrumente wat tussen 1490 en 1630 geregistreer is<ref>{{cite book|last=Pio|first=Stefano|title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630|year=2012|publisher=Venice Research|location=Venesië|isbn=9788890725203|pages=441|url=http://www.veniceresearch.com}}</ref> ** Die familie Linarolo, aktief 1505-1640 in Venesië ** Matteo Goffriller, bekend vir sy tjello's, aktief 1685-1742 in Venesië ** Pietro Guarneri, seun van Giuseppe Giovanni Battista Guarneri en afkomstig van Cremona, aktief 1717-1762 in Venesië ** Domenico Montagnana, aktief ongeveer 1700-1750 in Venesië ** Santo Serafin, aktief van voor 1741 tot 1776 in Venesië Sedert Andrea Amati het die vorm van die viool wesenlik nie meer verander nie. Veral [[Antonio Stradivari]] het later die groot voorbeeld vir die voorkoms en konstruksiebeginsels van feitlik alle viole geword, wat tot 'n verreikende standaardisering gelei het. Baie viole van Stradivari en ander beroemde vioolbouers van sy tyd word deur 'n uitmuntende klankkwaliteit gekenmerk en is vandag buitengewoon duur. === Vioolbou in ander lande === [[Lêer:Klein Diskant-Geige und Viola-Tenor-1594.jpg|duimnael|links|Moderne nabouings van Renaissance-viole van voor 1594 in die Dom van Freiberg]] [[Lêer:Stainer.jpg|duimnael|regs|'n Barokviool van Jacob Stainer uit 1658]] Instrumente van die vioolfamilie is gou ook in lande noord van die [[Alpe]] gebou. Musiekinstrumente wat vir versieringsdoeleindes gebou is, het in die keurvorstelike grafkapel in die Dom van Freiberg (voltooi in 1594) behoue gebly en lewer getuienis daarvan.<ref>{{cite book |last=Kunde |first=Claudia |chapter=Die Begräbniskapelle der albertinischen Wettiner im Freiberger Dom |title=Wenn Engel musizieren: Musikinstrumente von 1594 im Freiberger Dom |publisher=Janos Stekovics |location=Leipzig |year=2004 |isbn=3-89923-067-1}}</ref> Viole van bepaalde streke toon soms kleiner, individuele eienaardighede in bouwyse en versiering. Onder watter omstandighede die Tiroolse vioolbouer Jacob Stainer die ambag in Italië geleer het, is omstrede. Wat seker is, is dat die meester van Absam in die tweede helfte van die 17de eeu, onder deels ongunstige omstandighede, die beste viole noord van die Alpe gebou het. Hulle is gou teen hoër pryse verhandel as viole wat uit Italië gekom het. Stainer se model, wat self baie aan Nicola Amati te danke het, is sowel deur sy tydgenote as deur die volgende geslagte Europese vioolbouers nagevolg (onder andere in Duitsland, Engeland en Italië) en het eers met die algemene smaakverandering omstreeks 1800 sy invloed verloor.<ref>{{cite book |last=Hopfner |first=Rudolf |title=Jacob Stainer "… kayserlicher diener und geigenmacher zu Absom" |publisher=Skira |location=Milaan |year=2003 |isbn=3-85497-060-9}}</ref> === Verbouings en vernuwings === [[Lêer:Violin Vuillaume.jpg|duimnael|regs|Viool van Jean-Baptiste Vuillaume (kopie van 'n Giuseppe Guarneri del Gesù)]] Viole uit die 17de en 18de eeu word barokviole genoem. Sedert die 1950's word hulle toenemend vir die uitvoering van ou musiek ingespan. Die gebruik van die oorspronklike instrumente of van kopieë van die oorspronklike barokviole maak 'n historiese uitvoeringspraktyk moontlik wat die klankideale van die [[Barok]] nader bring. In die 18de en 19de eeu het die viool beduidende boukundige veranderinge ondergaan wat die klank beïnvloed het: veral 'n langer hals, wat skuiner na agter geplaas is as by vroeëre instrumente, swaarder snare en 'n sterker basbalk, wat 'n hoër snaarspanning as by viole met die ou mensuur moontlik gemaak het. Die meerderheid ou instrumente, insluitend baie beroemde viole van Stradivari, Guarneri, Amati en Stainer, het hierdie wysigings ondergaan en is dus in 'n beduidend ander toestand as toe hulle die hande van hul bouers verlaat het, ongetwyfeld met verskille in klank en reaksie.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |first=Richard |last=Perras |access-date=2006-10-29 |archive-date=2006-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> Danksy die langer snare, die hoër snaarspanning en die gestrekte, konkawe strykstok het die volume toegeneem en sodoende aan die steeds groter wordende konsertsale en orkeste voldoen. Kritici voer egter aan dat die gewysigde bouvorm die klank harder en minder lieflik gemaak het. In Frankryk het veral Jean-Baptiste Vuillaume beslissende stukrag gegee deur hom met die Stradivari- en Guarneri-viole besig te hou. Dit is egter in hul huidige (gewysigde) toestand dat hierdie instrumente die standaard vir volmaaktheid in vioolbou en -klank gestel het, en vioolbouers oor die hele wêreld probeer so na as moontlik aan hierdie ideaal kom. Tot vandag toe is instrumente uit die sogenaamde Goue Era van die vioolbou, veral dié van Stradivari, Guarneri del Gesù en Montagnana, die instrumente wat deur sowel versamelaars as uitvoerende kunstenaars die meeste gesog word. Die huidige rekordbedrag wat vir 'n Stradivari-viool betaal is, is £9,8 miljoen (destyds US$15,9 miljoen), toe die instrument bekend as die ''Lady Blunt'' op 20 Junie 2011 deur Tarisio Auctions op 'n aanlyn veiling verkoop is.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | work=BBC News | date=2011-06-21 | access-date=2011-06-21}}</ref> Goedkoop fabrieksviole was reeds aan die begin van die 19de eeu uit die Duitse en Franse vioolbousentrums beskikbaar. Die industriële vioolbou het sy oorsprong in 1887 in [[Nagoja]] (Japan) gehad met die stigting van ''Suzuki Violin Co. Ltd.'' deur Masakichi Suzuki (1859–1944), die vader van die vioolpedagoog Shinichi Suzuki. Sy onderneming het reeds na 'n kort aanloop meer as 1&nbsp;000 werknemers gehad en binne 'n maand tot 400 viole en 4&nbsp;000 strykstokke vervaardig. Hoewel die instrument sedert sy ontstaan nie wesenlik verander het nie, was daar dikwels pogings tot vormgewende en tegniese hervormings. So is destyds ryk versierde viole met ander ornamente gebou (byvoorbeeld met 'n mense- of leeukop in plaas van die krul), of instrumente van blik vir armer mense. Bekendheid het die Chanot-viool van 1819, die trapesiumvormige viole van Félix Savart en Johann Reiter (1908) en talle pogings van baie ander vooraanstaande vioolbouers verwerf. Die Belgiese vioolboukunstenaar Gauthier Louppe bou tans strykinstrumente in vorme wat aan Jugendstil herinner en deur besondere asimmetrieë 'n breër klankspektrum moontlik sou maak.<ref>{{cite web |url=http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |title=Bildbericht über Louppe-Geigen |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112080159/http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |archive-date=2008-11-12 |url-status=dead}}</ref> == Bou en werking == [[Lêer:Violinconsruction3.JPG|duimnael|regs|upright=1.8|Die bou van 'n viool]] [[Lêer:Violin Details.jpg|duimnael|regs|Drie kante van die klankkas: boblad, bodem en sy. Detailbeelde links: skroefkas en krul.]] [[Lêer:Violinschnitt.png|duimnael|regs|Deursnee van die klankkas van 'n viool (die kam behoort nie tot die klankkas nie)]] 'n Viool bestaan gewoonlik uit 'n boblad (die klankblad) van [[spar]]hout (veral Noorse spar), sye en 'n bodem van esdoringhout, twee eindblokke, 'n hals, 'n kam, 'n stemstok, vier snare en verskeie toebehore, opsioneel met inbegrip van 'n kenstuk, wat direk oor of links van die stertstuk vasgeklem kan word. 'n Kenmerkende eienskap van 'n vioolklankkas is sy uurglasagtige vorm en die welwing van die boblad en die bodem. Die uurglasvorm bestaan uit twee boonste rondings, twee onderste rondings en twee konkawe C-vormige middelrondings by die "middellyf", wat ruimte vir die strykstok laat. Die "stem" of klank van 'n viool hang af van sy vorm, die hout waarvan dit gemaak is, die diktegradering van sowel die boblad as die bodem, die lak wat die buitekant bedek, en die vaardigheid van die vioolbouer by al hierdie stappe. Die lak en veral die hout word met ouderdom steeds beter, wat die beperkte voorraad ou, goed geboude viole van beroemde vioolbouers baie gesog maak. === Klankkas === Die klankkas van die viool bestaan uit die boblad, die bodem en die sykrans. Saam vorm hulle 'n hol liggaam van ongeveer 35 tot 36&nbsp;cm lank wat as resonansiekas dien. ==== Boblad ==== Die boblad is die gewelfde boonste deel van sparhout waarin die twee f-gate gesny is. Dit word meestal uit twee gespieëlde dele gemaak wat in die middel aanmekaar gelym word. Daarna word die beoogde vorm met beitels en skawe uitgewerk, eers die buitenste en dan die binneste welwing.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Conrad |title=Vogtland – Geige – Mensch: Aufschachteln – Schritt für Schritt = Vogtland Violins = Vogtlandské housle |location=Markneukirchen |year=2015 |isbn=978-3-00-048816-0}}</ref> Ideaal gesproke word "fynjarige" hout gebruik (waarvan die jaarringe dig en eweredig lê), wat op voedingsarme grond in hooggebergtestreke stadig gegroei het. Dit word in die eerste helfte van die winter gekap, wanneer daar so min sap as moontlik in die stam is, en daarna verskeie jare lank vir droging opgeberg, eers as stam en dan nog etlike jare in gesnyde toestand. Die voltooide boblad is onder die kam meestal 2,4 tot 3,5&nbsp;mm dik. Om die gepaste buigsaamheid te bereik, word styf hout dunner uitgewerk as sagte hout.<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, pp. 21 e.v.</ref> ==== Bodem ==== [[Lêer:Violinboden Woelben.jpg|duimnael|regs|Die "welwing" van die bodem van 'n viool]] Die bodem word meestal van esdoringhout gemaak (baie selde van [[populier]] of wilg) en word ook gewelf uitgesteek. Dit kan uit een stuk of uit twee aanmekaar gelymde dele bestaan, wat aan die spieëlsimmetriese houtnerf herkenbaar is. Die bodem en die sye word tipies van esdoringhout met 'n bypassende gestreepte tekening gemaak, wat as "vlam" of "tierstreep" bekend staan. ==== Sye ==== Die sye is die sydele van die klankkas en word met die bodem en die boblad verlym, in seldsame gevalle ook in die bodem ingelaat. Hulle bestaan meestal uit dieselfde hout as die bodem. Randinlegsels of "are" versier die rand van die boblad en die bodem. Dit is drie smal houtstroke wat naas mekaar lê en waarvan die buitenste twee dikwels swart gekleur is. Hulle word in 'n groef gelê en vasgelym. Buiten die versiering dien hulle om die rande van die boblad en die bodem, wat oor die sykrans uitsteek, te verstewig en bied hulle 'n mate van beskerming teen krake wat by die rand ontstaan. Dit laat die boblad ook meer onafhanklik van die sykrans buig. 'n Randinlegsel wat bloot op die boblad geverf is, is gewoonlik 'n teken van 'n minderwaardige instrument. ==== Binnekant ==== [[Lêer:Soundpost end.jpg|duimnael|regs|upright=0.55|Die stemstok, deur 'n f-gat gesien]] Enkele onderdele bevind hulle binne-in die klankkas. Die basbalk is 'n lys van sparhout wat effens skuins teenoor die nerfrigting loop en onder 'n ligte voorspanning teen die binnekant van die boblad gelym word. Dit verhoog sowel die anisotropie as die styfheid van die boblad. Die basbalk loop asimmetries onder die kamvoet aan die baskant. Die stemstok (ook die "siel" of "stem" genoem) en die presiese plasing daarvan beïnvloed en reguleer die klank van die viool aansienlik. Dit is 'n silindriese staaf van sparhout (ongeveer 6&nbsp;mm in deursnee) wat tussen die boblad en die bodem ingepas, maar nie vasgelym word nie, op 'n sorgvuldig gekose plek ongeveer drie millimeter onder die kamvoet teenoor die basbalk (die diskantvoet), wat dit help ondersteun. Dit beïnvloed ook die trillingsmodusse van die boblad en die bodem van die instrument. Boonste, onderste en hoekblokke asook dun voeringstroke binne-in die klankkas dien om die sye te verstewig. Die blokke is van sparhout, die voeringstroke van spar of wilg. === Hals en toets === Die hals word in 'n trapesiumvormige uitsparing van die klankkas gelym. Dit is ongeveer 13&nbsp;cm lank en word met die toets (ongeveer 27&nbsp;cm lank) verlym, wat ongeveer 14&nbsp;cm oor die klankkas uitsteek. Die hals is gewoonlik van esdoringhout met 'n vlamtekening wat by dié van die sye en die bodem pas. Die toets word meestal van fynporige [[ebbehout]] gemaak, wat besonder hard en slytvas is en ook weens sy skoonheid verkies word. Seldener, veral by eenvoudiger instrumente, word ander houtsoorte gebruik, byvoorbeeld [[peer]]boomhout, wat swart gekleur of geverf word om die voorkoms van die edeler ebbehout na te boots. Voordat ebbehout in Europa as grondstof beskikbaar was, is alle instrumente met toetse van vrugtebome se hout toegerus. Dié het deur herstelwerk en verbouings feitlik volledig van die instrumente verdwyn. Toetse word tot 'n bepaalde dwarskromming afgewerk en het 'n klein lengtegewyse holte, wat by die laer snare iets meer uitgesproke is, veral wanneer die instrument vir derm- of sintetiese snare bedoel is. Sommige ou viole (en sommige wat oud gemaak is om te lyk) het 'n ingeënte krul, wat aan 'n lymnaat tussen die skroefkas en die hals te herken is. By baie egte ou instrumente is die hals teen 'n effens groter hoek herplaas en met ongeveer een sentimeter verleng. Die halsenting maak dit moontlik om die oorspronklike krul van 'n barokviool te behou wanneer die hals aan moderne standaarde aangepas word. === Skroefkas en krul === [[Lêer:Violin peg strings.jpg|duimnael|links|upright=0.45|Krul en skroefkas, korrek besnaar]] Aan die boonste, smal ent van die toets is 'n saal, die bosaal van die viool. Daaroor loop die snare die skroefkas in. Hier bevind hulle die vier koniese stemskroewe waarmee die snare van die instrument gestem word. Weens die meganiese belasting tydens die stem bestaan die stemskroewe altyd uit hardehout, meestal ebbehout of palissander, seldener buksboom. Die stemskroewe is tapsgewys en pas in gate in die skroefkas, waar hulle deur die wrywing van hout op hout in plek gehou word; deur tydens die draai gepaste druk langs die as van die skroef uit te oefen, kan die speler die wrywing vergroot of verklein. Die skroefkas eindig in 'n krul (selde in 'n vroue- of leeukop). Dit is fyn gesnede hout wat gewoonlik die vorm van 'n slakkehuis het, waarvandaan die naam. Die krul is saam met ander boukundige besonderhede 'n belangrike herkenningsteken by die herkomsondersoek van ou instrumente. === Kam === [[Lêer:Violin bridge 2 views.jpg|duimnael|regs|Voor- en agteraansig van 'n vioolkam]] Die kam (of brug) van fynjarige esdoringhout word tussen die boblad en die snare ingesit. Dit is 'n presies gesnyde stuk hout wat sonder bevestiging op die boblad staan en deur die spanning van die snare wat daaroor loop, in die korrekte posisie gehou word. Dit vorm die onderste ankerpunt van die trillende lengte van die snare en dra hul trillings op die klankkas oor.<ref>{{cite web |url=http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |title=Helge Marsel, Geigen- und Gambenbau in Klagenfurt, Austria |date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205094013/http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |archive-date=2019-02-05 |url-status=dead |access-date=2019-02-05}}</ref> Die boonste kromming van die kam hou die snare in 'n boog op die regte hoogte bo die toets, sodat elkeen afsonderlik met die strykstok bespeel kan word. === Stertstuk === [[Lêer:Tailpieceandbridge.JPG|upright=0.7|duimnael|links|Nabyskoot van 'n stertstuk met 'n [[fleur-de-lis]]]] Die snare loop van die skroefkas oor die kam tot by die stertstuk. Dit behoort, net soos die stemskroewe, tot die speeltegnies noodsaaklike toerusting van die instrument, en daarom word om estetiese redes vir die stemskroewe en die stertstuk meestal dieselfde hout gekies. Die stertstuk anker die snare aan die onderste ronding van die viool deur middel van 'n staartdraad wat oor die ondersaal loop en om 'n eindknop van ebbehout lus (soms verwarrend die "eindpen" genoem, soos die tjello se pen), wat in 'n taps gat in die onderste blok pas. Die E-snaar het dikwels 'n fynstemmer, 'n hefboompie wat deur 'n klein skroef met die vingers gedraai word. Fynstemmers kan ook op die ander snare aangebring word, veral op studente-instrumente, en is soms in die stertstuk ingebou. Hulle stel die speler in staat om klein veranderinge aan die toonhoogte van 'n snaar te maak. === Snare === Snare is aanvanklik van skaapderm gemaak (algemeen bekend as "katderm", wat ondanks die naam nie van katte gekom het nie), of eenvoudig "derm", wat gerek, gedroog en gedraai is. In die vroeë jare van die 20ste eeu is snare van óf derm óf staal gemaak. Moderne snare kan van derm bestaan, wat met silwer- of aluminiumdraad omspin kan wees, van soliede [[staal]], gevlegte staal of verskeie sintetiese materiale soos Perlon, met verskillende metale omspin en soms met [[silwer]] geplateer. Die hoogste snaar (die ''chanterelle''), die E-snaar, is meestal onomspinde, gewone of geplateerde staaldraad. Dermsnare reageer sterker op veranderinge in temperatuur en humiditeit en is nie meer so algemeen soos vroeër nie, maar baie spelers gebruik hulle om 'n spesifieke klank te verkry, veral in die historiese uitvoeringspraktyk van [[Barokmusiek]]. Snare het gewoonlik 'n gekleurde [[sy]]omwikkeling aan albei ente, om die snaar (G-, D-, A- of E-snaar) te identifiseer en om wrywing teen die stemskroewe te bied. Snare het 'n beperkte lewensduur. Wanneer olie, vuil, korrosie en hars mettertyd ophoop, kan die massa van die snaar oor sy lengte ongelyk word. Afgesien van ooglopende dinge, soos 'n omwikkeling wat deur slytasie loskom, vervang spelers gewoonlik 'n snaar wanneer dit nie meer "suiwer" speel nie (met goeie intonasie op die flageolettone) en die gewenste toon, helderheid en intonasie verloor. Die lewensduur hang van die kwaliteit van die snaar en die speelintensiteit af. Die snare word in [[kwint]]e op die tone g – d¹ – a¹ – e² gestem. Die tabel toon die frekwensies van die snare by verskillende kamertone (sien ook [[#Stem|Stem]]). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Snaar ! rowspan="2"| Toon/noot ! colspan="3"| Frekwensie by 'n kamertoon (a¹) van |- ! 443 Hz ! 442 Hz ! 440 Hz |- |style="text-align:left"| '''1''' (hoogste snaar) | '''e²''' | 664,50&nbsp;Hz | 663,00&nbsp;Hz | 660,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''2''' | '''a¹''' | 443,00&nbsp;Hz | 442,00&nbsp;Hz | 440,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''3''' | '''d¹''' | 295,33&nbsp;Hz | 294,67&nbsp;Hz | 293,33&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''4''' (laagste snaar) | '''g''' | 196,89&nbsp;Hz | 196,44&nbsp;Hz | 195,56&nbsp;Hz |} === Lym en lak === Die dele van die klankkas word aanmekaar gelym, daarna die hals aan die klankkas en dan die toets aan die hals. Hiervoor word beenlym (warm lym) of huidlym gebruik in plaas van gewone wit lym, om verskeie redes. Dit is wateroplosbaar en word by 'n temperatuur van ongeveer 50 tot 60&nbsp;°C sag, sodat 'n ervare vioolbouer die instrument sonder probleme uitmekaar kan haal sonder om die hout of die lak te beskadig. Huidlym kan 'n dunner las as die meeste ander lymsoorte maak en is omkeerbaar (bros genoeg om met sorgvuldig toegepaste krag te kraak en met warm water verwyderbaar) wanneer die instrument uitmekaar gehaal moet word. Omdat vars huidlym aan ou huidlym kleef, kan by die herstel van 'n las meer van die oorspronklike hout behoue bly; moderner lymsoorte moet heeltemal skoongemaak word voordat 'n nuwe las hou, wat gewoonlik meebring dat saam met die ou lym ook 'n bietjie hout afgeskraap word. Swakker, verdunde lym word gewoonlik gebruik om die boblad aan die sye en die bosaal aan die toets te bevestig, omdat algemene herstelwerk die verwydering van hierdie dele vereis. Die lak beskerm die hout van die instrument en bewaar sy trillingseienskappe. Dit kan die klank aansienlik beïnvloed, maar nie duidelik verbeter nie. 'n Onvakkundig aangebragte lak kan die klank van 'n instrument "doodmaak", dit wil sê die trillingsvermoë van die boblad sterk beperk. === Asimmetrie === Die viool lyk op die eerste gesig simmetries, maar dit is nie so nie. 'n Regs-links-asimmetrie is die duidelikste sigbaar aan die posisie van die kenstuk en die skouersteun, maar ook aan ander kenmerke: die posisie van die basbalk en die stemstok binne-in die klankkas, die verspringende plasing van die stemskroewe in die skroefkas, die besnaring met snare van verskillende dikte en die verskillende houtnerf aan die twee kante. Die rangskikking van die snare (die dikwels gebruikte E-snaar vir hoë tone bevind hom, vanuit die violis gesien, regs) is daarop afgestem dat die regterhand van die violis die strykstok hanteer. Die taak van die linkerhand tydens die spel is om die snare te gryp. Die viool word met die onderkaak (of die ken, na gewoonte) en die sleutelbeen- of skouerstreek vasgehou. Linkshandiges speel die viool gewoonlik op dieselfde manier as regshandiges. Daar word wel ook viole vir linkshandiges gebou, waarby die snare omgekeerd gerangskik is, maar tot dusver baie min.<ref>Andrea Hayek-Schwarz: [http://www.linkehand.at/wissenh.php ''Musizieren mit links – Musizierende Linkshänder_innen''] linkehand.at, 2012.</ref> Linkshandige viole is in orkeste gewoonlik nie welkom nie. Die rede is enersyds dat violiste wat langs mekaar sit, met hul instrumente of elmboë te na aan mekaar kan kom wanneer hulle spieëlbeeldig speel. Andersyds is eenvormige bewegings binne die stemgroepe van die orkes vir die toeskouer 'n esteties oortuigende gesig, wat 'n enkele violis wat anders stryk, sou versteur.<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html ''Orchester mögen keine Linkshänder''] mittelbayerische.de, 17 Augustus 2012; sien die laaste twee paragrawe van die artikel.</ref> In 2007 het die linkshandige violis Martial Gauthier, wat met die linkerhand stryk, in Cremona 'n lesing oor linkshandige vioolspel gehou.<ref>[https://www.nmz.de/artikel/war-paganini-linkshaender ''War Paganini Linkshänder? – Gedanken über ein Tabu-Thema der Streicherpädagogik''.] In: ''neue musikzeitung.'' 7/2007; besoek op 20 Julie 2016.</ref> === Toonomvang === [[Lêer:Range violin.svg|duimnael|regs|Toonomvang van die viool]] [[Lêer:Spectrumgstring.jpg|upright=1.15|duimnael|regs|Driedimensionele spektrumdiagram van die botone van 'n viool se G-snaar (voorgrond). Die toonhoogte wat ons hoor, is die piek by ongeveer 200&nbsp;Hz.]] Die stemming g – d¹ – a¹ – e² stem ooreen met G₃, D₄, A₄ en E₅ in wetenskaplike toonhoogtenotasie. Die laagste noot van 'n normaal gestemde viool is dus G₃, die G onder die middel-C (C₄). (By seldsame geleenthede kan die laagste snaar tot 'n kwart laer, na D₃, gestem word.) Die hoogste speelbare noot is minder duidelik omskryf: E₇, die E twee oktawe bo die los snaar (wat op E₅ gestem is), kan as 'n praktiese grens vir orkesvioolpartye beskou word,<ref>Piston, Walter (1955). ''Orchestration'', p. 45.</ref> maar dit is dikwels moontlik om hoër te speel, afhangende van die lengte van die toets en die vaardigheid van die violis. Nog hoër note (tot C₈) kan voortgebring word deur die snaar tot by die einde van die toets te gryp en/of deur kunsmatige flageolettone te gebruik. === Akoestiek === [[Lêer:Bowed violin string in slow motion.gif|duimnael|regs|Die Helmholtz-hoek wat heen en weer langs die snaar beweeg<ref>{{cite web |url=https://plus.maths.org/content/why-violin-so-hard-play |title=Why is the violin so hard to play? |author=Jim Woodhouse en Paul Galluzzo |date=2004-09-01 |access-date=2025-06-22}}</ref>]] Die gewelfde vorm, die dikte van die hout en sy fisiese eienskappe bepaal die klank van 'n viool. Patrone van die [[nodus (fisika)|nodusse]] wat deur sand of glinsters op die blaaie gevorm word wanneer dié by bepaalde frekwensies in trilling gebring word, sogenaamde Chladni-patrone, word soms deur vioolbouers gebruik om hul werk te kontroleer voordat hulle die instrument saamstel.<ref>{{Cite web|url=http://www.catgutacoustical.org/people/cmh/laird3.htm|title=Carleen Maley Hutchins' Work With Saunders|publisher=Violin Society of America|last=Laird|first=Paul R.|access-date=2008-09-26}}</ref> Vanweë die oppervlakstruktuur van die perdehaar, versterk deur die aanbring van hars (kolofonium), het die strykstokbehaarsel 'n hoë kleefkrag uit statiese [[wrywing]]. Wanneer die snaar met die aangelegde strykstok gestryk word, word dit daarom aanvanklik in die strykrigting meegeneem, totdat die terugstelkrag van die snaar groter word as die statiese wrywing tussen die stokhare en die snaar: die snaar skiet teen die strykrigting terug. By die korrekte keuse van strykplek, stryksnelheid en stokdruk word die snaar aan die einde van hierdie beweging weer deur die strykstok gegryp en opnuut meegeneem (die glip-kleef-effek), sodat die snaar voortdurend aangedryf tril. Hoeveel keer per sekonde hierdie proses hom herhaal, hang af van die frekwensie van die gespeelde toon, dit wil sê van die effektiewe snaarlengte. Die uitwyking van die aangedrewe punt van die snaar beskryf met verloop van tyd 'n elliptiese baan, met die langer as ongeveer in die strykrigting georiënteer. Die snaar self het 'n baie klein werkoppervlak en versit dus slegs 'n geringe hoeveelheid lug, te min om 'n toon voort te bring wat vir die menslike oor duidelik hoorbaar is. Die klankkas werk as 'n impedansie-omsetter. Deur die oordrag van die trillings van die snaar op die klankkas word die [[amplitude]] van die trillings wel aansienlik kleiner, maar die uitstralingsoppervlak word soveel vergroot dat 'n goeie koppeling met die lug en 'n vir die oor waarneembare toon ontstaan. Hierdie omsetting volg uiters komplekse patrone. Die kam, waarop die snaar rus, word aangedryf om die snaartrilling in die strykvlak te volg. Die boblad, waarop die kam rus, kan egter net loodreg op die strykvlak tril. Dit dwing die kam tot 'n skommelbeweging waarby die twee kamvoete die twee helftes van die boblad afwisselend belas en ontlas. By so 'n wipbeweging, waar die draai-as presies in die middel van die kam lê, sou die twee helftes van die boblad egter teen mekaar werk, wat met volumeverlies en klankveranderinge gepaard sou gaan. Dit word teengewerk deur onder die regter kamvoet 'n stafie – die stemstok – vas te klem. Dié belemmer eers die regter kamvoet, waardeur die draai-as van hierdie skommelbeweging na regs verskuif en byna al die werk (dié van die lae frekwensies) deur die linker kamvoet verrig word. Om 'n beter verspreiding van die trillings wat daar afgegee word oor die boblad te bereik, word boonop aan die onderkant van die boblad onder die linker kamvoet die basbalk onder spanning vasgelym, wat die linker kamvoet veral by hoë frekwensies belemmer, dit wil sê die draai-as verskuif vir dié frekwensies na links. Afhangende van die frekwensie van die gespeelde toon is die linker (lae frekwensies) of die regter (hoë frekwensies) kamvoet aktiewer, waardeur die trillings in die een geval meer deur die boblad (ondersteun deur die basbalk), in die ander deur die boblad en (oorgedra deur die stemstok) die bodem afgegee word. By lae frekwensies tril bodem en boblad dus teen mekaar, en die ingeslote lugvolume vorm 'n breëband-holteresonator wat klankuitstraling deur die f-gate bewerkstellig. === Groottes === [[Lêer:LembeyeLembeyon.jpg|duimnael|links|'n {{Frac|1|16}}-viool en 'n volgrootte ({{Frac|4|4}}) viool]] Buiten die standaard "volgrootte" ({{Frac|4|4}}) word viole ook in sogenaamde breukgroottes van {{Frac|7|8}}, {{Frac|3|4}}, {{Frac|1|2}}, {{Frac|1|4}}, {{Frac|1|8}}, {{Frac|1|10}}, {{Frac|1|16}}, {{Frac|1|32}} en selfs {{Frac|1|64}} gebou. Hierdie kleiner instrumente word algemeen deur jong spelers gebruik wie se vingers nie lank genoeg is om die korrekte posisies op volgrootte-instrumente te bereik nie. Die regte grootte van die instrument word gewoonlik volgens die armlengte bepaal.<ref>{{cite web |url=https://www.vionoble.de/violine-viola-cello-groesse-ermitteln/ |title=Die richtige Größe ermitteln für Geige: Bratsche: Cello |website=Violinoble.de |access-date=2022-06-13}}</ref> Hoewel die breukgroottes in 'n sekere sin met die afmetings van die instrumente verband hou, is hulle nie as letterlike beskrywings van die relatiewe verhoudings bedoel nie. 'n {{Frac|3|4}}-instrument is byvoorbeeld nie driekwart van die lengte van 'n volgrootte-instrument nie. Die lengte van die klankkas (sonder die hals) van 'n volgrootte- of {{Frac|4|4}}-viool is 356&nbsp;mm, en kleiner by sommige 17de-eeuse modelle. Die klankkas van 'n {{Frac|3|4}}-viool is 335&nbsp;mm lank en dié van 'n {{Frac|1|2}}-viool 310&nbsp;mm; 'n {{Frac|3|4}}-viool is dus net omtrent 6&nbsp;% kleiner as 'n "hele" en 'n {{Frac|1|2}}-viool net omtrent 12&nbsp;%. By die viool se naaste familielid, die altviool, word die grootte as klankkaslengte in sentimeter aangegee eerder as in breukgroottes. 'n Volgrootte-altviool is gemiddeld 40&nbsp;cm, maar elke volwassene bepaal self watter grootte altviool hy of sy gebruik. Soms gebruik 'n volwassene met 'n klein liggaamsbou 'n sogenaamde {{Frac|7|8}}-viool in plaas van 'n volgrootte-instrument. Hierdie instrumente, wat soms 'n "damesviool" genoem word, is effens korter as 'n volgrootte-viool, maar is geneig om hoëkwaliteit-instrumente te wees wat 'n klank kan voortbring wat met dié van goeie volgrootte-viole vergelykbaar is. Die groottes van vyfsnarige viole kan van dié van die normale viersnarige verskil. Die instrument wat in die vioolokted met die viool ooreenstem, is die mezzoviool, wat dieselfde as 'n viool gestem word, maar 'n effens langer klankkas het. Die snare van die mezzoviool is net so lank soos dié van die standaardviool. Hierdie instrument is nie in algemene gebruik nie.<ref>{{Cite web|url=https://nvfa.org/8tet.html|title=The New Violin Family|author=The New Violin Family Association, Inc|date=2020-04-04|website=The New Violin Family}}</ref> == Toebehore == === Kenstuk en skouersteun === Die kenstuk vergemaklik dit om die instrument tussen die ken en die skouer vas te hou en verhoed boonop dat vog van die vel die lak aantas, oplos en uiteindelik die hout op daardie plek toenemend verswak. Dit bestaan meestal uit ebbehout, word met spanskroewe aan die instrument vasgeklem en bevind hom tydens die spel tussen die instrument en die ken. Die skouersteun dien om die individuele anatomie van die speler tussen die liggaam en die instrument te vereffen. Veral die lengte van die nek asook die breedte en natuurlike stand van die skouers bepaal hoe die skouersteun gevorm moet wees. Dit word telkens onmiddellik voor die spel opnuut gemonteer. Jonger spelers wat met skouersteune sukkel, gebruik soms 'n spons met 'n rek in plaas daarvan. === Strykstok === [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|regs|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] 'n Viool word gewoonlik met 'n strykstok bespeel, wat bestaan uit 'n stok met 'n lint van perdehaar wat tussen die punt (kop) en die slof aan die teenoorgestelde ente gespan is. 'n Tipiese vioolstrykstok is in die geheel ongeveer 75&nbsp;cm lank en weeg 55 tot 65&nbsp;g. Altvioolstrykstokke is ongeveer 5&nbsp;mm korter en 10&nbsp;g swaarder. Belangrik is die gewigsverdeling: die swaartepunt moet 24 tot 25&nbsp;cm van die begin van die stok af lê (sonder die skroef gemeet).<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58.</ref> Die stok word meestal van [[Pernambuco|pernambukhout]] (ook bekend as Brasiliaanse hout) gemaak. Goeie pernambukhout het reguit gegroei met parallel lopende vesels; die stok kan besonder dun uitgewerk word en het ondanks die nodige stabiliteit die gewenste elastisiteit. Pernambukhout is dus besonder geskik vir hoëkwaliteit-strykstokke. Omdat die voorkoms van hierdie houtsoort beperk is, word dit moeiliker om goeie kwaliteite te bekom. Ander tradisionele materiale vir duurder stokke sluit slanghout in. Daarom word deesdae ook strykstokke van koolstofveselversterkte plastiek ("koolstofvesel") gebruik, op alle vlakke van vakmanskap, onder andere om by grensoorgange probleme met die [[Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora|CITES]]-verdrag te vermy; baie professionele musikante beskou hul klank- en speeltegniese eienskappe egter as nie gelykwaardig nie. Goedkoop strykstokke vir studente word van minder duur houtsoorte of van veselglas gemaak; sommige veselglas-studentestokke gebruik 'n plastiekhuls as greep en omwikkeling tegelyk. Aan die onderste ent van die stok is die slof van ebbehout, [[ivoor]] of skilpaddop, meestal versier met 'n ronde perlemoerinlegsel, die sogenaamde "oog". Suiwer metaalinlegwerk as versiering kom ook voor. By die slof is 'n skroef wat die hare stywer of losser maak. Net voor die slof beskerm 'n duimkussing van [[leer (stof)|leer]] (die greep) en 'n omwikkeling die stok en bied hulle 'n stewige houvas vir die speler se hand. Tradisionele omwikkelinge is van draad (dikwels silwer of versilwer), sy of [[balein]] ("walvisbeen", nou vervang deur afwisselende stroke bruin en swart plastiek). Tussen die slof en die punt van die stok word die stokhare gespan; dit word die behaarsel genoem. Afhangende van die dikte word ongeveer 150 tot 220 hare uit die stert van hingste van bepaalde perderasse gebruik, tradisioneel van 'n skimmelperd (wat oorwegend wit hare het). Sommige goedkoper strykstokke gebruik sintetiese vesel. Deur die skroef te draai word die hare gespan, en na elke speelsessie moet die hare weer ontspan word. Die hare bring die snare deur daaroor te stryk in trilling. Daarvoor moet die hare gereeld met vaste hars (kolofonium, 'n natuurlike boomhars) behandel word om dit effens klewerig te maak, wat bereik word deur die stok herhaaldelik oor 'n harsblok te stryk. Afhangende van die gebruik en die kwaliteit van die hare moet die behaarsel na twee maande tot uiterlik na 'n jaar vernuwe word. == Stem == [[Lêer:Violin - open strings notes.PNG|regs|duimnael|Die toonhoogtes van die los snare van 'n viool. Die nootname staan onder die notebalk en hul Franse solfège-ekwivalente daarbo: G = sol; D = re; A = la; E = mi. {{audio|Violin open strings.mid|Speel}}]] Viole word gestem deur die stemskroewe in die skroefkas onder die krul te draai of deur die fynstemmerskroewe by die stertstuk te verstel. Alle viole het stemskroewe; fynstemmers is opsioneel. Die meeste fynstemmers bestaan uit 'n metaalskroef wat 'n hefboom beweeg wat aan die ent van die snaar vas is. Hulle maak baie klein toonhoogteverstellings veel makliker as die stemskroewe. Deur 'n fynstemmer kloksgewys te draai, word die toon hoër (omdat die snaar onder groter spanning is), en antikloksgewys word dit laer (omdat die snaar onder minder spanning is). Fynstemmers op al vier snare is baie nuttig by snare met 'n staalkern, en sommige spelers gebruik dit ook met sintetiese snare. Omdat moderne E-snare van staal is, word vir dié snaar byna altyd 'n fynstemmer aangebring. Fynstemmers word nie met dermsnare gebruik nie, wat meer [[Young se modulus|elasties]] is as snare met 'n staal- of sintetiese kern en nie voldoende op die baie klein bewegings van fynstemmers reageer nie. Om 'n viool te stem, word die A-snaar eers op 'n standaardtoonhoogte gestem (gewoonlik A = 440&nbsp;[[hertz|Hz]]; orkeste in Duitsland en Oostenryk stem met 'n kamertoon van 443&nbsp;Hz, in Switserland oorwegend op 442&nbsp;Hz). Wanneer die viool saam met 'n instrument met vaste toonhoogte soos 'n [[klavier]] of [[trekklavier]] speel, word dit na die ooreenstemmende noot op daardie instrument gestem en nie na enige ander stemverwysing nie. Die hobo is gewoonlik die instrument waarna orkeste met viole stem, aangesien sy klank deurdringend is en bo die ander houtblasers uit gehoor kan word. Die ander snare word dan in intervalle van reine kwinte teen mekaar gestem deur hulle paarsgewys te stryk. Vir solospel word soms 'n effens hoër stemming gebruik om die instrument 'n helderder klank te gee; omgekeerd word Barokmusiek soms met laer stemminge gespeel om die klank van die viool sagter te maak. Na die stem kan die kam van die instrument nagegaan word om te verseker dat dit reguit staan en tussen die binneste kepe van die f-gate gesentreer is; 'n skewe kam kan die klank van 'n andersins goed geboude viool aansienlik beïnvloed. Na lang gebruik kan die stemskroewe en hul gate verslyt raak, sodat die skroewe onder spanning makliker glip. 'n Glippende stemskroef laat die toonhoogte van die snaar effens daal, of, as die skroef heeltemal los raak, laat die snaar sy spanning heeltemal verloor. 'n Viool waarvan die stemskroewe glip, moet deur 'n vioolbouer of vioolhersteller herstel word. Stemskroefsmeer, gereeld gebruik, kan die intrede van sulke slytasie vertraag terwyl dit die skroewe glad laat draai. Die stemming G–D–A–E word vir die meeste vioolmusiek gebruik, insluitend klassieke musiek, jazz en volksmusiek. Ander stemminge word soms gebruik; die G-snaar kan byvoorbeeld tot A opgestem word. Die gebruik van nie-standaardstemminge in klassieke musiek staan as ''[[scordatura]]'' bekend; in sommige volksmusiekstyle word dit kruisstemming genoem. Een beroemde voorbeeld van scordatura in die klassieke musiek is [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse macabre'', waar die E-snaar van die soloviool na E♭ verlaag word om 'n spookagtige dissonansie aan die komposisie te verleen. Ander voorbeelde is die derde deel van ''Contrasts'' van [[Béla Bartók]], waar die E-snaar na E♭ en die G-snaar na G♯ gestem word, [[Niccolò Paganini]] se Eerste Vioolkonsert, waar al vier snare 'n halftoon hoër gestem moet word, en die Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber, waarin elke deel 'n ander scordatura-stemming het. In die Indiese klassieke en ligte musiek word die viool in die Suid-Indiese styl waarskynlik op D♯–A♯–D♯–A♯ gestem. Aangesien daar in die Indiese klassieke musiek geen begrip van absolute toonhoogte is nie, kan musikante enige gerieflike stemming gebruik om hierdie relatiewe intervalle tussen die snare te behou. Nog 'n algemene stemming met hierdie intervalle is B♭–F–B♭–F, wat met Sa–Pa–Sa–Pa in die Indiese karnatiese klassieke styl ooreenstem. In die Noord-Indiese Hindoestaanse styl is die stemming gewoonlik Pa–Sa–Pa–Sa in plaas van Sa–Pa–Sa–Pa, wat byvoorbeeld met F–B♭–F–B♭ kan ooreenstem. In die Iranse klassieke musiek en ligte musiek het die viool in elke ''dastgah'' 'n ander stemming;<ref>Edith Gerson-Kiwi: ''The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes.'' Israel Music Institute, Tel Aviv 1963, p. 15.</ref> dit word waarskynlik op E–A–E–A in Dastgāh-e Esfahan gestem, in Dastgāh-e Šur op E–A–D–E en E–A–E–E, en in Dastgāh-e Māhur op E–A–D–A. In die Arabiese klassieke musiek word die A- en E-snaar 'n heeltoon verlaag, dit wil sê G–D–G–D, om die spel van Arabiese ''maqams'' te vergemaklik, veral dié met kwarttone. Hoewel die meeste viole vier snare het, is daar viole met bykomende snare, sommige met soveel as sewe. Sewe word algemeen as die maksimum aantal snare beskou wat op 'n strykinstrument prakties is; met meer as sewe snare sou dit onmoontlik wees om enige bepaalde binnesnaar afsonderlik met die strykstok te bespeel. Viole met sewe snare is baie skaars. Die ekstra snare op sulke viole is gewoonlik laer as die G-snaar en word gewoonlik (van die hoogste bygevoegde snaar na die laagste) op C, F en B♭ gestem. As die speellengte van die instrument, dit wil sê die snaarlengte van die bosaal tot die kam, gelyk is aan dié van 'n gewone volgrootte-viool (effens minder as 33&nbsp;cm), kan dit met reg 'n viool genoem word. Sommige van hierdie instrumente is ietwat langer en moet as altviole beskou word. Viole met vyf of meer snare word tipies in jazz of volksmusiek gebruik. Sommige spesiaal gemaakte instrumente het ekstra snare wat nie gestryk word nie, maar deur die trillings van die gestrykte snare meeklink. == Speeltegniek == === Houding === [[Lêer:Man Playing Violin on Bench at Park.jpg|duimnael|upright=0.75|'n Man speel viool op 'n parkbank]] Die viool word sittend of staande bespeel. Soliste (of hulle alleen, met 'n klavier of met 'n orkes speel) speel meestal staande, tensy 'n fisieke gestremdheid dit verhoed, soos in die geval van [[Itzhak Perlman]]. In die orkes en in kamermusiek word daar daarenteen gewoonlik sittend gespeel. In die 2000's en 2010's het sommige orkeste wat Barokmusiek uitvoer (soos die Freiburger Barockorchester) al hul violiste en altvioliste, solo en ensemble, staande laat speel. Die viool rus aan die linkerkant op die skouer en bors van die violis en word, afhangende van die houding of draai van die kop, deur die linkerkant van die onderkaak, soms deur die ken, op die kenstuk vasgehou en deur die linkerskouer ondersteun, dikwels met behulp van 'n skouersteun. Die kaak en die skouer moet die viool stewig genoeg vashou sodat dit stabiel bly wanneer die linkerhand van 'n hoë posisie ('n hoë noot ver op die toets) na 'n lae (nader aan die skroefkas) beweeg. In die Indiese houding word die stabiliteit van die viool verseker deur die krul wat op die sy van die voet rus. Van die linkerhand word die duim gebruik om die hals te omvat of as hulp vir bepaalde greeptegnieke. Al die ander vingers speel uitsluitlik op die snare om die gewenste tone vas te lê. Afhangende van die skool neem die linkerhand ook 'n ondersteunende of vashoufunksie van die instrument oor. Die regterhand hanteer die strykstok, waarmee die snare meestal tussen die einde van die toets en die kam gestryk word, in moderne komposisies deels ook agter die kam. Dit word die kontakpunt genoem. Vir die wisselende volume, die klankkleure, die presisie van die artikulasie, die legatospel en meer is dit beslissend met watter kombinasie van gewig, snelheid, kontakpunt (na aan die kam, na aan die toets of tussenin) en kanteling van die stokhare die snare aangeraak word. Hoewel onderwysers die wesenlike belang van 'n goeie houding beklemtoon, sowel ter wille van die kwaliteit van die spel as om die kans op oorbelastingsbeserings te verminder, verskil advies oor wat 'n goeie houding is en hoe dit bereik word in die besonderhede. Almal dring egter aan op die belang van 'n natuurlike, ontspanne posisie sonder spanning of styfheid. Wat byna universeel aanbeveel word, is om die linkerpols reguit (of baie naby daaraan) te hou sodat die vingers van die linkerhand vry kan beweeg en die kans op besering verminder word, en om albei skouers in 'n natuurlike, ontspanne posisie te hou en te vermy om enige van hulle oordrewe op te trek. Dit sou, soos enige ander onnodige spanning, die bewegingsvryheid beperk en die risiko van besering verhoog. 'n Krom houding kan goeie spel belemmer omdat dit die liggaam uit balans bring en die skouers laat optrek. Nog 'n teken van ongesonde spanning is pyn in die linkerhand, wat op te veel druk by die vashou van die viool dui. === Linkerhand en toonhoogte === [[Lêer:Violin first position fingering chart.svg|regs|upright=1.35|duimnael|Vingersettings in die eerste posisie. Hierdie diagram toon net die note van die eerste posisie; daar is hoër note buite dié wat aangedui word.]] [[Lêer:Geigengrifftabelle.svg|duimnael|regs|Greeptabel vir alle toonsoorte]] Die linkerhand bepaal die klinkende lengte van die snaar, en dus die toonhoogte, deur dit met die vingerpunte teen die toets te "gryp" (vas te druk), wat verskillende toonhoogtes voortbring. Aangesien die viool geen frette het om die snare af te stop nie, soos gebruiklik by die [[kitaar]], moet die speler presies weet waar om die vingers op die snare te plaas om met goeie intonasie (suiwer) te speel. Beginners speel los snare en die laagste posisie, naaste aan die bosaal. Studente begin dikwels met relatief maklike toonsoorte, soos A-majeur en G-majeur, en leer toonlere en eenvoudige melodieë. Deur toonlere en arpeggio's te oefen en die gehoor op te lei, "vind" die linkerhand van die violis die note uiteindelik intuïtief deur spiergeheue. Beginners maak soms gebruik van [[kleefband|kleefbandjies]] op die toets vir die korrekte plasing van die linkerhandvingers, maar laat die bandjies gewoonlik gou staan wanneer hulle vorder. Nog 'n algemene merktegniek gebruik kolletjies [[korrigeervloeistof]] op die toets, wat binne 'n paar weke se gereelde oefening afslyt. Hierdie praktyk word ongelukkig soms in plaas van voldoende gehooropleiding gebruik, sodat die plasing van die vingers deur die oog en nie deur die oor gelei word nie. Veral in die vroeë stadiums van die leerproses is die sogenaamde "klinkende tone" nuttig. Daar is nege sulke note in die eerste posisie, waar 'n gegrypte noot 'n unisoon of oktaaf met 'n ander (los) snaar klink en dié laat meeresoneer. Studente gebruik hierdie klinkende tone dikwels om die intonasie van die gegrypte noot te kontroleer deur te luister of dit met die los snaar harmonieer. Wanneer die gegrypte toonhoogte "A" op die G-snaar gespeel word, kan die violis byvoorbeeld terselfdertyd die los D-snaar speel om die intonasie van die gegrypte "A" te toets. As die "A" suiwer is, behoort die "A" en die los D-snaar 'n harmonieuse reine kwart voort te bring. Viole word in reine kwinte gestem, soos al die orkesstrykers (viool, altviool, tjello) behalwe die kontrabas, wat in reine kwarte gestem word. Elke daaropvolgende noot word gegryp op die toonhoogte wat die speler as die harmonieuste ervaar; wanneer 'n violis onbegeleid speel, "speel hy nie konsekwent in óf die getempereerde óf die natuurlike [reine] toonleer nie, maar neig in die geheel om by die Pythagorese toonleer aan te sluit."<ref>Seashore, Carl (1938). ''Psychology of Music'', p. 224. Aangehaal in Kolinski, Mieczyslaw (somer–herfs 1959). "A New Equidistant 12-Tone Temperament", p. 210, ''Journal of the American Musicological Society'', vol. 12, nr. 2/3, pp. 210–214.</ref> Wanneer violiste in 'n [[strykkwartet]] of 'n strykorkes speel, "versoet" die strykers gewoonlik hul stemming om by die toonsoort te pas waarin hulle speel. Wanneer daar saam met 'n instrument met gelykswewende stemming gespeel word, soos 'n klavier, pas vaardige violiste hul stemming by die gelykswewende stemming van die klavier aan om dissonante note te vermy. Die vingers word in die [[musieknotasie]], soos in bladmusiek en etudeboeke, konvensioneel van 1 (wysvinger) tot 4 (pinkie) genommer. Veral in leeruitgawes van vioolmusiek kan syfers bo die note aandui watter vinger gebruik moet word, met ''0'' of ''O'' vir 'n los snaar. Die diagram regs toon die rangskikking van die note wat in die eerste posisie bereik kan word. Wat nie op hierdie diagram gewys word nie, is hoe die afstande tussen die nootposisies kleiner word hoe hoër (in toonhoogte) die vingers van die bosaal af beweeg. Die balke aan die kante van die diagram stel die gebruiklike moontlikhede vir beginners se kleefbandjies voor, by die 1ste, hoë 2de, 3de en 4de vinger. ==== Posisies ==== Die plasing van die linkerhand op die toets word deur "posisies" gekenmerk. Die eerste posisie, waar die meeste beginners begin (hoewel sommige metodes in die derde posisie begin), is die posisie wat die meeste in strykmusiek gebruik word. Musiek wat vir beginnende jeugorkeste gekomponeer is, is dikwels meestal in die eerste posisie. Die laagste noot wat in hierdie posisie in standaardstemming beskikbaar is, is 'n los G₃; die hoogste noot in die eerste posisie word met die vierde vinger op die E-snaar gespeel en klink as B₅. Deur die hand op die hals op te skuif, neem die eerste vinger die plek van die tweede vinger in, wat die speler in die ''tweede posisie'' bring. Deur die eerste vinger die eerste-posisie-plek van die derde vinger te laat inneem, kom die speler in die ''derde posisie'', en so voorts. 'n Verandering van posisie, met die gepaardgaande beweging van die hand, word 'n ''posisiewisseling'' genoem, en doeltreffende posisiewisselings met behoud van suiwer intonasie en 'n gladde legato (verbonde) klank is 'n sleutelelement van die tegniek op alle vlakke. Dikwels word 'n "gidsvinger" gebruik: die laaste vinger wat 'n noot in die ou posisie gespeel het, raak tydens die wisseling voortdurend liggies aan die snaar om op sy korrekte plek in die nuwe posisie uit te kom. In elementêre wisselingsoefeninge word die "gidsvinger" dikwels hoorbaar gemaak terwyl dit op of af langs die snaar gly, sodat die speler die korrekte plasing op die gehoor kan vaslê. Buite hierdie oefeninge behoort dit selde hoorbaar te wees (tensy die speler bewustelik 'n portamento-effek om uitdrukkingsredes toepas). Tydens 'n wisseling in lae posisies beweeg die duim van die linkerhand op of af langs die hals van die instrument om in dieselfde posisie relatief tot die vingers te bly (hoewel die beweging van die duim effens voor of effens na die beweging van die vingers kan plaasvind). In sulke posisies word die duim dikwels as 'n "anker" beskou waarvan die plek bepaal in watter posisie die speler is. In baie hoë posisies kan die duim nie met die vingers meebeweeg nie, omdat die klankkas van die instrument in die pad kom. In plaas daarvan beweeg die duim om die hals van die instrument om by die punt te sit waar die hals die regterronding van die klankkas ontmoet, en bly daar terwyl die vingers tussen die hoë posisies beweeg. 'n Noot wat buite die normale omvang van 'n posisie gespeel word, sonder wisseling, word 'n ''strekking'' genoem. In die derde posisie op die A-snaar sit die hand byvoorbeeld natuurlik met die eerste vinger op D en die vierde op G of G♯. Om die eerste vinger terug na 'n C♯ te strek, of die vierde vinger op na 'n A, vorm 'n strekking. Strekkings word algemeen gebruik waar een of twee note effens buite 'n andersins stewige posisie lê, en het die voordeel dat hulle minder opvallend is as 'n wisseling of 'n snaaroorgang. Die laagste posisie op die viool word die "halwe posisie" genoem. In hierdie posisie is die eerste vinger op 'n "lae eerste-posisie"-noot, byvoorbeeld B♭ op die A-snaar, en die vierde vinger in 'n afwaartse strekking vanaf sy gewone posisie, byvoorbeeld D op die A-snaar, met die ander twee vingers na behoefte tussenin geplaas. Aangesien die posisie van die duim in die "halwe posisie" tipies dieselfde is as in die eerste posisie, kan dit beter as 'n agterwaartse strekking van die hele hand as as 'n egte posisie beskou word. Die bogrens van die viool se omvang word grootliks deur die vaardigheid van die speler bepaal, wat maklik meer as twee oktawe op 'n enkele snaar en vier oktawe op die instrument as geheel kan speel. Posisiename word meestal vir die laer posisies en in metodeboeke en etudes gebruik; om dié rede hoor 'n mens selde verwysings na iets hoër as die sewende posisie. Die hoogste posisie is prakties gesproke die 13de. Baie hoë posisies is om twee redes 'n besondere tegniese uitdaging. Eerstens word die verskil in ligging van die verskillende note in hoë posisies veel kleiner, wat die note moeiliker maak om te vind en in sommige gevalle op die gehoor te onderskei. Tweedens is die veel korter klinkende lengte van die snaar in baie hoë posisies 'n uitdaging vir die regterarm en die strykstok om die instrument doeltreffend te laat klink. Hoe fyner (en duurder) 'n instrument, hoe beter kan dit 'n goeie toon tot bo aan die toets, by die hoogste toonhoogtes op die E-snaar, volhou. Alle note (behalwe dié onder die los D) kan op meer as een snaar gespeel word. Dit is 'n standaardontwerpkenmerk van snaarinstrumente, wat egter van die klavier verskil, wat vir elk van sy 88 note net een plek het. Die noot van die los A op die viool kan byvoorbeeld as die los A gespeel word, of op die D-snaar (in die eerste tot vierde posisie) of selfs op die G-snaar (baie hoog op, in die sesde tot negende posisie). Elke snaar het 'n ander [[toonkleur]], vanweë die verskillende gewigte (diktes) van die snare en die resonansies van ander los snare. Die G-snaar word byvoorbeeld dikwels beskou as 'n baie volle, klankryke klank te hê wat besonder gepas is vir laat-Romantiese musiek. Dit word dikwels in die musiek aangedui met die merk ''sul G'' of ''IV'' ('n Romeinse syfer wat aandui dat op die vierde snaar gespeel moet word; volgens konvensie word die snare van die dunste, hoogste (I) tot die laagste (IV) genommer). Selfs sonder uitdruklike aanwysings in die partituur sal 'n gevorderde violis na eie oordeel en artistieke aanvoeling kies op watter snaar bepaalde note of passasies gespeel word. Wanneer 'n passasie op 'n lae snaar en in 'n hoër posisie gespeel word, hoewel dit op 'n hoër snaar gemakliker gespeel sou kon word, dien dit ook om 'n besondere klankkleur voort te bring. ==== Los snare ==== As 'n snaar gestryk of getokkel word sonder dat 'n vinger dit gryp, word dit 'n ''los snaar'' genoem. Dit gee 'n ander klank as 'n gegrypte snaar, aangesien die snaar by die bosaal vryer tril as onder 'n vinger. Verder is dit onmoontlik om vibrato ten volle op 'n los snaar te gebruik (hoewel 'n gedeeltelike effek verkry kan word deur 'n noot 'n oktaaf hoër op 'n aangrensende snaar te gryp en dié te laat vibreer, wat 'n element van vibrato in die botone inbring). In die klassieke tradisie gebruik violiste dikwels 'n snaaroorgang of posisiewisseling om die verandering van toonkleur wat 'n los snaar meebring, te vermy, tensy die komponis dit aandui. Dit geld veral vir die los E, wat dikwels as hard van klank beskou word. Daar is egter ook situasies waar 'n los snaar spesifiek vir artistieke effek gekies kan word. Dit kom voor in klassieke musiek wat die bourdon van 'n [[orrel]] naboots (soos J.S. Bach in sy Partita in E vir soloviool bereik het), in ''fiddle''-musiek (byvoorbeeld ''Hoedown'') of waar stappe om die los snaar te vermy musikaal onvanpas is (byvoorbeeld in Barokmusiek, waar posisiewisselings minder gebruiklik was). In vinnige passasies van toonlere of arpeggio's kan 'n los E-snaar eenvoudig gerieflikheidshalwe gebruik word as die noot nie tyd het om uit te klink en 'n harde toonkleur te ontwikkel nie. In volksmusiek, ''fiddle''-musiek en ander tradisionele musiekgenres word los snare algemeen om hul resonante toonkleur gebruik. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n gegrypte noot op 'n aangrensende snaar te speel, lewer 'n [[doedelsak]]agtige bourdon, wat komponiste dikwels ter nabootsing van volksmusiek gebruik. Soms is die twee note identies (byvoorbeeld 'n gegrypte A op die D-snaar teen die los A-snaar), wat 'n klinkende soort ''fiddle''-klank gee. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n identiese gegrypte noot te speel, kan ook vereis word wanneer meer volume nodig is, veral in orkesspel. Sommige klassieke vioolpartye het note waarvoor die komponis die violis vra om 'n los snaar te speel, weens die spesifieke klankkarakter wat 'n los snaar skep. ==== Dubbelgrepe, akkoorde en bourdons ==== 'n Dubbelgreep is wanneer twee afsonderlike snare deur die vingers gegryp en gelyktydig gestryk word, wat twee deurlopende tone voortbring (tipiese intervalle sluit tertse, kwarte, kwinte, sekstes en oktawe in). Dubbelgrepe kan in enige posisie aangedui word, hoewel die wydste interval wat natuurlik in een posisie as dubbelgreep gespeel kan word, 'n oktaaf is (met die wysvinger op die laer snaar en die pinkie op die hoër snaar). Nietemin word in gevorderde repertoire soms dubbelgrepe van desiemes of selfs meer vereis, wat 'n gestrekte linkerhandposisie met uitgestrekte vingers tot gevolg het. Die term "dubbelgreep" word dikwels ook gebruik vir die laat klink van 'n los snaar saam met 'n gegrypte noot, hoewel net een vinger 'n snaar gryp. Met die tegniek van die dubbelgreep kan dus tweestemmig gespeel word. Waar drie of vier gelyktydige note aangedui word, "verdeel" die violis gewoonlik die akkoord: drie- of vierstemmige akkoorde word normaalweg gearpeggieer, deur die onderste een of twee note eerste te speel en onmiddellik na die boonste een of twee note voort te gaan, waarby die natuurlike resonansie van die instrument 'n effek voortbring soortgelyk aan asof al vier note gelyktydig geklink het. In sommige omstandighede is 'n "drievoudige greep" moontlik, waar drie note oor drie snare gelyktydig klink. Die strykstok raak nie van nature drie snare tegelyk nie, maar met voldoende stoksnelheid en druk, wanneer die violis 'n drienoot-akkoord "breek", kan die stokhare tydelik oor drie snare gebuig word sodat elkeen gelyktydig klink. Dit word met 'n swaar streek bereik, tipies naby die slof en met die stok op 'n sekere afstand van die kam, en bring 'n harde, aggressiewe toon voort. Dit is so moontlik om drienoot-akkoorde van kort duur, ook verskeie ná mekaar, sonder arpeggio te speel, sodat daar werklik drie stemme gelyktydig klink. Vierstemmige spel sonder arpeggio kan net met 'n spesiaal gekonstrueerde ronde strykstok verwesenlik word. Dubbelgrepe in die orkes word soms ''divisi'' gemerk en tussen die spelers verdeel, sodat een deel van die musikante die laer noot en 'n ander deel die hoër noot speel. Dubbelgrepe (en ''divisi'') kom algemeen in orkesrepertoire voor wanneer die viole begeleiding speel en 'n ander instrument of groep die melodie speel. In sommige genres van die historiese uitvoeringspraktyk (gewoonlik van Barokmusiek en vroeër) word nóg verdeelde akkoorde nóg drievoudige grepe as gepas beskou; sommige violiste arpeggieer alle akkoorde (insluitend gewone dubbelgrepe) deur al die note of die meeste daarvan afsonderlik te speel asof hulle as 'n gebonde figuur geskryf is. Met die ontwikkeling van moderne viole het drievoudige grepe egter natuurliker geword, omdat die kam minder gekrom is. In sommige musiekstyle kan 'n aangehoue bourdon op 'n los snaar gespeel word tydens 'n passasie wat hoofsaaklik op 'n aangrensende snaar geskryf is, om 'n basiese begeleiding te bied. Dit kom meer in volkstradisies as in die klassieke musiek voor. ==== Vibrato ==== [[Lêer:MHVC-KyokoYonemoto-PaganiniCaprice24.ogv|duimnael|Kyoko Yonemoto speel [[Niccolò Paganini|Paganini]] se Caprice nr. 24 op 'n viool]] [[Lêer:Peter Bissing.png|duimnael|regs|Petrowitsch Bissing was 'n onderwyser in vibratometodiek op die viool<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-EqAAAAYAAJ&q=PETROWITCH+BISSING&pg=RA2-PA52|publisher=Jacobs' Band Monthly, Volume 4|page=52|year=1919|access-date=16 November 2012|title=The Violin|first=Louis|last=Eaton}}</ref> en het 'n boek met die titel ''Cultivation of the Violin Vibrato Tone'' gepubliseer.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IwhLMgEACAAJ|title=Cultivation of the Violin Vibrato Tone|first=Petrowitsch|last=Bissing|publisher=Central States Music Publishing Company|access-date=16 November 2012}}</ref>]] Vibrato is 'n tegniek van die linkerhand en -arm waarby die toonhoogte van 'n noot subtiel in 'n polsende ritme wissel. Hoewel verskillende dele van die hand of arm by die beweging betrokke kan wees, is die resultaat 'n beweging van die vingerpunt wat 'n geringe verandering in die trillende snaarlengte meebring, wat 'n golwing in die toonhoogte veroorsaak. Die meeste violiste ossilleer onder die noot, dit wil sê laer in toonhoogte as die eintlike noot, wanneer hulle vibrato gebruik, omdat geglo word dat die waarneming die hoogste toonhoogte in 'n wisselende klank bevoordeel.<ref>{{Cite book|title=String Builder, Book 3: Teacher's Manual |last=Applebaum |first=Samuel |year=1957 |publisher=Alfred Publishing |location=New York |isbn=978-0-7579-3056-0 |page=4 }}. "Now we will discipline the shaking of the left hand in the following manner: Shake the wrist slowly and evenly in 8th notes. Start from the original position and for the second 8th note the wrist is to move backward (toward the scroll). Do this in triplets, dotted 8ths and 16ths, and 16th notes. A week or two later, the vibrato may be started on the Violin. ... The procedure will be as follows: 1. Roll the finger tip from this upright position on the note, to slightly below the pitch of this note."</ref> Vibrato doen min of niks om 'n onsuiwer noot te verbloem; met ander woorde, verkeerd toegepaste vibrato is 'n slegte plaasvervanger vir goeie intonasie. Toonlere en ander oefeninge wat op intonasie gerig is, word tipies sonder vibrato gespeel om die werk makliker en doeltreffender te maak. Musiekstudente word dikwels geleer dat vibrato veronderstel word tensy dit anders in die musiek aangedui is. Dit kan 'n struikelblok wees vir 'n klassiek opgeleide violis wat in 'n styl wil speel wat min of geen vibrato gebruik, soos Barokmusiek in historiese styl en baie tradisionele ''fiddle''-style. Vibrato kan deur 'n gepaste kombinasie van vinger-, pols- en armbewegings voortgebring word. Deur die vingerpunt van die grypende vinger liggies heen en weer te rol, ontstaan vingervibrato. Een metode, ''handvibrato'' (of ''polsvibrato''), behels dat die hand by die pols heen en weer gekantel word om die ossillasie te bewerkstellig. 'n Ander metode, ''armvibrato'', moduleer die toonhoogte deur beweging van die hele onderarm by die elmboog met 'n vaste pols. 'n Kombinasie van hierdie tegnieke stel 'n speler in staat om 'n groot verskeidenheid klankeffekte voort te bring. Die "wanneer", "waarvoor" en "hoeveel" van vibrato is artistieke kwessies van styl en smaak, waarby verskillende onderwysers, musiekskole en musiekstyle verskillende vibratostyle verkies. Oordrewe vibrato kan byvoorbeeld hinderlik word. Akoesties gesproke het die interessantheid wat vibrato aan die klank toevoeg te doen met die manier waarop die mengsel van botone<ref>{{Cite web|url=http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207150243/http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |url-status=dead |archive-date=7 Februarie 2010 |title=The psychoacoustic secret of vibrato |first=Martin |last=Schleske |access-date=11 Februarie 2010 |quote=Accordingly, the sound level of each harmonic will have a periodically fluctuating value due to the vibrato.}}</ref> (of toonkleur) en die rigtingpatroon van die klankuitstraling met veranderinge in toonhoogte verander. Deur die klank ritmies na verskillende dele van die vertrek te "rig",<ref>{{Cite web | last=Curtin | first=Joseph | title=Weinreich and Directional Tone Colour | url=http://www.josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | date=April 2000 | work=Strad Magazine | access-date=23 Mei 2009 | quote=In the case of string instruments, however, not only are they strongly directional, but the pattern of their directionality changes very rapidly with frequency. If you think of that pattern at a given frequency as beacons of sound, like the quills of a porcupine, then even the slight changes in pitch created by vibrato can cause those quills to be continually undulating. | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062722/http://josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | archive-date=29 Mei 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://knutsacoustics.com/files/weinreich,-g.-directional-tone-color-jasa-1997.pdf |title=Directional tone color |last=Weinreich |first=Gabriel |date=16 Desember 1996 |publisher=Acoustical Society of America |quote=The effect can be visualized in terms of a number of highly directional sound beacons, all of which the vibrato causes to undulate back and forth in a coherent and highly organized fashion. It is obvious that such a phenomenon will help immensely in fusing sounds of the differently directed partials into a single auditory stream; one may even speculate that it is a reason why vibrato is used so universally by violinists—as compared to wind players, from the sound of whose instruments directional tone color is generally absent.}}</ref> voeg vibrato 'n "glans" of "lewendigheid" by die klank van 'n goed geboude viool. Vibrato word grootliks aan die oordeel van die violis oorgelaat. Verskillende soorte vibrato bring verskillende stemminge in 'n stuk, en die wisselende grade en style van vibrato is dikwels kenmerke wat by bekende violiste uitstaan. ==== Vibratotriller ==== 'n Vibrato-agtige beweging kan soms gebruik word om 'n vinnige [[triller]]effek te skep. Om hierdie effek uit te voer, word die vinger bo die vinger wat die noot gryp, net effens van die snaar af geplaas (stewig teen die grypende vinger gedruk) en 'n vibratobeweging uitgevoer. Die tweede vinger raak met elke ossillasie liggies aan die snaar bo die laer vinger, sodat die toonhoogte ossilleer op 'n manier wat soos 'n mengsel van wye vibrato en 'n baie vinnige triller klink. Dit gee 'n minder duidelike oorgang tussen die hoër en die laer noot en word gewoonlik as interpretatiewe keuse toegepas. Hierdie trillertegniek werk net goed vir halftoontrillers of trillers in hoë posisies (waar die afstand tussen die note kleiner is), aangesien dit vereis dat die trillende vinger en die vinger daaronder aan mekaar raak, wat die afstand wat getrill kan word, beperk. In baie hoë posisies, waar die trilafstand kleiner as die breedte van die vinger is, kan 'n vibratotriller die enigste opsie vir trillereffekte wees. ==== Flageolettone ==== [[Lêer:Violin sounds and techniques.ogg|duimnael|regs|Vioolklanke en -tegnieke: los snare (arco en pizzicato); A-majeur-toonleer (arco en pizzicato); begin van 'n A-majeur-toonleer met vibrato; A-majeur-toonleer col legno gespeel; natuurlike flageolettone van 'n A, E en 'n A; kunsmatige flageolet van A₇; flageolet-glissando op die A-snaar]] Deur die snaar liggies met 'n vingerpunt by 'n [[nodus (fisika)|nodus]] aan te raak, sonder om die snaar heeltemal vas te druk, en die snaar dan te tokkel of te stryk, ontstaan flageolettone (harmonieke of botone). In plaas van die normale toon klink 'n hoër noot. Daardeur word die grondfrekwensie gedemp en tril net die ooreenstemmende botone (byvoorbeeld die dubbele of drievoudige frekwensie wanneer die vinger by die helfte of by 'n derde van die snaarlengte geplaas word). Daar ontstaan fluitagtige tone. Elke nodus lê by 'n heeltallige deling van die snaar, byvoorbeeld halfpad of 'n derde langs die lengte van die snaar. 'n Instrument wat goed reageer, laat talle moontlike flageoletnodusse langs die lengte van die snaar klink. Flageolettone word in die musiek óf met 'n sirkeltjie bo die noot wat die toonhoogte van die flageolet bepaal, óf met ruitvormige nootkoppe aangedui. Daar is twee soorte: ''natuurlike flageolettone'' en ''kunsmatige flageolettone'' (ook ''valse flageolettone'' genoem). Natuurlike flageolettone word op 'n los snaar gespeel. Die toonhoogte van die los snaar wanneer dit getokkel of gestryk word, word die grondfrekwensie genoem. Flageolettone word ook ''botone'' of ''deeltone'' genoem. Hulle kom voor by heeltallige veelvoude van die grondtoon, wat die eerste harmoniek genoem word. Die tweede harmoniek is die eerste botoon (die oktaaf bo die los snaar), die derde harmoniek is die tweede botoon, en so voorts. Die tweede harmoniek lê in die middel van die snaar en klink 'n oktaaf hoër as die toonhoogte van die snaar. Die derde harmoniek verdeel die snaar in derdes en klink 'n oktaaf en 'n kwint bo die grondtoon, en die vierde harmoniek verdeel die snaar in kwarte en klink twee oktawe bo die eerste. Die klank van die tweede harmoniek is die helderste van almal, omdat dit 'n gemeenskaplike nodus met al die daaropvolgende ewe harmonieke (4de, 6de, ens.) het. Die derde en die daaropvolgende onewe harmonieke is moeiliker om te speel, omdat hulle die snaar in 'n onewe aantal trillende dele verdeel en nie so baie nodusse met ander harmonieke deel nie. Kunsmatige flageolettone is moeiliker om voort te bring as natuurlike, aangesien hulle behels dat die snaar gegryp én 'n flageolet op die gegrypte noot gespeel word. Met die ''oktaafraam'' (die normale afstand tussen die eerste en die vierde vinger in enige gegewe posisie) en die vierde vinger wat die snaar 'n kwart bo die gegrypte noot net aanraak, ontstaan die vierde harmoniek, twee oktawe bo die gegrypte noot. Vingerplasing en -druk, asook stoksnelheid, -druk en kontakpunt, is almal wesenlik om die gewenste flageolet te laat klink. Boonop moet in passasies met verskillende note as valse flageolettone die afstand tussen die grypende vinger en die flageoletvinger voortdurend verander, aangesien die afstand tussen die note oor die lengte van die snaar verander. Die ''flageoletvinger'' kan die snaar ook 'n groot terts bo die vasgedrukte noot aanraak (die vyfde harmoniek), of 'n kwint hoër ('n derde harmoniek). Hierdie flageolettone word minder algemeen gebruik; in die geval van die groot terts moet sowel die gegrypte noot as die aangeraakte noot effens hoog gespeel word, anders spreek die flageolet nie so geredelik aan nie. In die geval van die kwint is die strekking groter as wat vir baie violiste gemaklik is. In die algemene repertoire word breuke kleiner as 'n sesde nie gebruik nie. Verdelings tot 'n agtste word egter soms gebruik, en met 'n goeie instrument en 'n vaardige speler is verdelings so klein as 'n twaalfde moontlik. Daar is 'n paar boeke wat uitsluitlik aan die studie van vioolflageolettone gewy is. Twee omvattende werke is Henryk Heller se sewedelige ''Theory of Harmonics'', in 1928 deur Simrock gepubliseer, en Michelangelo Abbado se vyfdelige ''Tecnica dei suoni armonici'', in 1934 deur Ricordi gepubliseer. Uitgebreide passasies in kunsmatige flageolettone kom in die virtuose vioolliteratuur voor, veral van die 19de en vroeë 20ste eeu. Twee opvallende voorbeelde hiervan is 'n hele gedeelte van Vittorio Monti se ''Csárdás'' en 'n passasie omtrent in die middel van die derde deel van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Vioolkonsert. 'n Gedeelte van die derde deel van Paganini se Vioolkonsert nr. 1 bestaan uit dubbelgreeptertse in flageolettone. Wanneer snare verslyt, vuil en oud is, is die flageolettone moontlik nie meer suiwer in toonhoogte nie. Om dié rede vervang violiste hul snare gereeld. === Regterhand en klankkleur === Die snare kan laat klink word deur die hare van die strykstok, wat in die regterhand gehou word, daaroor te trek (''arco'') of deur hulle te tokkel (''pizzicato''), meestal met die regterhand. In sommige gevalle tokkel die violis snare met die linkerhand. Dit word gedoen om oorgange van pizzicato na arco te vergemaklik, en dit word ook in sommige virtuose vertoonstukke gebruik. Linkerhand-pizzicato word gewoonlik op los snare gedoen. Pizzicato word op al die instrumente van die vioolfamilie gebruik; die sistematiese studie van gevorderde pizzicatotegnieke is egter die verste ontwikkel in die jazzkontrabas, 'n styl waarin die instrument byna uitsluitlik getokkel word. Die regterarm, -hand en strykstok en die stoksnelheid is verantwoordelik vir toonkwaliteit, [[ritme]], [[dinamika (musiek)|dinamika]], artikulasie en die meeste (maar nie alle) veranderinge in [[toonkleur]]. Die speler trek die strykstok oor die snaar, wat die snaar laat tril en 'n aangehoue toon voortbring. Die natuurlike tekstuur van die perdehaar en die klewerigheid van die hars help die stok om die snaar te "gryp", en wanneer die stok oor die snaar getrek word, laat dit die snaar 'n toon klink. Stryk kan gebruik word om lang aangehoue note of melodieë voort te bring. In 'n strykersgroep kan 'n noot eindeloos volgehou lyk as die spelers in die groep op verskillende tye van strykrigting verander. Die strykstok kan ook gebruik word om kort, skerp nootjies te speel, soos herhaalde note, toonlere en arpeggio's, wat in baie musiekstyle 'n stuwende ritme verskaf. ==== Stryktegnieke ==== Die wesenlikste deel van die stryktegniek is die greep van die strykstok. Gewoonlik is die duim gebuig in die klein ruimte tussen die slof en die omwikkeling van die stok. Die ander vingers is ietwat eweredig oor die bokant van die stok verspreid. Die pinkie is gekrul, met die vingerpunt op die hout naas die skroef. Die viool bring harder note voort met groter stoksnelheid of meer gewig op die snaar. Die twee metodes is nie gelykwaardig nie, omdat hulle verskillende toonkleure voortbring; om op die snaar af te druk, is geneig om 'n harder, intenser klank te gee. 'n Harder klank kan ook verkry word deur die stok nader aan die kam te plaas. Die kontakpunt waar die stok die snaar kruis, beïnvloed ook die toonkleur. Om naby die kam te speel (''sul ponticello'') gee 'n intenser klank as gewoonlik en beklemtoon die hoër harmonieke, terwyl om met die stok oor die einde van die toets te speel (''sul tasto'') 'n delikate, eteriese klank gee wat die [[grondtoon]] beklemtoon. Shinichi Suzuki het die kontakpunt die "[[Fritz Kreisler|Kreisler]]-snelweg" genoem; 'n mens kan die verskillende kontakpunte as "bane" op die snelweg beskou. Die klankkleur kan dus deur die manier van stokvoering verreikend beïnvloed word: deur die mees uiteenlopende stryksnelhede by 'n baie veranderlike stokdruk, maar ook deur die plek van die stryk (nader aan die kam of nader aan die toets). Verskillende maniere van aanslag met die strykstok bring verskillende artikulasies voort. Daar is baie stryktegnieke wat elke speelstyl moontlik maak. Baie onderwysers, spelers en orkeste bestee baie tyd aan die ontwikkeling van tegnieke en die skep van 'n eenvormige tegniek binne die groep. Hierdie tegnieke sluit in legato-stryk ('n gladde, verbonde, aangehoue klank wat vir melodieë geskik is), ''collé'' en 'n verskeidenheid strykwyses wat korter note voortbring, waaronder ricochet, ''sautillé'', ''martelé'', ''spiccato'' en staccato. ==== Pizzicato ==== 'n Noot wat in die geskrewe musiek ''pizz.'' (afkorting vir ''pizzicato'') gemerk is, moet gespeel word deur die snaar met 'n vinger van die regterhand te tokkel in plaas van te stryk. (Die wysvinger word hier die meeste gebruik.) Soms word in orkespartye of virtuose solomusiek waar die stokhand besig is (of vir vertoon-effek) ''linkerhand-pizzicato'' aangedui met 'n + (plusteken) onder of bo die noot. By linkerhand-pizzicato word twee vingers op die snaar geplaas; die een (gewoonlik die wys- of middelvinger) word op die korrekte noot geplaas, en die ander (gewoonlik die ring- of pinkvinger) bo die noot. Die hoër vinger tokkel dan die snaar terwyl die laer een bly lê, wat die korrekte toonhoogte voortbring. Deur die krag van die tokkel te vergroot, kan die volume van die noot verhoog word. Pizzicato word in orkeswerke en in solo-vertoonstukke gebruik. In orkespartye moet violiste dikwels baie vinnig van arco na pizzicato oorskakel, en omgekeerd. ==== Col legno ==== 'n Aanduiding ''col legno'' ([[Italiaans]] vir "met die hout") in die geskrewe musiek vereis dat die snaar of snare met die stok van die strykstok geslaan word in plaas van dat die hare van die stok oor die snare getrek word. Hierdie stryktegniek word betreklik selde gebruik en lewer 'n gedempte, perkussiewe klank. Die spookagtige kwaliteit van 'n vioolgroep wat ''col legno'' speel, word in sommige simfoniese stukke benut, veral in die "Heksedans" van die laaste deel van [[Hector Berlioz]] se ''Symphonie fantastique''. Saint-Saëns se simfoniese gedig ''Danse macabre'' laat die strykersgroep die ''col legno''-tegniek gebruik om die klank van dansende geraamtes na te boots. "Mars" uit Gustav Holst se ''The Planets'' gebruik ''col legno'' om 'n herhaalde ritme in 5/4-tydmaat te speel. [[Benjamin Britten]] se ''The Young Person's Guide to the Orchestra'' vereis dit in die "[[slaginstrument|Perkussie]]"-variasie. [[Dmitri Sjostakowitsj]] gebruik dit in sy Veertiende Simfonie in die deel "In die Santé-gevangenis". Sommige violiste maak egter beswaar teen hierdie speelwyse, omdat dit die afwerking kan beskadig en die waarde van 'n goeie strykstok kan verminder, maar die meeste van hulle maak 'n kompromie deur minstens vir die duur van die betrokke passasie 'n goedkoop strykstok te gebruik. ==== Détaché, martelé en tremolo ==== ''Détaché'' is 'n gladde en egalige streek waarby die stoksnelheid en -gewig van die begin van die streek tot die einde dieselfde bly.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Simon|date=1999|title=Detache|journal=Strad|volume=110|pages=638|via=Music Index}}</ref> ''Martelé'', letterlik "gehamer", is 'n sterk geaksentueerde effek wat voortgebring word deur elke streek kragtig en plotseling los te laat. Martelé kan in enige deel van die stok gespeel word en word in die geskrewe musiek soms met 'n pylpunt aangedui. Tremolo is die baie vinnige herhaling (tipies van 'n enkele noot, maar soms van meer note), gewoonlik by die punt van die stok gespeel. Tremolo word met drie kort, skuins strepies deur die steel van die noot aangedui en word dikwels as klankeffek in orkesmusiek gebruik, veral in die Romantiese tydperk (1800–1910) en in operamusiek. ==== Demper ==== [[Lêer:Two mutes.jpg|duimnael|links|'n Geïmproviseerde wasgoedpen-demper en 'n rubber-oefendemper]] Deur 'n klein toestelletjie van metaal, rubber, leer of hout, 'n ''demper'' of ''sordino'', op die kam van die viool te plaas of daarteen aan te skuif (na gelang van die konstruksie), verkry 'n mens 'n sagter, ronder toon met minder hoorbare botone; die klank van 'n hele orkesstrykersgroep wat met dempers speel, het 'n gedempte karakter. Die demper verminder die trillingsamplitude van die kam en beperk sy eiefrekwensie; die gebruikte materiaal en die massa van die demper bepaal in watter mate die verskeidenheid klankkleure en die volume van die viool verminder word. Die resultaat is 'n gewild verminderde toon wat as "nasaal" of "gesluier" beskryf word. Die demper verander dus sowel die volume as die toonkleur van 'n viool. Die konvensionele Italiaanse aanduidings vir die gebruik van die demper is ''con sord.'' of ''con sordino'' ("met demper"), ''senza sord.'' ("sonder demper") en ''via sord.'' ("demper af"). Groter dempers van metaal, rubber of hout is algemeen beskikbaar en staan as ''oefendempers'' of ''hoteldempers'' bekend. Sulke dempers word gewoonlik nie by uitvoerings gebruik nie, maar om die klank van die viool in oefenruimtes soos hotelkamers te smoor. (Vir oefendoeleindes is daar ook die stomme viool, 'n viool sonder klankkas.) Sommige komponiste het oefendempers vir 'n spesiale effek gebruik, byvoorbeeld [[Luciano Berio]] aan die einde van sy ''Sequenza VIII'' vir soloviool. === Dinamika === By die linkeroor van die violis bereik die viool in ''ff'' ([[dinamika (musiek)|fortissimo]]) piekwaardes van meer as 110&nbsp;dB.<ref>''Safe and Sound''. Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin. Dortmund 2010, p. 24.</ref> Die dinamiese omvang van die instrument is redelik gebalanseerd. Op 6,5&nbsp;meter afstand is die klankpeil in ''pp'' ongeveer 43–45&nbsp;dB, terwyl in ''ff'' op dieselfde afstand ongeveer 73–80&nbsp;dB bereik word. === Toonsoorte === Nie alle toonsoorte is op die viool ewe goed uitvoerbaar nie. Toonsoorte waarin dikwels los snare gestryk word, is betreklik maklik om te speel. Die toonsoort beïnvloed ook die klank. In die Duitse uitgawe van die instrumentasieleer van [[Hector Berlioz]], deur [[Richard Strauss]] bewerk, staan daaroor: "Die viole skitter en speel gemakliker in die toonsoorte wat hulle die gebruik van die los snare toelaat."<ref name="Berlioz/Strauss"/> Berlioz het die toekenning van moeilikheidsgrade en klankkwaliteite aan toonsoorte wat op die viool gespeel word, tot die uiterste gevoer deur vir elke afsonderlike toonsoort aanduidings te probeer gee. In sy tabelle van 19 majeur- en 19 mineurtoonsoorte staan byvoorbeeld dat As-majeur "nie baie moeilik" is om te speel nie en "sag, gesluier, baie edel" klink; e-mineur is "maklik" om te speel en klink "skreeuend, gewoon". Sommige toonsoorte het Berlioz "byna onuitvoerbaar" genoem, enkeles selfs "onuitvoerbaar".<ref name="Berlioz/Strauss">[[Hector Berlioz]]: ''Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes.'' Schonenberger, Parys 1844, hier p. 33, [https://archive.org/details/grandtraitdins1843berl archive.org].<br />Duitse uitgawe: ''Instrumentationslehre von Hector Berlioz. Ergänzt und revidiert von Richard Strauss.'' Twee bande. Edition Peters, Leipzig 1905; hier band 1, pp. 61 e.v., [https://archive.org/details/instrumentations01berl archive.org].</ref> == Pedagogiek == Vioolspel kan reeds op 'n baie vroeë kinderleeftyd aangeleer word. Pedagoë is van mening dat 'n so vroeg moontlike begin, ongeveer op die ouderdom van drie tot ses jaar, in beginsel voordelig en vir 'n suksesvolle loopbaan sterk aan te beveel is. Daarom bestaan daar talle "kindervriendelike" vioolmetodes. 'n So vroeg moontlike begin met vioolspel is 'n vaste bestanddeel van die Suzuki-metode, genoem na sy ontwikkelaar Shinichi Suzuki. Vir die vroeë begin met klein hande en kort arms bestaan daar aangepaste instrumente in breukgroottes (sien [[#Groottes|Groottes]]). As 'n belangrike pedagogiese werk geld [[Leopold Mozart]] se ''Versuch einer gründlichen Violinschule'' van 1756. Mozart se vioolmetode is een van die belangrike bronne vir die studie van die historiese uitvoeringspraktyk. Nog vroeëre leerwerke stam uit die Baroktyd; so het Daniel Merck, Michel Corrette en Francesco Geminiani hulle vir die vioolpedagogiek verdienstelik gemaak. Giuseppe Tartini het in sy ''L'arte dell'arco'', wat 50 etudes bevat, die eerste leerwerk oor die stokvoering geskryf. Georg Philipp Telemann het vir sy leerlinge die "Metodiese sonates" geskep, waarin die stadige dele boonop met barokke versiering uitgeskryf is. Moderner en sistematiese leerwerke het in die vroeë 19de eeu in Frankryk ontstaan, na die stigting van die Paryse Konservatorium. Enkele vooraanstaande outeurs van sulke werke is Pierre Rode, Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer, Charles-Auguste de Bériot, Jacques Féréol Mazas en in Duitsland Louis Spohr. In die 20ste eeu speel veral die publikasies van Carl Flesch en Ivan Galamian 'n uitstaande rol. == Gebruik in musiek == [[Lêer:PalacioReal Stradivarius1.jpg|duimnael|regs|Stradivari-viool in die Koninklike Paleis van Madrid]] Die viool is nou met die ontwikkeling van die Europese musiek van die nuwe tyd verbonde en is dienooreenkomstig ryk met literatuur bedeel. Hier kan net 'n kort oorsig van sy veelsydige take gegee word. === Klassieke musiek === [[Lêer:Telemann - 2violin Sonata 1-1.ogg|duimnael|regs|'n [[Sonate]] vir twee viole van die Barokkomponis Telemann. As 'n betreklik tipiese Barokvioolkomposisie sou dit oorspronklik waarskynlik met minder vibrato uitgevoer gewees het.]] [[Lêer:Meditation from Thais - Bomsori Kim.opus|duimnael|regs|Die ''Méditation'' uit Massenet se opera ''Thaïs''. Die baie legato-speelstyl, met oorvloedige gebruik van portamento, rubato en vibrato en van die hoër registers van die instrument, is tipies van die vioolspel in die laat-Romantiese tydperk.]] Sedert die [[Barok]] is die viool om verskeie redes een van die belangrikste van alle instrumente in die klassieke musiek. Die toon van die viool staan bo ander instrumente uit, wat dit geskik maak om 'n melodielyn te speel. In die hande van 'n goeie speler is die viool uiters behendig en kan dit vinnige en moeilike reekse note uitvoer. Bekende violiste sluit in [[Hilary Hahn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en, meer onlangs, TwoSet Violin en Chloe Chua. ==== Solo- en konsertwerke ==== Belangrike werke vir soloviool (sonder begeleiding) was daar in die Baroktyd by die vleet; genoem kan word die 16 Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber vir viool in [[scordatura]] en die ses Sonates en Partitas vir soloviool van [[Johann Sebastian Bach]]. Hier is veral met dubbelgrepe die moontlikheid ten volle benut om op een viool verskeie stemme te laat klink. In die Klassisisme en die Romantiek was hierdie genre (net soos solowerke vir ander instrumente, afgesien van [[klavier]] of [[orrel]]) minder verbreid, hoewel dit in die 24 Caprices van [[Niccolò Paganini]] 'n verdere hoogtepunt bereik het. In die 20ste eeu het dit met die Solosonate van [[Béla Bartók|Bartók]], werke van [[Igor Strawinski|Strawinski]] en veral [[Eugène Ysaÿe]] 'n nuwe verbreiding beleef. Die eerste [[concerto|instrumentale konserte]] het aanvanklik ontwikkel uit die tydelike na vore tree van die konsertmeester uit die Barokse strykorkes (sien ook concerto grosso). Gou het die eerste as sodanig verklaarde vioolkonserte ontstaan, soos dié van Giuseppe Torelli, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] of Bach. Al drie groot Weense Klassici het vioolkonserte geskryf, so ook die belangrike Romantiese meesters (Paganini, Louis Spohr, [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Antonín Dvořák|Dvořák]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], [[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], [[Henri Vieuxtemps|Vieuxtemps]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Max Bruch|Bruch]], [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]) en baie latere komponiste soos [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Edward Elgar|Elgar]], Korngold, Bartók, [[Benjamin Britten|Britten]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]], [[Alban Berg|Berg]], Strawinski, [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] en [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]]. Vanaf die einde van die 19de eeu is enkele werke vir soloviool met orkesbegeleiding gekomponeer wat formeel vryer was en hulle van die suiwer ''konsert''-genre wou onderskei, soos die ''Symphonie espagnole'' van Édouard Lalo, [[Maurice Ravel|Ravel]] se "sigeuner"-rapsodie ''Tzigane'', die ''Poème'' van [[Ernest Chausson|Chausson]] of ''The Lark Ascending'' van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]]. ==== Kamermusiek ==== Byna geen werk van die stryker- of gemengde kamermusiek kom sonder viool of viole klaar nie. Die belangrikste genres is die vioolsonate, die triosonate, die stryktrio, die klaviertrio, die [[strykkwartet]], die klavierkwartet, die strykkwintet en die stryksekstet. In baie van hierdie besettings het die viool die belangrikste melodiestem. Sy dikwels konsertante take laat dit daarby die spreekwoordelike "eerste viool" speel. 'n Strykkwartet het, soos die orkes, partye vir eerste en tweede viool, asook 'n altvioolparty en 'n basinstrument, soos die tjello of, selde, die kontrabas. ==== Orkes ==== [[Lêer:Maximilian Pilzer (IMSO pp09).jpg|duimnael|regs|Konsertmeester van die New Yorkse Filharmoniese Orkes (1917)]] Viole maak 'n groot deel van 'n [[simfonie-orkes|orkes]] uit en word gewoonlik in twee groepe verdeel, bekend as die eerste en die tweede viole. Sedert die Baroktyd is daar in die orkes (soos in die strykkwartet) twee verskillende vioolpartye, wat meestal ''koraal'' beset is, dit wil sê deur verskeie spelers. Komponiste ken die melodie dikwels aan die eerste viole toe, tipies 'n moeiliker party wat hoër posisies gebruik. Die tweede viole speel daarenteen harmonie, begeleidingspatrone of die melodie 'n oktaaf laer as die eerste viole. In 'n groot besette Romantiese [[simfonie]] speel in die algemeen 16 eerste en 14 tweede viole, soms meer. Albei groepe word gewoonlik deur een of meer stemleiers aan die voorste lessenaar gelei. Heel voor in die eerste vioolgroep sit die eerste konsertmeester, wat soms solo's moet speel en 'n besondere verantwoordelikheid vir die hele orkes draag. Die uitdrukking "die eerste viool speel", in die sin van "bepaal wat gedoen moet word", verwys na die konsertmeester van die klassieke orkesordening, wat as stemleier die toon vir die ander violiste aangegee het (net so "die tweede viool speel" in die sin van "jou na ander moet skik, 'n ondergeskikte rol speel"). === Dansmusiek === In samehang met die solistiese loopbaan van die viool in die hofmusiek van die 17de eeu het dit die toonaangewende instrument by die begeleiding van danse geword. Balletmeesters het viool gespeel en die dansmeesterviool (pochette) gebruik om geselskapsdanse in te studeer. Deur die opkoms van die burgerlike dans in die 18de eeu het baie dansorkeste ontstaan wat in die kern uit twee viole (met bas) bestaan het. Die eerste het die melodie gespeel, die tweede het ritmes en akkoorde bygevoeg. Nog op die hoogtepunt van die Weense dansmusiek in die tyd van die [[Biedermeier]], met Joseph Lanner of [[Johann Strauss I|Johann Strauss (vader)]], het hulle die kern van die dansorkeste gevorm, en baie danselemente het in die konsertmusiek weerklink. [[Johann Strauss II|Johann Strauss (seun)]] is nog as kapelmeester met sy viool afgebeeld, hoewel hy hom toenemend op dirigeer en komponeer toegespits het. === Volksmusiek === [[Lêer:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|duimnael|Die Sweedse volksvioolspeler Hins Anders Ersson, deur Anders Zorn geskilder, 1904]] [[Lêer:Fiddler from Hungary.jpg|duimnael|Vioolspeler uit Hongarye]] Soos baie ander instrumente wat in die klassieke musiek gebruik word, stam die viool van verre voorouers af wat vir volksmusiek gebruik is. Na 'n fase van intensiewe ontwikkeling in die laat [[Renaissance]], grootliks in Italië, het die viool (in volume, toon en behendigheid) soveel verbeter dat dit nie net 'n baie belangrike instrument in die kunsmusiek geword het nie, maar ook baie aantreklik vir volksmusikante was, en uiteindelik baie wyd verspreid geraak het, waar dit soms vroeëre strykinstrumente verdring het. Etnomusikoloë het sy wydverspreide gebruik in Europa, Asië en die Amerikas waargeneem. Wanneer die viool as volksinstrument gespeel word, word dit in Engels gewoonlik 'n ''fiddle'' genoem (hoewel die term ''fiddle'' informeel gebruik kan word ongeag die musiekgenre), en dit word onderskei van die historiese vedel, wat 'n voorloper van die viool is. Wêreldwyd is daar verskeie snaarinstrumente, soos die draailier en die Apache-viool, wat ook ''fiddles'' genoem word. Volksvioolmusiek verskil van die klassieke daarin dat die wysies algemeen as dansmusiek beskou word<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001|title=Fiddling|last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|date=2009|website=okhistory.org|access-date=9 Februarie 2018}}</ref> en dat verskeie tegnieke gebruik word, soos bourdons, "shuffles" en versierings wat eie aan bepaalde style is. In baie volksmusiektradisies word die wysies nie neergeskryf nie, maar deur opeenvolgende geslagte musikante gememoriseer en oorgedra<ref name="OKHistory" /> in wat as die mondelinge tradisie bekend staan. Baie ''old-time''-stukke vereis kruisstemming, dit wil sê ander stemminge as die standaard GDAE. Sommige spelers van Amerikaanse volksvioolstyle (soos bluegrass of ''old-time'') laat die bokant van hul kam tot 'n effens platter kromming sny, wat tegnieke soos die "double shuffle" minder veeleisend vir die stokarm maak, aangesien dit die bewegingsomvang verminder wat nodig is om tussen dubbelgrepe op verskillende snaarpare af te wissel. Volksvioolspelers wat snare met 'n soliede staalkern gebruik, verkies moontlik 'n stertstuk met fynstemmers op al vier snare in plaas van die enkele fynstemmer op die E-snaar wat baie klassieke spelers gebruik. Die viool is in talle variante 'n tipiese instrument van die tradisionele musiek in onder andere [[Ierland]], [[Wallis]] (''ffidil''), [[Skotland]], [[Frankryk]], die Alpelande, [[Noorweë]] ([[Hardangerviool]]), [[Swede]], [[Pole]] (''skrzypce podwiązane'' in plaas van die ''mazanki'' wat in die 19de eeu gebruik is), [[Hongarye]], [[Roemenië]] (''vioară''), [[Slowakye]] (''husle''), [[Litaue]] (''smuikas''), [[Estland]] (''viiul'') en [[Griekeland]] (''violi''). === Jazz === Die vroegste verwysings na jazzuitvoerings met die viool as solo-instrument is uit die eerste dekades van die 20ste eeu gedokumenteer. Joe Venuti, een van die eerste jazzvioliste, is bekend vir sy werk met die kitaarspeler Eddie Lang in die 1920's. Sedertdien was daar baie improviserende violiste, waaronder Stéphane Grappelli, Stuff Smith, Eddie South, Regina Carter, Johnny Frigo, John Blake, Adam Taubitz, Leroy Jenkins, Didier Lockwood en Jean-Luc Ponty. Hoewel hulle nie primêr jazzvioliste is nie, het Darol Anger en Mark O'Connor 'n groot deel van hul loopbane aan jazz gewy. Die Switsers-Kubaanse violis Yilian Cañizares meng jazz met Kubaanse musiek.<ref name="NZZ">{{Cite news |url= http://www.nzz.ch/zuerich/zuercher_kultur/die-gunst-der-goetter-1.18150997 |title = Die Sängerin und Geigerin Yilian Cañizares in Moods |newspaper=Neue Zürcher Zeitung | date = 16 September 2013 | access-date = 12 Junie 2015}}</ref> Viole kom ook voor in ensembles wat orkesagtergrond vir baie jazzopnames verskaf. In die tango-orkes en in "sigeuner"-orkeste speel die viool eweneens 'n belangrike rol. In 'n [[big band]] ([[Engels]] vir "groot musiekgroep") word 'n viool selde gespeel. Deur die gebruik van 'n elektriese viool kan die viool egter goed in die big band geïntegreer word, waar dit selfs as solo-instrument bo die blaasklanke kan uitspeel. Met 'n vervormer kan die klank van die viool sterk gevarieer word, van 'n "klassieke klank" tot volledige vervorming soos by 'n elektriese kitaar. === Populêre musiek, rock en metal === [[Lêer:Lindsey Stirling.jpg|duimnael|regs|Lindsey Stirling tree by TEDx Berkeley op, 2012]] Tot minstens die 1970's het die meeste soorte populêre musiek strykersgroepe gebruik. Hulle is dwarsdeur die 1920's en vroeë 1930's uitgebreid in die populêre musiek gebruik. Met die opkoms van die swingmusiek, van 1935 tot 1945, is die strykersklank egter dikwels gebruik om die volheid van die big band-musiek aan te vul. Na die swing-era, van die laat 1940's tot die middel 1950's, het strykers in die tradisionele popmusiek begin herleef. Hierdie neiging het in die laat 1960's versnel, met 'n beduidende herlewing van die gebruik van strykers, veral in die soulmusiek. Populêre Motown-opnames van die laat 1960's en 1970's het sterk op strykers as deel van hul kenmerkende tekstuur gesteun. Met die opkoms van [[elektroniese musiek|elektronies geskepte musiek]] in die 1980's het die gebruik van viole afgeneem, aangesien gesintetiseerde strykersklanke wat deur 'n klawerbordspeler op 'n [[sintetiese klavier|sintetiseerder]] gespeel word, hul plek ingeneem het. In die oorblywende ligte musiek word die viool eerder selde as solo-instrument ingespan; elektronies voortgebragte strykerspassasies word daarenteen graag gebruik om 'n romantiese stemming te skep. Hoewel die viool baie min in die hoofstroom-[[rockmusiek]] gebruik is, het dit 'n geskiedenis in die progressiewe rock (byvoorbeeld Electric Light Orchestra, King Crimson, [[Kansas (rock-groep)|Kansas]], Gentle Giant). Aan die einde van die sestigerjare is deur die groep East of Eden vir die eerste keer 'n viool as solo-instrument in die rockmusiek ingespan (komponis: David Jack, vioolsolis: Dave Arbus). Die populariteit van crossover-musiek vanaf die laaste jare van die 20ste eeu het die viool na die arena van die populêre musiek teruggebring, met sowel elektriese as akoestiese viole wat deur populêre groepe gebruik word. Die Dave Matthews Band het die violis Boyd Tinsley. Die komplekse musiek van die Amerikaanse groep The Flock het rock, jazz, blues en ander style vermeng; hul violis Jerry Goodman, wat 'n elektries versterkte viool gespeel het, het later by die jazzrock-fusiegroep The Mahavishnu Orchestra aangesluit. Saul Davies van James, wat ook 'n kitaarspeler is, is deur die groep as violis aangewerf. Baie moderne violiste onderneem uitstappies in crossover-projekte (Nigel Kennedy, [[Anne-Sophie Mutter]]). [[Vanessa-Mae]] is bekend vir haar samesmelting van klassieke en populêre genres, wat sy "violin techno-acoustic fusion" noem; met haar sukses is sy in 2006 as die rykste vermaaklikheidskunstenaar onder 30 in die Verenigde Koninkryk aangewys.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4927490.stm |title=Vanessa-Mae tops young rich list |work=BBC News Online |date=21 April 2006 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Die viool is ook te vinde in groepe wat stilisties in die rigtings Middeleeuse rock, folk metal en [[folk rock]] beweeg, soos Flogging Molly, Fiddler's Green, Letzte Instanz, Volkstrott, Subway to Sally, Schandmaul en Skyclad; die gebruik van die viool spruit hier uit die agtergrond van sy gebruik in die tradisionele musiek. Die folk metal-groep Ithilien gebruik die viool uitgebreid in hul diskografie. Die progressiewe metal-groep Ne Obliviscaris het 'n violis, Tim Charles, in hul besetting.<ref>{{Cite web | url=https://www.facebook.com/NeObliviscarisBand/ | title=Ne Obliviscaris| website=[[Facebook]]}}</ref> Verder word die viool sporadies in die rock- en metalmusiek gebruik; voorbeelde daarvan is die groepe Yellowcard en Kansas uit die rock, asook Turisas, Dornenreich, Corvus Corax, Subway to Sally en My Dying Bride uit die metal. Deur die gebruik van 'n viool kry die musiek 'n eie karakter en word dit melodieser. Stylrigtings waarin die viool betreklik dikwels voorkom, as solo- sowel as ensemble-instrument, is buiten die reeds genoemde folk-crossover-style veral simfoniese rock en metal asook gothic en dark metal; by lewende optredes word soloviool en strykers om kosteredes dikwels deur sintetiseerders vervang. By Emilie Autumn domineer die viool op groot skaal; sy noem haar musiek self ''Violindustrial''. Onafhanklike kunstenaars soos Owen Pallett, The Shondes en Andrew Bird het ook tot groter belangstelling in die instrument bygedra.<ref name="ChicagoMag">{{cite web |first=Brian |last=Golden |work= Chicago Magazine | date=5 Desember 2017 |title=Andrew Bird Brings His Sweeping Symphony of Sounds to Chicago | url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2017/Andrew-Bird-Echolocations-River}}</ref> [[Indie (musiekgenre)|Indie]]-groepe het dikwels nuwe en ongewone verwerkings omhels, wat hulle meer vryheid gee om die viool te laat uitstaan as baie hoofstroomkunstenaars. Lindsey Stirling speel viool saam met elektroniese, dubstep- en trance-riffs en -ritmes, en het daarmee haar eie musiekgenre geskep.<ref name="hercampus">{{cite journal |last= Self |first= Brooke |date= 9 April 2011 |title= Lindsey Stirling—hip hop violinist |url= http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling%E2%80%94hip-hop-violinist |journal= Her Campus |archive-url= https://web.archive.org/web/20141205163809/http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling-hip-hop-violinist |archive-date= 2014-12-05 |url-status= live }}</ref> Eric Stanley improviseer op die viool met [[hip-hop-musiek|hip-hop]]-, pop- en klassieke elemente en instrumentale ritmes.<ref name="vh1">{{cite web |last= Tietjen |first= Alexa |url= http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410191820/http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |url-status= dead |archive-date= 10 April 2015 |title= Get Your Life From This Violin Freestyle Of Fetty Wap's "Trap Queen" |publisher= [[VH1]] |website= vh1.com |access-date= 13 Mei 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Martinez |first=Marc |title=Eric Stanley: Hip Hop Violinist (onderhoud) |url=https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515072003/https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-date=15 Mei 2015 |publisher=KTSP-TV, Phoenix |date=3 Oktober 2010 |work=Fox 10 News |access-date=11 Desember 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Die suksesvolle [[indierock]]- en barokpop-groep [[Arcade Fire]] gebruik viole uitgebreid in hul verwerkings.<ref>{{cite news|title=Arcade Fire – 10 of the best|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-12|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/17/arcade-fire-10-of-the-best}}</ref> === Arabiese en Persiese musiek === Die viool is vir sangbegeleiding, as solo-instrument en in ensembles in die Arabiese en Persiese musiek opgeneem, waar dit naas die Arabiese ''rababah'' gebruik word. In [[Noord-Afrika]] is die viool as ''kamān'' en in [[Turkye]] as ''kemen'' bekend (vergelyk Turks ''kemençe''). In [[Iran]] kan die viool sedert die begin van die 20ste eeu die klassieke repertoire van die spieslier ''kamānče'' oorneem. === Indiese klassieke musiek === [[Lêer:Akella Mallikarjuna Sarma playing the Violin in the Indian Carnatic Style.jpg|duimnael|regs|Akella Mallikarjuna Sarma speel viool in die Indiese karnatiese styl]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|regs|Die Suid-Indiese violiste Ganesh en Kumaresh]] Die Indiese viool, hoewel wesenlik dieselfde instrument as dié wat in die Westerse musiek gebruik word, verskil in sekere opsigte daarvan.<ref name="FirstPost">{{cite web |first=Suryasarathi |last=Bhattacharya |work= First Post | date=10 Desember 2017 |title=Violin virtuoso Dr L Subramaniam on how Indian classical music took on the world stage | url=https://www.firstpost.com/living/violin-virtuoso-dr-l-subramaniam-on-how-indian-classical-music-took-on-the-world-stage-4251501.html}}</ref> Die instrument word so gestem dat die IV- en III-snaar (G en D op 'n Westers gestemde viool) en die II- en I-snaar (A en E) sa–pa-pare (do–sol) is en dieselfde klink, maar 'n oktaaf uit mekaar, wat aan algemene scordatura- of kruisstemminge soos G₃–D₄–G₄–D₅ of A₃–E₄–A₄–E₅ herinner. Die tonika sa (do) is nie vas nie, maar word veranderlik gestem om by die sanger of leidende speler aan te pas. Die manier waarop die musikant die instrument hou, verskil ook tussen die Westerse en die Indiese musiek. In die Indiese musiek sit die musikant kruisbeen op die vloer met die regtervoet vorentoe uitgesteek. Die krul van die instrument rus op die voet, sodat die viool teen die bors gestut en skuins afwaarts gehou word. Hierdie posisie is wesenlik om goed te speel vanweë die aard van die Indiese musiek: die hand kan oor die hele toets beweeg en daar is geen vaste posisie vir die linkerhand nie, sodat dit belangrik is dat die viool in 'n stabiele, onbeweeglike posisie is. Die viool is in die klassieke musiek van Suid-Indië (die karnatiese musiek) die eerste keer deur Baluswami Dikshitar (1786–1859), 'n broer van die groot komponis Muthuswami Dikshitar, gespeel.<ref>V. V. Ramesh: [https://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html ''The Great Violin Maestros Of The Past.''] Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, November 1995.</ref> In die Suid-Indiese klassieke musiek is die viool naas die vina die belangrikste snaarinstrument. Die eerste afbeeldings van viole in Indië word in die paleis van [[Tipu Sultan]] (1750–1799) gevind, wat met Frankryk verbonde en andersins in Europese tegniek geïnteresseerd was. Bekende Suid-Indiese violiste is Kunnakudi Vaidyanathan (1935–2008), Mysore Manjunath, Ganesh en Kumaresh, en L. Subramaniam. In Noord-Indië het die [[Bengale|Bengaalse]] komponis Nidhu Babu (1741–1839) moontlik as eerste die viool vir die begeleiding van sy Akhrai-liedere in [[Kolkata]] ingespan. Die beroemdste Noord-Indiese violis was Vishnu Govind Jog (1922–2004). === Suidoos-Asië === In [[Mianmar]] het die Europese viool, wat daar ''tayaw'' genoem word, die plek ingeneem van 'n driesnarige vioolagtige instrument wat in die 19de eeu bespeel is. Die viool het in die 17de eeu saam met die Portugese die [[Maleise Argipel|Maleise Eilande]] bereik. In [[Maleisië]] word die Europese viool (''biola'') in verskeie musiekstyle gebruik, onder andere saam met die tokkelluit ''gambus'' in die begeleidingsensemble van die ''zapin''-dansvertonings. In [[Indonesië]] kom die viool (''biola'') in enkele streeksvolksmusiekstyle voor, maar dit het die spieslier ''rebab'' wat in die Javaanse [[gamelan]] gespeel word, nie vervang nie. Op die [[Filippyne]] speel die ''biyolin'', wat in die 17de eeu deur die Spanjaarde meegebring is, in sommige streke Europese melodieë in die volksmusiek. == Elektriese viole == [[Lêer:Transformation.JPG|duimnael|upright=1.2|Akoestiese en elektriese viole]] '''Elektriese viole''' het 'n [[magnetisme|magnetiese]] of [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemer wat die snaartrilling in 'n elektriese sein omskakel. 'n Kabel of draadlose sender stuur die sein na 'n versterker of 'n klankstelsel. Elektriese viole word gewoonlik as sodanig gebou, maar 'n opnemer kan ook aan 'n konvensionele akoestiese viool aangebring word. 'n Elektriese viool met 'n resonerende klankkas wat onafhanklik van die elektriese elemente 'n hoorbare klank voortbring, kan 'n ''elektro-akoestiese viool'' genoem word. Om as akoestiese viool doeltreffend te wees, behou elektro-akoestiese viole 'n groot deel van die resonerende klankkas van die viool en lyk hulle dikwels soos 'n akoestiese viool. Die klankkas kan in helder kleure afgewerk en van alternatiewe materiale in plaas van hout gemaak wees. Hierdie viole moet moontlik by 'n instrumentversterker of klankstelsel aangesluit word. Sommige tipes het 'n stil opsie wat die speler toelaat om oorfone te gebruik wat aan die viool gekoppel is. Daar is vandag ook viole sonder 'n klankkas wat slegs opnemers het en 'n oudiosein lewer wat per kabel of radio oorgedra word; die voordele is dat die musikant nie voor 'n mikrofoon hoef te staan nie en dat daar geen gevaar van terugkoppeling is wanneer die versterkte klank na die instrument terugkom nie. Die eerste spesiaalgeboude elektriese viole dateer uit 1928 en is deur Victor Pfeil, Oskar Vierling, George Eisenberg, Benjamin Miessner, George Beauchamp, Hugo Benioff en Fredray Kislingbury gemaak. Hierdie viole kan, net soos 'n elektriese kitaar, by effekeenhede ingeprop word, insluitend vervorming, wah-wah-pedaal en [[weergalming]]. Aangesien elektriese viole nie op snaarspanning en resonansie aangewese is om hul klank te versterk nie, kan hulle meer snare hê. Vyfsnarige elektriese viole is byvoorbeeld by verskeie vervaardigers beskikbaar, en 'n sewesnarige elektriese viool (met drie laer snare wat die omvang van die tjello dek) is ook beskikbaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |publisher=Jordan Music |title=7String Violin Harlequin finish |access-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227173942/http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead}}</ref> Die meerderheid van die eerste elektriese violiste was musikante wat jazzfusie (byvoorbeeld Jean-Luc Ponty) en populêre musiek gespeel het. == Verwante instrumente == 'n Groter en laer klinkende bouvorm van die vioolinstrumente is die [[altviool]], ook viola genoem. Tot dieselfde familie behoort die [[tjello]], wat met die hals na bo en met die voorkant van die speler af weg gespeel word, terwyl die speler op 'n stoel sit. Die [[kontrabas]] het sowel boukundige eienskappe van die gambas, waartoe dit (as ''contrabasso da gamba'') eens gereken is, as van die vioolfamilie (''Contra-Bass-Geig''). Dit word meestal staande gespeel. Kleiner en handiger vorme van die viool word kleinviole genoem. Daartoe behoort die dansmeesterviool (pochette), die violino piccolo, die korthalsviool en die rebec. 'n Streeksvariant van 'n kleinviool is die ''złóbcoki'' wat in die Suid-Poolse Karpate gespeel word. Tot die eenvoudiger vioolvorme wat in streeksvolksmusiek gespeel word, behoort die Sorbiese viool en enkele variante van die Slowaakse ''husle''. Net in naam verwant is die Mongoolse perdekopviool. Die Strohviool is 'n vorm van die viool wat in 1899 in Londen deur Johannes Matthias Augustus Stroh ontwikkel is en sonder resonansiekas klaarkom. Die klank word in plaas daarvan met 'n hefboom onder die kam afgeneem en oor 'n membraan van geelkoper na 'n tregter van dieselfde metaal gelei. Hierdie instrument word ook fonoviool genoem, aangesien dit oorspronklik vir die gerigte klankuitstraling by [[fonograaf]]- en [[grammofoon]]opnames ontwikkel is, omdat gewone viole vir die destydse opnametegniek (nog sonder elektroniese versterkers) te sag was. In 1925 het die ingenieur Willy Tiebel van Markneukirchen die Strohviool verder ontwikkel deur 'n tweede tregter aan te bring wat na die oor van die musikant wys om die kontrole van sy spel te vergemaklik. Albei instrumente is deur die massiwiteit van die gebruikte onderdele so swaar dat hulle net met 'n ondersteunende steun onder die skroefkas gespeel kan word. 'n Historiese oefeninstrument was die plankviool wat deur Mozart genoem word. == Egtheidsbepaling == Egtheidsbepaling van 'n viool is die proses waarby die bouer en die vervaardigingsdatum van 'n viool vasgestel word. Dit kan 'n belangrike proses wees, aangesien beduidende waarde geheg kan word aan viole wat deur bepaalde bouers of op bepaalde tye en plekke gebou is. Ontleding van die ontwerp, die model, die eienskappe van die hout en die tekstuur van die lak kan gebruik word om 'n viool se egtheid te bepaal.<ref>{{Cite web |author=Smithsonian Institution |title=General Information on Violin Authentication and Appraisals |url=https://www.si.edu/spotlight/violins/appraisals |access-date=2023-05-27 |website=Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Vervalsing en ander vorme van [[bedrog|bedrieglike]] voorstelling kan gebruik word om die waarde van 'n instrument op te blaas. == Viole in sprokies == In [[sprokie]]s kom viole betreklik dikwels voor, dikwels met die magiese uitwerking dat elkeen wat dit hoor, moet dans, of hy wil of nie: byvoorbeeld in die Grimm-sprokies ''Der wunderliche Spielmann'', ''Fundevogel'', ''Der Liebste Roland'', ''Der Jude im Dorn'' en ''Vom klugen Schneiderlein''. Die [[Roma]]-sprokie ''Die Erschaffung der Geige'' vertel hoe die viool in die wêreld gekom het. == Sien ook == {{Div col}} * [[Lys van musiekinstrumente]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Stradivarius]] * [[Snaarinstrument]] {{Div col end}} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Paul O. Apian-Bennewitz: ''Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung''. Simon & Wahl, Egweil 1998, {{ISBN|3-923330-34-0}} (herdruk van die uitgawe Weimar 1892). * Alberto Bachmann: ''An Encyclopedia of the Violin''. Da Capo Press, 1965/1990, {{ISBN|0-306-80004-7}}. * Sam Bardfeld: ''Latin Violin''. {{ISBN|0-9628467-7-5}}. * James Beament: ''The Violin Explained – Components, Mechanism and Sound''. Clarendon Press, 1992/1997, {{ISBN|0-19-816623-0}}. * Jennifer A. Charlton: ''Viols, Violins and Virginals''. Ashmolean Museum, 1985, {{ISBN|0-907849-44-X}}. * Chris Coetzee: ''Violin – An Easy Guide''. New Holland Publishers, 2003, {{ISBN|1-84330-332-9}}. * Lothar Cremer: ''Physik der Geige.'' Hirzel, Stuttgart 1981, {{ISBN|3-7776-0372-4}}. * Flavio Dassenno: ''Per gli occhi e 'l core. Strumenti musicali nell'arte''. 2004 ('n volledige oorsig van die Brescia-skool volgens die jongste navorsing en dokumente). * Flavio Dassenno: ''Gasparo da Salò architetto del suono''. Comune di Salò, Cremonabooks, 2009 ('n katalogus van 'n uitstalling oor die lewe en werk van die meester). * Elmar Doflein, Erich Doflein: ''Der Anfang des Geigenspiels.'' Schott, Mainz 1990. * Stefan Drees (red.): ''Lexikon der Violine.'' Laaber-Verlag, Laaber 2004, {{ISBN|3-89007-544-4}}. * George Dubourg: ''The Violin''. Robert Cocks & Co., 1854. * Franz Farga: ''Violins & Violinists''. Rockliff Publishing Corporation Ltd., 1950. * Neville H. Fletcher, Thomas Rossing: ''The Physics of Musical Instruments.'' Springer-Verlag, New York 1991, {{ISBN|0-387-96947-0}}. * Ivan Galamian: ''Principles of Violin Playing and Teaching''. Shar Products Co., 1999, {{ISBN|0-9621416-3-1}}. * Dominic Gill (red.): ''The Book of the Violin''. Phaidon, 1984, {{ISBN|0-7148-2286-8}}. * Laurent Grillet: ''Les ancêtres du violon et du violoncelle''. Parys 1901. * Wernfried Güth: ''Einführung in die Akustik der Streichinstrumente.'' Hirzel, Stuttgart/Leipzig 1995, {{ISBN|3-7776-0644-8}}. * Edward Heron-Allen: ''Violin-Making as it was, and is''. Ward Lock Limited, 1885/1994, {{ISBN|0-7063-1045-4}}. * William Henry Hill, Arthur F. Hill, Alfred Ebsworth Hill: ''Antonio Stradivari, his life and work, 1644–1737''. Dover Publications, 1902/1963, {{ISBN|0-486-20425-1}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Musical Acoustics, Part I: Violin Family Components'' (Benchmark Papers in Acoustics 5). Dowden, Hutchinson & Ross, 1975, {{ISBN|0-471-42540-0}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Research Papers in Violin Acoustics 1975–1993''. Twee bande. Acoustical Society of America, 1997, {{ISBN|1-56396-609-3}}. * Erik Jansson: ''Acoustics for Violin and Guitar Makers.'' [https://www.speech.kth.se/music/acviguit4/index.html speech.kth.se]. * Mark Katz: ''The Violin: A Research and Information Guide''. Routledge, 2006, {{ISBN|0-8153-3637-3}}. * Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition.'' 6de uitgawe. Atlantis Musikbuchverlag, Zürich 2002, {{ISBN|3-254-00147-8}}. * Muthuswamy Lalitha: ''Violin techniques in Western and South Indian classical music: a comparative study''. Sundeep Prakashan, 2004, {{ISBN|9788175741515}}. * Eduard Melkus: ''Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels.'' 3de uitgawe. Schott, Mainz 2000, {{ISBN|3-7957-2359-0}}. * [[Yehudi Menuhin]]: ''The Violin''. Flammarion, 1996, {{ISBN|2-08-013623-2}}. * Yehudi Menuhin, William Primrose: ''Violine und Viola'' (= ''Yehudi Menuhins Musikführer''). Edition Bergh im Ullstein, Frankfurt am Main 1993, {{ISBN|3-7163-0175-2}}. * Otto Möckel: ''Geigenbaukunst.'' 8ste uitgawe. Nikol, Hamburg 2005, {{ISBN|3-937872-09-4}}. * [[Leopold Mozart]]: ''Versuch einer gründlichen Violinschule.'' Faksimilee. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1238-8}}. * Jo Nardolillo: ''The Canon of Violin Literature''. Scarecrow Press, 2012, {{ISBN|0-8108-7793-7}}. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell.'' Schott, Mainz 2003, {{ISBN|3-7957-5535-2}}. * Stefano Pio: ''Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630''. Venice Research, Venesië 2012, {{ISBN|978-88-907252-0-3}}. * Stefano Pio: ''Violin and Lute Makers of Venice 1640–1760''. Venice Research, Venesië 2004, {{ISBN|978-88-907252-2-7}}. * Stefano Pio: ''Liuteri & Sonadori, Venice 1750–1870''. Venice Research, Venesië 2002, {{ISBN|978-88-907252-1-0}}. * Stewart Pollens: ''The Violin Forms of Antonio Stradivari''. Peter Biddulph, Londen 1992, {{ISBN|0-9520109-0-9}}. * Heike Prange: ''Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel.'' 2de uitgawe. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1900-5}}. * Roberto Regazzi: ''The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments''. Florenus, Bologna 1990, {{ISBN|88-85250-01-7}}. * Theodore Rowland-Entwistle: ''The Violin''. Dover Publications, 1967/1974, {{ISBN|0-340-05992-3}}. * Karl Roy: ''The Violin: Its History and Making''. 2006, {{ISBN|978-1-4243-0838-5}}. * William Sandys, Simon Andrew Forster: ''History of the Violin''. Dover Publications, 2006, {{ISBN|0-486-45269-7}}. * David Schoenbaum: ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''. W.W. Norton & Company, New York 2012, {{ISBN|9780393084405}}. Duitse vertaling: ''Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt''. Bärenreiter/Metzler, Stuttgart 2015, {{ISBN|978-3-476-02558-6}}. * Robin Stowell: ''Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries''. Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-23279-1}}. * Robin Stowell: ''The Early Violin and Viola''. Cambridge University Press, 2001, {{ISBN|0-521-62555-6}}. * Patricia Strange, Allen Strange: ''The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques''. University of California Press, 2001, {{ISBN|0-520-22409-4}}. * David Templeton: [https://web.archive.org/web/20081024062309/http://www.stringsmagazine.com/issues/Strings105/coverstory.html ''Fresh Prince: Joshua Bell on composition, hyperviolins, and the future'']. Strings magazine, Oktober 2002, nr. 105. * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * Diana Young: [http://www.media.mit.edu/~young/publications/Young_Dissertation_2007.pdf ''A Methodology for Investigation of Bowed String Performance Through Measurement of Violin Bowing Technique'']. PhD-proefskrif, M.I.T., 2007. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Violins}} * [https://www.br-klassik.de/video/br-klassik-die-seele-der-geige-100.html ''Die Seele der Geige.''] TV-dokumentêr van Benedikt Schulte; BR en EuroArts Music in samewerking met ARTE, 2017 (Duits). * [http://www.schleske.de/unsere-forschung/einfuehrung-geigenakustik.html Inleiding tot die vioolboukuns en die akoestiese vioolnavorsing – multimediale handboek ''Akustik der Geige''] (Duits) * [http://www.museum-markneukirchen.de/streich.htm Musikinstrumentenmuseum Markneukirchen] (Duits) * [https://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Inleiding tot die vioolakoestiek en talle artikels] (Engels) * [https://www.earlyviolin.com/deutsch/home/ Rekonstruksies van vroeë viole] (Duits) * [https://www.estastrings.org.uk/ European String Teachers Association] (Engels) {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] r811ybb42pek14b3bneqtfqpe9xjx28 2966102 2966101 2026-09-10T09:21:02Z Pynappel 70858 2966102 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viool | names = [[Fiddle]] | image = Violin VL100.png | image_capt = 'n Standaard moderne viool, van bo en van die kant gesien. | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[boog (musiek)|boog]] geklink | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[File:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * [[Viol]]familie (sommige historici argumenteer dat die [[kontrabas]] uit die basviol ontwikkel het) | musicians = *[[Lys van violiste]] | builders = *[[Lys van luitmakers]] | sound sample = <div style="text-align:center">[[File:Violin sounds and techniques.ogg]]<br />Opname van 'n violis wat verskillende klanke van die viool demonstreer.</div> }} [[Lêer:Violin case.jpg|duimnael|regs|'n Viool en strykstok in hul kassie]] Die '''viool''' is 'n [[snaarinstrument]] met vier snare wat hoofsaaklik met 'n strykstok bespeel word. Dit is die kleinste en dus hoogste (sopraan-) instrument wat algemeen in die vioolfamilie gebruik word, wat ook die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] insluit. Kleiner vioolagtige instrumente soos die violino piccolo en die pochette bestaan, maar word feitlik nie meer gebruik nie. Die vier snare (soms vyf){{Voetnota|Viole met ses, sewe of meer snare bestaan, maar is skaars en moet elektronies versterk word.}} word gewoonlik in reine [[kwint]]e op die note g, d¹, a¹ en e² gestem. Die klank word voortgebring deur die snare met die hare van 'n strykstok in trilling te bring ({{lang-it|coll'arco}}) of deur dit met die vingers te tokkel ({{lang-it|pizzicato}}); in besondere gevalle word die snare ook met die houtstok van die strykstok ({{lang-it|col legno}}) of met die strykstokhare geslaan ({{lang-it|battuto}}). Die hol houtklankkas dien om die geluid van die trillende snare te versterk. Die viool word deurgaans bespeel deur die instrument tussen ken en skouer te klem en met die vingers van die linkerhand die snare teen die [[ebbehout]]toets vas te druk om sodoende die snaar te verkort en die gewenste [[toonhoogte]] weer te gee. Die speler van 'n viool is 'n violis(te). Iemand wat viole bou of herstel, is 'n vioolbouer, en iemand wat strykstokke maak of herstel, 'n strykstokmaker. Die viool is 'n belangrike instrument in 'n wye verskeidenheid musiekgenres. Dit speel die prominentste rol in die tradisie van die Westerse [[klassieke musiek]], sowel in ensembles (van kamermusiek tot [[simfonie-orkes|orkeste]]) as as solo-instrument, en in alle tydperke van die musiekgeskiedenis sedert die ontstaan van die viool is belangrike werke daarvoor geskryf. Die viool is ook belangrik in baie soorte volksmusiek, insluitend countrymusiek en bluegrass, en in [[jazz]]. Elektriese viole met soliede lywe en [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemers word in sommige vorme van [[rockmusiek]] en jazzfusie gebruik, waar die opnemers by versterkers en luidsprekers ingeprop word. Die viool is in baie nie-Westerse musiekkulture opgeneem, insluitend Indiese en Iranse musiek. In [[Engels]] word die instrument dikwels ''fiddle'' genoem, veral in volksmusiek, maar ook ongeag die soort musiek wat daarop gespeel word.{{Voetnota|Die verskil tussen 'n ''fiddle'' en 'n ''violin'' lê eenvoudig in die musiekstyl waarvoor dit gebruik word. Violiste speel gewoonlik klassieke musiek, soos in orkeste en strykkwartette, terwyl ''fiddlers'' gewoonlik volksmusiek, countrymusiek en ander tradisionele musiek speel. Violiste hou die strykstok aan sy uiterste punt vas om die volle lengte te kan gebruik, terwyl sommige ''fiddlers'' dit hoër op vashou om vinnige bewegings en "spronge" te vergemaklik.}} Die viool het in die 16de eeu in [[Italië]] ontstaan, met verdere wysigings in die 18de en 19de eeu wat die instrument 'n kragtiger klank en groter draagvermoë gegee het. In Europa het dit as grondslag gedien vir die ontwikkeling van ander snaarinstrumente wat in die Westerse klassieke musiek gebruik word, soos die altviool.<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Jhujhar|title=Interview: Kala Ramnath|url=https://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603030520/http://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-date=2014-06-03|website=News X|publisher=YouTube|access-date=5 September 2015}}</ref><ref name="heron">{{cite book |last1=Allen |first1=Edward Heron |title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument |date=1914 |publisher=E. Howe}} Besoek op 5 September 2015.</ref><ref>{{cite book |last1=Choudhary |first1=S.Dhar |url=https://books.google.com/books?id=dUQWMwEACAAJ&q=history+violin+India |title=The Origin and Evolution of Violin as a Musical Instrument and Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music: In search of the historical roots of violin |date=2010 |publisher=Ramakrisna Vedanta Math |isbn=978-9380568065 |access-date=5 September 2015}}</ref> Violiste en versamelaars stel veral die historiese instrumente op prys wat van die 16de tot die 18de eeu deur die families [[Antonio Stradivari|Stradivari]], [[Guarneri]], Guadagnini en Amati in [[Brescia]] en [[Cremona]] (Italië) en deur [[Jacob Stainer]] in [[Oostenryk]] gebou is. Volgens hul reputasie het die kwaliteit van hul klank alle pogings om dit te verklaar of na te maak, weerstaan, hoewel hierdie opvatting betwis word.<ref name="NYT-201430407">{{cite news |last=Belluck |first=Pam |date=7 April 2014 |title=A Strad? Violinists Can't Tell |url=https://www.nytimes.com/2014/04/08/science/a-strad-violinists-cant-tell.html |access-date=9 April 2014 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Joyce |first=Christopher |year=2012 |title=Double-Blind Violin Test: Can You Pick The Strad? |url=https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2012/01/02/144482863/double-blind-violin-test-can-you-pick-the-strad?sc=fb&cc=fp |access-date=2012-01-02 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Groot getalle instrumente kom van minder bekende bouers, en nog groter getalle massavervaardigde kommersiële "handelsviole" uit huisnywerhede in streke soos [[Sakse]], [[Boheme]] en Mirecourt. Baie van hierdie handelsinstrumente is destyds deur Sears, Roebuck and Co. en ander massahandelaars verkoop. Die onderdele van 'n viool word gewoonlik van verskillende soorte [[hout]] gemaak. Viole kan met snare van derm, Perlon of ander sintetiese materiaal, of van [[staal]] besnaar word. == Etimologie == Die woord ''viool'' gaan terug op die Italiaanse {{lang|it|violino}}, 'n [[verkleinwoord]] van ''[[altviool|viola]]''.<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=violin |title=Violin |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die manlike verkleinvorm ''violino'' is sedert die vroeë 16de eeu geattesteer en het uiteindelik in Italiaans die oorhand gekry as benaming vir die instrument; die woord is in die 17de eeu uit Italiaans in Duits ontleen, waar die vroulike vorm ''Violine'' gevestig geraak het.<ref name="dwds-violine">''Violine.'' In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'' (DWDS), [https://www.dwds.de/wb/Violine dwds.de]. Die etimologie wat daar aangegee word, is woordeliks dieselfde as die inskrywing in Wolfgang Pfeifer: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.'' 2de uitgawe. Akademie-Verlag, Berlyn 1993.</ref><ref>''Violine.'' In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsches Wörterbuch.'' Band 26, kol. 367–368.</ref> Toe vroeë vorme van die viool ongeveer 10 tot 15 jaar na die eerste gedokumenteerde viola da gambas (1495) ontwikkel het, is hulle nog met uiteenlopende terme soos ''lira'', ''violetta'' of ''viola'' aangedui.<ref>{{cite book |last=Ravasio |first=Ugo |title=Gasparo da Salo e la liuteria bresciana |publisher=Editrice Turris Cremona |location=Brescia |year=1990}}</ref> In Engels is die woord ''violin'' in die 1570's die eerste keer gebruik.<ref name="auto"/> Die term ''viola'' kom uit Italiaans en Oud-Provensaals ''viola'', wat weer van die [[Latyn|Middeleeus-Latynse]] {{lang|la|vitula}} ('snaarinstrument') afkomstig is, moontlik van Vitula, die Romeinse godin van vreugde, of van die verwante Latynse werkwoord {{lang|la|vitulari}}, 'van vreugde uitroep'.<ref name="auto1">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=viola&allowed_in_frame=0 |title=Viola |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die verwante term ''viola da gamba'' ('basviool', 1724) beteken letterlik ''''n viola vir die been'' (om tussen die bene te hou),<ref name="auto1"/> terwyl die viool die "moderne vorm van die kleiner, Middeleeuse viola da braccio" ('armviool') is.<ref name="auto"/> Die woord ''vedel'' is verwant aan [[Oudnoors]] {{lang|non|fiðla}}, [[Middelnederlands]] {{lang|dum|vedele}}, [[Nederlands]] {{lang|nl|vedel}}, Oudhoogduits {{lang|goh|fidula}} en [[Duits]] {{lang|de|Fiedel}}; maar die herkoms bly onduidelik. Te oordeel aan die klank en betekenis, blyk die Middeleeus-Latynse ''vitula'' die waarskynlikste oorsprong te wees.<ref name="ety">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=fiddle |title=Fiddle |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref><ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/vedel Etymologiebank.nl s.v. vedel]</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers en vroeë getuienisse === [[Lêer:Palazzo costabili, sala del tesoro, affreschi del garofalo, 10.JPG|duimnael|links|Vroeë afbeelding van 'n viool in [[Ferrara]] (omstreeks 1508)]] [[Lêer:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|duimnael|regs|Die koepel van die Madonna dei Miracoli in Saronno, Italië, met engele wat viool, altviool en tjello speel, dateer uit 1535 en is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie.]] [[Lêer:Rekonstruktion Ferrari Violine.jpg|duimnael|regs|Moderne rekonstruksie van 'n vroeë viool na Gaudenzio Ferrari]] Die vroegste snaarinstrumente is meestal getokkel (byvoorbeeld die Griekse [[lier]]). Tweesnarige strykinstrumente, wat regop gespeel en met perdehaar besnaar en gestryk is, het moontlik in die nomadiese ruiterkulture van [[Sentraal-Asië]] ontstaan, in vorme wat sterk aan die hedendaagse [[Mongolië|Mongoolse]] morin khuur en die [[Kasakstan|Kazakse]] kobyz herinner. Soortgelyke en afwykende tipes is waarskynlik langs die oos-wes-handelsroetes uit Asië na die [[Midde-Ooste]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC |title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |last=Hoffman |first=Miles |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1997 |isbn=978-0618619450}}</ref> en die [[Bisantynse Ryk]] versprei.<ref name="Grillet29">{{Cite book |last=Grillet |first=Laurent |title=Les ancêtres du violon et du violoncelle |volume=1 |year=1901 |location=Parys |page=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: ''On Concepts and Classifications of Musical Instruments.'' Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990.</ref> Die rebec, die vedel en die lira da braccio word algemeen as die voorouers van die viool beskou,<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-cello/8C1492C022422732B6859906BFDF2A5C ''The Cambridge Companion to the Cello''.]</ref> hoewel verskeie bronne alternatiewe moontlikhede vir die oorsprong van die viool aanvoer, soos Noord- of Wes-Europa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ|title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies|first=Kathleen|last=Schlesinger|year=1914|page=221|publisher=W. Reeves}}</ref><ref name="auto2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand|title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations|first1=William|last1=Sandys|first2=Simon Andrew|last2=Forster|year=1864|publisher=William Reeves|location=Londen|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ|title=Catechism of musical history|first=Hugo|last=Riemann|year=1892|publisher=Augener & Company|page=27}}</ref> Die eerste vioolbouers het waarskynlik by verskeie ontwikkelings van die Bisantynse lira geleen, waaronder die vielle (ook bekend as die ''fidel'' of ''viuola'') en die ''lira da braccio''.<ref name="Grillet29"/><ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins |date=Oktober 2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22}}</ref> Omdat geen instrumente uit die ontstaanstyd van die vioolinstrumente behoue gebly het nie, is 'n mens vir daardie tydperk aangewese op afbeeldings in die kuns van Noord-Italië. Die vroegste skilderye met vioolinstrumente het vanaf 1508 in Ferrara ontstaan. Verdere afbeeldings tot in die 1530's word buiten Ferrara in Finalpia, Parma, [[Padua]], die omgewing van [[Milaan]] en in [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]] gevind.<ref name="Meucci">{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7}}</ref> Die naaste aan die hedendaagse viool kom die afbeeldings van Gaudenzio Ferrari en sy werkswinkel vanaf 1529/30. Hy beeld verskillende groottes ('n "familie") van die nuut gevestigde boutipe uit.<ref>{{cite book |last=Boccardi |first=Sandro |chapter=Un Concerto nel Cielo di Saronno |title=Il Concerto degli Angeli |publisher=Amilcare Pizzi Editore |location=Saronno |year=1994}}</ref> Die skilderye toon 'n nuwe konstruksiebeginsel en 'n nuwe vorm. Waar Middeleeuse strykinstrumente uit massiewe houtblokke uitgewerk is, is die nuwe strykinstrumente uit verskeie, deels baie dun houtdele aanmekaar gelym. Die opbou van die klankkas in drie segmente (boonste ronding, middelronding en onderste ronding) onderskei hulle ook wesenlik van die vorme van Middeleeuse strykinstrumente. Die eerste dokumentêre vermelding van die viool dateer uit 1523, toe "les trompettes et vyollons de Verceil" (trompette en viole uit Vercelli) aan die hof van die hertog van Savoje in [[Turyn]] 'n honorarium ontvang het.<ref>Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine: Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition'', p. 266.</ref> Uiterlik vanaf 1545 is Italiaanse violiste aan die Engelse hof gedokumenteer ("Mark Antonye Gayiardell and George Decombe vialline(s)"),<ref>{{cite book |last=Holman |first=Peter |title=Four and Twenty Fiddlers: The Violin at the English Court 1540–1690 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-19-816592-7 |page=87}}</ref> vanaf 1555 aan die Franse hof en vanaf 1561 in München.<ref>{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7 |page=81}}</ref> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-Italië te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole as sodanig, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|access-date=2006-09-22}}</ref> Die viool was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William|last=Bartruff|access-date=2006-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=2007-02-08}}</ref> Een van hierdie "adellike" instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Dit is tans in die Ashmolean Museum in [[Oxford]].<ref>{{cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford |access-date=29 Augustus 2025}}</ref> Die fynste gebeeldhoude en versierde Renaissance-viool ter wêreld is dié van Gasparo da Salò (ca. 1574), wat aan aartshertog Ferdinand II van Oostenryk behoort het en later, vanaf 1841, aan die Noorse virtuoos Ole Bull, wat dit weens sy baie kragtige en mooi toon, soortgelyk aan dié van 'n Guarneri, veertig jaar lank in duisende konserte gebruik het.<ref>Dit is tans in die Vestlandske Kunstindustrimuseum in [[Bergen]], Noorweë.</ref> Die ''Messiah'' of ''Le Messie'' (ook bekend as die ''Salabue''), wat [[Antonio Stradivari]] in 1716 gebou het, is nog in ongerepte toestand. Dit is ook in die Ashmolean Museum.<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead}}</ref> === Italiaanse vioolbou === Andrea Amati (ca. 1505-1577) in [[Cremona]] word as die grondlegger van die Italiaanse vioolbou beskou. Uit die laat tydperk van sy werkswinkel (met sy seun Antonio as medewerker) het pragtig beskilderde viole, altviole en tjello's behoue gebly, bestellings van die Franse hof wat vanaf ongeveer 1560 gebou is.<ref>{{cite book |last=Cacciatori |first=Fausto |title=Andrea Amati Opera omnia |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2007 |isbn=978-88-89839-13-3}}</ref> Instrumente van die vioolfamilie wat in daardie jare in Brescia vervaardig is (Gasparo da Salò), het weens hul minder sorgvuldige afwerking laer pryse behaal, maar is vandag weens hul mooi toon en hul seldsaamheid baie gesog.<ref>{{cite book |last1=Bizzarini |first1=Marco |last2=Orlandi |first2=Ugo |chapter=Ancient violinmaking and musical context in Brescia |title=Liutai in Brescia 1520–1724 |publisher=Eric Blot Edizioni |location=Cremona |year=2008 |isbn=978-88-88360-07-2}}</ref> Ook na Andrea Amati het die Italiaanse vioolbou nog minstens 200 jaar lank op die stad Cremona gekonsentreer gebly. Na sy dood het sy seuns Antonio en Girolamo die tradisie van hul vader voortgesit en ook nuwe weë bewandel. Die kleinseun Nicola was uiteindelik na die pesepidemie van 1630/32 die enigste erfgenaam van die familiekennis; hy het vakleerlinge opgelei en die beroemdste vioolbouer van die familie geword, wat met die dood van Girolamo II, Nicola se seun, tot 'n einde gekom het.<ref>{{cite book |last1=Cacciatori |first1=Fausto |last2=Chiesa |first2=Carlo |last3=Carlson |first3=Bruce |title=Il DNA degli Amati |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2006 |isbn=88-89839-11-2}}</ref> Onder die vioolbouers wat Nicola Amati opgelei het, was Andrea Guarneri, wat die kuns weer aan sy seuns Pietro "da Mantova" en Giuseppe oorgedra het. Van laasgenoemde se twee seuns, Pietro "da Venezia" en [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù"]], het die tweede die beroemdste meester van die familie geword.<ref>{{cite book |last1=Hill |first1=William H. |last2=Hill |first2=Arthur F. |last3=Hill |first3=Alfred E. |title=The Violin-Makers of the Guarneri Family |publisher=W. E. Hill and Sons |location=Buckinghamshire |year=1931}}</ref> Die beroemdste vioolbouers tussen die 16de en die 18de eeu sluit in: * Die skool van Brescia, wat in die laat 14de eeu met liras, violettas en violas begin het en in die eerste helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief was ** Die familie Dalla Corna, aktief 1510-1560 in Brescia en [[Venesië]] ** Die familie Micheli, aktief 1530-1615 in Brescia ** Die familie Inverardi, aktief 1550-1580 in Brescia ** Die familie Gasparo da Salò, aktief 1530-1615 in Brescia en Salò ** Giovanni Paolo Maggini, leerling van Gasparo da Salò, aktief 1600-1630 in Brescia ** Die familie Rogeri, aktief 1661-1721 in Brescia * Die skool van Cremona, wat in die tweede helfte van die 16de eeu met violas en violones begin het en in die tweede helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief geword het ** Die familie Amati, aktief 1550-1740 in Cremona ** Die familie [[Guarneri]], aktief 1626-1744 in Cremona en Venesië ** Die familie [[Antonio Stradivari|Stradivari]], aktief 1644-1737 in Cremona<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Music|last=Kennedy|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2017}}</ref> ** Die familie Rugeri, aktief 1650-1740 in Cremona ** [[Carlo Bergonzi]] (1683-1747) in Cremona * Die skool van Venesië, met verskeie bouers van strykinstrumente vanaf die vroeë 16de eeu, uit meer as 140 bouers van snaarinstrumente wat tussen 1490 en 1630 geregistreer is<ref>{{cite book|last=Pio|first=Stefano|title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630|year=2012|publisher=Venice Research|location=Venesië|isbn=9788890725203|pages=441|url=http://www.veniceresearch.com}}</ref> ** Die familie Linarolo, aktief 1505-1640 in Venesië ** Matteo Goffriller, bekend vir sy tjello's, aktief 1685-1742 in Venesië ** Pietro Guarneri, seun van Giuseppe Giovanni Battista Guarneri en afkomstig van Cremona, aktief 1717-1762 in Venesië ** Domenico Montagnana, aktief ongeveer 1700-1750 in Venesië ** Santo Serafin, aktief van voor 1741 tot 1776 in Venesië Sedert Andrea Amati het die vorm van die viool wesenlik nie meer verander nie. Veral [[Antonio Stradivari]] het later die groot voorbeeld vir die voorkoms en konstruksiebeginsels van feitlik alle viole geword, wat tot 'n verreikende standaardisering gelei het. Baie viole van Stradivari en ander beroemde vioolbouers van sy tyd word deur 'n uitmuntende klankkwaliteit gekenmerk en is vandag buitengewoon duur. === Vioolbou in ander lande === [[Lêer:Klein Diskant-Geige und Viola-Tenor-1594.jpg|duimnael|links|Moderne nabouings van Renaissance-viole van voor 1594 in die Dom van Freiberg]] [[Lêer:Stainer.jpg|duimnael|regs|'n Barokviool van Jacob Stainer uit 1658]] Instrumente van die vioolfamilie is gou ook in lande noord van die [[Alpe]] gebou. Musiekinstrumente wat vir versieringsdoeleindes gebou is, het in die keurvorstelike grafkapel in die Dom van Freiberg (voltooi in 1594) behoue gebly en lewer getuienis daarvan.<ref>{{cite book |last=Kunde |first=Claudia |chapter=Die Begräbniskapelle der albertinischen Wettiner im Freiberger Dom |title=Wenn Engel musizieren: Musikinstrumente von 1594 im Freiberger Dom |publisher=Janos Stekovics |location=Leipzig |year=2004 |isbn=3-89923-067-1}}</ref> Viole van bepaalde streke toon soms kleiner, individuele eienaardighede in bouwyse en versiering. Onder watter omstandighede die Tiroolse vioolbouer Jacob Stainer die ambag in Italië geleer het, is omstrede. Wat seker is, is dat die meester van Absam in die tweede helfte van die 17de eeu, onder deels ongunstige omstandighede, die beste viole noord van die Alpe gebou het. Hulle is gou teen hoër pryse verhandel as viole wat uit Italië gekom het. Stainer se model, wat self baie aan Nicola Amati te danke het, is sowel deur sy tydgenote as deur die volgende geslagte Europese vioolbouers nagevolg (onder andere in Duitsland, Engeland en Italië) en het eers met die algemene smaakverandering omstreeks 1800 sy invloed verloor.<ref>{{cite book |last=Hopfner |first=Rudolf |title=Jacob Stainer "… kayserlicher diener und geigenmacher zu Absom" |publisher=Skira |location=Milaan |year=2003 |isbn=3-85497-060-9}}</ref> === Verbouings en vernuwings === [[Lêer:Violin Vuillaume.jpg|duimnael|regs|Viool van Jean-Baptiste Vuillaume (kopie van 'n Giuseppe Guarneri del Gesù)]] Viole uit die 17de en 18de eeu word barokviole genoem. Sedert die 1950's word hulle toenemend vir die uitvoering van ou musiek ingespan. Die gebruik van die oorspronklike instrumente of van kopieë van die oorspronklike barokviole maak 'n historiese uitvoeringspraktyk moontlik wat die klankideale van die [[Barok]] nader bring. In die 18de en 19de eeu het die viool beduidende boukundige veranderinge ondergaan wat die klank beïnvloed het: veral 'n langer hals, wat skuiner na agter geplaas is as by vroeëre instrumente, swaarder snare en 'n sterker basbalk, wat 'n hoër snaarspanning as by viole met die ou mensuur moontlik gemaak het. Die meerderheid ou instrumente, insluitend baie beroemde viole van Stradivari, Guarneri, Amati en Stainer, het hierdie wysigings ondergaan en is dus in 'n beduidend ander toestand as toe hulle die hande van hul bouers verlaat het, ongetwyfeld met verskille in klank en reaksie.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |first=Richard |last=Perras |access-date=2006-10-29 |archive-date=2006-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> Danksy die langer snare, die hoër snaarspanning en die gestrekte, konkawe strykstok het die volume toegeneem en sodoende aan die steeds groter wordende konsertsale en orkeste voldoen. Kritici voer egter aan dat die gewysigde bouvorm die klank harder en minder lieflik gemaak het. In Frankryk het veral Jean-Baptiste Vuillaume beslissende stukrag gegee deur hom met die Stradivari- en Guarneri-viole besig te hou. Dit is egter in hul huidige (gewysigde) toestand dat hierdie instrumente die standaard vir volmaaktheid in vioolbou en -klank gestel het, en vioolbouers oor die hele wêreld probeer so na as moontlik aan hierdie ideaal kom. Tot vandag toe is instrumente uit die sogenaamde Goue Era van die vioolbou, veral dié van Stradivari, Guarneri del Gesù en Montagnana, die instrumente wat deur sowel versamelaars as uitvoerende kunstenaars die meeste gesog word. Die huidige rekordbedrag wat vir 'n Stradivari-viool betaal is, is £9,8 miljoen (destyds US$15,9 miljoen), toe die instrument bekend as die ''Lady Blunt'' op 20 Junie 2011 deur Tarisio Auctions op 'n aanlyn veiling verkoop is.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | work=BBC News | date=2011-06-21 | access-date=2011-06-21}}</ref> Goedkoop fabrieksviole was reeds aan die begin van die 19de eeu uit die Duitse en Franse vioolbousentrums beskikbaar. Die industriële vioolbou het sy oorsprong in 1887 in [[Nagoja]] (Japan) gehad met die stigting van ''Suzuki Violin Co. Ltd.'' deur Masakichi Suzuki (1859–1944), die vader van die vioolpedagoog Shinichi Suzuki. Sy onderneming het reeds na 'n kort aanloop meer as 1&nbsp;000 werknemers gehad en binne 'n maand tot 400 viole en 4&nbsp;000 strykstokke vervaardig. Hoewel die instrument sedert sy ontstaan nie wesenlik verander het nie, was daar dikwels pogings tot vormgewende en tegniese hervormings. So is destyds ryk versierde viole met ander ornamente gebou (byvoorbeeld met 'n mense- of leeukop in plaas van die krul), of instrumente van blik vir armer mense. Bekendheid het die Chanot-viool van 1819, die trapesiumvormige viole van Félix Savart en Johann Reiter (1908) en talle pogings van baie ander vooraanstaande vioolbouers verwerf. Die Belgiese vioolboukunstenaar Gauthier Louppe bou tans strykinstrumente in vorme wat aan Jugendstil herinner en deur besondere asimmetrieë 'n breër klankspektrum moontlik sou maak.<ref>{{cite web |url=http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |title=Bildbericht über Louppe-Geigen |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112080159/http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |archive-date=2008-11-12 |url-status=dead}}</ref> == Bou en werking == [[Lêer:Violinconsruction3.JPG|duimnael|regs|upright=1.8|Die bou van 'n viool]] [[Lêer:Violin Details.jpg|duimnael|regs|Drie kante van die klankkas: boblad, bodem en sy. Detailbeelde links: skroefkas en krul.]] [[Lêer:Violinschnitt.png|duimnael|regs|Deursnee van die klankkas van 'n viool (die kam behoort nie tot die klankkas nie)]] 'n Viool bestaan gewoonlik uit 'n boblad (die klankblad) van [[spar]]hout (veral Noorse spar), sye en 'n bodem van esdoringhout, twee eindblokke, 'n hals, 'n kam, 'n stemstok, vier snare en verskeie toebehore, opsioneel met inbegrip van 'n kenstuk, wat direk oor of links van die stertstuk vasgeklem kan word. 'n Kenmerkende eienskap van 'n vioolklankkas is sy uurglasagtige vorm en die welwing van die boblad en die bodem. Die uurglasvorm bestaan uit twee boonste rondings, twee onderste rondings en twee konkawe C-vormige middelrondings by die "middellyf", wat ruimte vir die strykstok laat. Die "stem" of klank van 'n viool hang af van sy vorm, die hout waarvan dit gemaak is, die diktegradering van sowel die boblad as die bodem, die lak wat die buitekant bedek, en die vaardigheid van die vioolbouer by al hierdie stappe. Die lak en veral die hout word met ouderdom steeds beter, wat die beperkte voorraad ou, goed geboude viole van beroemde vioolbouers baie gesog maak. === Klankkas === Die klankkas van die viool bestaan uit die boblad, die bodem en die sykrans. Saam vorm hulle 'n hol liggaam van ongeveer 35 tot 36&nbsp;cm lank wat as resonansiekas dien. ==== Boblad ==== Die boblad is die gewelfde boonste deel van sparhout waarin die twee f-gate gesny is. Dit word meestal uit twee gespieëlde dele gemaak wat in die middel aanmekaar gelym word. Daarna word die beoogde vorm met beitels en skawe uitgewerk, eers die buitenste en dan die binneste welwing.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Conrad |title=Vogtland – Geige – Mensch: Aufschachteln – Schritt für Schritt = Vogtland Violins = Vogtlandské housle |location=Markneukirchen |year=2015 |isbn=978-3-00-048816-0}}</ref> Ideaal gesproke word "fynjarige" hout gebruik (waarvan die jaarringe dig en eweredig lê), wat op voedingsarme grond in hooggebergtestreke stadig gegroei het. Dit word in die eerste helfte van die winter gekap, wanneer daar so min sap as moontlik in die stam is, en daarna verskeie jare lank vir droging opgeberg, eers as stam en dan nog etlike jare in gesnyde toestand. Die voltooide boblad is onder die kam meestal 2,4 tot 3,5&nbsp;mm dik. Om die gepaste buigsaamheid te bereik, word styf hout dunner uitgewerk as sagte hout.<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, pp. 21 e.v.</ref> ==== Bodem ==== [[Lêer:Violinboden Woelben.jpg|duimnael|regs|Die "welwing" van die bodem van 'n viool]] Die bodem word meestal van esdoringhout gemaak (baie selde van [[populier]] of wilg) en word ook gewelf uitgesteek. Dit kan uit een stuk of uit twee aanmekaar gelymde dele bestaan, wat aan die spieëlsimmetriese houtnerf herkenbaar is. Die bodem en die sye word tipies van esdoringhout met 'n bypassende gestreepte tekening gemaak, wat as "vlam" of "tierstreep" bekend staan. ==== Sye ==== Die sye is die sydele van die klankkas en word met die bodem en die boblad verlym, in seldsame gevalle ook in die bodem ingelaat. Hulle bestaan meestal uit dieselfde hout as die bodem. Randinlegsels of "are" versier die rand van die boblad en die bodem. Dit is drie smal houtstroke wat naas mekaar lê en waarvan die buitenste twee dikwels swart gekleur is. Hulle word in 'n groef gelê en vasgelym. Buiten die versiering dien hulle om die rande van die boblad en die bodem, wat oor die sykrans uitsteek, te verstewig en bied hulle 'n mate van beskerming teen krake wat by die rand ontstaan. Dit laat die boblad ook meer onafhanklik van die sykrans buig. 'n Randinlegsel wat bloot op die boblad geverf is, is gewoonlik 'n teken van 'n minderwaardige instrument. ==== Binnekant ==== [[Lêer:Soundpost end.jpg|duimnael|regs|upright=0.55|Die stemstok, deur 'n f-gat gesien]] Enkele onderdele bevind hulle binne-in die klankkas. Die basbalk is 'n lys van sparhout wat effens skuins teenoor die nerfrigting loop en onder 'n ligte voorspanning teen die binnekant van die boblad gelym word. Dit verhoog sowel die anisotropie as die styfheid van die boblad. Die basbalk loop asimmetries onder die kamvoet aan die baskant. Die stemstok (ook die "siel" of "stem" genoem) en die presiese plasing daarvan beïnvloed en reguleer die klank van die viool aansienlik. Dit is 'n silindriese staaf van sparhout (ongeveer 6&nbsp;mm in deursnee) wat tussen die boblad en die bodem ingepas, maar nie vasgelym word nie, op 'n sorgvuldig gekose plek ongeveer drie millimeter onder die kamvoet teenoor die basbalk (die diskantvoet), wat dit help ondersteun. Dit beïnvloed ook die trillingsmodusse van die boblad en die bodem van die instrument. Boonste, onderste en hoekblokke asook dun voeringstroke binne-in die klankkas dien om die sye te verstewig. Die blokke is van sparhout, die voeringstroke van spar of wilg. === Hals en toets === Die hals word in 'n trapesiumvormige uitsparing van die klankkas gelym. Dit is ongeveer 13&nbsp;cm lank en word met die toets (ongeveer 27&nbsp;cm lank) verlym, wat ongeveer 14&nbsp;cm oor die klankkas uitsteek. Die hals is gewoonlik van esdoringhout met 'n vlamtekening wat by dié van die sye en die bodem pas. Die toets word meestal van fynporige [[ebbehout]] gemaak, wat besonder hard en slytvas is en ook weens sy skoonheid verkies word. Seldener, veral by eenvoudiger instrumente, word ander houtsoorte gebruik, byvoorbeeld [[peer]]boomhout, wat swart gekleur of geverf word om die voorkoms van die edeler ebbehout na te boots. Voordat ebbehout in Europa as grondstof beskikbaar was, is alle instrumente met toetse van vrugtebome se hout toegerus. Dié het deur herstelwerk en verbouings feitlik volledig van die instrumente verdwyn. Toetse word tot 'n bepaalde dwarskromming afgewerk en het 'n klein lengtegewyse holte, wat by die laer snare iets meer uitgesproke is, veral wanneer die instrument vir derm- of sintetiese snare bedoel is. Sommige ou viole (en sommige wat oud gemaak is om te lyk) het 'n ingeënte krul, wat aan 'n lymnaat tussen die skroefkas en die hals te herken is. By baie egte ou instrumente is die hals teen 'n effens groter hoek herplaas en met ongeveer een sentimeter verleng. Die halsenting maak dit moontlik om die oorspronklike krul van 'n barokviool te behou wanneer die hals aan moderne standaarde aangepas word. === Skroefkas en krul === [[Lêer:Violin peg strings.jpg|duimnael|links|upright=0.45|Krul en skroefkas, korrek besnaar]] Aan die boonste, smal ent van die toets is 'n saal, die bosaal van die viool. Daaroor loop die snare die skroefkas in. Hier bevind hulle die vier koniese stemskroewe waarmee die snare van die instrument gestem word. Weens die meganiese belasting tydens die stem bestaan die stemskroewe altyd uit hardehout, meestal ebbehout of palissander, seldener buksboom. Die stemskroewe is tapsgewys en pas in gate in die skroefkas, waar hulle deur die wrywing van hout op hout in plek gehou word; deur tydens die draai gepaste druk langs die as van die skroef uit te oefen, kan die speler die wrywing vergroot of verklein. Die skroefkas eindig in 'n krul (selde in 'n vroue- of leeukop). Dit is fyn gesnede hout wat gewoonlik die vorm van 'n slakkehuis het, waarvandaan die naam. Die krul is saam met ander boukundige besonderhede 'n belangrike herkenningsteken by die herkomsondersoek van ou instrumente. === Kam === [[Lêer:Violin bridge 2 views.jpg|duimnael|regs|Voor- en agteraansig van 'n vioolkam]] Die kam (of brug) van fynjarige esdoringhout word tussen die boblad en die snare ingesit. Dit is 'n presies gesnyde stuk hout wat sonder bevestiging op die boblad staan en deur die spanning van die snare wat daaroor loop, in die korrekte posisie gehou word. Dit vorm die onderste ankerpunt van die trillende lengte van die snare en dra hul trillings op die klankkas oor.<ref>{{cite web |url=http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |title=Helge Marsel, Geigen- und Gambenbau in Klagenfurt, Austria |date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205094013/http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |archive-date=2019-02-05 |url-status=dead |access-date=2019-02-05}}</ref> Die boonste kromming van die kam hou die snare in 'n boog op die regte hoogte bo die toets, sodat elkeen afsonderlik met die strykstok bespeel kan word. === Stertstuk === [[Lêer:Tailpieceandbridge.JPG|upright=0.7|duimnael|links|Nabyskoot van 'n stertstuk met 'n [[fleur-de-lis]]]] Die snare loop van die skroefkas oor die kam tot by die stertstuk. Dit behoort, net soos die stemskroewe, tot die speeltegnies noodsaaklike toerusting van die instrument, en daarom word om estetiese redes vir die stemskroewe en die stertstuk meestal dieselfde hout gekies. Die stertstuk anker die snare aan die onderste ronding van die viool deur middel van 'n staartdraad wat oor die ondersaal loop en om 'n eindknop van ebbehout lus (soms verwarrend die "eindpen" genoem, soos die tjello se pen), wat in 'n taps gat in die onderste blok pas. Die E-snaar het dikwels 'n fynstemmer, 'n hefboompie wat deur 'n klein skroef met die vingers gedraai word. Fynstemmers kan ook op die ander snare aangebring word, veral op studente-instrumente, en is soms in die stertstuk ingebou. Hulle stel die speler in staat om klein veranderinge aan die toonhoogte van 'n snaar te maak. === Snare === Snare is aanvanklik van skaapderm gemaak (algemeen bekend as "katderm", wat ondanks die naam nie van katte gekom het nie), of eenvoudig "derm", wat gerek, gedroog en gedraai is. In die vroeë jare van die 20ste eeu is snare van óf derm óf staal gemaak. Moderne snare kan van derm bestaan, wat met silwer- of aluminiumdraad omspin kan wees, van soliede [[staal]], gevlegte staal of verskeie sintetiese materiale soos Perlon, met verskillende metale omspin en soms met [[silwer]] geplateer. Die hoogste snaar (die ''chanterelle''), die E-snaar, is meestal onomspinde, gewone of geplateerde staaldraad. Dermsnare reageer sterker op veranderinge in temperatuur en humiditeit en is nie meer so algemeen soos vroeër nie, maar baie spelers gebruik hulle om 'n spesifieke klank te verkry, veral in die historiese uitvoeringspraktyk van [[Barokmusiek]]. Snare het gewoonlik 'n gekleurde [[sy]]omwikkeling aan albei ente, om die snaar (G-, D-, A- of E-snaar) te identifiseer en om wrywing teen die stemskroewe te bied. Snare het 'n beperkte lewensduur. Wanneer olie, vuil, korrosie en hars mettertyd ophoop, kan die massa van die snaar oor sy lengte ongelyk word. Afgesien van ooglopende dinge, soos 'n omwikkeling wat deur slytasie loskom, vervang spelers gewoonlik 'n snaar wanneer dit nie meer "suiwer" speel nie (met goeie intonasie op die flageolettone) en die gewenste toon, helderheid en intonasie verloor. Die lewensduur hang van die kwaliteit van die snaar en die speelintensiteit af. Die snare word in [[kwint]]e op die tone g – d¹ – a¹ – e² gestem. Die tabel toon die frekwensies van die snare by verskillende kamertone (sien ook [[#Stem|Stem]]). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Snaar ! rowspan="2"| Toon/noot ! colspan="3"| Frekwensie by 'n kamertoon (a¹) van |- ! 443 Hz ! 442 Hz ! 440 Hz |- |style="text-align:left"| '''1''' (hoogste snaar) | '''e²''' | 664,50&nbsp;Hz | 663,00&nbsp;Hz | 660,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''2''' | '''a¹''' | 443,00&nbsp;Hz | 442,00&nbsp;Hz | 440,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''3''' | '''d¹''' | 295,33&nbsp;Hz | 294,67&nbsp;Hz | 293,33&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''4''' (laagste snaar) | '''g''' | 196,89&nbsp;Hz | 196,44&nbsp;Hz | 195,56&nbsp;Hz |} === Lym en lak === Die dele van die klankkas word aanmekaar gelym, daarna die hals aan die klankkas en dan die toets aan die hals. Hiervoor word beenlym (warm lym) of huidlym gebruik in plaas van gewone wit lym, om verskeie redes. Dit is wateroplosbaar en word by 'n temperatuur van ongeveer 50 tot 60&nbsp;°C sag, sodat 'n ervare vioolbouer die instrument sonder probleme uitmekaar kan haal sonder om die hout of die lak te beskadig. Huidlym kan 'n dunner las as die meeste ander lymsoorte maak en is omkeerbaar (bros genoeg om met sorgvuldig toegepaste krag te kraak en met warm water verwyderbaar) wanneer die instrument uitmekaar gehaal moet word. Omdat vars huidlym aan ou huidlym kleef, kan by die herstel van 'n las meer van die oorspronklike hout behoue bly; moderner lymsoorte moet heeltemal skoongemaak word voordat 'n nuwe las hou, wat gewoonlik meebring dat saam met die ou lym ook 'n bietjie hout afgeskraap word. Swakker, verdunde lym word gewoonlik gebruik om die boblad aan die sye en die bosaal aan die toets te bevestig, omdat algemene herstelwerk die verwydering van hierdie dele vereis. Die lak beskerm die hout van die instrument en bewaar sy trillingseienskappe. Dit kan die klank aansienlik beïnvloed, maar nie duidelik verbeter nie. 'n Onvakkundig aangebragte lak kan die klank van 'n instrument "doodmaak", dit wil sê die trillingsvermoë van die boblad sterk beperk. === Asimmetrie === Die viool lyk op die eerste gesig simmetries, maar dit is nie so nie. 'n Regs-links-asimmetrie is die duidelikste sigbaar aan die posisie van die kenstuk en die skouersteun, maar ook aan ander kenmerke: die posisie van die basbalk en die stemstok binne-in die klankkas, die verspringende plasing van die stemskroewe in die skroefkas, die besnaring met snare van verskillende dikte en die verskillende houtnerf aan die twee kante. Die rangskikking van die snare (die dikwels gebruikte E-snaar vir hoë tone bevind hom, vanuit die violis gesien, regs) is daarop afgestem dat die regterhand van die violis die strykstok hanteer. Die taak van die linkerhand tydens die spel is om die snare te gryp. Die viool word met die onderkaak (of die ken, na gewoonte) en die sleutelbeen- of skouerstreek vasgehou. Linkshandiges speel die viool gewoonlik op dieselfde manier as regshandiges. Daar word wel ook viole vir linkshandiges gebou, waarby die snare omgekeerd gerangskik is, maar tot dusver baie min.<ref>Andrea Hayek-Schwarz: [http://www.linkehand.at/wissenh.php ''Musizieren mit links – Musizierende Linkshänder_innen''] linkehand.at, 2012.</ref> Linkshandige viole is in orkeste gewoonlik nie welkom nie. Die rede is enersyds dat violiste wat langs mekaar sit, met hul instrumente of elmboë te na aan mekaar kan kom wanneer hulle spieëlbeeldig speel. Andersyds is eenvormige bewegings binne die stemgroepe van die orkes vir die toeskouer 'n esteties oortuigende gesig, wat 'n enkele violis wat anders stryk, sou versteur.<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html ''Orchester mögen keine Linkshänder''] mittelbayerische.de, 17 Augustus 2012; sien die laaste twee paragrawe van die artikel.</ref> In 2007 het die linkshandige violis Martial Gauthier, wat met die linkerhand stryk, in Cremona 'n lesing oor linkshandige vioolspel gehou.<ref>[https://www.nmz.de/artikel/war-paganini-linkshaender ''War Paganini Linkshänder? – Gedanken über ein Tabu-Thema der Streicherpädagogik''.] In: ''neue musikzeitung.'' 7/2007; besoek op 20 Julie 2016.</ref> === Toonomvang === [[Lêer:Range violin.svg|duimnael|regs|Toonomvang van die viool]] [[Lêer:Spectrumgstring.jpg|upright=1.15|duimnael|regs|Driedimensionele spektrumdiagram van die botone van 'n viool se G-snaar (voorgrond). Die toonhoogte wat ons hoor, is die piek by ongeveer 200&nbsp;Hz.]] Die stemming g – d¹ – a¹ – e² stem ooreen met G₃, D₄, A₄ en E₅ in wetenskaplike toonhoogtenotasie. Die laagste noot van 'n normaal gestemde viool is dus G₃, die G onder die middel-C (C₄). (By seldsame geleenthede kan die laagste snaar tot 'n kwart laer, na D₃, gestem word.) Die hoogste speelbare noot is minder duidelik omskryf: E₇, die E twee oktawe bo die los snaar (wat op E₅ gestem is), kan as 'n praktiese grens vir orkesvioolpartye beskou word,<ref>Piston, Walter (1955). ''Orchestration'', p. 45.</ref> maar dit is dikwels moontlik om hoër te speel, afhangende van die lengte van die toets en die vaardigheid van die violis. Nog hoër note (tot C₈) kan voortgebring word deur die snaar tot by die einde van die toets te gryp en/of deur kunsmatige flageolettone te gebruik. === Akoestiek === [[Lêer:Bowed violin string in slow motion.gif|duimnael|regs|Die Helmholtz-hoek wat heen en weer langs die snaar beweeg<ref>{{cite web |url=https://plus.maths.org/content/why-violin-so-hard-play |title=Why is the violin so hard to play? |author=Jim Woodhouse en Paul Galluzzo |date=2004-09-01 |access-date=2025-06-22}}</ref>]] Die gewelfde vorm, die dikte van die hout en sy fisiese eienskappe bepaal die klank van 'n viool. Patrone van die [[nodus (fisika)|nodusse]] wat deur sand of glinsters op die blaaie gevorm word wanneer dié by bepaalde frekwensies in trilling gebring word, sogenaamde Chladni-patrone, word soms deur vioolbouers gebruik om hul werk te kontroleer voordat hulle die instrument saamstel.<ref>{{Cite web|url=http://www.catgutacoustical.org/people/cmh/laird3.htm|title=Carleen Maley Hutchins' Work With Saunders|publisher=Violin Society of America|last=Laird|first=Paul R.|access-date=2008-09-26}}</ref> Vanweë die oppervlakstruktuur van die perdehaar, versterk deur die aanbring van hars (kolofonium), het die strykstokbehaarsel 'n hoë kleefkrag uit statiese [[wrywing]]. Wanneer die snaar met die aangelegde strykstok gestryk word, word dit daarom aanvanklik in die strykrigting meegeneem, totdat die terugstelkrag van die snaar groter word as die statiese wrywing tussen die stokhare en die snaar: die snaar skiet teen die strykrigting terug. By die korrekte keuse van strykplek, stryksnelheid en stokdruk word die snaar aan die einde van hierdie beweging weer deur die strykstok gegryp en opnuut meegeneem (die glip-kleef-effek), sodat die snaar voortdurend aangedryf tril. Hoeveel keer per sekonde hierdie proses hom herhaal, hang af van die frekwensie van die gespeelde toon, dit wil sê van die effektiewe snaarlengte. Die uitwyking van die aangedrewe punt van die snaar beskryf met verloop van tyd 'n elliptiese baan, met die langer as ongeveer in die strykrigting georiënteer. Die snaar self het 'n baie klein werkoppervlak en versit dus slegs 'n geringe hoeveelheid lug, te min om 'n toon voort te bring wat vir die menslike oor duidelik hoorbaar is. Die klankkas werk as 'n impedansie-omsetter. Deur die oordrag van die trillings van die snaar op die klankkas word die [[amplitude]] van die trillings wel aansienlik kleiner, maar die uitstralingsoppervlak word soveel vergroot dat 'n goeie koppeling met die lug en 'n vir die oor waarneembare toon ontstaan. Hierdie omsetting volg uiters komplekse patrone. Die kam, waarop die snaar rus, word aangedryf om die snaartrilling in die strykvlak te volg. Die boblad, waarop die kam rus, kan egter net loodreg op die strykvlak tril. Dit dwing die kam tot 'n skommelbeweging waarby die twee kamvoete die twee helftes van die boblad afwisselend belas en ontlas. By so 'n wipbeweging, waar die draai-as presies in die middel van die kam lê, sou die twee helftes van die boblad egter teen mekaar werk, wat met volumeverlies en klankveranderinge gepaard sou gaan. Dit word teengewerk deur onder die regter kamvoet 'n stafie – die stemstok – vas te klem. Dié belemmer eers die regter kamvoet, waardeur die draai-as van hierdie skommelbeweging na regs verskuif en byna al die werk (dié van die lae frekwensies) deur die linker kamvoet verrig word. Om 'n beter verspreiding van die trillings wat daar afgegee word oor die boblad te bereik, word boonop aan die onderkant van die boblad onder die linker kamvoet die basbalk onder spanning vasgelym, wat die linker kamvoet veral by hoë frekwensies belemmer, dit wil sê die draai-as verskuif vir dié frekwensies na links. Afhangende van die frekwensie van die gespeelde toon is die linker (lae frekwensies) of die regter (hoë frekwensies) kamvoet aktiewer, waardeur die trillings in die een geval meer deur die boblad (ondersteun deur die basbalk), in die ander deur die boblad en (oorgedra deur die stemstok) die bodem afgegee word. By lae frekwensies tril bodem en boblad dus teen mekaar, en die ingeslote lugvolume vorm 'n breëband-holteresonator wat klankuitstraling deur die f-gate bewerkstellig. === Groottes === [[Lêer:LembeyeLembeyon.jpg|duimnael|links|'n {{Frac|1|16}}-viool en 'n volgrootte ({{Frac|4|4}}) viool]] Buiten die standaard "volgrootte" ({{Frac|4|4}}) word viole ook in sogenaamde breukgroottes van {{Frac|7|8}}, {{Frac|3|4}}, {{Frac|1|2}}, {{Frac|1|4}}, {{Frac|1|8}}, {{Frac|1|10}}, {{Frac|1|16}}, {{Frac|1|32}} en selfs {{Frac|1|64}} gebou. Hierdie kleiner instrumente word algemeen deur jong spelers gebruik wie se vingers nie lank genoeg is om die korrekte posisies op volgrootte-instrumente te bereik nie. Die regte grootte van die instrument word gewoonlik volgens die armlengte bepaal.<ref>{{cite web |url=https://www.vionoble.de/violine-viola-cello-groesse-ermitteln/ |title=Die richtige Größe ermitteln für Geige: Bratsche: Cello |website=Violinoble.de |access-date=2022-06-13}}</ref> Hoewel die breukgroottes in 'n sekere sin met die afmetings van die instrumente verband hou, is hulle nie as letterlike beskrywings van die relatiewe verhoudings bedoel nie. 'n {{Frac|3|4}}-instrument is byvoorbeeld nie driekwart van die lengte van 'n volgrootte-instrument nie. Die lengte van die klankkas (sonder die hals) van 'n volgrootte- of {{Frac|4|4}}-viool is 356&nbsp;mm, en kleiner by sommige 17de-eeuse modelle. Die klankkas van 'n {{Frac|3|4}}-viool is 335&nbsp;mm lank en dié van 'n {{Frac|1|2}}-viool 310&nbsp;mm; 'n {{Frac|3|4}}-viool is dus net omtrent 6&nbsp;% kleiner as 'n "hele" en 'n {{Frac|1|2}}-viool net omtrent 12&nbsp;%. By die viool se naaste familielid, die altviool, word die grootte as klankkaslengte in sentimeter aangegee eerder as in breukgroottes. 'n Volgrootte-altviool is gemiddeld 40&nbsp;cm, maar elke volwassene bepaal self watter grootte altviool hy of sy gebruik. Soms gebruik 'n volwassene met 'n klein liggaamsbou 'n sogenaamde {{Frac|7|8}}-viool in plaas van 'n volgrootte-instrument. Hierdie instrumente, wat soms 'n "damesviool" genoem word, is effens korter as 'n volgrootte-viool, maar is geneig om hoëkwaliteit-instrumente te wees wat 'n klank kan voortbring wat met dié van goeie volgrootte-viole vergelykbaar is. Die groottes van vyfsnarige viole kan van dié van die normale viersnarige verskil. Die instrument wat in die vioolokted met die viool ooreenstem, is die mezzoviool, wat dieselfde as 'n viool gestem word, maar 'n effens langer klankkas het. Die snare van die mezzoviool is net so lank soos dié van die standaardviool. Hierdie instrument is nie in algemene gebruik nie.<ref>{{Cite web|url=https://nvfa.org/8tet.html|title=The New Violin Family|author=The New Violin Family Association, Inc|date=2020-04-04|website=The New Violin Family}}</ref> == Toebehore == === Kenstuk en skouersteun === Die kenstuk vergemaklik dit om die instrument tussen die ken en die skouer vas te hou en verhoed boonop dat vog van die vel die lak aantas, oplos en uiteindelik die hout op daardie plek toenemend verswak. Dit bestaan meestal uit ebbehout, word met spanskroewe aan die instrument vasgeklem en bevind hom tydens die spel tussen die instrument en die ken. Die skouersteun dien om die individuele anatomie van die speler tussen die liggaam en die instrument te vereffen. Veral die lengte van die nek asook die breedte en natuurlike stand van die skouers bepaal hoe die skouersteun gevorm moet wees. Dit word telkens onmiddellik voor die spel opnuut gemonteer. Jonger spelers wat met skouersteune sukkel, gebruik soms 'n spons met 'n rek in plaas daarvan. === Strykstok === [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|regs|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] 'n Viool word gewoonlik met 'n strykstok bespeel, wat bestaan uit 'n stok met 'n lint van perdehaar wat tussen die punt (kop) en die slof aan die teenoorgestelde ente gespan is. 'n Tipiese vioolstrykstok is in die geheel ongeveer 75&nbsp;cm lank en weeg 55 tot 65&nbsp;g. Altvioolstrykstokke is ongeveer 5&nbsp;mm korter en 10&nbsp;g swaarder. Belangrik is die gewigsverdeling: die swaartepunt moet 24 tot 25&nbsp;cm van die begin van die stok af lê (sonder die skroef gemeet).<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58.</ref> Die stok word meestal van [[Pernambuco|pernambukhout]] (ook bekend as Brasiliaanse hout) gemaak. Goeie pernambukhout het reguit gegroei met parallel lopende vesels; die stok kan besonder dun uitgewerk word en het ondanks die nodige stabiliteit die gewenste elastisiteit. Pernambukhout is dus besonder geskik vir hoëkwaliteit-strykstokke. Omdat die voorkoms van hierdie houtsoort beperk is, word dit moeiliker om goeie kwaliteite te bekom. Ander tradisionele materiale vir duurder stokke sluit slanghout in. Daarom word deesdae ook strykstokke van koolstofveselversterkte plastiek ("koolstofvesel") gebruik, op alle vlakke van vakmanskap, onder andere om by grensoorgange probleme met die [[Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora|CITES]]-verdrag te vermy; baie professionele musikante beskou hul klank- en speeltegniese eienskappe egter as nie gelykwaardig nie. Goedkoop strykstokke vir studente word van minder duur houtsoorte of van veselglas gemaak; sommige veselglas-studentestokke gebruik 'n plastiekhuls as greep en omwikkeling tegelyk. Aan die onderste ent van die stok is die slof van ebbehout, [[ivoor]] of skilpaddop, meestal versier met 'n ronde perlemoerinlegsel, die sogenaamde "oog". Suiwer metaalinlegwerk as versiering kom ook voor. By die slof is 'n skroef wat die hare stywer of losser maak. Net voor die slof beskerm 'n duimkussing van [[leer (stof)|leer]] (die greep) en 'n omwikkeling die stok en bied hulle 'n stewige houvas vir die speler se hand. Tradisionele omwikkelinge is van draad (dikwels silwer of versilwer), sy of [[balein]] ("walvisbeen", nou vervang deur afwisselende stroke bruin en swart plastiek). Tussen die slof en die punt van die stok word die stokhare gespan; dit word die behaarsel genoem. Afhangende van die dikte word ongeveer 150 tot 220 hare uit die stert van hingste van bepaalde perderasse gebruik, tradisioneel van 'n skimmelperd (wat oorwegend wit hare het). Sommige goedkoper strykstokke gebruik sintetiese vesel. Deur die skroef te draai word die hare gespan, en na elke speelsessie moet die hare weer ontspan word. Die hare bring die snare deur daaroor te stryk in trilling. Daarvoor moet die hare gereeld met vaste hars (kolofonium, 'n natuurlike boomhars) behandel word om dit effens klewerig te maak, wat bereik word deur die stok herhaaldelik oor 'n harsblok te stryk. Afhangende van die gebruik en die kwaliteit van die hare moet die behaarsel na twee maande tot uiterlik na 'n jaar vernuwe word. == Stem == [[Lêer:Violin - open strings notes.PNG|regs|duimnael|Die toonhoogtes van die los snare van 'n viool. Die nootname staan onder die notebalk en hul Franse solfège-ekwivalente daarbo: G = sol; D = re; A = la; E = mi. {{audio|Violin open strings.mid|Speel}}]] Viole word gestem deur die stemskroewe in die skroefkas onder die krul te draai of deur die fynstemmerskroewe by die stertstuk te verstel. Alle viole het stemskroewe; fynstemmers is opsioneel. Die meeste fynstemmers bestaan uit 'n metaalskroef wat 'n hefboom beweeg wat aan die ent van die snaar vas is. Hulle maak baie klein toonhoogteverstellings veel makliker as die stemskroewe. Deur 'n fynstemmer kloksgewys te draai, word die toon hoër (omdat die snaar onder groter spanning is), en antikloksgewys word dit laer (omdat die snaar onder minder spanning is). Fynstemmers op al vier snare is baie nuttig by snare met 'n staalkern, en sommige spelers gebruik dit ook met sintetiese snare. Omdat moderne E-snare van staal is, word vir dié snaar byna altyd 'n fynstemmer aangebring. Fynstemmers word nie met dermsnare gebruik nie, wat meer [[Young se modulus|elasties]] is as snare met 'n staal- of sintetiese kern en nie voldoende op die baie klein bewegings van fynstemmers reageer nie. Om 'n viool te stem, word die A-snaar eers op 'n standaardtoonhoogte gestem (gewoonlik A = 440&nbsp;[[hertz|Hz]]; orkeste in Duitsland en Oostenryk stem met 'n kamertoon van 443&nbsp;Hz, in Switserland oorwegend op 442&nbsp;Hz). Wanneer die viool saam met 'n instrument met vaste toonhoogte soos 'n [[klavier]] of [[trekklavier]] speel, word dit na die ooreenstemmende noot op daardie instrument gestem en nie na enige ander stemverwysing nie. Die hobo is gewoonlik die instrument waarna orkeste met viole stem, aangesien sy klank deurdringend is en bo die ander houtblasers uit gehoor kan word. Die ander snare word dan in intervalle van reine kwinte teen mekaar gestem deur hulle paarsgewys te stryk. Vir solospel word soms 'n effens hoër stemming gebruik om die instrument 'n helderder klank te gee; omgekeerd word Barokmusiek soms met laer stemminge gespeel om die klank van die viool sagter te maak. Na die stem kan die kam van die instrument nagegaan word om te verseker dat dit reguit staan en tussen die binneste kepe van die f-gate gesentreer is; 'n skewe kam kan die klank van 'n andersins goed geboude viool aansienlik beïnvloed. Na lang gebruik kan die stemskroewe en hul gate verslyt raak, sodat die skroewe onder spanning makliker glip. 'n Glippende stemskroef laat die toonhoogte van die snaar effens daal, of, as die skroef heeltemal los raak, laat die snaar sy spanning heeltemal verloor. 'n Viool waarvan die stemskroewe glip, moet deur 'n vioolbouer of vioolhersteller herstel word. Stemskroefsmeer, gereeld gebruik, kan die intrede van sulke slytasie vertraag terwyl dit die skroewe glad laat draai. Die stemming G–D–A–E word vir die meeste vioolmusiek gebruik, insluitend klassieke musiek, jazz en volksmusiek. Ander stemminge word soms gebruik; die G-snaar kan byvoorbeeld tot A opgestem word. Die gebruik van nie-standaardstemminge in klassieke musiek staan as ''[[scordatura]]'' bekend; in sommige volksmusiekstyle word dit kruisstemming genoem. Een beroemde voorbeeld van scordatura in die klassieke musiek is [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse macabre'', waar die E-snaar van die soloviool na E♭ verlaag word om 'n spookagtige dissonansie aan die komposisie te verleen. Ander voorbeelde is die derde deel van ''Contrasts'' van [[Béla Bartók]], waar die E-snaar na E♭ en die G-snaar na G♯ gestem word, [[Niccolò Paganini]] se Eerste Vioolkonsert, waar al vier snare 'n halftoon hoër gestem moet word, en die Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber, waarin elke deel 'n ander scordatura-stemming het. In die Indiese klassieke en ligte musiek word die viool in die Suid-Indiese styl waarskynlik op D♯–A♯–D♯–A♯ gestem. Aangesien daar in die Indiese klassieke musiek geen begrip van absolute toonhoogte is nie, kan musikante enige gerieflike stemming gebruik om hierdie relatiewe intervalle tussen die snare te behou. Nog 'n algemene stemming met hierdie intervalle is B♭–F–B♭–F, wat met Sa–Pa–Sa–Pa in die Indiese karnatiese klassieke styl ooreenstem. In die Noord-Indiese Hindoestaanse styl is die stemming gewoonlik Pa–Sa–Pa–Sa in plaas van Sa–Pa–Sa–Pa, wat byvoorbeeld met F–B♭–F–B♭ kan ooreenstem. In die Iranse klassieke musiek en ligte musiek het die viool in elke ''dastgah'' 'n ander stemming;<ref>Edith Gerson-Kiwi: ''The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes.'' Israel Music Institute, Tel Aviv 1963, p. 15.</ref> dit word waarskynlik op E–A–E–A in Dastgāh-e Esfahan gestem, in Dastgāh-e Šur op E–A–D–E en E–A–E–E, en in Dastgāh-e Māhur op E–A–D–A. In die Arabiese klassieke musiek word die A- en E-snaar 'n heeltoon verlaag, dit wil sê G–D–G–D, om die spel van Arabiese ''maqams'' te vergemaklik, veral dié met kwarttone. Hoewel die meeste viole vier snare het, is daar viole met bykomende snare, sommige met soveel as sewe. Sewe word algemeen as die maksimum aantal snare beskou wat op 'n strykinstrument prakties is; met meer as sewe snare sou dit onmoontlik wees om enige bepaalde binnesnaar afsonderlik met die strykstok te bespeel. Viole met sewe snare is baie skaars. Die ekstra snare op sulke viole is gewoonlik laer as die G-snaar en word gewoonlik (van die hoogste bygevoegde snaar na die laagste) op C, F en B♭ gestem. As die speellengte van die instrument, dit wil sê die snaarlengte van die bosaal tot die kam, gelyk is aan dié van 'n gewone volgrootte-viool (effens minder as 33&nbsp;cm), kan dit met reg 'n viool genoem word. Sommige van hierdie instrumente is ietwat langer en moet as altviole beskou word. Viole met vyf of meer snare word tipies in jazz of volksmusiek gebruik. Sommige spesiaal gemaakte instrumente het ekstra snare wat nie gestryk word nie, maar deur die trillings van die gestrykte snare meeklink. == Speeltegniek == === Houding === [[Lêer:Man Playing Violin on Bench at Park.jpg|duimnael|upright=0.75|'n Man speel viool op 'n parkbank]] Die viool word sittend of staande bespeel. Soliste (of hulle alleen, met 'n klavier of met 'n orkes speel) speel meestal staande, tensy 'n fisieke gestremdheid dit verhoed, soos in die geval van [[Itzhak Perlman]]. In die orkes en in kamermusiek word daar daarenteen gewoonlik sittend gespeel. In die 2000's en 2010's het sommige orkeste wat Barokmusiek uitvoer (soos die Freiburger Barockorchester) al hul violiste en altvioliste, solo en ensemble, staande laat speel. Die viool rus aan die linkerkant op die skouer en bors van die violis en word, afhangende van die houding of draai van die kop, deur die linkerkant van die onderkaak, soms deur die ken, op die kenstuk vasgehou en deur die linkerskouer ondersteun, dikwels met behulp van 'n skouersteun. Die kaak en die skouer moet die viool stewig genoeg vashou sodat dit stabiel bly wanneer die linkerhand van 'n hoë posisie ('n hoë noot ver op die toets) na 'n lae (nader aan die skroefkas) beweeg. In die Indiese houding word die stabiliteit van die viool verseker deur die krul wat op die sy van die voet rus. Van die linkerhand word die duim gebruik om die hals te omvat of as hulp vir bepaalde greeptegnieke. Al die ander vingers speel uitsluitlik op die snare om die gewenste tone vas te lê. Afhangende van die skool neem die linkerhand ook 'n ondersteunende of vashoufunksie van die instrument oor. Die regterhand hanteer die strykstok, waarmee die snare meestal tussen die einde van die toets en die kam gestryk word, in moderne komposisies deels ook agter die kam. Dit word die kontakpunt genoem. Vir die wisselende volume, die klankkleure, die presisie van die artikulasie, die legatospel en meer is dit beslissend met watter kombinasie van gewig, snelheid, kontakpunt (na aan die kam, na aan die toets of tussenin) en kanteling van die stokhare die snare aangeraak word. Hoewel onderwysers die wesenlike belang van 'n goeie houding beklemtoon, sowel ter wille van die kwaliteit van die spel as om die kans op oorbelastingsbeserings te verminder, verskil advies oor wat 'n goeie houding is en hoe dit bereik word in die besonderhede. Almal dring egter aan op die belang van 'n natuurlike, ontspanne posisie sonder spanning of styfheid. Wat byna universeel aanbeveel word, is om die linkerpols reguit (of baie naby daaraan) te hou sodat die vingers van die linkerhand vry kan beweeg en die kans op besering verminder word, en om albei skouers in 'n natuurlike, ontspanne posisie te hou en te vermy om enige van hulle oordrewe op te trek. Dit sou, soos enige ander onnodige spanning, die bewegingsvryheid beperk en die risiko van besering verhoog. 'n Krom houding kan goeie spel belemmer omdat dit die liggaam uit balans bring en die skouers laat optrek. Nog 'n teken van ongesonde spanning is pyn in die linkerhand, wat op te veel druk by die vashou van die viool dui. === Linkerhand en toonhoogte === [[Lêer:Violin first position fingering chart.svg|regs|upright=1.35|duimnael|Vingersettings in die eerste posisie. Hierdie diagram toon net die note van die eerste posisie; daar is hoër note buite dié wat aangedui word.]] [[Lêer:Geigengrifftabelle.svg|duimnael|regs|Greeptabel vir alle toonsoorte]] Die linkerhand bepaal die klinkende lengte van die snaar, en dus die toonhoogte, deur dit met die vingerpunte teen die toets te "gryp" (vas te druk), wat verskillende toonhoogtes voortbring. Aangesien die viool geen frette het om die snare af te stop nie, soos gebruiklik by die [[kitaar]], moet die speler presies weet waar om die vingers op die snare te plaas om met goeie intonasie (suiwer) te speel. Beginners speel los snare en die laagste posisie, naaste aan die bosaal. Studente begin dikwels met relatief maklike toonsoorte, soos A-majeur en G-majeur, en leer toonlere en eenvoudige melodieë. Deur toonlere en arpeggio's te oefen en die gehoor op te lei, "vind" die linkerhand van die violis die note uiteindelik intuïtief deur spiergeheue. Beginners maak soms gebruik van [[kleefband|kleefbandjies]] op die toets vir die korrekte plasing van die linkerhandvingers, maar laat die bandjies gewoonlik gou staan wanneer hulle vorder. Nog 'n algemene merktegniek gebruik kolletjies [[korrigeervloeistof]] op die toets, wat binne 'n paar weke se gereelde oefening afslyt. Hierdie praktyk word ongelukkig soms in plaas van voldoende gehooropleiding gebruik, sodat die plasing van die vingers deur die oog en nie deur die oor gelei word nie. Veral in die vroeë stadiums van die leerproses is die sogenaamde "klinkende tone" nuttig. Daar is nege sulke note in die eerste posisie, waar 'n gegrypte noot 'n unisoon of oktaaf met 'n ander (los) snaar klink en dié laat meeresoneer. Studente gebruik hierdie klinkende tone dikwels om die intonasie van die gegrypte noot te kontroleer deur te luister of dit met die los snaar harmonieer. Wanneer die gegrypte toonhoogte "A" op die G-snaar gespeel word, kan die violis byvoorbeeld terselfdertyd die los D-snaar speel om die intonasie van die gegrypte "A" te toets. As die "A" suiwer is, behoort die "A" en die los D-snaar 'n harmonieuse reine kwart voort te bring. Viole word in reine kwinte gestem, soos al die orkesstrykers (viool, altviool, tjello) behalwe die kontrabas, wat in reine kwarte gestem word. Elke daaropvolgende noot word gegryp op die toonhoogte wat die speler as die harmonieuste ervaar; wanneer 'n violis onbegeleid speel, "speel hy nie konsekwent in óf die getempereerde óf die natuurlike [reine] toonleer nie, maar neig in die geheel om by die Pythagorese toonleer aan te sluit."<ref>Seashore, Carl (1938). ''Psychology of Music'', p. 224. Aangehaal in Kolinski, Mieczyslaw (somer–herfs 1959). "A New Equidistant 12-Tone Temperament", p. 210, ''Journal of the American Musicological Society'', vol. 12, nr. 2/3, pp. 210–214.</ref> Wanneer violiste in 'n [[strykkwartet]] of 'n strykorkes speel, "versoet" die strykers gewoonlik hul stemming om by die toonsoort te pas waarin hulle speel. Wanneer daar saam met 'n instrument met gelykswewende stemming gespeel word, soos 'n klavier, pas vaardige violiste hul stemming by die gelykswewende stemming van die klavier aan om dissonante note te vermy. Die vingers word in die [[musieknotasie]], soos in bladmusiek en etudeboeke, konvensioneel van 1 (wysvinger) tot 4 (pinkie) genommer. Veral in leeruitgawes van vioolmusiek kan syfers bo die note aandui watter vinger gebruik moet word, met ''0'' of ''O'' vir 'n los snaar. Die diagram regs toon die rangskikking van die note wat in die eerste posisie bereik kan word. Wat nie op hierdie diagram gewys word nie, is hoe die afstande tussen die nootposisies kleiner word hoe hoër (in toonhoogte) die vingers van die bosaal af beweeg. Die balke aan die kante van die diagram stel die gebruiklike moontlikhede vir beginners se kleefbandjies voor, by die 1ste, hoë 2de, 3de en 4de vinger. ==== Posisies ==== Die plasing van die linkerhand op die toets word deur "posisies" gekenmerk. Die eerste posisie, waar die meeste beginners begin (hoewel sommige metodes in die derde posisie begin), is die posisie wat die meeste in strykmusiek gebruik word. Musiek wat vir beginnende jeugorkeste gekomponeer is, is dikwels meestal in die eerste posisie. Die laagste noot wat in hierdie posisie in standaardstemming beskikbaar is, is 'n los G₃; die hoogste noot in die eerste posisie word met die vierde vinger op die E-snaar gespeel en klink as B₅. Deur die hand op die hals op te skuif, neem die eerste vinger die plek van die tweede vinger in, wat die speler in die ''tweede posisie'' bring. Deur die eerste vinger die eerste-posisie-plek van die derde vinger te laat inneem, kom die speler in die ''derde posisie'', en so voorts. 'n Verandering van posisie, met die gepaardgaande beweging van die hand, word 'n ''posisiewisseling'' genoem, en doeltreffende posisiewisselings met behoud van suiwer intonasie en 'n gladde legato (verbonde) klank is 'n sleutelelement van die tegniek op alle vlakke. Dikwels word 'n "gidsvinger" gebruik: die laaste vinger wat 'n noot in die ou posisie gespeel het, raak tydens die wisseling voortdurend liggies aan die snaar om op sy korrekte plek in die nuwe posisie uit te kom. In elementêre wisselingsoefeninge word die "gidsvinger" dikwels hoorbaar gemaak terwyl dit op of af langs die snaar gly, sodat die speler die korrekte plasing op die gehoor kan vaslê. Buite hierdie oefeninge behoort dit selde hoorbaar te wees (tensy die speler bewustelik 'n portamento-effek om uitdrukkingsredes toepas). Tydens 'n wisseling in lae posisies beweeg die duim van die linkerhand op of af langs die hals van die instrument om in dieselfde posisie relatief tot die vingers te bly (hoewel die beweging van die duim effens voor of effens na die beweging van die vingers kan plaasvind). In sulke posisies word die duim dikwels as 'n "anker" beskou waarvan die plek bepaal in watter posisie die speler is. In baie hoë posisies kan die duim nie met die vingers meebeweeg nie, omdat die klankkas van die instrument in die pad kom. In plaas daarvan beweeg die duim om die hals van die instrument om by die punt te sit waar die hals die regterronding van die klankkas ontmoet, en bly daar terwyl die vingers tussen die hoë posisies beweeg. 'n Noot wat buite die normale omvang van 'n posisie gespeel word, sonder wisseling, word 'n ''strekking'' genoem. In die derde posisie op die A-snaar sit die hand byvoorbeeld natuurlik met die eerste vinger op D en die vierde op G of G♯. Om die eerste vinger terug na 'n C♯ te strek, of die vierde vinger op na 'n A, vorm 'n strekking. Strekkings word algemeen gebruik waar een of twee note effens buite 'n andersins stewige posisie lê, en het die voordeel dat hulle minder opvallend is as 'n wisseling of 'n snaaroorgang. Die laagste posisie op die viool word die "halwe posisie" genoem. In hierdie posisie is die eerste vinger op 'n "lae eerste-posisie"-noot, byvoorbeeld B♭ op die A-snaar, en die vierde vinger in 'n afwaartse strekking vanaf sy gewone posisie, byvoorbeeld D op die A-snaar, met die ander twee vingers na behoefte tussenin geplaas. Aangesien die posisie van die duim in die "halwe posisie" tipies dieselfde is as in die eerste posisie, kan dit beter as 'n agterwaartse strekking van die hele hand as as 'n egte posisie beskou word. Die bogrens van die viool se omvang word grootliks deur die vaardigheid van die speler bepaal, wat maklik meer as twee oktawe op 'n enkele snaar en vier oktawe op die instrument as geheel kan speel. Posisiename word meestal vir die laer posisies en in metodeboeke en etudes gebruik; om dié rede hoor 'n mens selde verwysings na iets hoër as die sewende posisie. Die hoogste posisie is prakties gesproke die 13de. Baie hoë posisies is om twee redes 'n besondere tegniese uitdaging. Eerstens word die verskil in ligging van die verskillende note in hoë posisies veel kleiner, wat die note moeiliker maak om te vind en in sommige gevalle op die gehoor te onderskei. Tweedens is die veel korter klinkende lengte van die snaar in baie hoë posisies 'n uitdaging vir die regterarm en die strykstok om die instrument doeltreffend te laat klink. Hoe fyner (en duurder) 'n instrument, hoe beter kan dit 'n goeie toon tot bo aan die toets, by die hoogste toonhoogtes op die E-snaar, volhou. Alle note (behalwe dié onder die los D) kan op meer as een snaar gespeel word. Dit is 'n standaardontwerpkenmerk van snaarinstrumente, wat egter van die klavier verskil, wat vir elk van sy 88 note net een plek het. Die noot van die los A op die viool kan byvoorbeeld as die los A gespeel word, of op die D-snaar (in die eerste tot vierde posisie) of selfs op die G-snaar (baie hoog op, in die sesde tot negende posisie). Elke snaar het 'n ander [[toonkleur]], vanweë die verskillende gewigte (diktes) van die snare en die resonansies van ander los snare. Die G-snaar word byvoorbeeld dikwels beskou as 'n baie volle, klankryke klank te hê wat besonder gepas is vir laat-Romantiese musiek. Dit word dikwels in die musiek aangedui met die merk ''sul G'' of ''IV'' ('n Romeinse syfer wat aandui dat op die vierde snaar gespeel moet word; volgens konvensie word die snare van die dunste, hoogste (I) tot die laagste (IV) genommer). Selfs sonder uitdruklike aanwysings in die partituur sal 'n gevorderde violis na eie oordeel en artistieke aanvoeling kies op watter snaar bepaalde note of passasies gespeel word. Wanneer 'n passasie op 'n lae snaar en in 'n hoër posisie gespeel word, hoewel dit op 'n hoër snaar gemakliker gespeel sou kon word, dien dit ook om 'n besondere klankkleur voort te bring. ==== Los snare ==== As 'n snaar gestryk of getokkel word sonder dat 'n vinger dit gryp, word dit 'n ''los snaar'' genoem. Dit gee 'n ander klank as 'n gegrypte snaar, aangesien die snaar by die bosaal vryer tril as onder 'n vinger. Verder is dit onmoontlik om vibrato ten volle op 'n los snaar te gebruik (hoewel 'n gedeeltelike effek verkry kan word deur 'n noot 'n oktaaf hoër op 'n aangrensende snaar te gryp en dié te laat vibreer, wat 'n element van vibrato in die botone inbring). In die klassieke tradisie gebruik violiste dikwels 'n snaaroorgang of posisiewisseling om die verandering van toonkleur wat 'n los snaar meebring, te vermy, tensy die komponis dit aandui. Dit geld veral vir die los E, wat dikwels as hard van klank beskou word. Daar is egter ook situasies waar 'n los snaar spesifiek vir artistieke effek gekies kan word. Dit kom voor in klassieke musiek wat die bourdon van 'n [[orrel]] naboots (soos J.S. Bach in sy Partita in E vir soloviool bereik het), in ''fiddle''-musiek (byvoorbeeld ''Hoedown'') of waar stappe om die los snaar te vermy musikaal onvanpas is (byvoorbeeld in Barokmusiek, waar posisiewisselings minder gebruiklik was). In vinnige passasies van toonlere of arpeggio's kan 'n los E-snaar eenvoudig gerieflikheidshalwe gebruik word as die noot nie tyd het om uit te klink en 'n harde toonkleur te ontwikkel nie. In volksmusiek, ''fiddle''-musiek en ander tradisionele musiekgenres word los snare algemeen om hul resonante toonkleur gebruik. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n gegrypte noot op 'n aangrensende snaar te speel, lewer 'n [[doedelsak]]agtige bourdon, wat komponiste dikwels ter nabootsing van volksmusiek gebruik. Soms is die twee note identies (byvoorbeeld 'n gegrypte A op die D-snaar teen die los A-snaar), wat 'n klinkende soort ''fiddle''-klank gee. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n identiese gegrypte noot te speel, kan ook vereis word wanneer meer volume nodig is, veral in orkesspel. Sommige klassieke vioolpartye het note waarvoor die komponis die violis vra om 'n los snaar te speel, weens die spesifieke klankkarakter wat 'n los snaar skep. ==== Dubbelgrepe, akkoorde en bourdons ==== 'n Dubbelgreep is wanneer twee afsonderlike snare deur die vingers gegryp en gelyktydig gestryk word, wat twee deurlopende tone voortbring (tipiese intervalle sluit tertse, kwarte, kwinte, sekstes en oktawe in). Dubbelgrepe kan in enige posisie aangedui word, hoewel die wydste interval wat natuurlik in een posisie as dubbelgreep gespeel kan word, 'n oktaaf is (met die wysvinger op die laer snaar en die pinkie op die hoër snaar). Nietemin word in gevorderde repertoire soms dubbelgrepe van desiemes of selfs meer vereis, wat 'n gestrekte linkerhandposisie met uitgestrekte vingers tot gevolg het. Die term "dubbelgreep" word dikwels ook gebruik vir die laat klink van 'n los snaar saam met 'n gegrypte noot, hoewel net een vinger 'n snaar gryp. Met die tegniek van die dubbelgreep kan dus tweestemmig gespeel word. Waar drie of vier gelyktydige note aangedui word, "verdeel" die violis gewoonlik die akkoord: drie- of vierstemmige akkoorde word normaalweg gearpeggieer, deur die onderste een of twee note eerste te speel en onmiddellik na die boonste een of twee note voort te gaan, waarby die natuurlike resonansie van die instrument 'n effek voortbring soortgelyk aan asof al vier note gelyktydig geklink het. In sommige omstandighede is 'n "drievoudige greep" moontlik, waar drie note oor drie snare gelyktydig klink. Die strykstok raak nie van nature drie snare tegelyk nie, maar met voldoende stoksnelheid en druk, wanneer die violis 'n drienoot-akkoord "breek", kan die stokhare tydelik oor drie snare gebuig word sodat elkeen gelyktydig klink. Dit word met 'n swaar streek bereik, tipies naby die slof en met die stok op 'n sekere afstand van die kam, en bring 'n harde, aggressiewe toon voort. Dit is so moontlik om drienoot-akkoorde van kort duur, ook verskeie ná mekaar, sonder arpeggio te speel, sodat daar werklik drie stemme gelyktydig klink. Vierstemmige spel sonder arpeggio kan net met 'n spesiaal gekonstrueerde ronde strykstok verwesenlik word. Dubbelgrepe in die orkes word soms ''divisi'' gemerk en tussen die spelers verdeel, sodat een deel van die musikante die laer noot en 'n ander deel die hoër noot speel. Dubbelgrepe (en ''divisi'') kom algemeen in orkesrepertoire voor wanneer die viole begeleiding speel en 'n ander instrument of groep die melodie speel. In sommige genres van die historiese uitvoeringspraktyk (gewoonlik van Barokmusiek en vroeër) word nóg verdeelde akkoorde nóg drievoudige grepe as gepas beskou; sommige violiste arpeggieer alle akkoorde (insluitend gewone dubbelgrepe) deur al die note of die meeste daarvan afsonderlik te speel asof hulle as 'n gebonde figuur geskryf is. Met die ontwikkeling van moderne viole het drievoudige grepe egter natuurliker geword, omdat die kam minder gekrom is. In sommige musiekstyle kan 'n aangehoue bourdon op 'n los snaar gespeel word tydens 'n passasie wat hoofsaaklik op 'n aangrensende snaar geskryf is, om 'n basiese begeleiding te bied. Dit kom meer in volkstradisies as in die klassieke musiek voor. ==== Vibrato ==== [[Lêer:MHVC-KyokoYonemoto-PaganiniCaprice24.ogv|duimnael|Kyoko Yonemoto speel [[Niccolò Paganini|Paganini]] se Caprice nr. 24 op 'n viool]] [[Lêer:Peter Bissing.png|duimnael|regs|Petrowitsch Bissing was 'n onderwyser in vibratometodiek op die viool<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-EqAAAAYAAJ&q=PETROWITCH+BISSING&pg=RA2-PA52|publisher=Jacobs' Band Monthly, Volume 4|page=52|year=1919|access-date=16 November 2012|title=The Violin|first=Louis|last=Eaton}}</ref> en het 'n boek met die titel ''Cultivation of the Violin Vibrato Tone'' gepubliseer.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IwhLMgEACAAJ|title=Cultivation of the Violin Vibrato Tone|first=Petrowitsch|last=Bissing|publisher=Central States Music Publishing Company|access-date=16 November 2012}}</ref>]] Vibrato is 'n tegniek van die linkerhand en -arm waarby die toonhoogte van 'n noot subtiel in 'n polsende ritme wissel. Hoewel verskillende dele van die hand of arm by die beweging betrokke kan wees, is die resultaat 'n beweging van die vingerpunt wat 'n geringe verandering in die trillende snaarlengte meebring, wat 'n golwing in die toonhoogte veroorsaak. Die meeste violiste ossilleer onder die noot, dit wil sê laer in toonhoogte as die eintlike noot, wanneer hulle vibrato gebruik, omdat geglo word dat die waarneming die hoogste toonhoogte in 'n wisselende klank bevoordeel.<ref>{{Cite book|title=String Builder, Book 3: Teacher's Manual |last=Applebaum |first=Samuel |year=1957 |publisher=Alfred Publishing |location=New York |isbn=978-0-7579-3056-0 |page=4 }}. "Now we will discipline the shaking of the left hand in the following manner: Shake the wrist slowly and evenly in 8th notes. Start from the original position and for the second 8th note the wrist is to move backward (toward the scroll). Do this in triplets, dotted 8ths and 16ths, and 16th notes. A week or two later, the vibrato may be started on the Violin. ... The procedure will be as follows: 1. Roll the finger tip from this upright position on the note, to slightly below the pitch of this note."</ref> Vibrato doen min of niks om 'n onsuiwer noot te verbloem; met ander woorde, verkeerd toegepaste vibrato is 'n slegte plaasvervanger vir goeie intonasie. Toonlere en ander oefeninge wat op intonasie gerig is, word tipies sonder vibrato gespeel om die werk makliker en doeltreffender te maak. Musiekstudente word dikwels geleer dat vibrato veronderstel word tensy dit anders in die musiek aangedui is. Dit kan 'n struikelblok wees vir 'n klassiek opgeleide violis wat in 'n styl wil speel wat min of geen vibrato gebruik, soos Barokmusiek in historiese styl en baie tradisionele ''fiddle''-style. Vibrato kan deur 'n gepaste kombinasie van vinger-, pols- en armbewegings voortgebring word. Deur die vingerpunt van die grypende vinger liggies heen en weer te rol, ontstaan vingervibrato. Een metode, ''handvibrato'' (of ''polsvibrato''), behels dat die hand by die pols heen en weer gekantel word om die ossillasie te bewerkstellig. 'n Ander metode, ''armvibrato'', moduleer die toonhoogte deur beweging van die hele onderarm by die elmboog met 'n vaste pols. 'n Kombinasie van hierdie tegnieke stel 'n speler in staat om 'n groot verskeidenheid klankeffekte voort te bring. Die "wanneer", "waarvoor" en "hoeveel" van vibrato is artistieke kwessies van styl en smaak, waarby verskillende onderwysers, musiekskole en musiekstyle verskillende vibratostyle verkies. Oordrewe vibrato kan byvoorbeeld hinderlik word. Akoesties gesproke het die interessantheid wat vibrato aan die klank toevoeg te doen met die manier waarop die mengsel van botone<ref>{{Cite web|url=http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207150243/http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |url-status=dead |archive-date=7 Februarie 2010 |title=The psychoacoustic secret of vibrato |first=Martin |last=Schleske |access-date=11 Februarie 2010 |quote=Accordingly, the sound level of each harmonic will have a periodically fluctuating value due to the vibrato.}}</ref> (of toonkleur) en die rigtingpatroon van die klankuitstraling met veranderinge in toonhoogte verander. Deur die klank ritmies na verskillende dele van die vertrek te "rig",<ref>{{Cite web | last=Curtin | first=Joseph | title=Weinreich and Directional Tone Colour | url=http://www.josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | date=April 2000 | work=Strad Magazine | access-date=23 Mei 2009 | quote=In the case of string instruments, however, not only are they strongly directional, but the pattern of their directionality changes very rapidly with frequency. If you think of that pattern at a given frequency as beacons of sound, like the quills of a porcupine, then even the slight changes in pitch created by vibrato can cause those quills to be continually undulating. | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062722/http://josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | archive-date=29 Mei 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://knutsacoustics.com/files/weinreich,-g.-directional-tone-color-jasa-1997.pdf |title=Directional tone color |last=Weinreich |first=Gabriel |date=16 Desember 1996 |publisher=Acoustical Society of America |quote=The effect can be visualized in terms of a number of highly directional sound beacons, all of which the vibrato causes to undulate back and forth in a coherent and highly organized fashion. It is obvious that such a phenomenon will help immensely in fusing sounds of the differently directed partials into a single auditory stream; one may even speculate that it is a reason why vibrato is used so universally by violinists—as compared to wind players, from the sound of whose instruments directional tone color is generally absent.}}</ref> voeg vibrato 'n "glans" of "lewendigheid" by die klank van 'n goed geboude viool. Vibrato word grootliks aan die oordeel van die violis oorgelaat. Verskillende soorte vibrato bring verskillende stemminge in 'n stuk, en die wisselende grade en style van vibrato is dikwels kenmerke wat by bekende violiste uitstaan. ==== Vibratotriller ==== 'n Vibrato-agtige beweging kan soms gebruik word om 'n vinnige [[triller]]effek te skep. Om hierdie effek uit te voer, word die vinger bo die vinger wat die noot gryp, net effens van die snaar af geplaas (stewig teen die grypende vinger gedruk) en 'n vibratobeweging uitgevoer. Die tweede vinger raak met elke ossillasie liggies aan die snaar bo die laer vinger, sodat die toonhoogte ossilleer op 'n manier wat soos 'n mengsel van wye vibrato en 'n baie vinnige triller klink. Dit gee 'n minder duidelike oorgang tussen die hoër en die laer noot en word gewoonlik as interpretatiewe keuse toegepas. Hierdie trillertegniek werk net goed vir halftoontrillers of trillers in hoë posisies (waar die afstand tussen die note kleiner is), aangesien dit vereis dat die trillende vinger en die vinger daaronder aan mekaar raak, wat die afstand wat getrill kan word, beperk. In baie hoë posisies, waar die trilafstand kleiner as die breedte van die vinger is, kan 'n vibratotriller die enigste opsie vir trillereffekte wees. ==== Flageolettone ==== [[Lêer:Violin sounds and techniques.ogg|duimnael|regs|Vioolklanke en -tegnieke: los snare (arco en pizzicato); A-majeur-toonleer (arco en pizzicato); begin van 'n A-majeur-toonleer met vibrato; A-majeur-toonleer col legno gespeel; natuurlike flageolettone van 'n A, E en 'n A; kunsmatige flageolet van A₇; flageolet-glissando op die A-snaar]] Deur die snaar liggies met 'n vingerpunt by 'n [[nodus (fisika)|nodus]] aan te raak, sonder om die snaar heeltemal vas te druk, en die snaar dan te tokkel of te stryk, ontstaan flageolettone (harmonieke of botone). In plaas van die normale toon klink 'n hoër noot. Daardeur word die grondfrekwensie gedemp en tril net die ooreenstemmende botone (byvoorbeeld die dubbele of drievoudige frekwensie wanneer die vinger by die helfte of by 'n derde van die snaarlengte geplaas word). Daar ontstaan fluitagtige tone. Elke nodus lê by 'n heeltallige deling van die snaar, byvoorbeeld halfpad of 'n derde langs die lengte van die snaar. 'n Instrument wat goed reageer, laat talle moontlike flageoletnodusse langs die lengte van die snaar klink. Flageolettone word in die musiek óf met 'n sirkeltjie bo die noot wat die toonhoogte van die flageolet bepaal, óf met ruitvormige nootkoppe aangedui. Daar is twee soorte: ''natuurlike flageolettone'' en ''kunsmatige flageolettone'' (ook ''valse flageolettone'' genoem). Natuurlike flageolettone word op 'n los snaar gespeel. Die toonhoogte van die los snaar wanneer dit getokkel of gestryk word, word die grondfrekwensie genoem. Flageolettone word ook ''botone'' of ''deeltone'' genoem. Hulle kom voor by heeltallige veelvoude van die grondtoon, wat die eerste harmoniek genoem word. Die tweede harmoniek is die eerste botoon (die oktaaf bo die los snaar), die derde harmoniek is die tweede botoon, en so voorts. Die tweede harmoniek lê in die middel van die snaar en klink 'n oktaaf hoër as die toonhoogte van die snaar. Die derde harmoniek verdeel die snaar in derdes en klink 'n oktaaf en 'n kwint bo die grondtoon, en die vierde harmoniek verdeel die snaar in kwarte en klink twee oktawe bo die eerste. Die klank van die tweede harmoniek is die helderste van almal, omdat dit 'n gemeenskaplike nodus met al die daaropvolgende ewe harmonieke (4de, 6de, ens.) het. Die derde en die daaropvolgende onewe harmonieke is moeiliker om te speel, omdat hulle die snaar in 'n onewe aantal trillende dele verdeel en nie so baie nodusse met ander harmonieke deel nie. Kunsmatige flageolettone is moeiliker om voort te bring as natuurlike, aangesien hulle behels dat die snaar gegryp én 'n flageolet op die gegrypte noot gespeel word. Met die ''oktaafraam'' (die normale afstand tussen die eerste en die vierde vinger in enige gegewe posisie) en die vierde vinger wat die snaar 'n kwart bo die gegrypte noot net aanraak, ontstaan die vierde harmoniek, twee oktawe bo die gegrypte noot. Vingerplasing en -druk, asook stoksnelheid, -druk en kontakpunt, is almal wesenlik om die gewenste flageolet te laat klink. Boonop moet in passasies met verskillende note as valse flageolettone die afstand tussen die grypende vinger en die flageoletvinger voortdurend verander, aangesien die afstand tussen die note oor die lengte van die snaar verander. Die ''flageoletvinger'' kan die snaar ook 'n groot terts bo die vasgedrukte noot aanraak (die vyfde harmoniek), of 'n kwint hoër ('n derde harmoniek). Hierdie flageolettone word minder algemeen gebruik; in die geval van die groot terts moet sowel die gegrypte noot as die aangeraakte noot effens hoog gespeel word, anders spreek die flageolet nie so geredelik aan nie. In die geval van die kwint is die strekking groter as wat vir baie violiste gemaklik is. In die algemene repertoire word breuke kleiner as 'n sesde nie gebruik nie. Verdelings tot 'n agtste word egter soms gebruik, en met 'n goeie instrument en 'n vaardige speler is verdelings so klein as 'n twaalfde moontlik. Daar is 'n paar boeke wat uitsluitlik aan die studie van vioolflageolettone gewy is. Twee omvattende werke is Henryk Heller se sewedelige ''Theory of Harmonics'', in 1928 deur Simrock gepubliseer, en Michelangelo Abbado se vyfdelige ''Tecnica dei suoni armonici'', in 1934 deur Ricordi gepubliseer. Uitgebreide passasies in kunsmatige flageolettone kom in die virtuose vioolliteratuur voor, veral van die 19de en vroeë 20ste eeu. Twee opvallende voorbeelde hiervan is 'n hele gedeelte van Vittorio Monti se ''Csárdás'' en 'n passasie omtrent in die middel van die derde deel van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Vioolkonsert. 'n Gedeelte van die derde deel van Paganini se Vioolkonsert nr. 1 bestaan uit dubbelgreeptertse in flageolettone. Wanneer snare verslyt, vuil en oud is, is die flageolettone moontlik nie meer suiwer in toonhoogte nie. Om dié rede vervang violiste hul snare gereeld. === Regterhand en klankkleur === Die snare kan laat klink word deur die hare van die strykstok, wat in die regterhand gehou word, daaroor te trek (''arco'') of deur hulle te tokkel (''pizzicato''), meestal met die regterhand. In sommige gevalle tokkel die violis snare met die linkerhand. Dit word gedoen om oorgange van pizzicato na arco te vergemaklik, en dit word ook in sommige virtuose vertoonstukke gebruik. Linkerhand-pizzicato word gewoonlik op los snare gedoen. Pizzicato word op al die instrumente van die vioolfamilie gebruik; die sistematiese studie van gevorderde pizzicatotegnieke is egter die verste ontwikkel in die jazzkontrabas, 'n styl waarin die instrument byna uitsluitlik getokkel word. Die regterarm, -hand en strykstok en die stoksnelheid is verantwoordelik vir toonkwaliteit, [[ritme]], [[dinamika (musiek)|dinamika]], artikulasie en die meeste (maar nie alle) veranderinge in [[toonkleur]]. Die speler trek die strykstok oor die snaar, wat die snaar laat tril en 'n aangehoue toon voortbring. Die natuurlike tekstuur van die perdehaar en die klewerigheid van die hars help die stok om die snaar te "gryp", en wanneer die stok oor die snaar getrek word, laat dit die snaar 'n toon klink. Stryk kan gebruik word om lang aangehoue note of melodieë voort te bring. In 'n strykersgroep kan 'n noot eindeloos volgehou lyk as die spelers in die groep op verskillende tye van strykrigting verander. Die strykstok kan ook gebruik word om kort, skerp nootjies te speel, soos herhaalde note, toonlere en arpeggio's, wat in baie musiekstyle 'n stuwende ritme verskaf. ==== Stryktegnieke ==== Die wesenlikste deel van die stryktegniek is die greep van die strykstok. Gewoonlik is die duim gebuig in die klein ruimte tussen die slof en die omwikkeling van die stok. Die ander vingers is ietwat eweredig oor die bokant van die stok verspreid. Die pinkie is gekrul, met die vingerpunt op die hout naas die skroef. Die viool bring harder note voort met groter stoksnelheid of meer gewig op die snaar. Die twee metodes is nie gelykwaardig nie, omdat hulle verskillende toonkleure voortbring; om op die snaar af te druk, is geneig om 'n harder, intenser klank te gee. 'n Harder klank kan ook verkry word deur die stok nader aan die kam te plaas. Die kontakpunt waar die stok die snaar kruis, beïnvloed ook die toonkleur. Om naby die kam te speel (''sul ponticello'') gee 'n intenser klank as gewoonlik en beklemtoon die hoër harmonieke, terwyl om met die stok oor die einde van die toets te speel (''sul tasto'') 'n delikate, eteriese klank gee wat die [[grondtoon]] beklemtoon. Shinichi Suzuki het die kontakpunt die "[[Fritz Kreisler|Kreisler]]-snelweg" genoem; 'n mens kan die verskillende kontakpunte as "bane" op die snelweg beskou. Die klankkleur kan dus deur die manier van stokvoering verreikend beïnvloed word: deur die mees uiteenlopende stryksnelhede by 'n baie veranderlike stokdruk, maar ook deur die plek van die stryk (nader aan die kam of nader aan die toets). Verskillende maniere van aanslag met die strykstok bring verskillende artikulasies voort. Daar is baie stryktegnieke wat elke speelstyl moontlik maak. Baie onderwysers, spelers en orkeste bestee baie tyd aan die ontwikkeling van tegnieke en die skep van 'n eenvormige tegniek binne die groep. Hierdie tegnieke sluit in legato-stryk ('n gladde, verbonde, aangehoue klank wat vir melodieë geskik is), ''collé'' en 'n verskeidenheid strykwyses wat korter note voortbring, waaronder ricochet, ''sautillé'', ''martelé'', ''spiccato'' en staccato. ==== Pizzicato ==== 'n Noot wat in die geskrewe musiek ''pizz.'' (afkorting vir ''pizzicato'') gemerk is, moet gespeel word deur die snaar met 'n vinger van die regterhand te tokkel in plaas van te stryk. (Die wysvinger word hier die meeste gebruik.) Soms word in orkespartye of virtuose solomusiek waar die stokhand besig is (of vir vertoon-effek) ''linkerhand-pizzicato'' aangedui met 'n + (plusteken) onder of bo die noot. By linkerhand-pizzicato word twee vingers op die snaar geplaas; die een (gewoonlik die wys- of middelvinger) word op die korrekte noot geplaas, en die ander (gewoonlik die ring- of pinkvinger) bo die noot. Die hoër vinger tokkel dan die snaar terwyl die laer een bly lê, wat die korrekte toonhoogte voortbring. Deur die krag van die tokkel te vergroot, kan die volume van die noot verhoog word. Pizzicato word in orkeswerke en in solo-vertoonstukke gebruik. In orkespartye moet violiste dikwels baie vinnig van arco na pizzicato oorskakel, en omgekeerd. ==== Col legno ==== 'n Aanduiding ''col legno'' ([[Italiaans]] vir "met die hout") in die geskrewe musiek vereis dat die snaar of snare met die stok van die strykstok geslaan word in plaas van dat die hare van die stok oor die snare getrek word. Hierdie stryktegniek word betreklik selde gebruik en lewer 'n gedempte, perkussiewe klank. Die spookagtige kwaliteit van 'n vioolgroep wat ''col legno'' speel, word in sommige simfoniese stukke benut, veral in die "Heksedans" van die laaste deel van [[Hector Berlioz]] se ''Symphonie fantastique''. Saint-Saëns se simfoniese gedig ''Danse macabre'' laat die strykersgroep die ''col legno''-tegniek gebruik om die klank van dansende geraamtes na te boots. "Mars" uit Gustav Holst se ''The Planets'' gebruik ''col legno'' om 'n herhaalde ritme in 5/4-tydmaat te speel. [[Benjamin Britten]] se ''The Young Person's Guide to the Orchestra'' vereis dit in die "[[slaginstrument|Perkussie]]"-variasie. [[Dmitri Sjostakowitsj]] gebruik dit in sy Veertiende Simfonie in die deel "In die Santé-gevangenis". Sommige violiste maak egter beswaar teen hierdie speelwyse, omdat dit die afwerking kan beskadig en die waarde van 'n goeie strykstok kan verminder, maar die meeste van hulle maak 'n kompromie deur minstens vir die duur van die betrokke passasie 'n goedkoop strykstok te gebruik. ==== Détaché, martelé en tremolo ==== ''Détaché'' is 'n gladde en egalige streek waarby die stoksnelheid en -gewig van die begin van die streek tot die einde dieselfde bly.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Simon|date=1999|title=Detache|journal=Strad|volume=110|pages=638|via=Music Index}}</ref> ''Martelé'', letterlik "gehamer", is 'n sterk geaksentueerde effek wat voortgebring word deur elke streek kragtig en plotseling los te laat. Martelé kan in enige deel van die stok gespeel word en word in die geskrewe musiek soms met 'n pylpunt aangedui. Tremolo is die baie vinnige herhaling (tipies van 'n enkele noot, maar soms van meer note), gewoonlik by die punt van die stok gespeel. Tremolo word met drie kort, skuins strepies deur die steel van die noot aangedui en word dikwels as klankeffek in orkesmusiek gebruik, veral in die Romantiese tydperk (1800–1910) en in operamusiek. ==== Demper ==== [[Lêer:Two mutes.jpg|duimnael|links|'n Geïmproviseerde wasgoedpen-demper en 'n rubber-oefendemper]] Deur 'n klein toestelletjie van metaal, rubber, leer of hout, 'n ''demper'' of ''sordino'', op die kam van die viool te plaas of daarteen aan te skuif (na gelang van die konstruksie), verkry 'n mens 'n sagter, ronder toon met minder hoorbare botone; die klank van 'n hele orkesstrykersgroep wat met dempers speel, het 'n gedempte karakter. Die demper verminder die trillingsamplitude van die kam en beperk sy eiefrekwensie; die gebruikte materiaal en die massa van die demper bepaal in watter mate die verskeidenheid klankkleure en die volume van die viool verminder word. Die resultaat is 'n gewild verminderde toon wat as "nasaal" of "gesluier" beskryf word. Die demper verander dus sowel die volume as die toonkleur van 'n viool. Die konvensionele Italiaanse aanduidings vir die gebruik van die demper is ''con sord.'' of ''con sordino'' ("met demper"), ''senza sord.'' ("sonder demper") en ''via sord.'' ("demper af"). Groter dempers van metaal, rubber of hout is algemeen beskikbaar en staan as ''oefendempers'' of ''hoteldempers'' bekend. Sulke dempers word gewoonlik nie by uitvoerings gebruik nie, maar om die klank van die viool in oefenruimtes soos hotelkamers te smoor. (Vir oefendoeleindes is daar ook die stomme viool, 'n viool sonder klankkas.) Sommige komponiste het oefendempers vir 'n spesiale effek gebruik, byvoorbeeld [[Luciano Berio]] aan die einde van sy ''Sequenza VIII'' vir soloviool. === Dinamika === By die linkeroor van die violis bereik die viool in ''ff'' ([[dinamika (musiek)|fortissimo]]) piekwaardes van meer as 110&nbsp;dB.<ref>''Safe and Sound''. Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin. Dortmund 2010, p. 24.</ref> Die dinamiese omvang van die instrument is redelik gebalanseerd. Op 6,5&nbsp;meter afstand is die klankpeil in ''pp'' ongeveer 43–45&nbsp;dB, terwyl in ''ff'' op dieselfde afstand ongeveer 73–80&nbsp;dB bereik word. === Toonsoorte === Nie alle toonsoorte is op die viool ewe goed uitvoerbaar nie. Toonsoorte waarin dikwels los snare gestryk word, is betreklik maklik om te speel. Die toonsoort beïnvloed ook die klank. In die Duitse uitgawe van die instrumentasieleer van [[Hector Berlioz]], deur [[Richard Strauss]] bewerk, staan daaroor: "Die viole skitter en speel gemakliker in die toonsoorte wat hulle die gebruik van die los snare toelaat."<ref name="Berlioz/Strauss"/> Berlioz het die toekenning van moeilikheidsgrade en klankkwaliteite aan toonsoorte wat op die viool gespeel word, tot die uiterste gevoer deur vir elke afsonderlike toonsoort aanduidings te probeer gee. In sy tabelle van 19 majeur- en 19 mineurtoonsoorte staan byvoorbeeld dat As-majeur "nie baie moeilik" is om te speel nie en "sag, gesluier, baie edel" klink; e-mineur is "maklik" om te speel en klink "skreeuend, gewoon". Sommige toonsoorte het Berlioz "byna onuitvoerbaar" genoem, enkeles selfs "onuitvoerbaar".<ref name="Berlioz/Strauss">[[Hector Berlioz]]: ''Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes.'' Schonenberger, Parys 1844, hier p. 33, [https://archive.org/details/grandtraitdins1843berl archive.org].<br />Duitse uitgawe: ''Instrumentationslehre von Hector Berlioz. Ergänzt und revidiert von Richard Strauss.'' Twee bande. Edition Peters, Leipzig 1905; hier band 1, pp. 61 e.v., [https://archive.org/details/instrumentations01berl archive.org].</ref> == Pedagogiek == Vioolspel kan reeds op 'n baie vroeë kinderleeftyd aangeleer word. Pedagoë is van mening dat 'n so vroeg moontlike begin, ongeveer op die ouderdom van drie tot ses jaar, in beginsel voordelig en vir 'n suksesvolle loopbaan sterk aan te beveel is. Daarom bestaan daar talle "kindervriendelike" vioolmetodes. 'n So vroeg moontlike begin met vioolspel is 'n vaste bestanddeel van die Suzuki-metode, genoem na sy ontwikkelaar Shinichi Suzuki. Vir die vroeë begin met klein hande en kort arms bestaan daar aangepaste instrumente in breukgroottes (sien [[#Groottes|Groottes]]). As 'n belangrike pedagogiese werk geld [[Leopold Mozart]] se ''Versuch einer gründlichen Violinschule'' van 1756. Mozart se vioolmetode is een van die belangrike bronne vir die studie van die historiese uitvoeringspraktyk. Nog vroeëre leerwerke stam uit die Baroktyd; so het Daniel Merck, Michel Corrette en Francesco Geminiani hulle vir die vioolpedagogiek verdienstelik gemaak. Giuseppe Tartini het in sy ''L'arte dell'arco'', wat 50 etudes bevat, die eerste leerwerk oor die stokvoering geskryf. Georg Philipp Telemann het vir sy leerlinge die "Metodiese sonates" geskep, waarin die stadige dele boonop met barokke versiering uitgeskryf is. Moderner en sistematiese leerwerke het in die vroeë 19de eeu in Frankryk ontstaan, na die stigting van die Paryse Konservatorium. Enkele vooraanstaande outeurs van sulke werke is Pierre Rode, Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer, Charles-Auguste de Bériot, Jacques Féréol Mazas en in Duitsland Louis Spohr. In die 20ste eeu speel veral die publikasies van Carl Flesch en Ivan Galamian 'n uitstaande rol. == Gebruik in musiek == [[Lêer:PalacioReal Stradivarius1.jpg|duimnael|regs|Stradivari-viool in die Koninklike Paleis van Madrid]] Die viool is nou met die ontwikkeling van die Europese musiek van die nuwe tyd verbonde en is dienooreenkomstig ryk met literatuur bedeel. Hier kan net 'n kort oorsig van sy veelsydige take gegee word. === Klassieke musiek === [[Lêer:Telemann - 2violin Sonata 1-1.ogg|duimnael|regs|'n [[Sonate]] vir twee viole van die Barokkomponis Telemann. As 'n betreklik tipiese Barokvioolkomposisie sou dit oorspronklik waarskynlik met minder vibrato uitgevoer gewees het.]] [[Lêer:Meditation from Thais - Bomsori Kim.opus|duimnael|regs|Die ''Méditation'' uit Massenet se opera ''Thaïs''. Die baie legato-speelstyl, met oorvloedige gebruik van portamento, rubato en vibrato en van die hoër registers van die instrument, is tipies van die vioolspel in die laat-Romantiese tydperk.]] Sedert die [[Barok]] is die viool om verskeie redes een van die belangrikste van alle instrumente in die klassieke musiek. Die toon van die viool staan bo ander instrumente uit, wat dit geskik maak om 'n melodielyn te speel. In die hande van 'n goeie speler is die viool uiters behendig en kan dit vinnige en moeilike reekse note uitvoer. Bekende violiste sluit in [[Hilary Hahn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en, meer onlangs, TwoSet Violin en Chloe Chua. ==== Solo- en konsertwerke ==== Belangrike werke vir soloviool (sonder begeleiding) was daar in die Baroktyd by die vleet; genoem kan word die 16 Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber vir viool in [[scordatura]] en die ses Sonates en Partitas vir soloviool van [[Johann Sebastian Bach]]. Hier is veral met dubbelgrepe die moontlikheid ten volle benut om op een viool verskeie stemme te laat klink. In die Klassisisme en die Romantiek was hierdie genre (net soos solowerke vir ander instrumente, afgesien van [[klavier]] of [[orrel]]) minder verbreid, hoewel dit in die 24 Caprices van [[Niccolò Paganini]] 'n verdere hoogtepunt bereik het. In die 20ste eeu het dit met die Solosonate van [[Béla Bartók|Bartók]], werke van [[Igor Strawinski|Strawinski]] en veral [[Eugène Ysaÿe]] 'n nuwe verbreiding beleef. Die eerste [[concerto|instrumentale konserte]] het aanvanklik ontwikkel uit die tydelike na vore tree van die konsertmeester uit die Barokse strykorkes (sien ook concerto grosso). Gou het die eerste as sodanig verklaarde vioolkonserte ontstaan, soos dié van Giuseppe Torelli, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] of Bach. Al drie groot Weense Klassici het vioolkonserte geskryf, so ook die belangrike Romantiese meesters (Paganini, Louis Spohr, [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Antonín Dvořák|Dvořák]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], [[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], [[Henri Vieuxtemps|Vieuxtemps]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Max Bruch|Bruch]], [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]) en baie latere komponiste soos [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Edward Elgar|Elgar]], Korngold, Bartók, [[Benjamin Britten|Britten]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]], [[Alban Berg|Berg]], Strawinski, [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] en [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]]. Vanaf die einde van die 19de eeu is enkele werke vir soloviool met orkesbegeleiding gekomponeer wat formeel vryer was en hulle van die suiwer ''konsert''-genre wou onderskei, soos die ''Symphonie espagnole'' van Édouard Lalo, [[Maurice Ravel|Ravel]] se "sigeuner"-rapsodie ''Tzigane'', die ''Poème'' van [[Ernest Chausson|Chausson]] of ''The Lark Ascending'' van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]]. ==== Kamermusiek ==== Byna geen werk van die stryker- of gemengde kamermusiek kom sonder viool of viole klaar nie. Die belangrikste genres is die vioolsonate, die triosonate, die stryktrio, die klaviertrio, die [[strykkwartet]], die klavierkwartet, die strykkwintet en die stryksekstet. In baie van hierdie besettings het die viool die belangrikste melodiestem. Sy dikwels konsertante take laat dit daarby die spreekwoordelike "eerste viool" speel. 'n Strykkwartet het, soos die orkes, partye vir eerste en tweede viool, asook 'n altvioolparty en 'n basinstrument, soos die tjello of, selde, die kontrabas. ==== Orkes ==== [[Lêer:Maximilian Pilzer (IMSO pp09).jpg|duimnael|regs|Konsertmeester van die New Yorkse Filharmoniese Orkes (1917)]] Viole maak 'n groot deel van 'n [[simfonie-orkes|orkes]] uit en word gewoonlik in twee groepe verdeel, bekend as die eerste en die tweede viole. Sedert die Baroktyd is daar in die orkes (soos in die strykkwartet) twee verskillende vioolpartye, wat meestal ''koraal'' beset is, dit wil sê deur verskeie spelers. Komponiste ken die melodie dikwels aan die eerste viole toe, tipies 'n moeiliker party wat hoër posisies gebruik. Die tweede viole speel daarenteen harmonie, begeleidingspatrone of die melodie 'n oktaaf laer as die eerste viole. In 'n groot besette Romantiese [[simfonie]] speel in die algemeen 16 eerste en 14 tweede viole, soms meer. Albei groepe word gewoonlik deur een of meer stemleiers aan die voorste lessenaar gelei. Heel voor in die eerste vioolgroep sit die eerste konsertmeester, wat soms solo's moet speel en 'n besondere verantwoordelikheid vir die hele orkes draag. Die uitdrukking "die eerste viool speel", in die sin van "bepaal wat gedoen moet word", verwys na die konsertmeester van die klassieke orkesordening, wat as stemleier die toon vir die ander violiste aangegee het (net so "die tweede viool speel" in die sin van "jou na ander moet skik, 'n ondergeskikte rol speel"). === Dansmusiek === In samehang met die solistiese loopbaan van die viool in die hofmusiek van die 17de eeu het dit die toonaangewende instrument by die begeleiding van danse geword. Balletmeesters het viool gespeel en die dansmeesterviool (pochette) gebruik om geselskapsdanse in te studeer. Deur die opkoms van die burgerlike dans in die 18de eeu het baie dansorkeste ontstaan wat in die kern uit twee viole (met bas) bestaan het. Die eerste het die melodie gespeel, die tweede het ritmes en akkoorde bygevoeg. Nog op die hoogtepunt van die Weense dansmusiek in die tyd van die [[Biedermeier]], met Joseph Lanner of [[Johann Strauss I|Johann Strauss (vader)]], het hulle die kern van die dansorkeste gevorm, en baie danselemente het in die konsertmusiek weerklink. [[Johann Strauss II|Johann Strauss (seun)]] is nog as kapelmeester met sy viool afgebeeld, hoewel hy hom toenemend op dirigeer en komponeer toegespits het. === Volksmusiek === [[Lêer:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|duimnael|Die Sweedse volksvioolspeler Hins Anders Ersson, deur Anders Zorn geskilder, 1904]] [[Lêer:Fiddler from Hungary.jpg|duimnael|Vioolspeler uit Hongarye]] Soos baie ander instrumente wat in die klassieke musiek gebruik word, stam die viool van verre voorouers af wat vir volksmusiek gebruik is. Na 'n fase van intensiewe ontwikkeling in die laat [[Renaissance]], grootliks in Italië, het die viool (in volume, toon en behendigheid) soveel verbeter dat dit nie net 'n baie belangrike instrument in die kunsmusiek geword het nie, maar ook baie aantreklik vir volksmusikante was, en uiteindelik baie wyd verspreid geraak het, waar dit soms vroeëre strykinstrumente verdring het. Etnomusikoloë het sy wydverspreide gebruik in Europa, Asië en die Amerikas waargeneem. Wanneer die viool as volksinstrument gespeel word, word dit in Engels gewoonlik 'n ''fiddle'' genoem (hoewel die term ''fiddle'' informeel gebruik kan word ongeag die musiekgenre), en dit word onderskei van die historiese vedel, wat 'n voorloper van die viool is. Wêreldwyd is daar verskeie snaarinstrumente, soos die draailier en die Apache-viool, wat ook ''fiddles'' genoem word. Volksvioolmusiek verskil van die klassieke daarin dat die wysies algemeen as dansmusiek beskou word<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001|title=Fiddling|last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|date=2009|website=okhistory.org|access-date=9 Februarie 2018}}</ref> en dat verskeie tegnieke gebruik word, soos bourdons, "shuffles" en versierings wat eie aan bepaalde style is. In baie volksmusiektradisies word die wysies nie neergeskryf nie, maar deur opeenvolgende geslagte musikante gememoriseer en oorgedra<ref name="OKHistory" /> in wat as die mondelinge tradisie bekend staan. Baie ''old-time''-stukke vereis kruisstemming, dit wil sê ander stemminge as die standaard GDAE. Sommige spelers van Amerikaanse volksvioolstyle (soos bluegrass of ''old-time'') laat die bokant van hul kam tot 'n effens platter kromming sny, wat tegnieke soos die "double shuffle" minder veeleisend vir die stokarm maak, aangesien dit die bewegingsomvang verminder wat nodig is om tussen dubbelgrepe op verskillende snaarpare af te wissel. Volksvioolspelers wat snare met 'n soliede staalkern gebruik, verkies moontlik 'n stertstuk met fynstemmers op al vier snare in plaas van die enkele fynstemmer op die E-snaar wat baie klassieke spelers gebruik. Die viool is in talle variante 'n tipiese instrument van die tradisionele musiek in onder andere [[Ierland]], [[Wallis]] (''ffidil''), [[Skotland]], [[Frankryk]], die Alpelande, [[Noorweë]] ([[Hardangerviool]]), [[Swede]], [[Pole]] (''skrzypce podwiązane'' in plaas van die ''mazanki'' wat in die 19de eeu gebruik is), [[Hongarye]], [[Roemenië]] (''vioară''), [[Slowakye]] (''husle''), [[Litaue]] (''smuikas''), [[Estland]] (''viiul'') en [[Griekeland]] (''violi''). === Jazz === Die vroegste verwysings na jazzuitvoerings met die viool as solo-instrument is uit die eerste dekades van die 20ste eeu gedokumenteer. Joe Venuti, een van die eerste jazzvioliste, is bekend vir sy werk met die kitaarspeler Eddie Lang in die 1920's. Sedertdien was daar baie improviserende violiste, waaronder Stéphane Grappelli, Stuff Smith, Eddie South, Regina Carter, Johnny Frigo, John Blake, Adam Taubitz, Leroy Jenkins, Didier Lockwood en Jean-Luc Ponty. Hoewel hulle nie primêr jazzvioliste is nie, het Darol Anger en Mark O'Connor 'n groot deel van hul loopbane aan jazz gewy. Die Switsers-Kubaanse violis Yilian Cañizares meng jazz met Kubaanse musiek.<ref name="NZZ">{{Cite news |url= http://www.nzz.ch/zuerich/zuercher_kultur/die-gunst-der-goetter-1.18150997 |title = Die Sängerin und Geigerin Yilian Cañizares in Moods |newspaper=Neue Zürcher Zeitung | date = 16 September 2013 | access-date = 12 Junie 2015}}</ref> Viole kom ook voor in ensembles wat orkesagtergrond vir baie jazzopnames verskaf. In die tango-orkes en in "sigeuner"-orkeste speel die viool eweneens 'n belangrike rol. In 'n [[big band]] ([[Engels]] vir "groot musiekgroep") word 'n viool selde gespeel. Deur die gebruik van 'n elektriese viool kan die viool egter goed in die big band geïntegreer word, waar dit selfs as solo-instrument bo die blaasklanke kan uitspeel. Met 'n vervormer kan die klank van die viool sterk gevarieer word, van 'n "klassieke klank" tot volledige vervorming soos by 'n elektriese kitaar. === Populêre musiek, rock en metal === [[Lêer:Lindsey Stirling.jpg|duimnael|regs|Lindsey Stirling tree by TEDx Berkeley op, 2012]] Tot minstens die 1970's het die meeste soorte populêre musiek strykersgroepe gebruik. Hulle is dwarsdeur die 1920's en vroeë 1930's uitgebreid in die populêre musiek gebruik. Met die opkoms van die swingmusiek, van 1935 tot 1945, is die strykersklank egter dikwels gebruik om die volheid van die big band-musiek aan te vul. Na die swing-era, van die laat 1940's tot die middel 1950's, het strykers in die tradisionele popmusiek begin herleef. Hierdie neiging het in die laat 1960's versnel, met 'n beduidende herlewing van die gebruik van strykers, veral in die soulmusiek. Populêre Motown-opnames van die laat 1960's en 1970's het sterk op strykers as deel van hul kenmerkende tekstuur gesteun. Met die opkoms van [[elektroniese musiek|elektronies geskepte musiek]] in die 1980's het die gebruik van viole afgeneem, aangesien gesintetiseerde strykersklanke wat deur 'n klawerbordspeler op 'n [[sintetiese klavier|sintetiseerder]] gespeel word, hul plek ingeneem het. In die oorblywende ligte musiek word die viool eerder selde as solo-instrument ingespan; elektronies voortgebragte strykerspassasies word daarenteen graag gebruik om 'n romantiese stemming te skep. Hoewel die viool baie min in die hoofstroom-[[rockmusiek]] gebruik is, het dit 'n geskiedenis in die progressiewe rock (byvoorbeeld Electric Light Orchestra, King Crimson, [[Kansas (rock-groep)|Kansas]], Gentle Giant). Aan die einde van die sestigerjare is deur die groep East of Eden vir die eerste keer 'n viool as solo-instrument in die rockmusiek ingespan (komponis: David Jack, vioolsolis: Dave Arbus). Die populariteit van crossover-musiek vanaf die laaste jare van die 20ste eeu het die viool na die arena van die populêre musiek teruggebring, met sowel elektriese as akoestiese viole wat deur populêre groepe gebruik word. Die Dave Matthews Band het die violis Boyd Tinsley. Die komplekse musiek van die Amerikaanse groep The Flock het rock, jazz, blues en ander style vermeng; hul violis Jerry Goodman, wat 'n elektries versterkte viool gespeel het, het later by die jazzrock-fusiegroep The Mahavishnu Orchestra aangesluit. Saul Davies van James, wat ook 'n kitaarspeler is, is deur die groep as violis aangewerf. Baie moderne violiste onderneem uitstappies in crossover-projekte (Nigel Kennedy, [[Anne-Sophie Mutter]]). [[Vanessa-Mae]] is bekend vir haar samesmelting van klassieke en populêre genres, wat sy "violin techno-acoustic fusion" noem; met haar sukses is sy in 2006 as die rykste vermaaklikheidskunstenaar onder 30 in die Verenigde Koninkryk aangewys.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4927490.stm |title=Vanessa-Mae tops young rich list |work=BBC News Online |date=21 April 2006 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Die viool is ook te vinde in groepe wat stilisties in die rigtings Middeleeuse rock, folk metal en [[folk rock]] beweeg, soos Flogging Molly, Fiddler's Green, Letzte Instanz, Volkstrott, Subway to Sally, Schandmaul en Skyclad; die gebruik van die viool spruit hier uit die agtergrond van sy gebruik in die tradisionele musiek. Die folk metal-groep Ithilien gebruik die viool uitgebreid in hul diskografie. Die progressiewe metal-groep Ne Obliviscaris het 'n violis, Tim Charles, in hul besetting.<ref>{{Cite web | url=https://www.facebook.com/NeObliviscarisBand/ | title=Ne Obliviscaris| website=[[Facebook]]}}</ref> Verder word die viool sporadies in die rock- en metalmusiek gebruik; voorbeelde daarvan is die groepe Yellowcard en Kansas uit die rock, asook Turisas, Dornenreich, Corvus Corax, Subway to Sally en My Dying Bride uit die metal. Deur die gebruik van 'n viool kry die musiek 'n eie karakter en word dit melodieser. Stylrigtings waarin die viool betreklik dikwels voorkom, as solo- sowel as ensemble-instrument, is buiten die reeds genoemde folk-crossover-style veral simfoniese rock en metal asook gothic en dark metal; by lewende optredes word soloviool en strykers om kosteredes dikwels deur sintetiseerders vervang. By Emilie Autumn domineer die viool op groot skaal; sy noem haar musiek self ''Violindustrial''. Onafhanklike kunstenaars soos Owen Pallett, The Shondes en Andrew Bird het ook tot groter belangstelling in die instrument bygedra.<ref name="ChicagoMag">{{cite web |first=Brian |last=Golden |work= Chicago Magazine | date=5 Desember 2017 |title=Andrew Bird Brings His Sweeping Symphony of Sounds to Chicago | url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2017/Andrew-Bird-Echolocations-River}}</ref> [[Indie (musiekgenre)|Indie]]-groepe het dikwels nuwe en ongewone verwerkings omhels, wat hulle meer vryheid gee om die viool te laat uitstaan as baie hoofstroomkunstenaars. Lindsey Stirling speel viool saam met elektroniese, dubstep- en trance-riffs en -ritmes, en het daarmee haar eie musiekgenre geskep.<ref name="hercampus">{{cite journal |last= Self |first= Brooke |date= 9 April 2011 |title= Lindsey Stirling—hip hop violinist |url= http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling%E2%80%94hip-hop-violinist |journal= Her Campus |archive-url= https://web.archive.org/web/20141205163809/http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling-hip-hop-violinist |archive-date= 2014-12-05 |url-status= live }}</ref> Eric Stanley improviseer op die viool met [[hip-hop-musiek|hip-hop]]-, pop- en klassieke elemente en instrumentale ritmes.<ref name="vh1">{{cite web |last= Tietjen |first= Alexa |url= http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410191820/http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |url-status= dead |archive-date= 10 April 2015 |title= Get Your Life From This Violin Freestyle Of Fetty Wap's "Trap Queen" |publisher= [[VH1]] |website= vh1.com |access-date= 13 Mei 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Martinez |first=Marc |title=Eric Stanley: Hip Hop Violinist (onderhoud) |url=https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515072003/https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-date=15 Mei 2015 |publisher=KTSP-TV, Phoenix |date=3 Oktober 2010 |work=Fox 10 News |access-date=11 Desember 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Die suksesvolle [[indierock]]- en barokpop-groep [[Arcade Fire]] gebruik viole uitgebreid in hul verwerkings.<ref>{{cite news|title=Arcade Fire – 10 of the best|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-12|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/17/arcade-fire-10-of-the-best}}</ref> === Arabiese en Persiese musiek === Die viool is vir sangbegeleiding, as solo-instrument en in ensembles in die Arabiese en Persiese musiek opgeneem, waar dit naas die Arabiese ''rababah'' gebruik word. In [[Noord-Afrika]] is die viool as ''kamān'' en in [[Turkye]] as ''kemen'' bekend (vergelyk Turks ''kemençe''). In [[Iran]] kan die viool sedert die begin van die 20ste eeu die klassieke repertoire van die spieslier ''kamānče'' oorneem. === Indiese klassieke musiek === [[Lêer:Akella Mallikarjuna Sarma playing the Violin in the Indian Carnatic Style.jpg|duimnael|regs|Akella Mallikarjuna Sarma speel viool in die Indiese karnatiese styl]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|regs|Die Suid-Indiese violiste Ganesh en Kumaresh]] Die Indiese viool, hoewel wesenlik dieselfde instrument as dié wat in die Westerse musiek gebruik word, verskil in sekere opsigte daarvan.<ref name="FirstPost">{{cite web |first=Suryasarathi |last=Bhattacharya |work= First Post | date=10 Desember 2017 |title=Violin virtuoso Dr L Subramaniam on how Indian classical music took on the world stage | url=https://www.firstpost.com/living/violin-virtuoso-dr-l-subramaniam-on-how-indian-classical-music-took-on-the-world-stage-4251501.html}}</ref> Die instrument word so gestem dat die IV- en III-snaar (G en D op 'n Westers gestemde viool) en die II- en I-snaar (A en E) sa–pa-pare (do–sol) is en dieselfde klink, maar 'n oktaaf uit mekaar, wat aan algemene scordatura- of kruisstemminge soos G₃–D₄–G₄–D₅ of A₃–E₄–A₄–E₅ herinner. Die tonika sa (do) is nie vas nie, maar word veranderlik gestem om by die sanger of leidende speler aan te pas. Die manier waarop die musikant die instrument hou, verskil ook tussen die Westerse en die Indiese musiek. In die Indiese musiek sit die musikant kruisbeen op die vloer met die regtervoet vorentoe uitgesteek. Die krul van die instrument rus op die voet, sodat die viool teen die bors gestut en skuins afwaarts gehou word. Hierdie posisie is wesenlik om goed te speel vanweë die aard van die Indiese musiek: die hand kan oor die hele toets beweeg en daar is geen vaste posisie vir die linkerhand nie, sodat dit belangrik is dat die viool in 'n stabiele, onbeweeglike posisie is. Die viool is in die klassieke musiek van Suid-Indië (die karnatiese musiek) die eerste keer deur Baluswami Dikshitar (1786–1859), 'n broer van die groot komponis Muthuswami Dikshitar, gespeel.<ref>V. V. Ramesh: [https://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html ''The Great Violin Maestros Of The Past.''] Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, November 1995.</ref> In die Suid-Indiese klassieke musiek is die viool naas die vina die belangrikste snaarinstrument. Die eerste afbeeldings van viole in Indië word in die paleis van [[Tipu Sultan]] (1750–1799) gevind, wat met Frankryk verbonde en andersins in Europese tegniek geïnteresseerd was. Bekende Suid-Indiese violiste is Kunnakudi Vaidyanathan (1935–2008), Mysore Manjunath, Ganesh en Kumaresh, en L. Subramaniam. In Noord-Indië het die [[Bengale|Bengaalse]] komponis Nidhu Babu (1741–1839) moontlik as eerste die viool vir die begeleiding van sy Akhrai-liedere in [[Kolkata]] ingespan. Die beroemdste Noord-Indiese violis was Vishnu Govind Jog (1922–2004). === Suidoos-Asië === In [[Mianmar]] het die Europese viool, wat daar ''tayaw'' genoem word, die plek ingeneem van 'n driesnarige vioolagtige instrument wat in die 19de eeu bespeel is. Die viool het in die 17de eeu saam met die Portugese die [[Maleise Argipel|Maleise Eilande]] bereik. In [[Maleisië]] word die Europese viool (''biola'') in verskeie musiekstyle gebruik, onder andere saam met die tokkelluit ''gambus'' in die begeleidingsensemble van die ''zapin''-dansvertonings. In [[Indonesië]] kom die viool (''biola'') in enkele streeksvolksmusiekstyle voor, maar dit het die spieslier ''rebab'' wat in die Javaanse [[gamelan]] gespeel word, nie vervang nie. Op die [[Filippyne]] speel die ''biyolin'', wat in die 17de eeu deur die Spanjaarde meegebring is, in sommige streke Europese melodieë in die volksmusiek. == Elektriese viole == [[Lêer:Transformation.JPG|duimnael|upright=1.2|Akoestiese en elektriese viole]] '''Elektriese viole''' het 'n [[magnetisme|magnetiese]] of [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemer wat die snaartrilling in 'n elektriese sein omskakel. 'n Kabel of draadlose sender stuur die sein na 'n versterker of 'n klankstelsel. Elektriese viole word gewoonlik as sodanig gebou, maar 'n opnemer kan ook aan 'n konvensionele akoestiese viool aangebring word. 'n Elektriese viool met 'n resonerende klankkas wat onafhanklik van die elektriese elemente 'n hoorbare klank voortbring, kan 'n ''elektro-akoestiese viool'' genoem word. Om as akoestiese viool doeltreffend te wees, behou elektro-akoestiese viole 'n groot deel van die resonerende klankkas van die viool en lyk hulle dikwels soos 'n akoestiese viool. Die klankkas kan in helder kleure afgewerk en van alternatiewe materiale in plaas van hout gemaak wees. Hierdie viole moet moontlik by 'n instrumentversterker of klankstelsel aangesluit word. Sommige tipes het 'n stil opsie wat die speler toelaat om oorfone te gebruik wat aan die viool gekoppel is. Daar is vandag ook viole sonder 'n klankkas wat slegs opnemers het en 'n oudiosein lewer wat per kabel of radio oorgedra word; die voordele is dat die musikant nie voor 'n mikrofoon hoef te staan nie en dat daar geen gevaar van terugkoppeling is wanneer die versterkte klank na die instrument terugkom nie. Die eerste spesiaalgeboude elektriese viole dateer uit 1928 en is deur Victor Pfeil, Oskar Vierling, George Eisenberg, Benjamin Miessner, George Beauchamp, Hugo Benioff en Fredray Kislingbury gemaak. Hierdie viole kan, net soos 'n elektriese kitaar, by effekeenhede ingeprop word, insluitend vervorming, wah-wah-pedaal en [[weergalming]]. Aangesien elektriese viole nie op snaarspanning en resonansie aangewese is om hul klank te versterk nie, kan hulle meer snare hê. Vyfsnarige elektriese viole is byvoorbeeld by verskeie vervaardigers beskikbaar, en 'n sewesnarige elektriese viool (met drie laer snare wat die omvang van die tjello dek) is ook beskikbaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |publisher=Jordan Music |title=7String Violin Harlequin finish |access-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227173942/http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead}}</ref> Die meerderheid van die eerste elektriese violiste was musikante wat jazzfusie (byvoorbeeld Jean-Luc Ponty) en populêre musiek gespeel het. == Verwante instrumente == 'n Groter en laer klinkende bouvorm van die vioolinstrumente is die [[altviool]], ook viola genoem. Tot dieselfde familie behoort die [[tjello]], wat met die hals na bo en met die voorkant van die speler af weg gespeel word, terwyl die speler op 'n stoel sit. Die [[kontrabas]] het sowel boukundige eienskappe van die gambas, waartoe dit (as ''contrabasso da gamba'') eens gereken is, as van die vioolfamilie (''Contra-Bass-Geig''). Dit word meestal staande gespeel. Kleiner en handiger vorme van die viool word kleinviole genoem. Daartoe behoort die dansmeesterviool (pochette), die violino piccolo, die korthalsviool en die rebec. 'n Streeksvariant van 'n kleinviool is die ''złóbcoki'' wat in die Suid-Poolse Karpate gespeel word. Tot die eenvoudiger vioolvorme wat in streeksvolksmusiek gespeel word, behoort die Sorbiese viool en enkele variante van die Slowaakse ''husle''. Net in naam verwant is die Mongoolse perdekopviool. Die Strohviool is 'n vorm van die viool wat in 1899 in Londen deur Johannes Matthias Augustus Stroh ontwikkel is en sonder resonansiekas klaarkom. Die klank word in plaas daarvan met 'n hefboom onder die kam afgeneem en oor 'n membraan van geelkoper na 'n tregter van dieselfde metaal gelei. Hierdie instrument word ook fonoviool genoem, aangesien dit oorspronklik vir die gerigte klankuitstraling by [[fonograaf]]- en [[grammofoon]]opnames ontwikkel is, omdat gewone viole vir die destydse opnametegniek (nog sonder elektroniese versterkers) te sag was. In 1925 het die ingenieur Willy Tiebel van Markneukirchen die Strohviool verder ontwikkel deur 'n tweede tregter aan te bring wat na die oor van die musikant wys om die kontrole van sy spel te vergemaklik. Albei instrumente is deur die massiwiteit van die gebruikte onderdele so swaar dat hulle net met 'n ondersteunende steun onder die skroefkas gespeel kan word. 'n Historiese oefeninstrument was die plankviool wat deur Mozart genoem word. == Egtheidsbepaling == Egtheidsbepaling van 'n viool is die proses waarby die bouer en die vervaardigingsdatum van 'n viool vasgestel word. Dit kan 'n belangrike proses wees, aangesien beduidende waarde geheg kan word aan viole wat deur bepaalde bouers of op bepaalde tye en plekke gebou is. Ontleding van die ontwerp, die model, die eienskappe van die hout en die tekstuur van die lak kan gebruik word om 'n viool se egtheid te bepaal.<ref>{{Cite web |author=Smithsonian Institution |title=General Information on Violin Authentication and Appraisals |url=https://www.si.edu/spotlight/violins/appraisals |access-date=2023-05-27 |website=Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Vervalsing en ander vorme van [[bedrog|bedrieglike]] voorstelling kan gebruik word om die waarde van 'n instrument op te blaas. == Viole in sprokies == In [[sprokie]]s kom viole betreklik dikwels voor, dikwels met die magiese uitwerking dat elkeen wat dit hoor, moet dans, of hy wil of nie: byvoorbeeld in die Grimm-sprokies ''Der wunderliche Spielmann'', ''Fundevogel'', ''Der Liebste Roland'', ''Der Jude im Dorn'' en ''Vom klugen Schneiderlein''. Die [[Roma]]-sprokie ''Die Erschaffung der Geige'' vertel hoe die viool in die wêreld gekom het. == Sien ook == {{Div col}} * [[Lys van musiekinstrumente]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Stradivarius]] * [[Snaarinstrument]] {{Div col end}} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Paul O. Apian-Bennewitz: ''Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung''. Simon & Wahl, Egweil 1998, {{ISBN|3-923330-34-0}} (herdruk van die uitgawe Weimar 1892). * Alberto Bachmann: ''An Encyclopedia of the Violin''. Da Capo Press, 1965/1990, {{ISBN|0-306-80004-7}}. * Sam Bardfeld: ''Latin Violin''. {{ISBN|0-9628467-7-5}}. * James Beament: ''The Violin Explained – Components, Mechanism and Sound''. Clarendon Press, 1992/1997, {{ISBN|0-19-816623-0}}. * Jennifer A. Charlton: ''Viols, Violins and Virginals''. Ashmolean Museum, 1985, {{ISBN|0-907849-44-X}}. * Chris Coetzee: ''Violin – An Easy Guide''. New Holland Publishers, 2003, {{ISBN|1-84330-332-9}}. * Lothar Cremer: ''Physik der Geige.'' Hirzel, Stuttgart 1981, {{ISBN|3-7776-0372-4}}. * Flavio Dassenno: ''Per gli occhi e 'l core. Strumenti musicali nell'arte''. 2004 ('n volledige oorsig van die Brescia-skool volgens die jongste navorsing en dokumente). * Flavio Dassenno: ''Gasparo da Salò architetto del suono''. Comune di Salò, Cremonabooks, 2009 ('n katalogus van 'n uitstalling oor die lewe en werk van die meester). * Elmar Doflein, Erich Doflein: ''Der Anfang des Geigenspiels.'' Schott, Mainz 1990. * Stefan Drees (red.): ''Lexikon der Violine.'' Laaber-Verlag, Laaber 2004, {{ISBN|3-89007-544-4}}. * George Dubourg: ''The Violin''. Robert Cocks & Co., 1854. * Franz Farga: ''Violins & Violinists''. Rockliff Publishing Corporation Ltd., 1950. * Neville H. Fletcher, Thomas Rossing: ''The Physics of Musical Instruments.'' Springer-Verlag, New York 1991, {{ISBN|0-387-96947-0}}. * Ivan Galamian: ''Principles of Violin Playing and Teaching''. Shar Products Co., 1999, {{ISBN|0-9621416-3-1}}. * Dominic Gill (red.): ''The Book of the Violin''. Phaidon, 1984, {{ISBN|0-7148-2286-8}}. * Laurent Grillet: ''Les ancêtres du violon et du violoncelle''. Parys 1901. * Wernfried Güth: ''Einführung in die Akustik der Streichinstrumente.'' Hirzel, Stuttgart/Leipzig 1995, {{ISBN|3-7776-0644-8}}. * Edward Heron-Allen: ''Violin-Making as it was, and is''. Ward Lock Limited, 1885/1994, {{ISBN|0-7063-1045-4}}. * William Henry Hill, Arthur F. Hill, Alfred Ebsworth Hill: ''Antonio Stradivari, his life and work, 1644–1737''. Dover Publications, 1902/1963, {{ISBN|0-486-20425-1}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Musical Acoustics, Part I: Violin Family Components'' (Benchmark Papers in Acoustics 5). Dowden, Hutchinson & Ross, 1975, {{ISBN|0-471-42540-0}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Research Papers in Violin Acoustics 1975–1993''. Twee bande. Acoustical Society of America, 1997, {{ISBN|1-56396-609-3}}. * Erik Jansson: ''Acoustics for Violin and Guitar Makers.'' [https://www.speech.kth.se/music/acviguit4/index.html speech.kth.se]. * Mark Katz: ''The Violin: A Research and Information Guide''. Routledge, 2006, {{ISBN|0-8153-3637-3}}. * Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition.'' 6de uitgawe. Atlantis Musikbuchverlag, Zürich 2002, {{ISBN|3-254-00147-8}}. * Muthuswamy Lalitha: ''Violin techniques in Western and South Indian classical music: a comparative study''. Sundeep Prakashan, 2004, {{ISBN|9788175741515}}. * Eduard Melkus: ''Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels.'' 3de uitgawe. Schott, Mainz 2000, {{ISBN|3-7957-2359-0}}. * [[Yehudi Menuhin]]: ''The Violin''. Flammarion, 1996, {{ISBN|2-08-013623-2}}. * Yehudi Menuhin, William Primrose: ''Violine und Viola'' (= ''Yehudi Menuhins Musikführer''). Edition Bergh im Ullstein, Frankfurt am Main 1993, {{ISBN|3-7163-0175-2}}. * Otto Möckel: ''Geigenbaukunst.'' 8ste uitgawe. Nikol, Hamburg 2005, {{ISBN|3-937872-09-4}}. * [[Leopold Mozart]]: ''Versuch einer gründlichen Violinschule.'' Faksimilee. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1238-8}}. * Jo Nardolillo: ''The Canon of Violin Literature''. Scarecrow Press, 2012, {{ISBN|0-8108-7793-7}}. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell.'' Schott, Mainz 2003, {{ISBN|3-7957-5535-2}}. * Stefano Pio: ''Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630''. Venice Research, Venesië 2012, {{ISBN|978-88-907252-0-3}}. * Stefano Pio: ''Violin and Lute Makers of Venice 1640–1760''. Venice Research, Venesië 2004, {{ISBN|978-88-907252-2-7}}. * Stefano Pio: ''Liuteri & Sonadori, Venice 1750–1870''. Venice Research, Venesië 2002, {{ISBN|978-88-907252-1-0}}. * Stewart Pollens: ''The Violin Forms of Antonio Stradivari''. Peter Biddulph, Londen 1992, {{ISBN|0-9520109-0-9}}. * Heike Prange: ''Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel.'' 2de uitgawe. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1900-5}}. * Roberto Regazzi: ''The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments''. Florenus, Bologna 1990, {{ISBN|88-85250-01-7}}. * Theodore Rowland-Entwistle: ''The Violin''. Dover Publications, 1967/1974, {{ISBN|0-340-05992-3}}. * Karl Roy: ''The Violin: Its History and Making''. 2006, {{ISBN|978-1-4243-0838-5}}. * William Sandys, Simon Andrew Forster: ''History of the Violin''. Dover Publications, 2006, {{ISBN|0-486-45269-7}}. * David Schoenbaum: ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''. W.W. Norton & Company, New York 2012, {{ISBN|9780393084405}}. Duitse vertaling: ''Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt''. Bärenreiter/Metzler, Stuttgart 2015, {{ISBN|978-3-476-02558-6}}. * Robin Stowell: ''Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries''. Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-23279-1}}. * Robin Stowell: ''The Early Violin and Viola''. Cambridge University Press, 2001, {{ISBN|0-521-62555-6}}. * Patricia Strange, Allen Strange: ''The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques''. University of California Press, 2001, {{ISBN|0-520-22409-4}}. * David Templeton: [https://web.archive.org/web/20081024062309/http://www.stringsmagazine.com/issues/Strings105/coverstory.html ''Fresh Prince: Joshua Bell on composition, hyperviolins, and the future'']. Strings magazine, Oktober 2002, nr. 105. * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * Diana Young: [http://www.media.mit.edu/~young/publications/Young_Dissertation_2007.pdf ''A Methodology for Investigation of Bowed String Performance Through Measurement of Violin Bowing Technique'']. PhD-proefskrif, M.I.T., 2007. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Violins}} * [https://www.br-klassik.de/video/br-klassik-die-seele-der-geige-100.html ''Die Seele der Geige.''] TV-dokumentêr van Benedikt Schulte; BR en EuroArts Music in samewerking met ARTE, 2017 (Duits). * [http://www.schleske.de/unsere-forschung/einfuehrung-geigenakustik.html Inleiding tot die vioolboukuns en die akoestiese vioolnavorsing – multimediale handboek ''Akustik der Geige''] (Duits) * [http://www.museum-markneukirchen.de/streich.htm Musikinstrumentenmuseum Markneukirchen] (Duits) * [https://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Inleiding tot die vioolakoestiek en talle artikels] (Engels) * [https://www.earlyviolin.com/deutsch/home/ Rekonstruksies van vroeë viole] (Duits) * [https://www.estastrings.org.uk/ European String Teachers Association] (Engels) {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] m2hi9vjigfo326jm31gqslsmulub3ou 2966107 2966102 2026-09-10T09:27:26Z Pynappel 70858 2966107 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viool | names = [[Fiddle]] | image = Violin VL100.png | image_capt = 'n Standaard moderne viool, van bo en van die kant gesien. | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[boog (musiek)|boog]] geklink | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[File:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * [[Viol]]familie (sommige historici argumenteer dat die [[kontrabas]] uit die basviol ontwikkel het) | musicians = *[[Lys van violiste]] | builders = *[[Lys van luitmakers]] | sound sample = <div style="text-align:center">[[File:Violin sounds and techniques.ogg]]<br />Opname van 'n violis wat verskillende klanke van die viool demonstreer.</div> }} [[Lêer:Violin case.jpg|duimnael|regs|'n Viool en strykstok in hul kassie]] Die '''viool''' is 'n [[snaarinstrument]] met vier snare wat hoofsaaklik met 'n strykstok bespeel word. Dit is die kleinste en dus hoogste (sopraan-) instrument wat algemeen in die vioolfamilie gebruik word, wat ook die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] insluit. Kleiner vioolagtige instrumente soos die violino piccolo en die pochette bestaan, maar word feitlik nie meer gebruik nie. Die vier snare (soms vyf){{Voetnota|Viole met ses, sewe of meer snare bestaan, maar is skaars en moet elektronies versterk word.}} word gewoonlik in reine [[kwint]]e op die note g, d¹, a¹ en e² gestem. Die klank word voortgebring deur die snare met die hare van 'n strykstok in trilling te bring ({{lang-it|coll'arco}}) of deur dit met die vingers te tokkel ({{lang-it|pizzicato}}); in besondere gevalle word die snare ook met die houtstok van die strykstok ({{lang-it|col legno}}) of met die strykstokhare geslaan ({{lang-it|battuto}}). Die hol houtklankkas dien om die geluid van die trillende snare te versterk. Die viool word deurgaans bespeel deur die instrument tussen ken en skouer te klem en met die vingers van die linkerhand die snare teen die [[ebbehout]]toets vas te druk om sodoende die snaar te verkort en die gewenste [[toonhoogte]] weer te gee. Die speler van 'n viool is 'n violis(te). Iemand wat viole bou of herstel, is 'n vioolbouer, en iemand wat strykstokke maak of herstel, 'n strykstokmaker. Die viool is 'n belangrike instrument in 'n wye verskeidenheid musiekgenres. Dit speel die prominentste rol in die tradisie van die Westerse [[klassieke musiek]], sowel in ensembles (van kamermusiek tot [[simfonie-orkes|orkeste]]) as as solo-instrument, en in alle tydperke van die musiekgeskiedenis sedert die ontstaan van die viool is belangrike werke daarvoor geskryf. Die viool is ook belangrik in baie soorte volksmusiek, insluitend countrymusiek en bluegrass, en in [[jazz]]. Elektriese viole met soliede lywe en [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemers word in sommige vorme van [[rockmusiek]] en jazzfusie gebruik, waar die opnemers by versterkers en luidsprekers ingeprop word. Die viool is in baie nie-Westerse musiekkulture opgeneem, insluitend Indiese en Iranse musiek. In [[Engels]] word die instrument dikwels ''[[fiddle]]'' genoem, veral in volksmusiek, maar ook ongeag die soort musiek wat daarop gespeel word.{{Voetnota|Die verskil tussen 'n ''fiddle'' en 'n ''violin'' lê eenvoudig in die musiekstyl waarvoor dit gebruik word. Violiste speel gewoonlik klassieke musiek, soos in orkeste en strykkwartette, terwyl ''fiddlers'' gewoonlik volksmusiek, countrymusiek en ander tradisionele musiek speel. Violiste hou die strykstok aan sy uiterste punt vas om die volle lengte te kan gebruik, terwyl sommige ''fiddlers'' dit hoër op vashou om vinnige bewegings en "spronge" te vergemaklik.}} Die viool het in die 16de eeu in [[Italië]] ontstaan, met verdere wysigings in die 18de en 19de eeu wat die instrument 'n kragtiger klank en groter draagvermoë gegee het. In Europa het dit as grondslag gedien vir die ontwikkeling van ander snaarinstrumente wat in die Westerse klassieke musiek gebruik word, soos die altviool.<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Jhujhar|title=Interview: Kala Ramnath|url=https://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603030520/http://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-date=2014-06-03|website=News X|publisher=YouTube|access-date=5 September 2015}}</ref><ref name="heron">{{cite book |last1=Allen |first1=Edward Heron |title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument |date=1914 |publisher=E. Howe}} Besoek op 5 September 2015.</ref><ref>{{cite book |last1=Choudhary |first1=S.Dhar |url=https://books.google.com/books?id=dUQWMwEACAAJ&q=history+violin+India |title=The Origin and Evolution of Violin as a Musical Instrument and Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music: In search of the historical roots of violin |date=2010 |publisher=Ramakrisna Vedanta Math |isbn=978-9380568065 |access-date=5 September 2015}}</ref> Violiste en versamelaars stel veral die historiese instrumente op prys wat van die 16de tot die 18de eeu deur die families [[Antonio Stradivari|Stradivari]], [[Guarneri]], Guadagnini en Amati in [[Brescia]] en [[Cremona]] (Italië) en deur [[Jacob Stainer]] in [[Oostenryk]] gebou is. Volgens hul reputasie het die kwaliteit van hul klank alle pogings om dit te verklaar of na te maak, weerstaan, hoewel hierdie opvatting betwis word.<ref name="NYT-201430407">{{cite news |last=Belluck |first=Pam |date=7 April 2014 |title=A Strad? Violinists Can't Tell |url=https://www.nytimes.com/2014/04/08/science/a-strad-violinists-cant-tell.html |access-date=9 April 2014 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Joyce |first=Christopher |year=2012 |title=Double-Blind Violin Test: Can You Pick The Strad? |url=https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2012/01/02/144482863/double-blind-violin-test-can-you-pick-the-strad?sc=fb&cc=fp |access-date=2012-01-02 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Groot getalle instrumente kom van minder bekende bouers, en nog groter getalle massavervaardigde kommersiële "handelsviole" uit huisnywerhede in streke soos [[Sakse]], [[Boheme]] en Mirecourt. Baie van hierdie handelsinstrumente is destyds deur Sears, Roebuck and Co. en ander massahandelaars verkoop. Die onderdele van 'n viool word gewoonlik van verskillende soorte [[hout]] gemaak. Viole kan met snare van derm, Perlon of ander sintetiese materiaal, of van [[staal]] besnaar word. == Etimologie == Die woord ''viool'' gaan terug op die Italiaanse {{lang|it|violino}}, 'n [[verkleinwoord]] van ''[[altviool|viola]]''.<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=violin |title=Violin |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die manlike verkleinvorm ''violino'' is sedert die vroeë 16de eeu geattesteer en het uiteindelik in Italiaans die oorhand gekry as benaming vir die instrument; die woord is in die 17de eeu uit Italiaans in Duits ontleen, waar die vroulike vorm ''Violine'' gevestig geraak het.<ref name="dwds-violine">''Violine.'' In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'' (DWDS), [https://www.dwds.de/wb/Violine dwds.de]. Die etimologie wat daar aangegee word, is woordeliks dieselfde as die inskrywing in Wolfgang Pfeifer: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.'' 2de uitgawe. Akademie-Verlag, Berlyn 1993.</ref><ref>''Violine.'' In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsches Wörterbuch.'' Band 26, kol. 367–368.</ref> Toe vroeë vorme van die viool ongeveer 10 tot 15 jaar na die eerste gedokumenteerde viola da gambas (1495) ontwikkel het, is hulle nog met uiteenlopende terme soos ''lira'', ''violetta'' of ''viola'' aangedui.<ref>{{cite book |last=Ravasio |first=Ugo |title=Gasparo da Salo e la liuteria bresciana |publisher=Editrice Turris Cremona |location=Brescia |year=1990}}</ref> In Engels is die woord ''violin'' in die 1570's die eerste keer gebruik.<ref name="auto"/> Die term ''viola'' kom uit Italiaans en Oud-Provensaals ''viola'', wat weer van die [[Latyn|Middeleeus-Latynse]] {{lang|la|vitula}} ('snaarinstrument') afkomstig is, moontlik van Vitula, die Romeinse godin van vreugde, of van die verwante Latynse werkwoord {{lang|la|vitulari}}, 'van vreugde uitroep'.<ref name="auto1">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=viola&allowed_in_frame=0 |title=Viola |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die verwante term ''viola da gamba'' ('basviool', 1724) beteken letterlik ''''n viola vir die been'' (om tussen die bene te hou),<ref name="auto1"/> terwyl die viool die "moderne vorm van die kleiner, Middeleeuse viola da braccio" ('armviool') is.<ref name="auto"/> Die woord ''vedel'' is verwant aan [[Oudnoors]] {{lang|non|fiðla}}, [[Middelnederlands]] {{lang|dum|vedele}}, [[Nederlands]] {{lang|nl|vedel}}, Oudhoogduits {{lang|goh|fidula}} en [[Duits]] {{lang|de|Fiedel}}; maar die herkoms bly onduidelik. Te oordeel aan die klank en betekenis, blyk die Middeleeus-Latynse ''vitula'' die waarskynlikste oorsprong te wees.<ref name="ety">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=fiddle |title=Fiddle |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref><ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/vedel Etymologiebank.nl s.v. vedel]</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers en vroeë getuienisse === [[Lêer:Palazzo costabili, sala del tesoro, affreschi del garofalo, 10.JPG|duimnael|links|Vroeë afbeelding van 'n viool in [[Ferrara]] (omstreeks 1508)]] [[Lêer:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|duimnael|regs|Die koepel van die Madonna dei Miracoli in Saronno, Italië, met engele wat viool, altviool en tjello speel, dateer uit 1535 en is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie.]] [[Lêer:Rekonstruktion Ferrari Violine.jpg|duimnael|regs|Moderne rekonstruksie van 'n vroeë viool na Gaudenzio Ferrari]] Die vroegste snaarinstrumente is meestal getokkel (byvoorbeeld die Griekse [[lier]]). Tweesnarige strykinstrumente, wat regop gespeel en met perdehaar besnaar en gestryk is, het moontlik in die nomadiese ruiterkulture van [[Sentraal-Asië]] ontstaan, in vorme wat sterk aan die hedendaagse [[Mongolië|Mongoolse]] morin khuur en die [[Kasakstan|Kazakse]] kobyz herinner. Soortgelyke en afwykende tipes is waarskynlik langs die oos-wes-handelsroetes uit Asië na die [[Midde-Ooste]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC |title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |last=Hoffman |first=Miles |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1997 |isbn=978-0618619450}}</ref> en die [[Bisantynse Ryk]] versprei.<ref name="Grillet29">{{Cite book |last=Grillet |first=Laurent |title=Les ancêtres du violon et du violoncelle |volume=1 |year=1901 |location=Parys |page=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: ''On Concepts and Classifications of Musical Instruments.'' Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990.</ref> Die rebec, die vedel en die lira da braccio word algemeen as die voorouers van die viool beskou,<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-cello/8C1492C022422732B6859906BFDF2A5C ''The Cambridge Companion to the Cello''.]</ref> hoewel verskeie bronne alternatiewe moontlikhede vir die oorsprong van die viool aanvoer, soos Noord- of Wes-Europa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ|title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies|first=Kathleen|last=Schlesinger|year=1914|page=221|publisher=W. Reeves}}</ref><ref name="auto2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand|title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations|first1=William|last1=Sandys|first2=Simon Andrew|last2=Forster|year=1864|publisher=William Reeves|location=Londen|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ|title=Catechism of musical history|first=Hugo|last=Riemann|year=1892|publisher=Augener & Company|page=27}}</ref> Die eerste vioolbouers het waarskynlik by verskeie ontwikkelings van die Bisantynse lira geleen, waaronder die vielle (ook bekend as die ''fidel'' of ''viuola'') en die ''lira da braccio''.<ref name="Grillet29"/><ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins |date=Oktober 2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22}}</ref> Omdat geen instrumente uit die ontstaanstyd van die vioolinstrumente behoue gebly het nie, is 'n mens vir daardie tydperk aangewese op afbeeldings in die kuns van Noord-Italië. Die vroegste skilderye met vioolinstrumente het vanaf 1508 in Ferrara ontstaan. Verdere afbeeldings tot in die 1530's word buiten Ferrara in Finalpia, Parma, [[Padua]], die omgewing van [[Milaan]] en in [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]] gevind.<ref name="Meucci">{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7}}</ref> Die naaste aan die hedendaagse viool kom die afbeeldings van Gaudenzio Ferrari en sy werkswinkel vanaf 1529/30. Hy beeld verskillende groottes ('n "familie") van die nuut gevestigde boutipe uit.<ref>{{cite book |last=Boccardi |first=Sandro |chapter=Un Concerto nel Cielo di Saronno |title=Il Concerto degli Angeli |publisher=Amilcare Pizzi Editore |location=Saronno |year=1994}}</ref> Die skilderye toon 'n nuwe konstruksiebeginsel en 'n nuwe vorm. Waar Middeleeuse strykinstrumente uit massiewe houtblokke uitgewerk is, is die nuwe strykinstrumente uit verskeie, deels baie dun houtdele aanmekaar gelym. Die opbou van die klankkas in drie segmente (boonste ronding, middelronding en onderste ronding) onderskei hulle ook wesenlik van die vorme van Middeleeuse strykinstrumente. Die eerste dokumentêre vermelding van die viool dateer uit 1523, toe "les trompettes et vyollons de Verceil" (trompette en viole uit Vercelli) aan die hof van die hertog van Savoje in [[Turyn]] 'n honorarium ontvang het.<ref>Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine: Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition'', p. 266.</ref> Uiterlik vanaf 1545 is Italiaanse violiste aan die Engelse hof gedokumenteer ("Mark Antonye Gayiardell and George Decombe vialline(s)"),<ref>{{cite book |last=Holman |first=Peter |title=Four and Twenty Fiddlers: The Violin at the English Court 1540–1690 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-19-816592-7 |page=87}}</ref> vanaf 1555 aan die Franse hof en vanaf 1561 in München.<ref>{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7 |page=81}}</ref> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-Italië te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole as sodanig, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|access-date=2006-09-22}}</ref> Die viool was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William|last=Bartruff|access-date=2006-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=2007-02-08}}</ref> Een van hierdie "adellike" instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Dit is tans in die Ashmolean Museum in [[Oxford]].<ref>{{cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford |access-date=29 Augustus 2025}}</ref> Die fynste gebeeldhoude en versierde Renaissance-viool ter wêreld is dié van Gasparo da Salò (ca. 1574), wat aan aartshertog Ferdinand II van Oostenryk behoort het en later, vanaf 1841, aan die Noorse virtuoos Ole Bull, wat dit weens sy baie kragtige en mooi toon, soortgelyk aan dié van 'n Guarneri, veertig jaar lank in duisende konserte gebruik het.<ref>Dit is tans in die Vestlandske Kunstindustrimuseum in [[Bergen]], Noorweë.</ref> Die ''Messiah'' of ''Le Messie'' (ook bekend as die ''Salabue''), wat [[Antonio Stradivari]] in 1716 gebou het, is nog in ongerepte toestand. Dit is ook in die Ashmolean Museum.<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead}}</ref> === Italiaanse vioolbou === Andrea Amati (ca. 1505-1577) in [[Cremona]] word as die grondlegger van die Italiaanse vioolbou beskou. Uit die laat tydperk van sy werkswinkel (met sy seun Antonio as medewerker) het pragtig beskilderde viole, altviole en tjello's behoue gebly, bestellings van die Franse hof wat vanaf ongeveer 1560 gebou is.<ref>{{cite book |last=Cacciatori |first=Fausto |title=Andrea Amati Opera omnia |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2007 |isbn=978-88-89839-13-3}}</ref> Instrumente van die vioolfamilie wat in daardie jare in Brescia vervaardig is (Gasparo da Salò), het weens hul minder sorgvuldige afwerking laer pryse behaal, maar is vandag weens hul mooi toon en hul seldsaamheid baie gesog.<ref>{{cite book |last1=Bizzarini |first1=Marco |last2=Orlandi |first2=Ugo |chapter=Ancient violinmaking and musical context in Brescia |title=Liutai in Brescia 1520–1724 |publisher=Eric Blot Edizioni |location=Cremona |year=2008 |isbn=978-88-88360-07-2}}</ref> Ook na Andrea Amati het die Italiaanse vioolbou nog minstens 200 jaar lank op die stad Cremona gekonsentreer gebly. Na sy dood het sy seuns Antonio en Girolamo die tradisie van hul vader voortgesit en ook nuwe weë bewandel. Die kleinseun Nicola was uiteindelik na die pesepidemie van 1630/32 die enigste erfgenaam van die familiekennis; hy het vakleerlinge opgelei en die beroemdste vioolbouer van die familie geword, wat met die dood van Girolamo II, Nicola se seun, tot 'n einde gekom het.<ref>{{cite book |last1=Cacciatori |first1=Fausto |last2=Chiesa |first2=Carlo |last3=Carlson |first3=Bruce |title=Il DNA degli Amati |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2006 |isbn=88-89839-11-2}}</ref> Onder die vioolbouers wat Nicola Amati opgelei het, was Andrea Guarneri, wat die kuns weer aan sy seuns Pietro "da Mantova" en Giuseppe oorgedra het. Van laasgenoemde se twee seuns, Pietro "da Venezia" en [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù"]], het die tweede die beroemdste meester van die familie geword.<ref>{{cite book |last1=Hill |first1=William H. |last2=Hill |first2=Arthur F. |last3=Hill |first3=Alfred E. |title=The Violin-Makers of the Guarneri Family |publisher=W. E. Hill and Sons |location=Buckinghamshire |year=1931}}</ref> Die beroemdste vioolbouers tussen die 16de en die 18de eeu sluit in: * Die skool van Brescia, wat in die laat 14de eeu met liras, violettas en violas begin het en in die eerste helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief was ** Die familie Dalla Corna, aktief 1510-1560 in Brescia en [[Venesië]] ** Die familie Micheli, aktief 1530-1615 in Brescia ** Die familie Inverardi, aktief 1550-1580 in Brescia ** Die familie Gasparo da Salò, aktief 1530-1615 in Brescia en Salò ** Giovanni Paolo Maggini, leerling van Gasparo da Salò, aktief 1600-1630 in Brescia ** Die familie Rogeri, aktief 1661-1721 in Brescia * Die skool van Cremona, wat in die tweede helfte van die 16de eeu met violas en violones begin het en in die tweede helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief geword het ** Die familie Amati, aktief 1550-1740 in Cremona ** Die familie [[Guarneri]], aktief 1626-1744 in Cremona en Venesië ** Die familie [[Antonio Stradivari|Stradivari]], aktief 1644-1737 in Cremona<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Music|last=Kennedy|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2017}}</ref> ** Die familie Rugeri, aktief 1650-1740 in Cremona ** [[Carlo Bergonzi]] (1683-1747) in Cremona * Die skool van Venesië, met verskeie bouers van strykinstrumente vanaf die vroeë 16de eeu, uit meer as 140 bouers van snaarinstrumente wat tussen 1490 en 1630 geregistreer is<ref>{{cite book|last=Pio|first=Stefano|title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630|year=2012|publisher=Venice Research|location=Venesië|isbn=9788890725203|pages=441|url=http://www.veniceresearch.com}}</ref> ** Die familie Linarolo, aktief 1505-1640 in Venesië ** Matteo Goffriller, bekend vir sy tjello's, aktief 1685-1742 in Venesië ** Pietro Guarneri, seun van Giuseppe Giovanni Battista Guarneri en afkomstig van Cremona, aktief 1717-1762 in Venesië ** Domenico Montagnana, aktief ongeveer 1700-1750 in Venesië ** Santo Serafin, aktief van voor 1741 tot 1776 in Venesië Sedert Andrea Amati het die vorm van die viool wesenlik nie meer verander nie. Veral [[Antonio Stradivari]] het later die groot voorbeeld vir die voorkoms en konstruksiebeginsels van feitlik alle viole geword, wat tot 'n verreikende standaardisering gelei het. Baie viole van Stradivari en ander beroemde vioolbouers van sy tyd word deur 'n uitmuntende klankkwaliteit gekenmerk en is vandag buitengewoon duur. === Vioolbou in ander lande === [[Lêer:Klein Diskant-Geige und Viola-Tenor-1594.jpg|duimnael|links|Moderne nabouings van Renaissance-viole van voor 1594 in die Dom van Freiberg]] [[Lêer:Stainer.jpg|duimnael|regs|'n Barokviool van Jacob Stainer uit 1658]] Instrumente van die vioolfamilie is gou ook in lande noord van die [[Alpe]] gebou. Musiekinstrumente wat vir versieringsdoeleindes gebou is, het in die keurvorstelike grafkapel in die Dom van Freiberg (voltooi in 1594) behoue gebly en lewer getuienis daarvan.<ref>{{cite book |last=Kunde |first=Claudia |chapter=Die Begräbniskapelle der albertinischen Wettiner im Freiberger Dom |title=Wenn Engel musizieren: Musikinstrumente von 1594 im Freiberger Dom |publisher=Janos Stekovics |location=Leipzig |year=2004 |isbn=3-89923-067-1}}</ref> Viole van bepaalde streke toon soms kleiner, individuele eienaardighede in bouwyse en versiering. Onder watter omstandighede die Tiroolse vioolbouer Jacob Stainer die ambag in Italië geleer het, is omstrede. Wat seker is, is dat die meester van Absam in die tweede helfte van die 17de eeu, onder deels ongunstige omstandighede, die beste viole noord van die Alpe gebou het. Hulle is gou teen hoër pryse verhandel as viole wat uit Italië gekom het. Stainer se model, wat self baie aan Nicola Amati te danke het, is sowel deur sy tydgenote as deur die volgende geslagte Europese vioolbouers nagevolg (onder andere in Duitsland, Engeland en Italië) en het eers met die algemene smaakverandering omstreeks 1800 sy invloed verloor.<ref>{{cite book |last=Hopfner |first=Rudolf |title=Jacob Stainer "… kayserlicher diener und geigenmacher zu Absom" |publisher=Skira |location=Milaan |year=2003 |isbn=3-85497-060-9}}</ref> === Verbouings en vernuwings === [[Lêer:Violin Vuillaume.jpg|duimnael|regs|Viool van Jean-Baptiste Vuillaume (kopie van 'n Giuseppe Guarneri del Gesù)]] Viole uit die 17de en 18de eeu word barokviole genoem. Sedert die 1950's word hulle toenemend vir die uitvoering van ou musiek ingespan. Die gebruik van die oorspronklike instrumente of van kopieë van die oorspronklike barokviole maak 'n historiese uitvoeringspraktyk moontlik wat die klankideale van die [[Barok]] nader bring. In die 18de en 19de eeu het die viool beduidende boukundige veranderinge ondergaan wat die klank beïnvloed het: veral 'n langer hals, wat skuiner na agter geplaas is as by vroeëre instrumente, swaarder snare en 'n sterker basbalk, wat 'n hoër snaarspanning as by viole met die ou mensuur moontlik gemaak het. Die meerderheid ou instrumente, insluitend baie beroemde viole van Stradivari, Guarneri, Amati en Stainer, het hierdie wysigings ondergaan en is dus in 'n beduidend ander toestand as toe hulle die hande van hul bouers verlaat het, ongetwyfeld met verskille in klank en reaksie.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |first=Richard |last=Perras |access-date=2006-10-29 |archive-date=2006-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> Danksy die langer snare, die hoër snaarspanning en die gestrekte, konkawe strykstok het die volume toegeneem en sodoende aan die steeds groter wordende konsertsale en orkeste voldoen. Kritici voer egter aan dat die gewysigde bouvorm die klank harder en minder lieflik gemaak het. In Frankryk het veral Jean-Baptiste Vuillaume beslissende stukrag gegee deur hom met die Stradivari- en Guarneri-viole besig te hou. Dit is egter in hul huidige (gewysigde) toestand dat hierdie instrumente die standaard vir volmaaktheid in vioolbou en -klank gestel het, en vioolbouers oor die hele wêreld probeer so na as moontlik aan hierdie ideaal kom. Tot vandag toe is instrumente uit die sogenaamde Goue Era van die vioolbou, veral dié van Stradivari, Guarneri del Gesù en Montagnana, die instrumente wat deur sowel versamelaars as uitvoerende kunstenaars die meeste gesog word. Die huidige rekordbedrag wat vir 'n Stradivari-viool betaal is, is £9,8 miljoen (destyds US$15,9 miljoen), toe die instrument bekend as die ''Lady Blunt'' op 20 Junie 2011 deur Tarisio Auctions op 'n aanlyn veiling verkoop is.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | work=BBC News | date=2011-06-21 | access-date=2011-06-21}}</ref> Goedkoop fabrieksviole was reeds aan die begin van die 19de eeu uit die Duitse en Franse vioolbousentrums beskikbaar. Die industriële vioolbou het sy oorsprong in 1887 in [[Nagoja]] (Japan) gehad met die stigting van ''Suzuki Violin Co. Ltd.'' deur Masakichi Suzuki (1859–1944), die vader van die vioolpedagoog Shinichi Suzuki. Sy onderneming het reeds na 'n kort aanloop meer as 1&nbsp;000 werknemers gehad en binne 'n maand tot 400 viole en 4&nbsp;000 strykstokke vervaardig. Hoewel die instrument sedert sy ontstaan nie wesenlik verander het nie, was daar dikwels pogings tot vormgewende en tegniese hervormings. So is destyds ryk versierde viole met ander ornamente gebou (byvoorbeeld met 'n mense- of leeukop in plaas van die krul), of instrumente van blik vir armer mense. Bekendheid het die Chanot-viool van 1819, die trapesiumvormige viole van Félix Savart en Johann Reiter (1908) en talle pogings van baie ander vooraanstaande vioolbouers verwerf. Die Belgiese vioolboukunstenaar Gauthier Louppe bou tans strykinstrumente in vorme wat aan Jugendstil herinner en deur besondere asimmetrieë 'n breër klankspektrum moontlik sou maak.<ref>{{cite web |url=http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |title=Bildbericht über Louppe-Geigen |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112080159/http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |archive-date=2008-11-12 |url-status=dead}}</ref> == Bou en werking == [[Lêer:Violinconsruction3.JPG|duimnael|regs|upright=1.8|Die bou van 'n viool]] [[Lêer:Violin Details.jpg|duimnael|regs|Drie kante van die klankkas: boblad, bodem en sy. Detailbeelde links: skroefkas en krul.]] [[Lêer:Violinschnitt.png|duimnael|regs|Deursnee van die klankkas van 'n viool (die kam behoort nie tot die klankkas nie)]] 'n Viool bestaan gewoonlik uit 'n boblad (die klankblad) van [[spar]]hout (veral Noorse spar), sye en 'n bodem van esdoringhout, twee eindblokke, 'n hals, 'n kam, 'n stemstok, vier snare en verskeie toebehore, opsioneel met inbegrip van 'n kenstuk, wat direk oor of links van die stertstuk vasgeklem kan word. 'n Kenmerkende eienskap van 'n vioolklankkas is sy uurglasagtige vorm en die welwing van die boblad en die bodem. Die uurglasvorm bestaan uit twee boonste rondings, twee onderste rondings en twee konkawe C-vormige middelrondings by die "middellyf", wat ruimte vir die strykstok laat. Die "stem" of klank van 'n viool hang af van sy vorm, die hout waarvan dit gemaak is, die diktegradering van sowel die boblad as die bodem, die lak wat die buitekant bedek, en die vaardigheid van die vioolbouer by al hierdie stappe. Die lak en veral die hout word met ouderdom steeds beter, wat die beperkte voorraad ou, goed geboude viole van beroemde vioolbouers baie gesog maak. === Klankkas === Die klankkas van die viool bestaan uit die boblad, die bodem en die sykrans. Saam vorm hulle 'n hol liggaam van ongeveer 35 tot 36&nbsp;cm lank wat as resonansiekas dien. ==== Boblad ==== Die boblad is die gewelfde boonste deel van sparhout waarin die twee f-gate gesny is. Dit word meestal uit twee gespieëlde dele gemaak wat in die middel aanmekaar gelym word. Daarna word die beoogde vorm met beitels en skawe uitgewerk, eers die buitenste en dan die binneste welwing.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Conrad |title=Vogtland – Geige – Mensch: Aufschachteln – Schritt für Schritt = Vogtland Violins = Vogtlandské housle |location=Markneukirchen |year=2015 |isbn=978-3-00-048816-0}}</ref> Ideaal gesproke word "fynjarige" hout gebruik (waarvan die jaarringe dig en eweredig lê), wat op voedingsarme grond in hooggebergtestreke stadig gegroei het. Dit word in die eerste helfte van die winter gekap, wanneer daar so min sap as moontlik in die stam is, en daarna verskeie jare lank vir droging opgeberg, eers as stam en dan nog etlike jare in gesnyde toestand. Die voltooide boblad is onder die kam meestal 2,4 tot 3,5&nbsp;mm dik. Om die gepaste buigsaamheid te bereik, word styf hout dunner uitgewerk as sagte hout.<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, pp. 21 e.v.</ref> ==== Bodem ==== [[Lêer:Violinboden Woelben.jpg|duimnael|regs|Die "welwing" van die bodem van 'n viool]] Die bodem word meestal van esdoringhout gemaak (baie selde van [[populier]] of wilg) en word ook gewelf uitgesteek. Dit kan uit een stuk of uit twee aanmekaar gelymde dele bestaan, wat aan die spieëlsimmetriese houtnerf herkenbaar is. Die bodem en die sye word tipies van esdoringhout met 'n bypassende gestreepte tekening gemaak, wat as "vlam" of "tierstreep" bekend staan. ==== Sye ==== Die sye is die sydele van die klankkas en word met die bodem en die boblad verlym, in seldsame gevalle ook in die bodem ingelaat. Hulle bestaan meestal uit dieselfde hout as die bodem. Randinlegsels of "are" versier die rand van die boblad en die bodem. Dit is drie smal houtstroke wat naas mekaar lê en waarvan die buitenste twee dikwels swart gekleur is. Hulle word in 'n groef gelê en vasgelym. Buiten die versiering dien hulle om die rande van die boblad en die bodem, wat oor die sykrans uitsteek, te verstewig en bied hulle 'n mate van beskerming teen krake wat by die rand ontstaan. Dit laat die boblad ook meer onafhanklik van die sykrans buig. 'n Randinlegsel wat bloot op die boblad geverf is, is gewoonlik 'n teken van 'n minderwaardige instrument. ==== Binnekant ==== [[Lêer:Soundpost end.jpg|duimnael|regs|upright=0.55|Die stemstok, deur 'n f-gat gesien]] Enkele onderdele bevind hulle binne-in die klankkas. Die basbalk is 'n lys van sparhout wat effens skuins teenoor die nerfrigting loop en onder 'n ligte voorspanning teen die binnekant van die boblad gelym word. Dit verhoog sowel die anisotropie as die styfheid van die boblad. Die basbalk loop asimmetries onder die kamvoet aan die baskant. Die stemstok (ook die "siel" of "stem" genoem) en die presiese plasing daarvan beïnvloed en reguleer die klank van die viool aansienlik. Dit is 'n silindriese staaf van sparhout (ongeveer 6&nbsp;mm in deursnee) wat tussen die boblad en die bodem ingepas, maar nie vasgelym word nie, op 'n sorgvuldig gekose plek ongeveer drie millimeter onder die kamvoet teenoor die basbalk (die diskantvoet), wat dit help ondersteun. Dit beïnvloed ook die trillingsmodusse van die boblad en die bodem van die instrument. Boonste, onderste en hoekblokke asook dun voeringstroke binne-in die klankkas dien om die sye te verstewig. Die blokke is van sparhout, die voeringstroke van spar of wilg. === Hals en toets === Die hals word in 'n trapesiumvormige uitsparing van die klankkas gelym. Dit is ongeveer 13&nbsp;cm lank en word met die toets (ongeveer 27&nbsp;cm lank) verlym, wat ongeveer 14&nbsp;cm oor die klankkas uitsteek. Die hals is gewoonlik van esdoringhout met 'n vlamtekening wat by dié van die sye en die bodem pas. Die toets word meestal van fynporige [[ebbehout]] gemaak, wat besonder hard en slytvas is en ook weens sy skoonheid verkies word. Seldener, veral by eenvoudiger instrumente, word ander houtsoorte gebruik, byvoorbeeld [[peer]]boomhout, wat swart gekleur of geverf word om die voorkoms van die edeler ebbehout na te boots. Voordat ebbehout in Europa as grondstof beskikbaar was, is alle instrumente met toetse van vrugtebome se hout toegerus. Dié het deur herstelwerk en verbouings feitlik volledig van die instrumente verdwyn. Toetse word tot 'n bepaalde dwarskromming afgewerk en het 'n klein lengtegewyse holte, wat by die laer snare iets meer uitgesproke is, veral wanneer die instrument vir derm- of sintetiese snare bedoel is. Sommige ou viole (en sommige wat oud gemaak is om te lyk) het 'n ingeënte krul, wat aan 'n lymnaat tussen die skroefkas en die hals te herken is. By baie egte ou instrumente is die hals teen 'n effens groter hoek herplaas en met ongeveer een sentimeter verleng. Die halsenting maak dit moontlik om die oorspronklike krul van 'n barokviool te behou wanneer die hals aan moderne standaarde aangepas word. === Skroefkas en krul === [[Lêer:Violin peg strings.jpg|duimnael|links|upright=0.45|Krul en skroefkas, korrek besnaar]] Aan die boonste, smal ent van die toets is 'n saal, die bosaal van die viool. Daaroor loop die snare die skroefkas in. Hier bevind hulle die vier koniese stemskroewe waarmee die snare van die instrument gestem word. Weens die meganiese belasting tydens die stem bestaan die stemskroewe altyd uit hardehout, meestal ebbehout of palissander, seldener buksboom. Die stemskroewe is tapsgewys en pas in gate in die skroefkas, waar hulle deur die wrywing van hout op hout in plek gehou word; deur tydens die draai gepaste druk langs die as van die skroef uit te oefen, kan die speler die wrywing vergroot of verklein. Die skroefkas eindig in 'n krul (selde in 'n vroue- of leeukop). Dit is fyn gesnede hout wat gewoonlik die vorm van 'n slakkehuis het, waarvandaan die naam. Die krul is saam met ander boukundige besonderhede 'n belangrike herkenningsteken by die herkomsondersoek van ou instrumente. === Kam === [[Lêer:Violin bridge 2 views.jpg|duimnael|regs|Voor- en agteraansig van 'n vioolkam]] Die kam (of brug) van fynjarige esdoringhout word tussen die boblad en die snare ingesit. Dit is 'n presies gesnyde stuk hout wat sonder bevestiging op die boblad staan en deur die spanning van die snare wat daaroor loop, in die korrekte posisie gehou word. Dit vorm die onderste ankerpunt van die trillende lengte van die snare en dra hul trillings op die klankkas oor.<ref>{{cite web |url=http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |title=Helge Marsel, Geigen- und Gambenbau in Klagenfurt, Austria |date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205094013/http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |archive-date=2019-02-05 |url-status=dead |access-date=2019-02-05}}</ref> Die boonste kromming van die kam hou die snare in 'n boog op die regte hoogte bo die toets, sodat elkeen afsonderlik met die strykstok bespeel kan word. === Stertstuk === [[Lêer:Tailpieceandbridge.JPG|upright=0.7|duimnael|links|Nabyskoot van 'n stertstuk met 'n [[fleur-de-lis]]]] Die snare loop van die skroefkas oor die kam tot by die stertstuk. Dit behoort, net soos die stemskroewe, tot die speeltegnies noodsaaklike toerusting van die instrument, en daarom word om estetiese redes vir die stemskroewe en die stertstuk meestal dieselfde hout gekies. Die stertstuk anker die snare aan die onderste ronding van die viool deur middel van 'n staartdraad wat oor die ondersaal loop en om 'n eindknop van ebbehout lus (soms verwarrend die "eindpen" genoem, soos die tjello se pen), wat in 'n taps gat in die onderste blok pas. Die E-snaar het dikwels 'n fynstemmer, 'n hefboompie wat deur 'n klein skroef met die vingers gedraai word. Fynstemmers kan ook op die ander snare aangebring word, veral op studente-instrumente, en is soms in die stertstuk ingebou. Hulle stel die speler in staat om klein veranderinge aan die toonhoogte van 'n snaar te maak. === Snare === Snare is aanvanklik van skaapderm gemaak (algemeen bekend as "katderm", wat ondanks die naam nie van katte gekom het nie), of eenvoudig "derm", wat gerek, gedroog en gedraai is. In die vroeë jare van die 20ste eeu is snare van óf derm óf staal gemaak. Moderne snare kan van derm bestaan, wat met silwer- of aluminiumdraad omspin kan wees, van soliede [[staal]], gevlegte staal of verskeie sintetiese materiale soos Perlon, met verskillende metale omspin en soms met [[silwer]] geplateer. Die hoogste snaar (die ''chanterelle''), die E-snaar, is meestal onomspinde, gewone of geplateerde staaldraad. Dermsnare reageer sterker op veranderinge in temperatuur en humiditeit en is nie meer so algemeen soos vroeër nie, maar baie spelers gebruik hulle om 'n spesifieke klank te verkry, veral in die historiese uitvoeringspraktyk van [[Barokmusiek]]. Snare het gewoonlik 'n gekleurde [[sy]]omwikkeling aan albei ente, om die snaar (G-, D-, A- of E-snaar) te identifiseer en om wrywing teen die stemskroewe te bied. Snare het 'n beperkte lewensduur. Wanneer olie, vuil, korrosie en hars mettertyd ophoop, kan die massa van die snaar oor sy lengte ongelyk word. Afgesien van ooglopende dinge, soos 'n omwikkeling wat deur slytasie loskom, vervang spelers gewoonlik 'n snaar wanneer dit nie meer "suiwer" speel nie (met goeie intonasie op die flageolettone) en die gewenste toon, helderheid en intonasie verloor. Die lewensduur hang van die kwaliteit van die snaar en die speelintensiteit af. Die snare word in [[kwint]]e op die tone g – d¹ – a¹ – e² gestem. Die tabel toon die frekwensies van die snare by verskillende kamertone (sien ook [[#Stem|Stem]]). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Snaar ! rowspan="2"| Toon/noot ! colspan="3"| Frekwensie by 'n kamertoon (a¹) van |- ! 443 Hz ! 442 Hz ! 440 Hz |- |style="text-align:left"| '''1''' (hoogste snaar) | '''e²''' | 664,50&nbsp;Hz | 663,00&nbsp;Hz | 660,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''2''' | '''a¹''' | 443,00&nbsp;Hz | 442,00&nbsp;Hz | 440,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''3''' | '''d¹''' | 295,33&nbsp;Hz | 294,67&nbsp;Hz | 293,33&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''4''' (laagste snaar) | '''g''' | 196,89&nbsp;Hz | 196,44&nbsp;Hz | 195,56&nbsp;Hz |} === Lym en lak === Die dele van die klankkas word aanmekaar gelym, daarna die hals aan die klankkas en dan die toets aan die hals. Hiervoor word beenlym (warm lym) of huidlym gebruik in plaas van gewone wit lym, om verskeie redes. Dit is wateroplosbaar en word by 'n temperatuur van ongeveer 50 tot 60&nbsp;°C sag, sodat 'n ervare vioolbouer die instrument sonder probleme uitmekaar kan haal sonder om die hout of die lak te beskadig. Huidlym kan 'n dunner las as die meeste ander lymsoorte maak en is omkeerbaar (bros genoeg om met sorgvuldig toegepaste krag te kraak en met warm water verwyderbaar) wanneer die instrument uitmekaar gehaal moet word. Omdat vars huidlym aan ou huidlym kleef, kan by die herstel van 'n las meer van die oorspronklike hout behoue bly; moderner lymsoorte moet heeltemal skoongemaak word voordat 'n nuwe las hou, wat gewoonlik meebring dat saam met die ou lym ook 'n bietjie hout afgeskraap word. Swakker, verdunde lym word gewoonlik gebruik om die boblad aan die sye en die bosaal aan die toets te bevestig, omdat algemene herstelwerk die verwydering van hierdie dele vereis. Die lak beskerm die hout van die instrument en bewaar sy trillingseienskappe. Dit kan die klank aansienlik beïnvloed, maar nie duidelik verbeter nie. 'n Onvakkundig aangebragte lak kan die klank van 'n instrument "doodmaak", dit wil sê die trillingsvermoë van die boblad sterk beperk. === Asimmetrie === Die viool lyk op die eerste gesig simmetries, maar dit is nie so nie. 'n Regs-links-asimmetrie is die duidelikste sigbaar aan die posisie van die kenstuk en die skouersteun, maar ook aan ander kenmerke: die posisie van die basbalk en die stemstok binne-in die klankkas, die verspringende plasing van die stemskroewe in die skroefkas, die besnaring met snare van verskillende dikte en die verskillende houtnerf aan die twee kante. Die rangskikking van die snare (die dikwels gebruikte E-snaar vir hoë tone bevind hom, vanuit die violis gesien, regs) is daarop afgestem dat die regterhand van die violis die strykstok hanteer. Die taak van die linkerhand tydens die spel is om die snare te gryp. Die viool word met die onderkaak (of die ken, na gewoonte) en die sleutelbeen- of skouerstreek vasgehou. Linkshandiges speel die viool gewoonlik op dieselfde manier as regshandiges. Daar word wel ook viole vir linkshandiges gebou, waarby die snare omgekeerd gerangskik is, maar tot dusver baie min.<ref>Andrea Hayek-Schwarz: [http://www.linkehand.at/wissenh.php ''Musizieren mit links – Musizierende Linkshänder_innen''] linkehand.at, 2012.</ref> Linkshandige viole is in orkeste gewoonlik nie welkom nie. Die rede is enersyds dat violiste wat langs mekaar sit, met hul instrumente of elmboë te na aan mekaar kan kom wanneer hulle spieëlbeeldig speel. Andersyds is eenvormige bewegings binne die stemgroepe van die orkes vir die toeskouer 'n esteties oortuigende gesig, wat 'n enkele violis wat anders stryk, sou versteur.<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html ''Orchester mögen keine Linkshänder''] mittelbayerische.de, 17 Augustus 2012; sien die laaste twee paragrawe van die artikel.</ref> In 2007 het die linkshandige violis Martial Gauthier, wat met die linkerhand stryk, in Cremona 'n lesing oor linkshandige vioolspel gehou.<ref>[https://www.nmz.de/artikel/war-paganini-linkshaender ''War Paganini Linkshänder? – Gedanken über ein Tabu-Thema der Streicherpädagogik''.] In: ''neue musikzeitung.'' 7/2007; besoek op 20 Julie 2016.</ref> === Toonomvang === [[Lêer:Range violin.svg|duimnael|regs|Toonomvang van die viool]] [[Lêer:Spectrumgstring.jpg|upright=1.15|duimnael|regs|Driedimensionele spektrumdiagram van die botone van 'n viool se G-snaar (voorgrond). Die toonhoogte wat ons hoor, is die piek by ongeveer 200&nbsp;Hz.]] Die stemming g – d¹ – a¹ – e² stem ooreen met G₃, D₄, A₄ en E₅ in wetenskaplike toonhoogtenotasie. Die laagste noot van 'n normaal gestemde viool is dus G₃, die G onder die middel-C (C₄). (By seldsame geleenthede kan die laagste snaar tot 'n kwart laer, na D₃, gestem word.) Die hoogste speelbare noot is minder duidelik omskryf: E₇, die E twee oktawe bo die los snaar (wat op E₅ gestem is), kan as 'n praktiese grens vir orkesvioolpartye beskou word,<ref>Piston, Walter (1955). ''Orchestration'', p. 45.</ref> maar dit is dikwels moontlik om hoër te speel, afhangende van die lengte van die toets en die vaardigheid van die violis. Nog hoër note (tot C₈) kan voortgebring word deur die snaar tot by die einde van die toets te gryp en/of deur kunsmatige flageolettone te gebruik. === Akoestiek === [[Lêer:Bowed violin string in slow motion.gif|duimnael|regs|Die Helmholtz-hoek wat heen en weer langs die snaar beweeg<ref>{{cite web |url=https://plus.maths.org/content/why-violin-so-hard-play |title=Why is the violin so hard to play? |author=Jim Woodhouse en Paul Galluzzo |date=2004-09-01 |access-date=2025-06-22}}</ref>]] Die gewelfde vorm, die dikte van die hout en sy fisiese eienskappe bepaal die klank van 'n viool. Patrone van die [[nodus (fisika)|nodusse]] wat deur sand of glinsters op die blaaie gevorm word wanneer dié by bepaalde frekwensies in trilling gebring word, sogenaamde Chladni-patrone, word soms deur vioolbouers gebruik om hul werk te kontroleer voordat hulle die instrument saamstel.<ref>{{Cite web|url=http://www.catgutacoustical.org/people/cmh/laird3.htm|title=Carleen Maley Hutchins' Work With Saunders|publisher=Violin Society of America|last=Laird|first=Paul R.|access-date=2008-09-26}}</ref> Vanweë die oppervlakstruktuur van die perdehaar, versterk deur die aanbring van hars (kolofonium), het die strykstokbehaarsel 'n hoë kleefkrag uit statiese [[wrywing]]. Wanneer die snaar met die aangelegde strykstok gestryk word, word dit daarom aanvanklik in die strykrigting meegeneem, totdat die terugstelkrag van die snaar groter word as die statiese wrywing tussen die stokhare en die snaar: die snaar skiet teen die strykrigting terug. By die korrekte keuse van strykplek, stryksnelheid en stokdruk word die snaar aan die einde van hierdie beweging weer deur die strykstok gegryp en opnuut meegeneem (die glip-kleef-effek), sodat die snaar voortdurend aangedryf tril. Hoeveel keer per sekonde hierdie proses hom herhaal, hang af van die frekwensie van die gespeelde toon, dit wil sê van die effektiewe snaarlengte. Die uitwyking van die aangedrewe punt van die snaar beskryf met verloop van tyd 'n elliptiese baan, met die langer as ongeveer in die strykrigting georiënteer. Die snaar self het 'n baie klein werkoppervlak en versit dus slegs 'n geringe hoeveelheid lug, te min om 'n toon voort te bring wat vir die menslike oor duidelik hoorbaar is. Die klankkas werk as 'n impedansie-omsetter. Deur die oordrag van die trillings van die snaar op die klankkas word die [[amplitude]] van die trillings wel aansienlik kleiner, maar die uitstralingsoppervlak word soveel vergroot dat 'n goeie koppeling met die lug en 'n vir die oor waarneembare toon ontstaan. Hierdie omsetting volg uiters komplekse patrone. Die kam, waarop die snaar rus, word aangedryf om die snaartrilling in die strykvlak te volg. Die boblad, waarop die kam rus, kan egter net loodreg op die strykvlak tril. Dit dwing die kam tot 'n skommelbeweging waarby die twee kamvoete die twee helftes van die boblad afwisselend belas en ontlas. By so 'n wipbeweging, waar die draai-as presies in die middel van die kam lê, sou die twee helftes van die boblad egter teen mekaar werk, wat met volumeverlies en klankveranderinge gepaard sou gaan. Dit word teengewerk deur onder die regter kamvoet 'n stafie – die stemstok – vas te klem. Dié belemmer eers die regter kamvoet, waardeur die draai-as van hierdie skommelbeweging na regs verskuif en byna al die werk (dié van die lae frekwensies) deur die linker kamvoet verrig word. Om 'n beter verspreiding van die trillings wat daar afgegee word oor die boblad te bereik, word boonop aan die onderkant van die boblad onder die linker kamvoet die basbalk onder spanning vasgelym, wat die linker kamvoet veral by hoë frekwensies belemmer, dit wil sê die draai-as verskuif vir dié frekwensies na links. Afhangende van die frekwensie van die gespeelde toon is die linker (lae frekwensies) of die regter (hoë frekwensies) kamvoet aktiewer, waardeur die trillings in die een geval meer deur die boblad (ondersteun deur die basbalk), in die ander deur die boblad en (oorgedra deur die stemstok) die bodem afgegee word. By lae frekwensies tril bodem en boblad dus teen mekaar, en die ingeslote lugvolume vorm 'n breëband-holteresonator wat klankuitstraling deur die f-gate bewerkstellig. === Groottes === [[Lêer:LembeyeLembeyon.jpg|duimnael|links|'n {{Frac|1|16}}-viool en 'n volgrootte ({{Frac|4|4}}) viool]] Buiten die standaard "volgrootte" ({{Frac|4|4}}) word viole ook in sogenaamde breukgroottes van {{Frac|7|8}}, {{Frac|3|4}}, {{Frac|1|2}}, {{Frac|1|4}}, {{Frac|1|8}}, {{Frac|1|10}}, {{Frac|1|16}}, {{Frac|1|32}} en selfs {{Frac|1|64}} gebou. Hierdie kleiner instrumente word algemeen deur jong spelers gebruik wie se vingers nie lank genoeg is om die korrekte posisies op volgrootte-instrumente te bereik nie. Die regte grootte van die instrument word gewoonlik volgens die armlengte bepaal.<ref>{{cite web |url=https://www.vionoble.de/violine-viola-cello-groesse-ermitteln/ |title=Die richtige Größe ermitteln für Geige: Bratsche: Cello |website=Violinoble.de |access-date=2022-06-13}}</ref> Hoewel die breukgroottes in 'n sekere sin met die afmetings van die instrumente verband hou, is hulle nie as letterlike beskrywings van die relatiewe verhoudings bedoel nie. 'n {{Frac|3|4}}-instrument is byvoorbeeld nie driekwart van die lengte van 'n volgrootte-instrument nie. Die lengte van die klankkas (sonder die hals) van 'n volgrootte- of {{Frac|4|4}}-viool is 356&nbsp;mm, en kleiner by sommige 17de-eeuse modelle. Die klankkas van 'n {{Frac|3|4}}-viool is 335&nbsp;mm lank en dié van 'n {{Frac|1|2}}-viool 310&nbsp;mm; 'n {{Frac|3|4}}-viool is dus net omtrent 6&nbsp;% kleiner as 'n "hele" en 'n {{Frac|1|2}}-viool net omtrent 12&nbsp;%. By die viool se naaste familielid, die altviool, word die grootte as klankkaslengte in sentimeter aangegee eerder as in breukgroottes. 'n Volgrootte-altviool is gemiddeld 40&nbsp;cm, maar elke volwassene bepaal self watter grootte altviool hy of sy gebruik. Soms gebruik 'n volwassene met 'n klein liggaamsbou 'n sogenaamde {{Frac|7|8}}-viool in plaas van 'n volgrootte-instrument. Hierdie instrumente, wat soms 'n "damesviool" genoem word, is effens korter as 'n volgrootte-viool, maar is geneig om hoëkwaliteit-instrumente te wees wat 'n klank kan voortbring wat met dié van goeie volgrootte-viole vergelykbaar is. Die groottes van vyfsnarige viole kan van dié van die normale viersnarige verskil. Die instrument wat in die vioolokted met die viool ooreenstem, is die mezzoviool, wat dieselfde as 'n viool gestem word, maar 'n effens langer klankkas het. Die snare van die mezzoviool is net so lank soos dié van die standaardviool. Hierdie instrument is nie in algemene gebruik nie.<ref>{{Cite web|url=https://nvfa.org/8tet.html|title=The New Violin Family|author=The New Violin Family Association, Inc|date=2020-04-04|website=The New Violin Family}}</ref> == Toebehore == === Kenstuk en skouersteun === Die kenstuk vergemaklik dit om die instrument tussen die ken en die skouer vas te hou en verhoed boonop dat vog van die vel die lak aantas, oplos en uiteindelik die hout op daardie plek toenemend verswak. Dit bestaan meestal uit ebbehout, word met spanskroewe aan die instrument vasgeklem en bevind hom tydens die spel tussen die instrument en die ken. Die skouersteun dien om die individuele anatomie van die speler tussen die liggaam en die instrument te vereffen. Veral die lengte van die nek asook die breedte en natuurlike stand van die skouers bepaal hoe die skouersteun gevorm moet wees. Dit word telkens onmiddellik voor die spel opnuut gemonteer. Jonger spelers wat met skouersteune sukkel, gebruik soms 'n spons met 'n rek in plaas daarvan. === Strykstok === [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|regs|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] 'n Viool word gewoonlik met 'n strykstok bespeel, wat bestaan uit 'n stok met 'n lint van perdehaar wat tussen die punt (kop) en die slof aan die teenoorgestelde ente gespan is. 'n Tipiese vioolstrykstok is in die geheel ongeveer 75&nbsp;cm lank en weeg 55 tot 65&nbsp;g. Altvioolstrykstokke is ongeveer 5&nbsp;mm korter en 10&nbsp;g swaarder. Belangrik is die gewigsverdeling: die swaartepunt moet 24 tot 25&nbsp;cm van die begin van die stok af lê (sonder die skroef gemeet).<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58.</ref> Die stok word meestal van [[Pernambuco|pernambukhout]] (ook bekend as Brasiliaanse hout) gemaak. Goeie pernambukhout het reguit gegroei met parallel lopende vesels; die stok kan besonder dun uitgewerk word en het ondanks die nodige stabiliteit die gewenste elastisiteit. Pernambukhout is dus besonder geskik vir hoëkwaliteit-strykstokke. Omdat die voorkoms van hierdie houtsoort beperk is, word dit moeiliker om goeie kwaliteite te bekom. Ander tradisionele materiale vir duurder stokke sluit slanghout in. Daarom word deesdae ook strykstokke van koolstofveselversterkte plastiek ("koolstofvesel") gebruik, op alle vlakke van vakmanskap, onder andere om by grensoorgange probleme met die [[Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora|CITES]]-verdrag te vermy; baie professionele musikante beskou hul klank- en speeltegniese eienskappe egter as nie gelykwaardig nie. Goedkoop strykstokke vir studente word van minder duur houtsoorte of van veselglas gemaak; sommige veselglas-studentestokke gebruik 'n plastiekhuls as greep en omwikkeling tegelyk. Aan die onderste ent van die stok is die slof van ebbehout, [[ivoor]] of skilpaddop, meestal versier met 'n ronde perlemoerinlegsel, die sogenaamde "oog". Suiwer metaalinlegwerk as versiering kom ook voor. By die slof is 'n skroef wat die hare stywer of losser maak. Net voor die slof beskerm 'n duimkussing van [[leer (stof)|leer]] (die greep) en 'n omwikkeling die stok en bied hulle 'n stewige houvas vir die speler se hand. Tradisionele omwikkelinge is van draad (dikwels silwer of versilwer), sy of [[balein]] ("walvisbeen", nou vervang deur afwisselende stroke bruin en swart plastiek). Tussen die slof en die punt van die stok word die stokhare gespan; dit word die behaarsel genoem. Afhangende van die dikte word ongeveer 150 tot 220 hare uit die stert van hingste van bepaalde perderasse gebruik, tradisioneel van 'n skimmelperd (wat oorwegend wit hare het). Sommige goedkoper strykstokke gebruik sintetiese vesel. Deur die skroef te draai word die hare gespan, en na elke speelsessie moet die hare weer ontspan word. Die hare bring die snare deur daaroor te stryk in trilling. Daarvoor moet die hare gereeld met vaste hars (kolofonium, 'n natuurlike boomhars) behandel word om dit effens klewerig te maak, wat bereik word deur die stok herhaaldelik oor 'n harsblok te stryk. Afhangende van die gebruik en die kwaliteit van die hare moet die behaarsel na twee maande tot uiterlik na 'n jaar vernuwe word. == Stem == [[Lêer:Violin - open strings notes.PNG|regs|duimnael|Die toonhoogtes van die los snare van 'n viool. Die nootname staan onder die notebalk en hul Franse solfège-ekwivalente daarbo: G = sol; D = re; A = la; E = mi. {{audio|Violin open strings.mid|Speel}}]] Viole word gestem deur die stemskroewe in die skroefkas onder die krul te draai of deur die fynstemmerskroewe by die stertstuk te verstel. Alle viole het stemskroewe; fynstemmers is opsioneel. Die meeste fynstemmers bestaan uit 'n metaalskroef wat 'n hefboom beweeg wat aan die ent van die snaar vas is. Hulle maak baie klein toonhoogteverstellings veel makliker as die stemskroewe. Deur 'n fynstemmer kloksgewys te draai, word die toon hoër (omdat die snaar onder groter spanning is), en antikloksgewys word dit laer (omdat die snaar onder minder spanning is). Fynstemmers op al vier snare is baie nuttig by snare met 'n staalkern, en sommige spelers gebruik dit ook met sintetiese snare. Omdat moderne E-snare van staal is, word vir dié snaar byna altyd 'n fynstemmer aangebring. Fynstemmers word nie met dermsnare gebruik nie, wat meer [[Young se modulus|elasties]] is as snare met 'n staal- of sintetiese kern en nie voldoende op die baie klein bewegings van fynstemmers reageer nie. Om 'n viool te stem, word die A-snaar eers op 'n standaardtoonhoogte gestem (gewoonlik A = 440&nbsp;[[hertz|Hz]]; orkeste in Duitsland en Oostenryk stem met 'n kamertoon van 443&nbsp;Hz, in Switserland oorwegend op 442&nbsp;Hz). Wanneer die viool saam met 'n instrument met vaste toonhoogte soos 'n [[klavier]] of [[trekklavier]] speel, word dit na die ooreenstemmende noot op daardie instrument gestem en nie na enige ander stemverwysing nie. Die hobo is gewoonlik die instrument waarna orkeste met viole stem, aangesien sy klank deurdringend is en bo die ander houtblasers uit gehoor kan word. Die ander snare word dan in intervalle van reine kwinte teen mekaar gestem deur hulle paarsgewys te stryk. Vir solospel word soms 'n effens hoër stemming gebruik om die instrument 'n helderder klank te gee; omgekeerd word Barokmusiek soms met laer stemminge gespeel om die klank van die viool sagter te maak. Na die stem kan die kam van die instrument nagegaan word om te verseker dat dit reguit staan en tussen die binneste kepe van die f-gate gesentreer is; 'n skewe kam kan die klank van 'n andersins goed geboude viool aansienlik beïnvloed. Na lang gebruik kan die stemskroewe en hul gate verslyt raak, sodat die skroewe onder spanning makliker glip. 'n Glippende stemskroef laat die toonhoogte van die snaar effens daal, of, as die skroef heeltemal los raak, laat die snaar sy spanning heeltemal verloor. 'n Viool waarvan die stemskroewe glip, moet deur 'n vioolbouer of vioolhersteller herstel word. Stemskroefsmeer, gereeld gebruik, kan die intrede van sulke slytasie vertraag terwyl dit die skroewe glad laat draai. Die stemming G–D–A–E word vir die meeste vioolmusiek gebruik, insluitend klassieke musiek, jazz en volksmusiek. Ander stemminge word soms gebruik; die G-snaar kan byvoorbeeld tot A opgestem word. Die gebruik van nie-standaardstemminge in klassieke musiek staan as ''[[scordatura]]'' bekend; in sommige volksmusiekstyle word dit kruisstemming genoem. Een beroemde voorbeeld van scordatura in die klassieke musiek is [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse macabre'', waar die E-snaar van die soloviool na E♭ verlaag word om 'n spookagtige dissonansie aan die komposisie te verleen. Ander voorbeelde is die derde deel van ''Contrasts'' van [[Béla Bartók]], waar die E-snaar na E♭ en die G-snaar na G♯ gestem word, [[Niccolò Paganini]] se Eerste Vioolkonsert, waar al vier snare 'n halftoon hoër gestem moet word, en die Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber, waarin elke deel 'n ander scordatura-stemming het. In die Indiese klassieke en ligte musiek word die viool in die Suid-Indiese styl waarskynlik op D♯–A♯–D♯–A♯ gestem. Aangesien daar in die Indiese klassieke musiek geen begrip van absolute toonhoogte is nie, kan musikante enige gerieflike stemming gebruik om hierdie relatiewe intervalle tussen die snare te behou. Nog 'n algemene stemming met hierdie intervalle is B♭–F–B♭–F, wat met Sa–Pa–Sa–Pa in die Indiese karnatiese klassieke styl ooreenstem. In die Noord-Indiese Hindoestaanse styl is die stemming gewoonlik Pa–Sa–Pa–Sa in plaas van Sa–Pa–Sa–Pa, wat byvoorbeeld met F–B♭–F–B♭ kan ooreenstem. In die Iranse klassieke musiek en ligte musiek het die viool in elke ''dastgah'' 'n ander stemming;<ref>Edith Gerson-Kiwi: ''The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes.'' Israel Music Institute, Tel Aviv 1963, p. 15.</ref> dit word waarskynlik op E–A–E–A in Dastgāh-e Esfahan gestem, in Dastgāh-e Šur op E–A–D–E en E–A–E–E, en in Dastgāh-e Māhur op E–A–D–A. In die Arabiese klassieke musiek word die A- en E-snaar 'n heeltoon verlaag, dit wil sê G–D–G–D, om die spel van Arabiese ''maqams'' te vergemaklik, veral dié met kwarttone. Hoewel die meeste viole vier snare het, is daar viole met bykomende snare, sommige met soveel as sewe. Sewe word algemeen as die maksimum aantal snare beskou wat op 'n strykinstrument prakties is; met meer as sewe snare sou dit onmoontlik wees om enige bepaalde binnesnaar afsonderlik met die strykstok te bespeel. Viole met sewe snare is baie skaars. Die ekstra snare op sulke viole is gewoonlik laer as die G-snaar en word gewoonlik (van die hoogste bygevoegde snaar na die laagste) op C, F en B♭ gestem. As die speellengte van die instrument, dit wil sê die snaarlengte van die bosaal tot die kam, gelyk is aan dié van 'n gewone volgrootte-viool (effens minder as 33&nbsp;cm), kan dit met reg 'n viool genoem word. Sommige van hierdie instrumente is ietwat langer en moet as altviole beskou word. Viole met vyf of meer snare word tipies in jazz of volksmusiek gebruik. Sommige spesiaal gemaakte instrumente het ekstra snare wat nie gestryk word nie, maar deur die trillings van die gestrykte snare meeklink. == Speeltegniek == === Houding === [[Lêer:Man Playing Violin on Bench at Park.jpg|duimnael|upright=0.75|'n Man speel viool op 'n parkbank]] Die viool word sittend of staande bespeel. Soliste (of hulle alleen, met 'n klavier of met 'n orkes speel) speel meestal staande, tensy 'n fisieke gestremdheid dit verhoed, soos in die geval van [[Itzhak Perlman]]. In die orkes en in kamermusiek word daar daarenteen gewoonlik sittend gespeel. In die 2000's en 2010's het sommige orkeste wat Barokmusiek uitvoer (soos die Freiburger Barockorchester) al hul violiste en altvioliste, solo en ensemble, staande laat speel. Die viool rus aan die linkerkant op die skouer en bors van die violis en word, afhangende van die houding of draai van die kop, deur die linkerkant van die onderkaak, soms deur die ken, op die kenstuk vasgehou en deur die linkerskouer ondersteun, dikwels met behulp van 'n skouersteun. Die kaak en die skouer moet die viool stewig genoeg vashou sodat dit stabiel bly wanneer die linkerhand van 'n hoë posisie ('n hoë noot ver op die toets) na 'n lae (nader aan die skroefkas) beweeg. In die Indiese houding word die stabiliteit van die viool verseker deur die krul wat op die sy van die voet rus. Van die linkerhand word die duim gebruik om die hals te omvat of as hulp vir bepaalde greeptegnieke. Al die ander vingers speel uitsluitlik op die snare om die gewenste tone vas te lê. Afhangende van die skool neem die linkerhand ook 'n ondersteunende of vashoufunksie van die instrument oor. Die regterhand hanteer die strykstok, waarmee die snare meestal tussen die einde van die toets en die kam gestryk word, in moderne komposisies deels ook agter die kam. Dit word die kontakpunt genoem. Vir die wisselende volume, die klankkleure, die presisie van die artikulasie, die legatospel en meer is dit beslissend met watter kombinasie van gewig, snelheid, kontakpunt (na aan die kam, na aan die toets of tussenin) en kanteling van die stokhare die snare aangeraak word. Hoewel onderwysers die wesenlike belang van 'n goeie houding beklemtoon, sowel ter wille van die kwaliteit van die spel as om die kans op oorbelastingsbeserings te verminder, verskil advies oor wat 'n goeie houding is en hoe dit bereik word in die besonderhede. Almal dring egter aan op die belang van 'n natuurlike, ontspanne posisie sonder spanning of styfheid. Wat byna universeel aanbeveel word, is om die linkerpols reguit (of baie naby daaraan) te hou sodat die vingers van die linkerhand vry kan beweeg en die kans op besering verminder word, en om albei skouers in 'n natuurlike, ontspanne posisie te hou en te vermy om enige van hulle oordrewe op te trek. Dit sou, soos enige ander onnodige spanning, die bewegingsvryheid beperk en die risiko van besering verhoog. 'n Krom houding kan goeie spel belemmer omdat dit die liggaam uit balans bring en die skouers laat optrek. Nog 'n teken van ongesonde spanning is pyn in die linkerhand, wat op te veel druk by die vashou van die viool dui. === Linkerhand en toonhoogte === [[Lêer:Violin first position fingering chart.svg|regs|upright=1.35|duimnael|Vingersettings in die eerste posisie. Hierdie diagram toon net die note van die eerste posisie; daar is hoër note buite dié wat aangedui word.]] [[Lêer:Geigengrifftabelle.svg|duimnael|regs|Greeptabel vir alle toonsoorte]] Die linkerhand bepaal die klinkende lengte van die snaar, en dus die toonhoogte, deur dit met die vingerpunte teen die toets te "gryp" (vas te druk), wat verskillende toonhoogtes voortbring. Aangesien die viool geen frette het om die snare af te stop nie, soos gebruiklik by die [[kitaar]], moet die speler presies weet waar om die vingers op die snare te plaas om met goeie intonasie (suiwer) te speel. Beginners speel los snare en die laagste posisie, naaste aan die bosaal. Studente begin dikwels met relatief maklike toonsoorte, soos A-majeur en G-majeur, en leer toonlere en eenvoudige melodieë. Deur toonlere en arpeggio's te oefen en die gehoor op te lei, "vind" die linkerhand van die violis die note uiteindelik intuïtief deur spiergeheue. Beginners maak soms gebruik van [[kleefband|kleefbandjies]] op die toets vir die korrekte plasing van die linkerhandvingers, maar laat die bandjies gewoonlik gou staan wanneer hulle vorder. Nog 'n algemene merktegniek gebruik kolletjies [[korrigeervloeistof]] op die toets, wat binne 'n paar weke se gereelde oefening afslyt. Hierdie praktyk word ongelukkig soms in plaas van voldoende gehooropleiding gebruik, sodat die plasing van die vingers deur die oog en nie deur die oor gelei word nie. Veral in die vroeë stadiums van die leerproses is die sogenaamde "klinkende tone" nuttig. Daar is nege sulke note in die eerste posisie, waar 'n gegrypte noot 'n unisoon of oktaaf met 'n ander (los) snaar klink en dié laat meeresoneer. Studente gebruik hierdie klinkende tone dikwels om die intonasie van die gegrypte noot te kontroleer deur te luister of dit met die los snaar harmonieer. Wanneer die gegrypte toonhoogte "A" op die G-snaar gespeel word, kan die violis byvoorbeeld terselfdertyd die los D-snaar speel om die intonasie van die gegrypte "A" te toets. As die "A" suiwer is, behoort die "A" en die los D-snaar 'n harmonieuse reine kwart voort te bring. Viole word in reine kwinte gestem, soos al die orkesstrykers (viool, altviool, tjello) behalwe die kontrabas, wat in reine kwarte gestem word. Elke daaropvolgende noot word gegryp op die toonhoogte wat die speler as die harmonieuste ervaar; wanneer 'n violis onbegeleid speel, "speel hy nie konsekwent in óf die getempereerde óf die natuurlike [reine] toonleer nie, maar neig in die geheel om by die Pythagorese toonleer aan te sluit."<ref>Seashore, Carl (1938). ''Psychology of Music'', p. 224. Aangehaal in Kolinski, Mieczyslaw (somer–herfs 1959). "A New Equidistant 12-Tone Temperament", p. 210, ''Journal of the American Musicological Society'', vol. 12, nr. 2/3, pp. 210–214.</ref> Wanneer violiste in 'n [[strykkwartet]] of 'n strykorkes speel, "versoet" die strykers gewoonlik hul stemming om by die toonsoort te pas waarin hulle speel. Wanneer daar saam met 'n instrument met gelykswewende stemming gespeel word, soos 'n klavier, pas vaardige violiste hul stemming by die gelykswewende stemming van die klavier aan om dissonante note te vermy. Die vingers word in die [[musieknotasie]], soos in bladmusiek en etudeboeke, konvensioneel van 1 (wysvinger) tot 4 (pinkie) genommer. Veral in leeruitgawes van vioolmusiek kan syfers bo die note aandui watter vinger gebruik moet word, met ''0'' of ''O'' vir 'n los snaar. Die diagram regs toon die rangskikking van die note wat in die eerste posisie bereik kan word. Wat nie op hierdie diagram gewys word nie, is hoe die afstande tussen die nootposisies kleiner word hoe hoër (in toonhoogte) die vingers van die bosaal af beweeg. Die balke aan die kante van die diagram stel die gebruiklike moontlikhede vir beginners se kleefbandjies voor, by die 1ste, hoë 2de, 3de en 4de vinger. ==== Posisies ==== Die plasing van die linkerhand op die toets word deur "posisies" gekenmerk. Die eerste posisie, waar die meeste beginners begin (hoewel sommige metodes in die derde posisie begin), is die posisie wat die meeste in strykmusiek gebruik word. Musiek wat vir beginnende jeugorkeste gekomponeer is, is dikwels meestal in die eerste posisie. Die laagste noot wat in hierdie posisie in standaardstemming beskikbaar is, is 'n los G₃; die hoogste noot in die eerste posisie word met die vierde vinger op die E-snaar gespeel en klink as B₅. Deur die hand op die hals op te skuif, neem die eerste vinger die plek van die tweede vinger in, wat die speler in die ''tweede posisie'' bring. Deur die eerste vinger die eerste-posisie-plek van die derde vinger te laat inneem, kom die speler in die ''derde posisie'', en so voorts. 'n Verandering van posisie, met die gepaardgaande beweging van die hand, word 'n ''posisiewisseling'' genoem, en doeltreffende posisiewisselings met behoud van suiwer intonasie en 'n gladde legato (verbonde) klank is 'n sleutelelement van die tegniek op alle vlakke. Dikwels word 'n "gidsvinger" gebruik: die laaste vinger wat 'n noot in die ou posisie gespeel het, raak tydens die wisseling voortdurend liggies aan die snaar om op sy korrekte plek in die nuwe posisie uit te kom. In elementêre wisselingsoefeninge word die "gidsvinger" dikwels hoorbaar gemaak terwyl dit op of af langs die snaar gly, sodat die speler die korrekte plasing op die gehoor kan vaslê. Buite hierdie oefeninge behoort dit selde hoorbaar te wees (tensy die speler bewustelik 'n portamento-effek om uitdrukkingsredes toepas). Tydens 'n wisseling in lae posisies beweeg die duim van die linkerhand op of af langs die hals van die instrument om in dieselfde posisie relatief tot die vingers te bly (hoewel die beweging van die duim effens voor of effens na die beweging van die vingers kan plaasvind). In sulke posisies word die duim dikwels as 'n "anker" beskou waarvan die plek bepaal in watter posisie die speler is. In baie hoë posisies kan die duim nie met die vingers meebeweeg nie, omdat die klankkas van die instrument in die pad kom. In plaas daarvan beweeg die duim om die hals van die instrument om by die punt te sit waar die hals die regterronding van die klankkas ontmoet, en bly daar terwyl die vingers tussen die hoë posisies beweeg. 'n Noot wat buite die normale omvang van 'n posisie gespeel word, sonder wisseling, word 'n ''strekking'' genoem. In die derde posisie op die A-snaar sit die hand byvoorbeeld natuurlik met die eerste vinger op D en die vierde op G of G♯. Om die eerste vinger terug na 'n C♯ te strek, of die vierde vinger op na 'n A, vorm 'n strekking. Strekkings word algemeen gebruik waar een of twee note effens buite 'n andersins stewige posisie lê, en het die voordeel dat hulle minder opvallend is as 'n wisseling of 'n snaaroorgang. Die laagste posisie op die viool word die "halwe posisie" genoem. In hierdie posisie is die eerste vinger op 'n "lae eerste-posisie"-noot, byvoorbeeld B♭ op die A-snaar, en die vierde vinger in 'n afwaartse strekking vanaf sy gewone posisie, byvoorbeeld D op die A-snaar, met die ander twee vingers na behoefte tussenin geplaas. Aangesien die posisie van die duim in die "halwe posisie" tipies dieselfde is as in die eerste posisie, kan dit beter as 'n agterwaartse strekking van die hele hand as as 'n egte posisie beskou word. Die bogrens van die viool se omvang word grootliks deur die vaardigheid van die speler bepaal, wat maklik meer as twee oktawe op 'n enkele snaar en vier oktawe op die instrument as geheel kan speel. Posisiename word meestal vir die laer posisies en in metodeboeke en etudes gebruik; om dié rede hoor 'n mens selde verwysings na iets hoër as die sewende posisie. Die hoogste posisie is prakties gesproke die 13de. Baie hoë posisies is om twee redes 'n besondere tegniese uitdaging. Eerstens word die verskil in ligging van die verskillende note in hoë posisies veel kleiner, wat die note moeiliker maak om te vind en in sommige gevalle op die gehoor te onderskei. Tweedens is die veel korter klinkende lengte van die snaar in baie hoë posisies 'n uitdaging vir die regterarm en die strykstok om die instrument doeltreffend te laat klink. Hoe fyner (en duurder) 'n instrument, hoe beter kan dit 'n goeie toon tot bo aan die toets, by die hoogste toonhoogtes op die E-snaar, volhou. Alle note (behalwe dié onder die los D) kan op meer as een snaar gespeel word. Dit is 'n standaardontwerpkenmerk van snaarinstrumente, wat egter van die klavier verskil, wat vir elk van sy 88 note net een plek het. Die noot van die los A op die viool kan byvoorbeeld as die los A gespeel word, of op die D-snaar (in die eerste tot vierde posisie) of selfs op die G-snaar (baie hoog op, in die sesde tot negende posisie). Elke snaar het 'n ander [[toonkleur]], vanweë die verskillende gewigte (diktes) van die snare en die resonansies van ander los snare. Die G-snaar word byvoorbeeld dikwels beskou as 'n baie volle, klankryke klank te hê wat besonder gepas is vir laat-Romantiese musiek. Dit word dikwels in die musiek aangedui met die merk ''sul G'' of ''IV'' ('n Romeinse syfer wat aandui dat op die vierde snaar gespeel moet word; volgens konvensie word die snare van die dunste, hoogste (I) tot die laagste (IV) genommer). Selfs sonder uitdruklike aanwysings in die partituur sal 'n gevorderde violis na eie oordeel en artistieke aanvoeling kies op watter snaar bepaalde note of passasies gespeel word. Wanneer 'n passasie op 'n lae snaar en in 'n hoër posisie gespeel word, hoewel dit op 'n hoër snaar gemakliker gespeel sou kon word, dien dit ook om 'n besondere klankkleur voort te bring. ==== Los snare ==== As 'n snaar gestryk of getokkel word sonder dat 'n vinger dit gryp, word dit 'n ''los snaar'' genoem. Dit gee 'n ander klank as 'n gegrypte snaar, aangesien die snaar by die bosaal vryer tril as onder 'n vinger. Verder is dit onmoontlik om vibrato ten volle op 'n los snaar te gebruik (hoewel 'n gedeeltelike effek verkry kan word deur 'n noot 'n oktaaf hoër op 'n aangrensende snaar te gryp en dié te laat vibreer, wat 'n element van vibrato in die botone inbring). In die klassieke tradisie gebruik violiste dikwels 'n snaaroorgang of posisiewisseling om die verandering van toonkleur wat 'n los snaar meebring, te vermy, tensy die komponis dit aandui. Dit geld veral vir die los E, wat dikwels as hard van klank beskou word. Daar is egter ook situasies waar 'n los snaar spesifiek vir artistieke effek gekies kan word. Dit kom voor in klassieke musiek wat die bourdon van 'n [[orrel]] naboots (soos J.S. Bach in sy Partita in E vir soloviool bereik het), in ''fiddle''-musiek (byvoorbeeld ''Hoedown'') of waar stappe om die los snaar te vermy musikaal onvanpas is (byvoorbeeld in Barokmusiek, waar posisiewisselings minder gebruiklik was). In vinnige passasies van toonlere of arpeggio's kan 'n los E-snaar eenvoudig gerieflikheidshalwe gebruik word as die noot nie tyd het om uit te klink en 'n harde toonkleur te ontwikkel nie. In volksmusiek, ''fiddle''-musiek en ander tradisionele musiekgenres word los snare algemeen om hul resonante toonkleur gebruik. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n gegrypte noot op 'n aangrensende snaar te speel, lewer 'n [[doedelsak]]agtige bourdon, wat komponiste dikwels ter nabootsing van volksmusiek gebruik. Soms is die twee note identies (byvoorbeeld 'n gegrypte A op die D-snaar teen die los A-snaar), wat 'n klinkende soort ''fiddle''-klank gee. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n identiese gegrypte noot te speel, kan ook vereis word wanneer meer volume nodig is, veral in orkesspel. Sommige klassieke vioolpartye het note waarvoor die komponis die violis vra om 'n los snaar te speel, weens die spesifieke klankkarakter wat 'n los snaar skep. ==== Dubbelgrepe, akkoorde en bourdons ==== 'n Dubbelgreep is wanneer twee afsonderlike snare deur die vingers gegryp en gelyktydig gestryk word, wat twee deurlopende tone voortbring (tipiese intervalle sluit tertse, kwarte, kwinte, sekstes en oktawe in). Dubbelgrepe kan in enige posisie aangedui word, hoewel die wydste interval wat natuurlik in een posisie as dubbelgreep gespeel kan word, 'n oktaaf is (met die wysvinger op die laer snaar en die pinkie op die hoër snaar). Nietemin word in gevorderde repertoire soms dubbelgrepe van desiemes of selfs meer vereis, wat 'n gestrekte linkerhandposisie met uitgestrekte vingers tot gevolg het. Die term "dubbelgreep" word dikwels ook gebruik vir die laat klink van 'n los snaar saam met 'n gegrypte noot, hoewel net een vinger 'n snaar gryp. Met die tegniek van die dubbelgreep kan dus tweestemmig gespeel word. Waar drie of vier gelyktydige note aangedui word, "verdeel" die violis gewoonlik die akkoord: drie- of vierstemmige akkoorde word normaalweg gearpeggieer, deur die onderste een of twee note eerste te speel en onmiddellik na die boonste een of twee note voort te gaan, waarby die natuurlike resonansie van die instrument 'n effek voortbring soortgelyk aan asof al vier note gelyktydig geklink het. In sommige omstandighede is 'n "drievoudige greep" moontlik, waar drie note oor drie snare gelyktydig klink. Die strykstok raak nie van nature drie snare tegelyk nie, maar met voldoende stoksnelheid en druk, wanneer die violis 'n drienoot-akkoord "breek", kan die stokhare tydelik oor drie snare gebuig word sodat elkeen gelyktydig klink. Dit word met 'n swaar streek bereik, tipies naby die slof en met die stok op 'n sekere afstand van die kam, en bring 'n harde, aggressiewe toon voort. Dit is so moontlik om drienoot-akkoorde van kort duur, ook verskeie ná mekaar, sonder arpeggio te speel, sodat daar werklik drie stemme gelyktydig klink. Vierstemmige spel sonder arpeggio kan net met 'n spesiaal gekonstrueerde ronde strykstok verwesenlik word. Dubbelgrepe in die orkes word soms ''divisi'' gemerk en tussen die spelers verdeel, sodat een deel van die musikante die laer noot en 'n ander deel die hoër noot speel. Dubbelgrepe (en ''divisi'') kom algemeen in orkesrepertoire voor wanneer die viole begeleiding speel en 'n ander instrument of groep die melodie speel. In sommige genres van die historiese uitvoeringspraktyk (gewoonlik van Barokmusiek en vroeër) word nóg verdeelde akkoorde nóg drievoudige grepe as gepas beskou; sommige violiste arpeggieer alle akkoorde (insluitend gewone dubbelgrepe) deur al die note of die meeste daarvan afsonderlik te speel asof hulle as 'n gebonde figuur geskryf is. Met die ontwikkeling van moderne viole het drievoudige grepe egter natuurliker geword, omdat die kam minder gekrom is. In sommige musiekstyle kan 'n aangehoue bourdon op 'n los snaar gespeel word tydens 'n passasie wat hoofsaaklik op 'n aangrensende snaar geskryf is, om 'n basiese begeleiding te bied. Dit kom meer in volkstradisies as in die klassieke musiek voor. ==== Vibrato ==== [[Lêer:MHVC-KyokoYonemoto-PaganiniCaprice24.ogv|duimnael|Kyoko Yonemoto speel [[Niccolò Paganini|Paganini]] se Caprice nr. 24 op 'n viool]] [[Lêer:Peter Bissing.png|duimnael|regs|Petrowitsch Bissing was 'n onderwyser in vibratometodiek op die viool<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-EqAAAAYAAJ&q=PETROWITCH+BISSING&pg=RA2-PA52|publisher=Jacobs' Band Monthly, Volume 4|page=52|year=1919|access-date=16 November 2012|title=The Violin|first=Louis|last=Eaton}}</ref> en het 'n boek met die titel ''Cultivation of the Violin Vibrato Tone'' gepubliseer.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IwhLMgEACAAJ|title=Cultivation of the Violin Vibrato Tone|first=Petrowitsch|last=Bissing|publisher=Central States Music Publishing Company|access-date=16 November 2012}}</ref>]] Vibrato is 'n tegniek van die linkerhand en -arm waarby die toonhoogte van 'n noot subtiel in 'n polsende ritme wissel. Hoewel verskillende dele van die hand of arm by die beweging betrokke kan wees, is die resultaat 'n beweging van die vingerpunt wat 'n geringe verandering in die trillende snaarlengte meebring, wat 'n golwing in die toonhoogte veroorsaak. Die meeste violiste ossilleer onder die noot, dit wil sê laer in toonhoogte as die eintlike noot, wanneer hulle vibrato gebruik, omdat geglo word dat die waarneming die hoogste toonhoogte in 'n wisselende klank bevoordeel.<ref>{{Cite book|title=String Builder, Book 3: Teacher's Manual |last=Applebaum |first=Samuel |year=1957 |publisher=Alfred Publishing |location=New York |isbn=978-0-7579-3056-0 |page=4 }}. "Now we will discipline the shaking of the left hand in the following manner: Shake the wrist slowly and evenly in 8th notes. Start from the original position and for the second 8th note the wrist is to move backward (toward the scroll). Do this in triplets, dotted 8ths and 16ths, and 16th notes. A week or two later, the vibrato may be started on the Violin. ... The procedure will be as follows: 1. Roll the finger tip from this upright position on the note, to slightly below the pitch of this note."</ref> Vibrato doen min of niks om 'n onsuiwer noot te verbloem; met ander woorde, verkeerd toegepaste vibrato is 'n slegte plaasvervanger vir goeie intonasie. Toonlere en ander oefeninge wat op intonasie gerig is, word tipies sonder vibrato gespeel om die werk makliker en doeltreffender te maak. Musiekstudente word dikwels geleer dat vibrato veronderstel word tensy dit anders in die musiek aangedui is. Dit kan 'n struikelblok wees vir 'n klassiek opgeleide violis wat in 'n styl wil speel wat min of geen vibrato gebruik, soos Barokmusiek in historiese styl en baie tradisionele ''fiddle''-style. Vibrato kan deur 'n gepaste kombinasie van vinger-, pols- en armbewegings voortgebring word. Deur die vingerpunt van die grypende vinger liggies heen en weer te rol, ontstaan vingervibrato. Een metode, ''handvibrato'' (of ''polsvibrato''), behels dat die hand by die pols heen en weer gekantel word om die ossillasie te bewerkstellig. 'n Ander metode, ''armvibrato'', moduleer die toonhoogte deur beweging van die hele onderarm by die elmboog met 'n vaste pols. 'n Kombinasie van hierdie tegnieke stel 'n speler in staat om 'n groot verskeidenheid klankeffekte voort te bring. Die "wanneer", "waarvoor" en "hoeveel" van vibrato is artistieke kwessies van styl en smaak, waarby verskillende onderwysers, musiekskole en musiekstyle verskillende vibratostyle verkies. Oordrewe vibrato kan byvoorbeeld hinderlik word. Akoesties gesproke het die interessantheid wat vibrato aan die klank toevoeg te doen met die manier waarop die mengsel van botone<ref>{{Cite web|url=http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207150243/http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |url-status=dead |archive-date=7 Februarie 2010 |title=The psychoacoustic secret of vibrato |first=Martin |last=Schleske |access-date=11 Februarie 2010 |quote=Accordingly, the sound level of each harmonic will have a periodically fluctuating value due to the vibrato.}}</ref> (of toonkleur) en die rigtingpatroon van die klankuitstraling met veranderinge in toonhoogte verander. Deur die klank ritmies na verskillende dele van die vertrek te "rig",<ref>{{Cite web | last=Curtin | first=Joseph | title=Weinreich and Directional Tone Colour | url=http://www.josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | date=April 2000 | work=Strad Magazine | access-date=23 Mei 2009 | quote=In the case of string instruments, however, not only are they strongly directional, but the pattern of their directionality changes very rapidly with frequency. If you think of that pattern at a given frequency as beacons of sound, like the quills of a porcupine, then even the slight changes in pitch created by vibrato can cause those quills to be continually undulating. | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062722/http://josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | archive-date=29 Mei 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://knutsacoustics.com/files/weinreich,-g.-directional-tone-color-jasa-1997.pdf |title=Directional tone color |last=Weinreich |first=Gabriel |date=16 Desember 1996 |publisher=Acoustical Society of America |quote=The effect can be visualized in terms of a number of highly directional sound beacons, all of which the vibrato causes to undulate back and forth in a coherent and highly organized fashion. It is obvious that such a phenomenon will help immensely in fusing sounds of the differently directed partials into a single auditory stream; one may even speculate that it is a reason why vibrato is used so universally by violinists—as compared to wind players, from the sound of whose instruments directional tone color is generally absent.}}</ref> voeg vibrato 'n "glans" of "lewendigheid" by die klank van 'n goed geboude viool. Vibrato word grootliks aan die oordeel van die violis oorgelaat. Verskillende soorte vibrato bring verskillende stemminge in 'n stuk, en die wisselende grade en style van vibrato is dikwels kenmerke wat by bekende violiste uitstaan. ==== Vibratotriller ==== 'n Vibrato-agtige beweging kan soms gebruik word om 'n vinnige [[triller]]effek te skep. Om hierdie effek uit te voer, word die vinger bo die vinger wat die noot gryp, net effens van die snaar af geplaas (stewig teen die grypende vinger gedruk) en 'n vibratobeweging uitgevoer. Die tweede vinger raak met elke ossillasie liggies aan die snaar bo die laer vinger, sodat die toonhoogte ossilleer op 'n manier wat soos 'n mengsel van wye vibrato en 'n baie vinnige triller klink. Dit gee 'n minder duidelike oorgang tussen die hoër en die laer noot en word gewoonlik as interpretatiewe keuse toegepas. Hierdie trillertegniek werk net goed vir halftoontrillers of trillers in hoë posisies (waar die afstand tussen die note kleiner is), aangesien dit vereis dat die trillende vinger en die vinger daaronder aan mekaar raak, wat die afstand wat getrill kan word, beperk. In baie hoë posisies, waar die trilafstand kleiner as die breedte van die vinger is, kan 'n vibratotriller die enigste opsie vir trillereffekte wees. ==== Flageolettone ==== [[Lêer:Violin sounds and techniques.ogg|duimnael|regs|Vioolklanke en -tegnieke: los snare (arco en pizzicato); A-majeur-toonleer (arco en pizzicato); begin van 'n A-majeur-toonleer met vibrato; A-majeur-toonleer col legno gespeel; natuurlike flageolettone van 'n A, E en 'n A; kunsmatige flageolet van A₇; flageolet-glissando op die A-snaar]] Deur die snaar liggies met 'n vingerpunt by 'n [[nodus (fisika)|nodus]] aan te raak, sonder om die snaar heeltemal vas te druk, en die snaar dan te tokkel of te stryk, ontstaan flageolettone (harmonieke of botone). In plaas van die normale toon klink 'n hoër noot. Daardeur word die grondfrekwensie gedemp en tril net die ooreenstemmende botone (byvoorbeeld die dubbele of drievoudige frekwensie wanneer die vinger by die helfte of by 'n derde van die snaarlengte geplaas word). Daar ontstaan fluitagtige tone. Elke nodus lê by 'n heeltallige deling van die snaar, byvoorbeeld halfpad of 'n derde langs die lengte van die snaar. 'n Instrument wat goed reageer, laat talle moontlike flageoletnodusse langs die lengte van die snaar klink. Flageolettone word in die musiek óf met 'n sirkeltjie bo die noot wat die toonhoogte van die flageolet bepaal, óf met ruitvormige nootkoppe aangedui. Daar is twee soorte: ''natuurlike flageolettone'' en ''kunsmatige flageolettone'' (ook ''valse flageolettone'' genoem). Natuurlike flageolettone word op 'n los snaar gespeel. Die toonhoogte van die los snaar wanneer dit getokkel of gestryk word, word die grondfrekwensie genoem. Flageolettone word ook ''botone'' of ''deeltone'' genoem. Hulle kom voor by heeltallige veelvoude van die grondtoon, wat die eerste harmoniek genoem word. Die tweede harmoniek is die eerste botoon (die oktaaf bo die los snaar), die derde harmoniek is die tweede botoon, en so voorts. Die tweede harmoniek lê in die middel van die snaar en klink 'n oktaaf hoër as die toonhoogte van die snaar. Die derde harmoniek verdeel die snaar in derdes en klink 'n oktaaf en 'n kwint bo die grondtoon, en die vierde harmoniek verdeel die snaar in kwarte en klink twee oktawe bo die eerste. Die klank van die tweede harmoniek is die helderste van almal, omdat dit 'n gemeenskaplike nodus met al die daaropvolgende ewe harmonieke (4de, 6de, ens.) het. Die derde en die daaropvolgende onewe harmonieke is moeiliker om te speel, omdat hulle die snaar in 'n onewe aantal trillende dele verdeel en nie so baie nodusse met ander harmonieke deel nie. Kunsmatige flageolettone is moeiliker om voort te bring as natuurlike, aangesien hulle behels dat die snaar gegryp én 'n flageolet op die gegrypte noot gespeel word. Met die ''oktaafraam'' (die normale afstand tussen die eerste en die vierde vinger in enige gegewe posisie) en die vierde vinger wat die snaar 'n kwart bo die gegrypte noot net aanraak, ontstaan die vierde harmoniek, twee oktawe bo die gegrypte noot. Vingerplasing en -druk, asook stoksnelheid, -druk en kontakpunt, is almal wesenlik om die gewenste flageolet te laat klink. Boonop moet in passasies met verskillende note as valse flageolettone die afstand tussen die grypende vinger en die flageoletvinger voortdurend verander, aangesien die afstand tussen die note oor die lengte van die snaar verander. Die ''flageoletvinger'' kan die snaar ook 'n groot terts bo die vasgedrukte noot aanraak (die vyfde harmoniek), of 'n kwint hoër ('n derde harmoniek). Hierdie flageolettone word minder algemeen gebruik; in die geval van die groot terts moet sowel die gegrypte noot as die aangeraakte noot effens hoog gespeel word, anders spreek die flageolet nie so geredelik aan nie. In die geval van die kwint is die strekking groter as wat vir baie violiste gemaklik is. In die algemene repertoire word breuke kleiner as 'n sesde nie gebruik nie. Verdelings tot 'n agtste word egter soms gebruik, en met 'n goeie instrument en 'n vaardige speler is verdelings so klein as 'n twaalfde moontlik. Daar is 'n paar boeke wat uitsluitlik aan die studie van vioolflageolettone gewy is. Twee omvattende werke is Henryk Heller se sewedelige ''Theory of Harmonics'', in 1928 deur Simrock gepubliseer, en Michelangelo Abbado se vyfdelige ''Tecnica dei suoni armonici'', in 1934 deur Ricordi gepubliseer. Uitgebreide passasies in kunsmatige flageolettone kom in die virtuose vioolliteratuur voor, veral van die 19de en vroeë 20ste eeu. Twee opvallende voorbeelde hiervan is 'n hele gedeelte van Vittorio Monti se ''Csárdás'' en 'n passasie omtrent in die middel van die derde deel van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Vioolkonsert. 'n Gedeelte van die derde deel van Paganini se Vioolkonsert nr. 1 bestaan uit dubbelgreeptertse in flageolettone. Wanneer snare verslyt, vuil en oud is, is die flageolettone moontlik nie meer suiwer in toonhoogte nie. Om dié rede vervang violiste hul snare gereeld. === Regterhand en klankkleur === Die snare kan laat klink word deur die hare van die strykstok, wat in die regterhand gehou word, daaroor te trek (''arco'') of deur hulle te tokkel (''pizzicato''), meestal met die regterhand. In sommige gevalle tokkel die violis snare met die linkerhand. Dit word gedoen om oorgange van pizzicato na arco te vergemaklik, en dit word ook in sommige virtuose vertoonstukke gebruik. Linkerhand-pizzicato word gewoonlik op los snare gedoen. Pizzicato word op al die instrumente van die vioolfamilie gebruik; die sistematiese studie van gevorderde pizzicatotegnieke is egter die verste ontwikkel in die jazzkontrabas, 'n styl waarin die instrument byna uitsluitlik getokkel word. Die regterarm, -hand en strykstok en die stoksnelheid is verantwoordelik vir toonkwaliteit, [[ritme]], [[dinamika (musiek)|dinamika]], artikulasie en die meeste (maar nie alle) veranderinge in [[toonkleur]]. Die speler trek die strykstok oor die snaar, wat die snaar laat tril en 'n aangehoue toon voortbring. Die natuurlike tekstuur van die perdehaar en die klewerigheid van die hars help die stok om die snaar te "gryp", en wanneer die stok oor die snaar getrek word, laat dit die snaar 'n toon klink. Stryk kan gebruik word om lang aangehoue note of melodieë voort te bring. In 'n strykersgroep kan 'n noot eindeloos volgehou lyk as die spelers in die groep op verskillende tye van strykrigting verander. Die strykstok kan ook gebruik word om kort, skerp nootjies te speel, soos herhaalde note, toonlere en arpeggio's, wat in baie musiekstyle 'n stuwende ritme verskaf. ==== Stryktegnieke ==== Die wesenlikste deel van die stryktegniek is die greep van die strykstok. Gewoonlik is die duim gebuig in die klein ruimte tussen die slof en die omwikkeling van die stok. Die ander vingers is ietwat eweredig oor die bokant van die stok verspreid. Die pinkie is gekrul, met die vingerpunt op die hout naas die skroef. Die viool bring harder note voort met groter stoksnelheid of meer gewig op die snaar. Die twee metodes is nie gelykwaardig nie, omdat hulle verskillende toonkleure voortbring; om op die snaar af te druk, is geneig om 'n harder, intenser klank te gee. 'n Harder klank kan ook verkry word deur die stok nader aan die kam te plaas. Die kontakpunt waar die stok die snaar kruis, beïnvloed ook die toonkleur. Om naby die kam te speel (''sul ponticello'') gee 'n intenser klank as gewoonlik en beklemtoon die hoër harmonieke, terwyl om met die stok oor die einde van die toets te speel (''sul tasto'') 'n delikate, eteriese klank gee wat die [[grondtoon]] beklemtoon. Shinichi Suzuki het die kontakpunt die "[[Fritz Kreisler|Kreisler]]-snelweg" genoem; 'n mens kan die verskillende kontakpunte as "bane" op die snelweg beskou. Die klankkleur kan dus deur die manier van stokvoering verreikend beïnvloed word: deur die mees uiteenlopende stryksnelhede by 'n baie veranderlike stokdruk, maar ook deur die plek van die stryk (nader aan die kam of nader aan die toets). Verskillende maniere van aanslag met die strykstok bring verskillende artikulasies voort. Daar is baie stryktegnieke wat elke speelstyl moontlik maak. Baie onderwysers, spelers en orkeste bestee baie tyd aan die ontwikkeling van tegnieke en die skep van 'n eenvormige tegniek binne die groep. Hierdie tegnieke sluit in legato-stryk ('n gladde, verbonde, aangehoue klank wat vir melodieë geskik is), ''collé'' en 'n verskeidenheid strykwyses wat korter note voortbring, waaronder ricochet, ''sautillé'', ''martelé'', ''spiccato'' en staccato. ==== Pizzicato ==== 'n Noot wat in die geskrewe musiek ''pizz.'' (afkorting vir ''pizzicato'') gemerk is, moet gespeel word deur die snaar met 'n vinger van die regterhand te tokkel in plaas van te stryk. (Die wysvinger word hier die meeste gebruik.) Soms word in orkespartye of virtuose solomusiek waar die stokhand besig is (of vir vertoon-effek) ''linkerhand-pizzicato'' aangedui met 'n + (plusteken) onder of bo die noot. By linkerhand-pizzicato word twee vingers op die snaar geplaas; die een (gewoonlik die wys- of middelvinger) word op die korrekte noot geplaas, en die ander (gewoonlik die ring- of pinkvinger) bo die noot. Die hoër vinger tokkel dan die snaar terwyl die laer een bly lê, wat die korrekte toonhoogte voortbring. Deur die krag van die tokkel te vergroot, kan die volume van die noot verhoog word. Pizzicato word in orkeswerke en in solo-vertoonstukke gebruik. In orkespartye moet violiste dikwels baie vinnig van arco na pizzicato oorskakel, en omgekeerd. ==== Col legno ==== 'n Aanduiding ''col legno'' ([[Italiaans]] vir "met die hout") in die geskrewe musiek vereis dat die snaar of snare met die stok van die strykstok geslaan word in plaas van dat die hare van die stok oor die snare getrek word. Hierdie stryktegniek word betreklik selde gebruik en lewer 'n gedempte, perkussiewe klank. Die spookagtige kwaliteit van 'n vioolgroep wat ''col legno'' speel, word in sommige simfoniese stukke benut, veral in die "Heksedans" van die laaste deel van [[Hector Berlioz]] se ''Symphonie fantastique''. Saint-Saëns se simfoniese gedig ''Danse macabre'' laat die strykersgroep die ''col legno''-tegniek gebruik om die klank van dansende geraamtes na te boots. "Mars" uit Gustav Holst se ''The Planets'' gebruik ''col legno'' om 'n herhaalde ritme in 5/4-tydmaat te speel. [[Benjamin Britten]] se ''The Young Person's Guide to the Orchestra'' vereis dit in die "[[slaginstrument|Perkussie]]"-variasie. [[Dmitri Sjostakowitsj]] gebruik dit in sy Veertiende Simfonie in die deel "In die Santé-gevangenis". Sommige violiste maak egter beswaar teen hierdie speelwyse, omdat dit die afwerking kan beskadig en die waarde van 'n goeie strykstok kan verminder, maar die meeste van hulle maak 'n kompromie deur minstens vir die duur van die betrokke passasie 'n goedkoop strykstok te gebruik. ==== Détaché, martelé en tremolo ==== ''Détaché'' is 'n gladde en egalige streek waarby die stoksnelheid en -gewig van die begin van die streek tot die einde dieselfde bly.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Simon|date=1999|title=Detache|journal=Strad|volume=110|pages=638|via=Music Index}}</ref> ''Martelé'', letterlik "gehamer", is 'n sterk geaksentueerde effek wat voortgebring word deur elke streek kragtig en plotseling los te laat. Martelé kan in enige deel van die stok gespeel word en word in die geskrewe musiek soms met 'n pylpunt aangedui. Tremolo is die baie vinnige herhaling (tipies van 'n enkele noot, maar soms van meer note), gewoonlik by die punt van die stok gespeel. Tremolo word met drie kort, skuins strepies deur die steel van die noot aangedui en word dikwels as klankeffek in orkesmusiek gebruik, veral in die Romantiese tydperk (1800–1910) en in operamusiek. ==== Demper ==== [[Lêer:Two mutes.jpg|duimnael|links|'n Geïmproviseerde wasgoedpen-demper en 'n rubber-oefendemper]] Deur 'n klein toestelletjie van metaal, rubber, leer of hout, 'n ''demper'' of ''sordino'', op die kam van die viool te plaas of daarteen aan te skuif (na gelang van die konstruksie), verkry 'n mens 'n sagter, ronder toon met minder hoorbare botone; die klank van 'n hele orkesstrykersgroep wat met dempers speel, het 'n gedempte karakter. Die demper verminder die trillingsamplitude van die kam en beperk sy eiefrekwensie; die gebruikte materiaal en die massa van die demper bepaal in watter mate die verskeidenheid klankkleure en die volume van die viool verminder word. Die resultaat is 'n gewild verminderde toon wat as "nasaal" of "gesluier" beskryf word. Die demper verander dus sowel die volume as die toonkleur van 'n viool. Die konvensionele Italiaanse aanduidings vir die gebruik van die demper is ''con sord.'' of ''con sordino'' ("met demper"), ''senza sord.'' ("sonder demper") en ''via sord.'' ("demper af"). Groter dempers van metaal, rubber of hout is algemeen beskikbaar en staan as ''oefendempers'' of ''hoteldempers'' bekend. Sulke dempers word gewoonlik nie by uitvoerings gebruik nie, maar om die klank van die viool in oefenruimtes soos hotelkamers te smoor. (Vir oefendoeleindes is daar ook die stomme viool, 'n viool sonder klankkas.) Sommige komponiste het oefendempers vir 'n spesiale effek gebruik, byvoorbeeld [[Luciano Berio]] aan die einde van sy ''Sequenza VIII'' vir soloviool. === Dinamika === By die linkeroor van die violis bereik die viool in ''ff'' ([[dinamika (musiek)|fortissimo]]) piekwaardes van meer as 110&nbsp;dB.<ref>''Safe and Sound''. Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin. Dortmund 2010, p. 24.</ref> Die dinamiese omvang van die instrument is redelik gebalanseerd. Op 6,5&nbsp;meter afstand is die klankpeil in ''pp'' ongeveer 43–45&nbsp;dB, terwyl in ''ff'' op dieselfde afstand ongeveer 73–80&nbsp;dB bereik word. === Toonsoorte === Nie alle toonsoorte is op die viool ewe goed uitvoerbaar nie. Toonsoorte waarin dikwels los snare gestryk word, is betreklik maklik om te speel. Die toonsoort beïnvloed ook die klank. In die Duitse uitgawe van die instrumentasieleer van [[Hector Berlioz]], deur [[Richard Strauss]] bewerk, staan daaroor: "Die viole skitter en speel gemakliker in die toonsoorte wat hulle die gebruik van die los snare toelaat."<ref name="Berlioz/Strauss"/> Berlioz het die toekenning van moeilikheidsgrade en klankkwaliteite aan toonsoorte wat op die viool gespeel word, tot die uiterste gevoer deur vir elke afsonderlike toonsoort aanduidings te probeer gee. In sy tabelle van 19 majeur- en 19 mineurtoonsoorte staan byvoorbeeld dat As-majeur "nie baie moeilik" is om te speel nie en "sag, gesluier, baie edel" klink; e-mineur is "maklik" om te speel en klink "skreeuend, gewoon". Sommige toonsoorte het Berlioz "byna onuitvoerbaar" genoem, enkeles selfs "onuitvoerbaar".<ref name="Berlioz/Strauss">[[Hector Berlioz]]: ''Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes.'' Schonenberger, Parys 1844, hier p. 33, [https://archive.org/details/grandtraitdins1843berl archive.org].<br />Duitse uitgawe: ''Instrumentationslehre von Hector Berlioz. Ergänzt und revidiert von Richard Strauss.'' Twee bande. Edition Peters, Leipzig 1905; hier band 1, pp. 61 e.v., [https://archive.org/details/instrumentations01berl archive.org].</ref> == Pedagogiek == Vioolspel kan reeds op 'n baie vroeë kinderleeftyd aangeleer word. Pedagoë is van mening dat 'n so vroeg moontlike begin, ongeveer op die ouderdom van drie tot ses jaar, in beginsel voordelig en vir 'n suksesvolle loopbaan sterk aan te beveel is. Daarom bestaan daar talle "kindervriendelike" vioolmetodes. 'n So vroeg moontlike begin met vioolspel is 'n vaste bestanddeel van die Suzuki-metode, genoem na sy ontwikkelaar Shinichi Suzuki. Vir die vroeë begin met klein hande en kort arms bestaan daar aangepaste instrumente in breukgroottes (sien [[#Groottes|Groottes]]). As 'n belangrike pedagogiese werk geld [[Leopold Mozart]] se ''Versuch einer gründlichen Violinschule'' van 1756. Mozart se vioolmetode is een van die belangrike bronne vir die studie van die historiese uitvoeringspraktyk. Nog vroeëre leerwerke stam uit die Baroktyd; so het Daniel Merck, Michel Corrette en Francesco Geminiani hulle vir die vioolpedagogiek verdienstelik gemaak. Giuseppe Tartini het in sy ''L'arte dell'arco'', wat 50 etudes bevat, die eerste leerwerk oor die stokvoering geskryf. Georg Philipp Telemann het vir sy leerlinge die "Metodiese sonates" geskep, waarin die stadige dele boonop met barokke versiering uitgeskryf is. Moderner en sistematiese leerwerke het in die vroeë 19de eeu in Frankryk ontstaan, na die stigting van die Paryse Konservatorium. Enkele vooraanstaande outeurs van sulke werke is Pierre Rode, Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer, Charles-Auguste de Bériot, Jacques Féréol Mazas en in Duitsland Louis Spohr. In die 20ste eeu speel veral die publikasies van Carl Flesch en Ivan Galamian 'n uitstaande rol. == Gebruik in musiek == [[Lêer:PalacioReal Stradivarius1.jpg|duimnael|regs|Stradivari-viool in die Koninklike Paleis van Madrid]] Die viool is nou met die ontwikkeling van die Europese musiek van die nuwe tyd verbonde en is dienooreenkomstig ryk met literatuur bedeel. Hier kan net 'n kort oorsig van sy veelsydige take gegee word. === Klassieke musiek === [[Lêer:Telemann - 2violin Sonata 1-1.ogg|duimnael|regs|'n [[Sonate]] vir twee viole van die Barokkomponis Telemann. As 'n betreklik tipiese Barokvioolkomposisie sou dit oorspronklik waarskynlik met minder vibrato uitgevoer gewees het.]] [[Lêer:Meditation from Thais - Bomsori Kim.opus|duimnael|regs|Die ''Méditation'' uit Massenet se opera ''Thaïs''. Die baie legato-speelstyl, met oorvloedige gebruik van portamento, rubato en vibrato en van die hoër registers van die instrument, is tipies van die vioolspel in die laat-Romantiese tydperk.]] Sedert die [[Barok]] is die viool om verskeie redes een van die belangrikste van alle instrumente in die klassieke musiek. Die toon van die viool staan bo ander instrumente uit, wat dit geskik maak om 'n melodielyn te speel. In die hande van 'n goeie speler is die viool uiters behendig en kan dit vinnige en moeilike reekse note uitvoer. Bekende violiste sluit in [[Hilary Hahn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en, meer onlangs, TwoSet Violin en Chloe Chua. ==== Solo- en konsertwerke ==== Belangrike werke vir soloviool (sonder begeleiding) was daar in die Baroktyd by die vleet; genoem kan word die 16 Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber vir viool in [[scordatura]] en die ses Sonates en Partitas vir soloviool van [[Johann Sebastian Bach]]. Hier is veral met dubbelgrepe die moontlikheid ten volle benut om op een viool verskeie stemme te laat klink. In die Klassisisme en die Romantiek was hierdie genre (net soos solowerke vir ander instrumente, afgesien van [[klavier]] of [[orrel]]) minder verbreid, hoewel dit in die 24 Caprices van [[Niccolò Paganini]] 'n verdere hoogtepunt bereik het. In die 20ste eeu het dit met die Solosonate van [[Béla Bartók|Bartók]], werke van [[Igor Strawinski|Strawinski]] en veral [[Eugène Ysaÿe]] 'n nuwe verbreiding beleef. Die eerste [[concerto|instrumentale konserte]] het aanvanklik ontwikkel uit die tydelike na vore tree van die konsertmeester uit die Barokse strykorkes (sien ook concerto grosso). Gou het die eerste as sodanig verklaarde vioolkonserte ontstaan, soos dié van Giuseppe Torelli, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] of Bach. Al drie groot Weense Klassici het vioolkonserte geskryf, so ook die belangrike Romantiese meesters (Paganini, Louis Spohr, [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Antonín Dvořák|Dvořák]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], [[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], [[Henri Vieuxtemps|Vieuxtemps]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Max Bruch|Bruch]], [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]) en baie latere komponiste soos [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Edward Elgar|Elgar]], Korngold, Bartók, [[Benjamin Britten|Britten]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]], [[Alban Berg|Berg]], Strawinski, [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] en [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]]. Vanaf die einde van die 19de eeu is enkele werke vir soloviool met orkesbegeleiding gekomponeer wat formeel vryer was en hulle van die suiwer ''konsert''-genre wou onderskei, soos die ''Symphonie espagnole'' van Édouard Lalo, [[Maurice Ravel|Ravel]] se "sigeuner"-rapsodie ''Tzigane'', die ''Poème'' van [[Ernest Chausson|Chausson]] of ''The Lark Ascending'' van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]]. ==== Kamermusiek ==== Byna geen werk van die stryker- of gemengde kamermusiek kom sonder viool of viole klaar nie. Die belangrikste genres is die vioolsonate, die triosonate, die stryktrio, die klaviertrio, die [[strykkwartet]], die klavierkwartet, die strykkwintet en die stryksekstet. In baie van hierdie besettings het die viool die belangrikste melodiestem. Sy dikwels konsertante take laat dit daarby die spreekwoordelike "eerste viool" speel. 'n Strykkwartet het, soos die orkes, partye vir eerste en tweede viool, asook 'n altvioolparty en 'n basinstrument, soos die tjello of, selde, die kontrabas. ==== Orkes ==== [[Lêer:Maximilian Pilzer (IMSO pp09).jpg|duimnael|regs|Konsertmeester van die New Yorkse Filharmoniese Orkes (1917)]] Viole maak 'n groot deel van 'n [[simfonie-orkes|orkes]] uit en word gewoonlik in twee groepe verdeel, bekend as die eerste en die tweede viole. Sedert die Baroktyd is daar in die orkes (soos in die strykkwartet) twee verskillende vioolpartye, wat meestal ''koraal'' beset is, dit wil sê deur verskeie spelers. Komponiste ken die melodie dikwels aan die eerste viole toe, tipies 'n moeiliker party wat hoër posisies gebruik. Die tweede viole speel daarenteen harmonie, begeleidingspatrone of die melodie 'n oktaaf laer as die eerste viole. In 'n groot besette Romantiese [[simfonie]] speel in die algemeen 16 eerste en 14 tweede viole, soms meer. Albei groepe word gewoonlik deur een of meer stemleiers aan die voorste lessenaar gelei. Heel voor in die eerste vioolgroep sit die eerste konsertmeester, wat soms solo's moet speel en 'n besondere verantwoordelikheid vir die hele orkes draag. Die uitdrukking "die eerste viool speel", in die sin van "bepaal wat gedoen moet word", verwys na die konsertmeester van die klassieke orkesordening, wat as stemleier die toon vir die ander violiste aangegee het (net so "die tweede viool speel" in die sin van "jou na ander moet skik, 'n ondergeskikte rol speel"). === Dansmusiek === In samehang met die solistiese loopbaan van die viool in die hofmusiek van die 17de eeu het dit die toonaangewende instrument by die begeleiding van danse geword. Balletmeesters het viool gespeel en die dansmeesterviool (pochette) gebruik om geselskapsdanse in te studeer. Deur die opkoms van die burgerlike dans in die 18de eeu het baie dansorkeste ontstaan wat in die kern uit twee viole (met bas) bestaan het. Die eerste het die melodie gespeel, die tweede het ritmes en akkoorde bygevoeg. Nog op die hoogtepunt van die Weense dansmusiek in die tyd van die [[Biedermeier]], met Joseph Lanner of [[Johann Strauss I|Johann Strauss (vader)]], het hulle die kern van die dansorkeste gevorm, en baie danselemente het in die konsertmusiek weerklink. [[Johann Strauss II|Johann Strauss (seun)]] is nog as kapelmeester met sy viool afgebeeld, hoewel hy hom toenemend op dirigeer en komponeer toegespits het. === Volksmusiek === [[Lêer:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|duimnael|Die Sweedse volksvioolspeler Hins Anders Ersson, deur Anders Zorn geskilder, 1904]] [[Lêer:Fiddler from Hungary.jpg|duimnael|Vioolspeler uit Hongarye]] Soos baie ander instrumente wat in die klassieke musiek gebruik word, stam die viool van verre voorouers af wat vir volksmusiek gebruik is. Na 'n fase van intensiewe ontwikkeling in die laat [[Renaissance]], grootliks in Italië, het die viool (in volume, toon en behendigheid) soveel verbeter dat dit nie net 'n baie belangrike instrument in die kunsmusiek geword het nie, maar ook baie aantreklik vir volksmusikante was, en uiteindelik baie wyd verspreid geraak het, waar dit soms vroeëre strykinstrumente verdring het. Etnomusikoloë het sy wydverspreide gebruik in Europa, Asië en die Amerikas waargeneem. Wanneer die viool as volksinstrument gespeel word, word dit in Engels gewoonlik 'n ''fiddle'' genoem (hoewel die term ''fiddle'' informeel gebruik kan word ongeag die musiekgenre), en dit word onderskei van die historiese vedel, wat 'n voorloper van die viool is. Wêreldwyd is daar verskeie snaarinstrumente, soos die draailier en die Apache-viool, wat ook ''fiddles'' genoem word. Volksvioolmusiek verskil van die klassieke daarin dat die wysies algemeen as dansmusiek beskou word<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001|title=Fiddling|last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|date=2009|website=okhistory.org|access-date=9 Februarie 2018}}</ref> en dat verskeie tegnieke gebruik word, soos bourdons, "shuffles" en versierings wat eie aan bepaalde style is. In baie volksmusiektradisies word die wysies nie neergeskryf nie, maar deur opeenvolgende geslagte musikante gememoriseer en oorgedra<ref name="OKHistory" /> in wat as die mondelinge tradisie bekend staan. Baie ''old-time''-stukke vereis kruisstemming, dit wil sê ander stemminge as die standaard GDAE. Sommige spelers van Amerikaanse volksvioolstyle (soos bluegrass of ''old-time'') laat die bokant van hul kam tot 'n effens platter kromming sny, wat tegnieke soos die "double shuffle" minder veeleisend vir die stokarm maak, aangesien dit die bewegingsomvang verminder wat nodig is om tussen dubbelgrepe op verskillende snaarpare af te wissel. Volksvioolspelers wat snare met 'n soliede staalkern gebruik, verkies moontlik 'n stertstuk met fynstemmers op al vier snare in plaas van die enkele fynstemmer op die E-snaar wat baie klassieke spelers gebruik. Die viool is in talle variante 'n tipiese instrument van die tradisionele musiek in onder andere [[Ierland]], [[Wallis]] (''ffidil''), [[Skotland]], [[Frankryk]], die Alpelande, [[Noorweë]] ([[Hardangerviool]]), [[Swede]], [[Pole]] (''skrzypce podwiązane'' in plaas van die ''mazanki'' wat in die 19de eeu gebruik is), [[Hongarye]], [[Roemenië]] (''vioară''), [[Slowakye]] (''husle''), [[Litaue]] (''smuikas''), [[Estland]] (''viiul'') en [[Griekeland]] (''violi''). === Jazz === Die vroegste verwysings na jazzuitvoerings met die viool as solo-instrument is uit die eerste dekades van die 20ste eeu gedokumenteer. Joe Venuti, een van die eerste jazzvioliste, is bekend vir sy werk met die kitaarspeler Eddie Lang in die 1920's. Sedertdien was daar baie improviserende violiste, waaronder Stéphane Grappelli, Stuff Smith, Eddie South, Regina Carter, Johnny Frigo, John Blake, Adam Taubitz, Leroy Jenkins, Didier Lockwood en Jean-Luc Ponty. Hoewel hulle nie primêr jazzvioliste is nie, het Darol Anger en Mark O'Connor 'n groot deel van hul loopbane aan jazz gewy. Die Switsers-Kubaanse violis Yilian Cañizares meng jazz met Kubaanse musiek.<ref name="NZZ">{{Cite news |url= http://www.nzz.ch/zuerich/zuercher_kultur/die-gunst-der-goetter-1.18150997 |title = Die Sängerin und Geigerin Yilian Cañizares in Moods |newspaper=Neue Zürcher Zeitung | date = 16 September 2013 | access-date = 12 Junie 2015}}</ref> Viole kom ook voor in ensembles wat orkesagtergrond vir baie jazzopnames verskaf. In die tango-orkes en in "sigeuner"-orkeste speel die viool eweneens 'n belangrike rol. In 'n [[big band]] ([[Engels]] vir "groot musiekgroep") word 'n viool selde gespeel. Deur die gebruik van 'n elektriese viool kan die viool egter goed in die big band geïntegreer word, waar dit selfs as solo-instrument bo die blaasklanke kan uitspeel. Met 'n vervormer kan die klank van die viool sterk gevarieer word, van 'n "klassieke klank" tot volledige vervorming soos by 'n elektriese kitaar. === Populêre musiek, rock en metal === [[Lêer:Lindsey Stirling.jpg|duimnael|regs|Lindsey Stirling tree by TEDx Berkeley op, 2012]] Tot minstens die 1970's het die meeste soorte populêre musiek strykersgroepe gebruik. Hulle is dwarsdeur die 1920's en vroeë 1930's uitgebreid in die populêre musiek gebruik. Met die opkoms van die swingmusiek, van 1935 tot 1945, is die strykersklank egter dikwels gebruik om die volheid van die big band-musiek aan te vul. Na die swing-era, van die laat 1940's tot die middel 1950's, het strykers in die tradisionele popmusiek begin herleef. Hierdie neiging het in die laat 1960's versnel, met 'n beduidende herlewing van die gebruik van strykers, veral in die soulmusiek. Populêre Motown-opnames van die laat 1960's en 1970's het sterk op strykers as deel van hul kenmerkende tekstuur gesteun. Met die opkoms van [[elektroniese musiek|elektronies geskepte musiek]] in die 1980's het die gebruik van viole afgeneem, aangesien gesintetiseerde strykersklanke wat deur 'n klawerbordspeler op 'n [[sintetiese klavier|sintetiseerder]] gespeel word, hul plek ingeneem het. In die oorblywende ligte musiek word die viool eerder selde as solo-instrument ingespan; elektronies voortgebragte strykerspassasies word daarenteen graag gebruik om 'n romantiese stemming te skep. Hoewel die viool baie min in die hoofstroom-[[rockmusiek]] gebruik is, het dit 'n geskiedenis in die progressiewe rock (byvoorbeeld Electric Light Orchestra, King Crimson, [[Kansas (rock-groep)|Kansas]], Gentle Giant). Aan die einde van die sestigerjare is deur die groep East of Eden vir die eerste keer 'n viool as solo-instrument in die rockmusiek ingespan (komponis: David Jack, vioolsolis: Dave Arbus). Die populariteit van crossover-musiek vanaf die laaste jare van die 20ste eeu het die viool na die arena van die populêre musiek teruggebring, met sowel elektriese as akoestiese viole wat deur populêre groepe gebruik word. Die Dave Matthews Band het die violis Boyd Tinsley. Die komplekse musiek van die Amerikaanse groep The Flock het rock, jazz, blues en ander style vermeng; hul violis Jerry Goodman, wat 'n elektries versterkte viool gespeel het, het later by die jazzrock-fusiegroep The Mahavishnu Orchestra aangesluit. Saul Davies van James, wat ook 'n kitaarspeler is, is deur die groep as violis aangewerf. Baie moderne violiste onderneem uitstappies in crossover-projekte (Nigel Kennedy, [[Anne-Sophie Mutter]]). [[Vanessa-Mae]] is bekend vir haar samesmelting van klassieke en populêre genres, wat sy "violin techno-acoustic fusion" noem; met haar sukses is sy in 2006 as die rykste vermaaklikheidskunstenaar onder 30 in die Verenigde Koninkryk aangewys.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4927490.stm |title=Vanessa-Mae tops young rich list |work=BBC News Online |date=21 April 2006 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Die viool is ook te vinde in groepe wat stilisties in die rigtings Middeleeuse rock, folk metal en [[folk rock]] beweeg, soos Flogging Molly, Fiddler's Green, Letzte Instanz, Volkstrott, Subway to Sally, Schandmaul en Skyclad; die gebruik van die viool spruit hier uit die agtergrond van sy gebruik in die tradisionele musiek. Die folk metal-groep Ithilien gebruik die viool uitgebreid in hul diskografie. Die progressiewe metal-groep Ne Obliviscaris het 'n violis, Tim Charles, in hul besetting.<ref>{{Cite web | url=https://www.facebook.com/NeObliviscarisBand/ | title=Ne Obliviscaris| website=[[Facebook]]}}</ref> Verder word die viool sporadies in die rock- en metalmusiek gebruik; voorbeelde daarvan is die groepe Yellowcard en Kansas uit die rock, asook Turisas, Dornenreich, Corvus Corax, Subway to Sally en My Dying Bride uit die metal. Deur die gebruik van 'n viool kry die musiek 'n eie karakter en word dit melodieser. Stylrigtings waarin die viool betreklik dikwels voorkom, as solo- sowel as ensemble-instrument, is buiten die reeds genoemde folk-crossover-style veral simfoniese rock en metal asook gothic en dark metal; by lewende optredes word soloviool en strykers om kosteredes dikwels deur sintetiseerders vervang. By Emilie Autumn domineer die viool op groot skaal; sy noem haar musiek self ''Violindustrial''. Onafhanklike kunstenaars soos Owen Pallett, The Shondes en Andrew Bird het ook tot groter belangstelling in die instrument bygedra.<ref name="ChicagoMag">{{cite web |first=Brian |last=Golden |work= Chicago Magazine | date=5 Desember 2017 |title=Andrew Bird Brings His Sweeping Symphony of Sounds to Chicago | url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2017/Andrew-Bird-Echolocations-River}}</ref> [[Indie (musiekgenre)|Indie]]-groepe het dikwels nuwe en ongewone verwerkings omhels, wat hulle meer vryheid gee om die viool te laat uitstaan as baie hoofstroomkunstenaars. Lindsey Stirling speel viool saam met elektroniese, dubstep- en trance-riffs en -ritmes, en het daarmee haar eie musiekgenre geskep.<ref name="hercampus">{{cite journal |last= Self |first= Brooke |date= 9 April 2011 |title= Lindsey Stirling—hip hop violinist |url= http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling%E2%80%94hip-hop-violinist |journal= Her Campus |archive-url= https://web.archive.org/web/20141205163809/http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling-hip-hop-violinist |archive-date= 2014-12-05 |url-status= live }}</ref> Eric Stanley improviseer op die viool met [[hip-hop-musiek|hip-hop]]-, pop- en klassieke elemente en instrumentale ritmes.<ref name="vh1">{{cite web |last= Tietjen |first= Alexa |url= http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410191820/http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |url-status= dead |archive-date= 10 April 2015 |title= Get Your Life From This Violin Freestyle Of Fetty Wap's "Trap Queen" |publisher= [[VH1]] |website= vh1.com |access-date= 13 Mei 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Martinez |first=Marc |title=Eric Stanley: Hip Hop Violinist (onderhoud) |url=https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515072003/https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-date=15 Mei 2015 |publisher=KTSP-TV, Phoenix |date=3 Oktober 2010 |work=Fox 10 News |access-date=11 Desember 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Die suksesvolle [[indierock]]- en barokpop-groep [[Arcade Fire]] gebruik viole uitgebreid in hul verwerkings.<ref>{{cite news|title=Arcade Fire – 10 of the best|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-12|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/17/arcade-fire-10-of-the-best}}</ref> === Arabiese en Persiese musiek === Die viool is vir sangbegeleiding, as solo-instrument en in ensembles in die Arabiese en Persiese musiek opgeneem, waar dit naas die Arabiese ''rababah'' gebruik word. In [[Noord-Afrika]] is die viool as ''kamān'' en in [[Turkye]] as ''kemen'' bekend (vergelyk Turks ''kemençe''). In [[Iran]] kan die viool sedert die begin van die 20ste eeu die klassieke repertoire van die spieslier ''kamānče'' oorneem. === Indiese klassieke musiek === [[Lêer:Akella Mallikarjuna Sarma playing the Violin in the Indian Carnatic Style.jpg|duimnael|regs|Akella Mallikarjuna Sarma speel viool in die Indiese karnatiese styl]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|regs|Die Suid-Indiese violiste Ganesh en Kumaresh]] Die Indiese viool, hoewel wesenlik dieselfde instrument as dié wat in die Westerse musiek gebruik word, verskil in sekere opsigte daarvan.<ref name="FirstPost">{{cite web |first=Suryasarathi |last=Bhattacharya |work= First Post | date=10 Desember 2017 |title=Violin virtuoso Dr L Subramaniam on how Indian classical music took on the world stage | url=https://www.firstpost.com/living/violin-virtuoso-dr-l-subramaniam-on-how-indian-classical-music-took-on-the-world-stage-4251501.html}}</ref> Die instrument word so gestem dat die IV- en III-snaar (G en D op 'n Westers gestemde viool) en die II- en I-snaar (A en E) sa–pa-pare (do–sol) is en dieselfde klink, maar 'n oktaaf uit mekaar, wat aan algemene scordatura- of kruisstemminge soos G₃–D₄–G₄–D₅ of A₃–E₄–A₄–E₅ herinner. Die tonika sa (do) is nie vas nie, maar word veranderlik gestem om by die sanger of leidende speler aan te pas. Die manier waarop die musikant die instrument hou, verskil ook tussen die Westerse en die Indiese musiek. In die Indiese musiek sit die musikant kruisbeen op die vloer met die regtervoet vorentoe uitgesteek. Die krul van die instrument rus op die voet, sodat die viool teen die bors gestut en skuins afwaarts gehou word. Hierdie posisie is wesenlik om goed te speel vanweë die aard van die Indiese musiek: die hand kan oor die hele toets beweeg en daar is geen vaste posisie vir die linkerhand nie, sodat dit belangrik is dat die viool in 'n stabiele, onbeweeglike posisie is. Die viool is in die klassieke musiek van Suid-Indië (die karnatiese musiek) die eerste keer deur Baluswami Dikshitar (1786–1859), 'n broer van die groot komponis Muthuswami Dikshitar, gespeel.<ref>V. V. Ramesh: [https://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html ''The Great Violin Maestros Of The Past.''] Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, November 1995.</ref> In die Suid-Indiese klassieke musiek is die viool naas die vina die belangrikste snaarinstrument. Die eerste afbeeldings van viole in Indië word in die paleis van [[Tipu Sultan]] (1750–1799) gevind, wat met Frankryk verbonde en andersins in Europese tegniek geïnteresseerd was. Bekende Suid-Indiese violiste is Kunnakudi Vaidyanathan (1935–2008), Mysore Manjunath, Ganesh en Kumaresh, en L. Subramaniam. In Noord-Indië het die [[Bengale|Bengaalse]] komponis Nidhu Babu (1741–1839) moontlik as eerste die viool vir die begeleiding van sy Akhrai-liedere in [[Kolkata]] ingespan. Die beroemdste Noord-Indiese violis was Vishnu Govind Jog (1922–2004). === Suidoos-Asië === In [[Mianmar]] het die Europese viool, wat daar ''tayaw'' genoem word, die plek ingeneem van 'n driesnarige vioolagtige instrument wat in die 19de eeu bespeel is. Die viool het in die 17de eeu saam met die Portugese die [[Maleise Argipel|Maleise Eilande]] bereik. In [[Maleisië]] word die Europese viool (''biola'') in verskeie musiekstyle gebruik, onder andere saam met die tokkelluit ''gambus'' in die begeleidingsensemble van die ''zapin''-dansvertonings. In [[Indonesië]] kom die viool (''biola'') in enkele streeksvolksmusiekstyle voor, maar dit het die spieslier ''rebab'' wat in die Javaanse [[gamelan]] gespeel word, nie vervang nie. Op die [[Filippyne]] speel die ''biyolin'', wat in die 17de eeu deur die Spanjaarde meegebring is, in sommige streke Europese melodieë in die volksmusiek. == Elektriese viole == [[Lêer:Transformation.JPG|duimnael|upright=1.2|Akoestiese en elektriese viole]] '''Elektriese viole''' het 'n [[magnetisme|magnetiese]] of [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemer wat die snaartrilling in 'n elektriese sein omskakel. 'n Kabel of draadlose sender stuur die sein na 'n versterker of 'n klankstelsel. Elektriese viole word gewoonlik as sodanig gebou, maar 'n opnemer kan ook aan 'n konvensionele akoestiese viool aangebring word. 'n Elektriese viool met 'n resonerende klankkas wat onafhanklik van die elektriese elemente 'n hoorbare klank voortbring, kan 'n ''elektro-akoestiese viool'' genoem word. Om as akoestiese viool doeltreffend te wees, behou elektro-akoestiese viole 'n groot deel van die resonerende klankkas van die viool en lyk hulle dikwels soos 'n akoestiese viool. Die klankkas kan in helder kleure afgewerk en van alternatiewe materiale in plaas van hout gemaak wees. Hierdie viole moet moontlik by 'n instrumentversterker of klankstelsel aangesluit word. Sommige tipes het 'n stil opsie wat die speler toelaat om oorfone te gebruik wat aan die viool gekoppel is. Daar is vandag ook viole sonder 'n klankkas wat slegs opnemers het en 'n oudiosein lewer wat per kabel of radio oorgedra word; die voordele is dat die musikant nie voor 'n mikrofoon hoef te staan nie en dat daar geen gevaar van terugkoppeling is wanneer die versterkte klank na die instrument terugkom nie. Die eerste spesiaalgeboude elektriese viole dateer uit 1928 en is deur Victor Pfeil, Oskar Vierling, George Eisenberg, Benjamin Miessner, George Beauchamp, Hugo Benioff en Fredray Kislingbury gemaak. Hierdie viole kan, net soos 'n elektriese kitaar, by effekeenhede ingeprop word, insluitend vervorming, wah-wah-pedaal en [[weergalming]]. Aangesien elektriese viole nie op snaarspanning en resonansie aangewese is om hul klank te versterk nie, kan hulle meer snare hê. Vyfsnarige elektriese viole is byvoorbeeld by verskeie vervaardigers beskikbaar, en 'n sewesnarige elektriese viool (met drie laer snare wat die omvang van die tjello dek) is ook beskikbaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |publisher=Jordan Music |title=7String Violin Harlequin finish |access-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227173942/http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead}}</ref> Die meerderheid van die eerste elektriese violiste was musikante wat jazzfusie (byvoorbeeld Jean-Luc Ponty) en populêre musiek gespeel het. == Verwante instrumente == 'n Groter en laer klinkende bouvorm van die vioolinstrumente is die [[altviool]], ook viola genoem. Tot dieselfde familie behoort die [[tjello]], wat met die hals na bo en met die voorkant van die speler af weg gespeel word, terwyl die speler op 'n stoel sit. Die [[kontrabas]] het sowel boukundige eienskappe van die gambas, waartoe dit (as ''contrabasso da gamba'') eens gereken is, as van die vioolfamilie (''Contra-Bass-Geig''). Dit word meestal staande gespeel. Kleiner en handiger vorme van die viool word kleinviole genoem. Daartoe behoort die dansmeesterviool (pochette), die violino piccolo, die korthalsviool en die rebec. 'n Streeksvariant van 'n kleinviool is die ''złóbcoki'' wat in die Suid-Poolse Karpate gespeel word. Tot die eenvoudiger vioolvorme wat in streeksvolksmusiek gespeel word, behoort die Sorbiese viool en enkele variante van die Slowaakse ''husle''. Net in naam verwant is die Mongoolse perdekopviool. Die Strohviool is 'n vorm van die viool wat in 1899 in Londen deur Johannes Matthias Augustus Stroh ontwikkel is en sonder resonansiekas klaarkom. Die klank word in plaas daarvan met 'n hefboom onder die kam afgeneem en oor 'n membraan van geelkoper na 'n tregter van dieselfde metaal gelei. Hierdie instrument word ook fonoviool genoem, aangesien dit oorspronklik vir die gerigte klankuitstraling by [[fonograaf]]- en [[grammofoon]]opnames ontwikkel is, omdat gewone viole vir die destydse opnametegniek (nog sonder elektroniese versterkers) te sag was. In 1925 het die ingenieur Willy Tiebel van Markneukirchen die Strohviool verder ontwikkel deur 'n tweede tregter aan te bring wat na die oor van die musikant wys om die kontrole van sy spel te vergemaklik. Albei instrumente is deur die massiwiteit van die gebruikte onderdele so swaar dat hulle net met 'n ondersteunende steun onder die skroefkas gespeel kan word. 'n Historiese oefeninstrument was die plankviool wat deur Mozart genoem word. == Egtheidsbepaling == Egtheidsbepaling van 'n viool is die proses waarby die bouer en die vervaardigingsdatum van 'n viool vasgestel word. Dit kan 'n belangrike proses wees, aangesien beduidende waarde geheg kan word aan viole wat deur bepaalde bouers of op bepaalde tye en plekke gebou is. Ontleding van die ontwerp, die model, die eienskappe van die hout en die tekstuur van die lak kan gebruik word om 'n viool se egtheid te bepaal.<ref>{{Cite web |author=Smithsonian Institution |title=General Information on Violin Authentication and Appraisals |url=https://www.si.edu/spotlight/violins/appraisals |access-date=2023-05-27 |website=Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Vervalsing en ander vorme van [[bedrog|bedrieglike]] voorstelling kan gebruik word om die waarde van 'n instrument op te blaas. == Viole in sprokies == In [[sprokie]]s kom viole betreklik dikwels voor, dikwels met die magiese uitwerking dat elkeen wat dit hoor, moet dans, of hy wil of nie: byvoorbeeld in die Grimm-sprokies ''Der wunderliche Spielmann'', ''Fundevogel'', ''Der Liebste Roland'', ''Der Jude im Dorn'' en ''Vom klugen Schneiderlein''. Die [[Roma]]-sprokie ''Die Erschaffung der Geige'' vertel hoe die viool in die wêreld gekom het. == Sien ook == {{Div col}} * [[Lys van musiekinstrumente]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Stradivarius]] * [[Snaarinstrument]] {{Div col end}} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Paul O. Apian-Bennewitz: ''Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung''. Simon & Wahl, Egweil 1998, {{ISBN|3-923330-34-0}} (herdruk van die uitgawe Weimar 1892). * Alberto Bachmann: ''An Encyclopedia of the Violin''. Da Capo Press, 1965/1990, {{ISBN|0-306-80004-7}}. * Sam Bardfeld: ''Latin Violin''. {{ISBN|0-9628467-7-5}}. * James Beament: ''The Violin Explained – Components, Mechanism and Sound''. Clarendon Press, 1992/1997, {{ISBN|0-19-816623-0}}. * Jennifer A. Charlton: ''Viols, Violins and Virginals''. Ashmolean Museum, 1985, {{ISBN|0-907849-44-X}}. * Chris Coetzee: ''Violin – An Easy Guide''. New Holland Publishers, 2003, {{ISBN|1-84330-332-9}}. * Lothar Cremer: ''Physik der Geige.'' Hirzel, Stuttgart 1981, {{ISBN|3-7776-0372-4}}. * Flavio Dassenno: ''Per gli occhi e 'l core. Strumenti musicali nell'arte''. 2004 ('n volledige oorsig van die Brescia-skool volgens die jongste navorsing en dokumente). * Flavio Dassenno: ''Gasparo da Salò architetto del suono''. Comune di Salò, Cremonabooks, 2009 ('n katalogus van 'n uitstalling oor die lewe en werk van die meester). * Elmar Doflein, Erich Doflein: ''Der Anfang des Geigenspiels.'' Schott, Mainz 1990. * Stefan Drees (red.): ''Lexikon der Violine.'' Laaber-Verlag, Laaber 2004, {{ISBN|3-89007-544-4}}. * George Dubourg: ''The Violin''. Robert Cocks & Co., 1854. * Franz Farga: ''Violins & Violinists''. Rockliff Publishing Corporation Ltd., 1950. * Neville H. Fletcher, Thomas Rossing: ''The Physics of Musical Instruments.'' Springer-Verlag, New York 1991, {{ISBN|0-387-96947-0}}. * Ivan Galamian: ''Principles of Violin Playing and Teaching''. Shar Products Co., 1999, {{ISBN|0-9621416-3-1}}. * Dominic Gill (red.): ''The Book of the Violin''. Phaidon, 1984, {{ISBN|0-7148-2286-8}}. * Laurent Grillet: ''Les ancêtres du violon et du violoncelle''. Parys 1901. * Wernfried Güth: ''Einführung in die Akustik der Streichinstrumente.'' Hirzel, Stuttgart/Leipzig 1995, {{ISBN|3-7776-0644-8}}. * Edward Heron-Allen: ''Violin-Making as it was, and is''. Ward Lock Limited, 1885/1994, {{ISBN|0-7063-1045-4}}. * William Henry Hill, Arthur F. Hill, Alfred Ebsworth Hill: ''Antonio Stradivari, his life and work, 1644–1737''. Dover Publications, 1902/1963, {{ISBN|0-486-20425-1}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Musical Acoustics, Part I: Violin Family Components'' (Benchmark Papers in Acoustics 5). Dowden, Hutchinson & Ross, 1975, {{ISBN|0-471-42540-0}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Research Papers in Violin Acoustics 1975–1993''. Twee bande. Acoustical Society of America, 1997, {{ISBN|1-56396-609-3}}. * Erik Jansson: ''Acoustics for Violin and Guitar Makers.'' [https://www.speech.kth.se/music/acviguit4/index.html speech.kth.se]. * Mark Katz: ''The Violin: A Research and Information Guide''. Routledge, 2006, {{ISBN|0-8153-3637-3}}. * Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition.'' 6de uitgawe. Atlantis Musikbuchverlag, Zürich 2002, {{ISBN|3-254-00147-8}}. * Muthuswamy Lalitha: ''Violin techniques in Western and South Indian classical music: a comparative study''. Sundeep Prakashan, 2004, {{ISBN|9788175741515}}. * Eduard Melkus: ''Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels.'' 3de uitgawe. Schott, Mainz 2000, {{ISBN|3-7957-2359-0}}. * [[Yehudi Menuhin]]: ''The Violin''. Flammarion, 1996, {{ISBN|2-08-013623-2}}. * Yehudi Menuhin, William Primrose: ''Violine und Viola'' (= ''Yehudi Menuhins Musikführer''). Edition Bergh im Ullstein, Frankfurt am Main 1993, {{ISBN|3-7163-0175-2}}. * Otto Möckel: ''Geigenbaukunst.'' 8ste uitgawe. Nikol, Hamburg 2005, {{ISBN|3-937872-09-4}}. * [[Leopold Mozart]]: ''Versuch einer gründlichen Violinschule.'' Faksimilee. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1238-8}}. * Jo Nardolillo: ''The Canon of Violin Literature''. Scarecrow Press, 2012, {{ISBN|0-8108-7793-7}}. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell.'' Schott, Mainz 2003, {{ISBN|3-7957-5535-2}}. * Stefano Pio: ''Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630''. Venice Research, Venesië 2012, {{ISBN|978-88-907252-0-3}}. * Stefano Pio: ''Violin and Lute Makers of Venice 1640–1760''. Venice Research, Venesië 2004, {{ISBN|978-88-907252-2-7}}. * Stefano Pio: ''Liuteri & Sonadori, Venice 1750–1870''. Venice Research, Venesië 2002, {{ISBN|978-88-907252-1-0}}. * Stewart Pollens: ''The Violin Forms of Antonio Stradivari''. Peter Biddulph, Londen 1992, {{ISBN|0-9520109-0-9}}. * Heike Prange: ''Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel.'' 2de uitgawe. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1900-5}}. * Roberto Regazzi: ''The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments''. Florenus, Bologna 1990, {{ISBN|88-85250-01-7}}. * Theodore Rowland-Entwistle: ''The Violin''. Dover Publications, 1967/1974, {{ISBN|0-340-05992-3}}. * Karl Roy: ''The Violin: Its History and Making''. 2006, {{ISBN|978-1-4243-0838-5}}. * William Sandys, Simon Andrew Forster: ''History of the Violin''. Dover Publications, 2006, {{ISBN|0-486-45269-7}}. * David Schoenbaum: ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''. W.W. Norton & Company, New York 2012, {{ISBN|9780393084405}}. Duitse vertaling: ''Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt''. Bärenreiter/Metzler, Stuttgart 2015, {{ISBN|978-3-476-02558-6}}. * Robin Stowell: ''Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries''. Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-23279-1}}. * Robin Stowell: ''The Early Violin and Viola''. Cambridge University Press, 2001, {{ISBN|0-521-62555-6}}. * Patricia Strange, Allen Strange: ''The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques''. University of California Press, 2001, {{ISBN|0-520-22409-4}}. * David Templeton: [https://web.archive.org/web/20081024062309/http://www.stringsmagazine.com/issues/Strings105/coverstory.html ''Fresh Prince: Joshua Bell on composition, hyperviolins, and the future'']. Strings magazine, Oktober 2002, nr. 105. * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * Diana Young: [http://www.media.mit.edu/~young/publications/Young_Dissertation_2007.pdf ''A Methodology for Investigation of Bowed String Performance Through Measurement of Violin Bowing Technique'']. PhD-proefskrif, M.I.T., 2007. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Violins}} * [https://www.br-klassik.de/video/br-klassik-die-seele-der-geige-100.html ''Die Seele der Geige.''] TV-dokumentêr van Benedikt Schulte; BR en EuroArts Music in samewerking met ARTE, 2017 (Duits). * [http://www.schleske.de/unsere-forschung/einfuehrung-geigenakustik.html Inleiding tot die vioolboukuns en die akoestiese vioolnavorsing – multimediale handboek ''Akustik der Geige''] (Duits) * [http://www.museum-markneukirchen.de/streich.htm Musikinstrumentenmuseum Markneukirchen] (Duits) * [https://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Inleiding tot die vioolakoestiek en talle artikels] (Engels) * [https://www.earlyviolin.com/deutsch/home/ Rekonstruksies van vroeë viole] (Duits) * [https://www.estastrings.org.uk/ European String Teachers Association] (Engels) {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] 0gjacrm9xq0rqs3e1frmgoicqzup3w6 0 42682 2966082 2913378 2026-09-10T02:45:36Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Benjamin Harrison by Eastman Johnson (1895).jpg]] → [[File:Eastman Johnson - Benjamin Harrison - Google Art Project.jpg]] File replacement. 2966082 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of the President of the United States of America.svg|duimnael|Vlag van die President van die Verenigde State van Amerika]] [[Lêer:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|duimnael|Seël van die President van die Verenigde State van Amerika]] [[Lêer:WhiteHouseSouthFacade.JPG|duimnael|Die [[Withuis]], die amptelike woning en kantoor van die Amerikaanse president]] [[Lêer:Five Presidents 2009.jpg|duimnael|Onlangse VS-presidente staan in 'n ry (vlnr): [[George H.W. Bush]], [[Barack Obama]], [[George W. Bush]], [[Bill Clinton]] en [[Jimmy Carter]].]] Volgens die Amerikaanse Grondwet is die [[President van die Verenigde State van Amerika]] die [[Staatshoof|staats-]] asook die regeringshoof van die [[Verenigde State van Amerika]]. As hoof van die uitvoerende gesag en hoof van die federale regering as geheel is die presidensie die hoogste politiese kantoor in die Verenigde State deur sy invloed en erkenning. Die President is ook die opperbevelvoerder van die [[Amerikaanse Gewapende Magte]]. Die president word indirek verkies tot 'n termyn van vier jaar deur 'n kieskollege (of deur die Huis van Verteenwoordigers indien die kieskollege geen persoon verkies deur 'n absolute meerderheid nie). Sedert die bekragtiging van die 22ste Wysigingswet op die Amerikaanse Grondwet in 1951 mag geen persoon vir meer as twee termyne tot die amp van president verkies word nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_amendments_11-27.html |title=The Constitution: Amendments 11–27 |publisher=[[National Archives and Records Administration|U.S. National Archives & Records Administration]] |accessdate=10 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009201001/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_amendments_11-27.html |archive-date= 9 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met afsterwe, bedanking of verwydering van 'n president word die adjunkpresident aangestel as president. Hierdie lys sluit slegs diegene in wat as president ingesweer is ná die bekragtiging van die Grondwet van die Verenigde State op 4 Maart 1789. Hierdie lys sluit ook nie waarnemende presidente onder die 25ste Wysigingswet van die Amerikaanse Grondwet in nie. Daar is 45 mense as president ingesweer en 47 presidensies omdat [[Grover Cleveland]] twee termyne as president gedien het wat nie op mekaar gevolg het nie en hy word chronologies getel as die 22ste en 24ste president, dieselfde geld vir Donald Trump wat as die 45ste en 47ste President dien. Van almal wat as president verkies is het vier tydens hul presidentskap gesterf weens natuurlike oorsake ([[William Henry Harrison]], [[Zachary Taylor]], [[Warren G. Harding]] en [[Franklin D. Roosevelt]]), een het bedank ([[Richard Nixon]]) en vier is vermoor ([[Abraham Lincoln]], [[James Garfield|James A. Garfield]], [[William McKinley]] en [[John F. Kennedy]]). Die eerste president was [[George Washington]] wie in 1789 ingehuldig is ná 'n eenstemmige uitslag van die kieskollege. [[William Henry Harrison]] het die kortste tyd as president gedien (31 dae in 1841). Met meer as twaalf jaar het Franklin D. Roosevelt die langste tyd as president gedien en hy is ook die enigste president wat meer as twee termyne gedien het. Hy is egter kort na die aanvang van sy vierde termyn in 1945 oorlede. Die huidige president is [[Donald Trump]]; hy is op 20 Januarie 2025 ingehuldig. == Presidente == ; Partye {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Kleurkode |-style="background:#EEEEEE" | Onafhanklik |-style="background:#E6E6AA" | Federaliste Party |-style="background:#AACC99" | Demokraties-Republikeinse Party |-style="background:#73C2FB" | Demokratiese Party |-style="background:#FFFFCC" | Whig Party |-style="background:#FFB6B6" | Republikeinse Party |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! Presidensie<ref group="n" name="num">Presidensie word gedefinieer as 'n aaneenlopende tydperk gedien deur 'n enkelepersoon. Byvoorbeeld [[George Washington]] het twee agtereenvolgende termyne gedien en word getel as die eerste president (nie die eerste en tweede nie). [[Gerald Ford]] het president geword na die bedanking van [[Richard Nixon]] en het die res van wat Nixon se tweede termyn sou wees, gedien. Die feit dat Ford nie verkies is tot die amp nie, beïnvloed nie die numering nie, wat van hom die 38ste president maak. Daarby word [[Grover Cleveland]] twee keer getel aangesien hy twee in afsonderlike termyne gedien het.</ref> ! colspan="2" | [[President van die Verenigde State|President]] ! Amp opgeneem ! Amp verlaat ! Party ! Visepresident ! Termyn |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=2 | '''1''' | rowspan=2 | [[Lêer:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[George Washington]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewashington/ |title=Biography of George Washington |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |author=The [[White House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222343/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewashington |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/washington_george.shtml |title=The First President: 1789–1797 George Washington "Father of his Country" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212053547/http://americanheritage.com/people/presidents/washington_george.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/washington |title=George Washington – Independent Party – 1st President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV-kanaal) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210134127/http://www.history.com/presidents/washington |archive-date=10 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/gwashington.asp |title=George Washington (22 Februarie 1732 – 14 Desember 1799) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019094540/http://www.americanpresidents.org/presidents/gwashington.asp |archive-date=19 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 30 April 1789 | rowspan=2 | 4 Maart 1797 | rowspan=2 | Nie amptelik aan<br />enige party<br />verbonde nie | rowspan=2 style="background:#E6E6AA" | [[John Adams]] | align=center | 1 |- style="background:#EEEEEE" | align=center | 2 |- style="background:#E6E6AA" | '''2''' | [[Lêer:John Adams A18236.jpg|100px]] | [[John Adams]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnadams/ |title=Biography of John Adams |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141201032051/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnadams/ |archive-date= 1 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/adams_john.shtml |title=The Second President: 1797–1801 John Adams "Following in the Footsteps" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212050435/http://americanheritage.com/people/presidents/adams_john.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/adams |title=John Adams – Federalist Party – 2nd President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210111400/http://www.history.com/presidents/adams |archive-date=10 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=2 |title=John Adams (30 Oktober 1735 – 4 Julie 1826) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802004616/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=2 |archive-date= 2 Augustus 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4 Maart 1797 | 4 Maart 1801 | Federaliste Party | style="background:#AACC99" | [[Thomas Jefferson]] | align=center | 3 |- style="background:#AACC99" |- style="background:#AACC99" | rowspan=2 | '''3''' | rowspan=2 | [[Lêer:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Thomas Jefferson]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/thomasjefferson/ |title=Biography of Thomas Jefferson |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222354/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/thomasjefferson |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/jefferson_thomas.shtml |title=The Third President: 1801–1809 Thomas Jefferson "The Renaissance Leader" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052310/http://americanheritage.com/people/presidents/jefferson_thomas.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/jefferson |title=Thomas Jefferson – Democratic-Republican Party – 3rd President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081537/http://www.history.com/presidents/jefferson |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=3 |title=Thomas Jefferson (13 April 1743 – 4 Julie 1826) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055703/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=3 |archive-date= 4 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 4 Maart 1801 | rowspan=2 | 4 Maart 1809 | rowspan=2 | Demokraties-Republikynse Party | [[Aaron Burr]] | align=center | 4 |- style="background:#AACC99" | [[George Clinton]] | align=center | 5 |- style="background:#AACC99" | rowspan=4 | '''4''' | rowspan=4 | [[Lêer:James Madison.jpg|100px]] | rowspan=4 | [[James Madison]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmadison/ |title=Biography of James Madison |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222404/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmadison |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/madison_james.shtml |title=The Fourth President: 1809–1817 James Madison "The Nation Builder" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424160524/http://www.americanheritage.com/people/presidents/madison_james.shtml |archive-date=24 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/madison |title=James Madison – Democratic-Republican Party – 4th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210134132/http://www.history.com/presidents/madison |archive-date=10 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=4 |title=James Madison (16 Maart 1751 – 28 Junie 1836) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417035146/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=4 |archive-date=17 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=4 | 4 Maart 1809 | rowspan=4 | 4 Maart 1817 | rowspan=4 | Demokraties-Republikeinse Party | [[George Clinton]]<ref group="n" name="died">Sterf in amp weens natuurlike oorsake.</ref><br /><small>4 Maart 1809 – 20 April 1812</small> | rowspan=2 align=center | 6 |- | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend">Voor die bekragtiging van die 25ste Wetswysiging van die Amerikaanse Grondwet in [[1967]] was daar geen bepaling wat gesê het hoe die amp van visepresident gevul moet word nie. Richard Nixon was die eerste president wat die vakature gevul het onder die bepaling van die 25ste Wetswysiging toe hy Gerald Ford aangestel het. Ford het later die tweede president geword om 'n visepresident so aan te stel toe hy Nelson Rockefeller aangestel het om hom op te volg.</ref><br /><small>20 April 1812 – 4 Maart 1813</small> |- style="background:#AACC99" |[[Elbridge Gerry]]<ref group="n" name="died" /><br /><small>4 Maart 1813 – 23 November 1814</small> | rowspan=2 align=center | 7 |- | |''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /><br /><small>23 November 1814 – 4 Maart 1817</small> |- style="background:#AACC99" | rowspan=2 | '''5''' | rowspan=2 | [[Lêer:Jm5.gif|100px]] | rowspan=2 | [[James Monroe]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmonroe/ |title=Biography of James Madison |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109063800/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmonroe |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/monroe_james.shtml |title=The Fifth President: 1817–1825 James Monroe "The Era of Good Feelings" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212050724/http://americanheritage.com/people/presidents/monroe_james.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/monroe |title=James Monroe – Democratic-Republican Party – 5th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081641/http://www.history.com/presidents/monroe |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=5 |title=James Monroe (28 April 1758 – 4 Julie 1831) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150913003319/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=5 |archive-date=13 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 4 Maart 1817 | rowspan=2 | 4 Maart 1825 | rowspan=2 | Demokraties-Republikeinse Party | rowspan=2 | [[Daniel D. Tompkins]] | align=center | 8 |- style="background:#AACC99" | align=center | 9 |- style="background:#AACC99" | '''6''' | [[Lêer:John Quincy Adams by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | [[John Quincy Adams]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnquincyadams/ |title=Biography of John Quincy Adams |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208160236/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnquincyadams/ |archive-date= 8 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/adams_johnquincy.shtml |title=The Sixth President: 1825–1829 John Quincy Adams "Born to Lead" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315091548/http://www.americanheritage.com/people/presidents/adams_johnquincy.shtml |archive-date=15 Maart 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/johnqadams |title=John Quincy Adams – Federalist, Democratic-Republican, National Republican, WHIG Party – 6th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081713/http://www.history.com/presidents/johnqadams |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=6 |title=John Quincy Adams (11 Julie 1767 – 23 Februarie 1848) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402110152/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=6 |archive-date=2 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 4 Maart 1825 | 4 Maart 1829 | Demokraties-Republikynse Party<br />Nasionale Republikeinse Party | [[John C. Calhoun]] | align=center | 10 |- style="background:#73C2FB" | rowspan=3 | '''7''' | rowspan=3 | [[Lêer:Andrew jackson head.jpg|100px]] | rowspan=3 | [[Andrew Jackson]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjackson/ |title=Biography of Andrew Jackson |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222434/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjackson |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/jackson_andrew.shtml |title=The Seventh President: 1829–1837 Andrew Jackson "Old Hickory" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage|publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212051746/http://americanheritage.com/people/presidents/jackson_andrew.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/jackson |title=Andrew Jackson – Democratic-Republican Party – 7th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212213855/http://www.history.com/presidents/jackson |archive-date=12 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=7 |title=Andrew Jackson (15 Maart 1767 – 8 Junie 1845) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151108065009/http://www.americanpresidents.org/presidents/President.asp?PresidentNumber=7 |archive-date= 8 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=3 | 4 Maart 1829 | rowspan=3 | 4 Maart 1837 | rowspan=3 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[John C. Calhoun]]<ref group="n" name="resigned">Het bedank.</ref><br /><small>4 Maart 1829 – 28 Desember 1832</small> | rowspan=2 align=center | 11 |- | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> <br /><small>28 Desember 1832 – 4 Maart 1833</small> |- style="background:#73C2FB" | [[Martin Van Buren]] | align=center | 12 |- style="background:#73C2FB" | '''8''' | [[Lêer:Mvanburen.jpeg|100px]] | [[Martin Van Buren]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/martinvanburen/ |title=Biography of Martin Van Buren |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208205024/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/martinvanburen/ |archive-date= 8 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/vanburen_martin.shtml |title=The Eighth President: 1837–1841 Martin Van Buren "The Red Fox" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212053422/http://americanheritage.com/people/presidents/vanburen_martin.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/vanburen |title=Martin Van Buren – Democratic-Republican, Democratic, and Free Soil Party – 8th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081513/http://www.history.com/presidents/vanburen |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=8 |title=Martin Van Buren (5 Desember 1782 – 24 Julie 1862) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415205228/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=8 |archive-date=15 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 4 Maart 1837 | 4 Maart 1841 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[Richard Mentor Johnson]] | align=center | 13 |- style="background:#FFFFCC" | '''9''' | [[Lêer:William Henry Harrison by James Reid Lambdin, 1835.jpg|100px]] | [[William Henry Harrison]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhenryharrison/ |title=Biography of William Henry Harrison |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218190754/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhenryharrison/ |archive-date=18 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/harrison_william.shtml |title=The Ninth President: 1841–1841 William Henry Harrison "Old Tippecanoe" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052730/http://americanheritage.com/people/presidents/harrison_william.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/williamhenryharrison |title=William Henry Harrison – WHIG Party – 9th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081541/http://www.history.com/presidents/williamhenryharrison |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=9 |title=William Henry Harrison (9 Februarie 1773 – 4 April 1841) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417011506/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=9 |archive-date=17 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 4 Maart 1841 | 4 April 1841<ref group="n" name="died" /> | Whig Party | [[John Tyler]] | rowspan=3 align=center | 14 |- |rowspan=2 |'''10'''<ref group="n">Tyler, wie die eerste visepresident was wat president geword het, het 'n presedent geskep dat die visepresident wat die amp van president aanvaar 'n ten volle funksionerende president word met sy eie presidensie, en hy is nie net 'n waarnemende president nie. Sy politiese opponente het probeer om hom aan te spreek as "Waarnemende President", maar hy het geweier om dit toe te laat. Die 25ste Wetswysiging het Tyler se presedent in die Grondwet gesit.</ref> |rowspan=2 |[[Lêer:WHOportTyler.jpg|100px]] |rowspan=2 |[[John Tyler]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johntyler/ |title=Biography of John Tyler |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208210210/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johntyler/ |archive-date= 8 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/tyler_john.shtml |title=The Tenth President: 1841–1845 John Tyler "His Accidency" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212053614/http://americanheritage.com/people/presidents/tyler_john.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/tyler |title=John Tyler – No Party – 10th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081725/http://www.history.com/presidents/tyler |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=10 |title=John Tyler (29 Maart 1790 – 18 Januarie 1862) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415214627/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=10 |archive-date=15 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |rowspan=2| 4 April 1841 |rowspan=2 |4 Maart 1845 |style="background:#FFFFCC"| Whig Party<br /><small>4 April 1841 – September 1841</small> | rowspan=2 |''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> |- | |Onafhanklik<ref group="n" name="party">Voormalige Demokraat wat vir visepresident gestaan het onder die Whig Party. Na 'n kopstamp met kongresleiers van die Whig Party is hy geskors van die Party in 1841.</ref><br /><small>September 1841 – 4 Maart 1845</small> |- style="background:#73C2FB" | '''11''' | [[Lêer:James Knox Polk by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | [[James K. Polk]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamespolk/ |title=Biography of James Polk |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103025341/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamespolk |archive-date=3 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/polk_james.shtml |title=The Eleventh President: 1845–1849 James Knox Polk "The Dark Horse" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212050751/http://americanheritage.com/people/presidents/polk_james.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/polk |title=James Polk – Democratic Party – 11th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081719/http://www.history.com/presidents/polk |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=11 |title=James K. Polk (2 November 1795 – 15 Junie 1849) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20010411225013/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=11 |archive-date=11 April 2001 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4 Maart 1845 | 4 Maart 1849 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[George M. Dallas]] | align=center | 15 |- style="background:#FFFFCC" | '''12''' | [[Lêer:Zachary Taylor 2.jpg|100px]] | [[Zachary Taylor]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/zacharytaylor/ |title=Biography of Zachary Tyler |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228091454/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/zacharytaylor |archive-date=28 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/taylor_zachary.shtml |title=The Twelfth President: 1849–1850 Zachary Taylor "Old Rough-and-Ready" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212054346/http://americanheritage.com/people/presidents/taylor_zachary.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/taylor |title=Zachary Taylor – WHIG Party – 12th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081547/http://www.history.com/presidents/taylor |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=12 |title=Zachary Taylor (24 November 1784 – 9 Julie 1850) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20000706194811/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=12 |archive-date= 6 Julie 2000 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4 Maart 1849 | 9 Julie 1850<ref group="n" name="died" /> | Whig Party | [[Millard Fillmore]] | rowspan=2 align=center | 16 |- style="background:#FFFFCC" | '''13''' | [[Lêer:Millard Fillmore by George PA Healy, 1857.jpg|100px]] | [[Millard Fillmore]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/millardfillmore/ |title=Biography of Millard Fillmore |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230091739/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/millardfillmore/ |archive-date=30 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref name=americanheritage1>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/fillmore_millard.shtml |title=The Thirteenth President: 1850–1853 Millard Fillmore "Forgotten Leader" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424160546/http://www.americanheritage.com/people/presidents/fillmore_millard.shtml |archive-date=24 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/fillmore |title=Millard Filmore – WHIG Party – 13th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV)|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081620/http://www.history.com/presidents/fillmore |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=13 |title=Millard Fillmore (7 Januarie 1800 – 8 Maart 1874) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223065934/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=13 |archive-date=23 Februarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 9 Julie 1850 | 4 Maart 1853 | Whig Party | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> |- style="background:#73C2FB" | rowspan=2 | '''14''' | rowspan=2 | [[Lêer:Franklin Pierce by GPA Healy, 1858.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Franklin Pierce]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklinpierce/ |title=Biography of Franklin Pierce |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105214251/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklinpierce |archive-date=5 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=americanheritage1 /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/pierce |title=Franklin Pierce – Democratic Party – 14th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081647/http://www.history.com/presidents/pierce |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=14 |title=Franklin Pierce (23 November 1804 – 8 Oktober 1869) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415185752/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=14 |archive-date=15 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=2 | 4 Maart 1853 | rowspan=2 | 4 Maart 1857 | rowspan=2 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[William R. King]]<ref group="n" name="died" /><br /><small>4 Maart 1853 – 18 April 1853</small> | rowspan=2 align=center | 17 |- | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /><br /><small>18 April 1853 – 4 Maart 1857</small> |- style="background:#73C2FB" | '''15''' | [[Lêer:JamesBuchanan.jpg|100px]] | [[James Buchanan]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesbuchanan/ |title=Biography of James Buchanan |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106001441/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesbuchanan |archive-date=6 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/buchanan_james.shtml |title=The Fifteenth President: 1857–1861 James Buchanan "An American Hero" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212054515/http://americanheritage.com/people/presidents/buchanan_james.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/buchanan |title=James Buchanan – Democratic Party – 15th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081520/http://www.history.com/presidents/buchanan |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=15 |title=James Buchanan (23 April 1791 – 1 Junie 1868) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418082802/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=15 |archive-date=18 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 4 Maart 1857 | 4 Maart 1861 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[John C. Breckinridge]] | align=center | 18 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=2 | '''16''' | rowspan=2 | [[Lêer:Lincoln by George H Story c1915.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Abraham Lincoln]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/abrahamlincoln/ |title=Biography of Abraham Lincoln |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109063820/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/abrahamlincoln |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/lincoln_abraham.shtml |title=The Sixteenth President: 1861–1865 Abraham Lincoln "The Great Emancipator" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212050534/http://americanheritage.com/people/presidents/lincoln_abraham.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/lincoln |title=Abraham Lincoln – Republic, National Union Party – 16th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209180543/http://www.history.com/presidents/lincoln |archive-date=9 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=16 |title=Abraham Lincoln (12 Februarie 1809 – 15 April 1865) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206090522/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=16 |archive-date= 6 Februarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 4 Maart 1861 | rowspan=2 | 15 April 1865<ref group="n" name="assassinated">Vermoor.</ref> | rowspan=2 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]]<br />Nasionale Unie Party<ref group="n" name="union">[[Abraham Lincoln]] en [[Andrew Johnson]] was onderskeidelik 'n Republikein en 'n Demokraat wat onder die Nasionale Unie Party meegeding het in 1864.</ref> | [[Hannibal Hamlin]] | align=center | 19 |- | style="background:#73C2FB" | [[Andrew Johnson]] | rowspan=2 align=center | 20 |- style="background:#73C2FB" | '''17''' | [[Lêer:Andrew Johnson portrait.jpg|100px]] | [[Andrew Johnson]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjohnson/ |title=Biography of Andrew Johnson |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103025310/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjohnson |archive-date=3 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/johnson_andrew.shtml |title=The Seventeenth President: 1865–1869 Andrew Johnson "Between North and South" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203000545/http://www.americanheritage.com/people/presidents/johnson_andrew.shtml |archive-date= 3 Februarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/andrewjohnson |title=Andrew Johnson – National Union Party – 17th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081700/http://www.history.com/presidents/andrewjohnson |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=17 |title=Andrew Johnson (29 Desember 1808 – 31 Julie 1875) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415201447/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=17 |archive-date=15 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 15 April 1865 | 4 Maart 1869 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]]<br />Nasionale Unie Party<ref group="n" name="union" /> | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=3 | '''18''' | rowspan=3 | [[Lêer:Ugrant.jpeg|100px]] | rowspan=3 | [[Ulysses S. Grant]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ulyssessgrant/ |title=Biography of Ulysses S. Grant |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222536/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ulyssessgrant |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/grant_ulysses.shtml |title=The Eighteenth President: 1869–1877 Ulysses Simpson Grant "The Hero as Politician" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212051641/http://americanheritage.com/people/presidents/grant_ulysses.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/grant |title=Ulysses S. Grant – National Union Party – 18th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081628/http://www.history.com/presidents/grant |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=18 |title=Ulysses S. Grant (27 April 1822 – 23 Julie 1885) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030024130/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=18 |archive-date=30 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=3 | 4 Maart 1869 | rowspan=3 | 4 Maart 1877 | rowspan=3 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[Schuyler Colfax]] | align=center | 21 |- style="background:#FFB6B6" | [[Henry Wilson]]<ref group="n" name="died" /><br /><small>4 Maart 1873 – 22 November 1875</small> | rowspan=2 align=center | 22 |- | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /><br /><small>22 November 1875 – 4 Maart 1877</small> |- style="background:#FFB6B6" | '''19''' | [[Lêer:Rhayes.png|100px]] | [[Rutherford B. Hayes]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/rutherfordbhayes/ |title=Biography of Rutherford B. Hayes |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108231329/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/rutherfordbhayes |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/hayes_rutherford.shtml |title=The Nineteenth President: 1877–1881 Rutherford Birchard Hayes "Striving For A Fresh Start" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052235/http://americanheritage.com/people/presidents/hayes_rutherford.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/hayes |title=Rutherford B. Hayes – Republican Party – 19th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081555/http://www.history.com/presidents/hayes |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=19 |title=Rutherford B. Hayes (4 Oktober 1822 – 17 Januarie 1893) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021042214/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=19 |archive-date=21 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4 Maart 1877 | 4 Maart 1881 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | William A. Wheeler | align=center | 23 |- style="background:#FFB6B6" | '''20''' | [[Lêer:James Garfield portrait.jpg|100px]] | [[James Garfield|James A. Garfield]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesgarfield/ |title=Biography of James Garfield |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109063511/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesgarfield |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=americanheritage>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/garfield_james.shtml |title=The Twentieth President: 1881–1881 James Abram Garfield "The Preacher" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212053815/http://americanheritage.com/people/presidents/garfield_james.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/garfield |title=James Garfield – Republican Party – 20th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081607/http://www.history.com/presidents/garfield |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=20 |title=James A. Garfield (19 November 1831 – 19 September 1881) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150812071132/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=20 |archive-date=12 Augustus 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4 Maart 1881 | 19 September 1881<ref group="n" name="assassinated" /> | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[Chester A. Arthur]] | rowspan=2 align=center | 24 |- style="background:#FFB6B6" | '''21''' | [[Lêer:Carthur.jpeg|100px]] | [[Chester A. Arthur]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/chesterarthur/ |title=Biography of Chester Arthur |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010651/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/chesterarthur |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=americanheritage /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/arthur |title=Chester A. Arthur – Republican Party – 21st President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081453/http://www.history.com/presidents/arthur |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=21 |title=Chester A. Arthur (5 Oktober 1829 – 18 November 1886) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906182514/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=21 |archive-date= 6 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 19 September 1881 | 4 Maart 1885 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> |- style="background:#73C2FB" | rowspan=2 | '''22''' | rowspan=2 | [[Lêer:Grover Cleveland, painting by Anders Zorn.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Grover Cleveland]]<br /><ref name="WH-grover">{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/grovercleveland/ |title=Biography of Grover Cleveland |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623092323/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/grovercleveland/ |archive-date=23 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="AH-grover">{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/cleveland_grover.shtml |title=The Twenty-Second President: 1885–1889 The Twenty-Fourth President: 1893–1897 Grover Cleveland "The Law Man" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212051314/http://americanheritage.com/people/presidents/cleveland_grover.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="HIS-grover">{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/cleveland |title=Grover Cleveland – Democratic Party – 22nd and 24th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081601/http://www.history.com/presidents/cleveland |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="AP=grover">{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=22 |title=Grover Cleveland (18 Maart 1837 – 24 Junie 1908) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206090557/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=22 |archive-date= 6 Februarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 4 Maart 1885 | rowspan=2 | 4 Maart 1889 | rowspan=2 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[Thomas A. Hendricks]]<ref group="n" name="died" /><br /><small>4 Maart 1885 – 25 November 1885</small> | rowspan=2 align=center | 25 |- |''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /><br /><small>25 November 1885 – 4 Maart 1889</small> |- style="background:#FFB6B6" | '''23''' | [[Lêer:Eastman Johnson - Benjamin Harrison - Google Art Project.jpg|100px]] | [[Benjamin Harrison]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/benjaminharrison/ |title=Biography of Benjamin Harrison |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124062417/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/benjaminharrison |archive-date=24 November 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="AH-grover" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/benjaminharrison |title=William Henry Harrison – Whig Party – 23rd President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210112527/http://www.history.com/presidents/benjaminharrison |archive-date=10 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=23 |title=Benjamin Harrison (20 Augustus 1833 – 13 Maart 1901) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906184524/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=23 |archive-date= 6 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4 Maart 1889 | 4 Maart 1893 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[Levi P. Morton]] | align=center | 26 |- style="background:#73C2FB" | '''24''' | [[Lêer:GCleveland.png|100px]] | [[Grover Cleveland]]<br /><small>''(tweede termyn)''</small><br /><ref name="WH-grover" /><ref name="AH-grover" /><ref name="HIS-grover" /><ref name="AP=grover" /> | 4 Maart 1893 | 4 Maart 1897 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[Adlai E. Stevenson I]] | align=center | 27 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=3 | '''25''' | rowspan=3 | [[Lêer:Official White House portrait of William McKinley.jpg|100px]] | rowspan=3 | [[William McKinley]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williammckinley/ |title=Biography of William McKinley |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222608/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williammckinley |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/mckinley_william.shtml |title=The Twenty-Fifth President: 1897–1901 William McKinley "Bridge to a New Century" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212054144/http://americanheritage.com/people/presidents/mckinley_william.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/mckinley |title=William McKinley – Republican Party – 25th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081634/http://www.history.com/presidents/mckinley |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=24 |title=William McKinley (29 Januarie 1843 – 14 September 1901) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907160924/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=24 |archive-date= 7 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=3 | 4 Maart 1897 | rowspan=3 | 14 September 1901<ref group="n" name="assassinated" /> | rowspan=3 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[Garret Hobart]]<ref group="n" name="died" /><br /><small>4 Maart 1897 – 21 November 1899</small> | rowspan=2 align=center | 28 |- | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /><br /><small>21 November 1899 – 4 Maart 1901</small> |- style="background:#FFB6B6" | [[Theodore Roosevelt]] | rowspan=2 align=center | 29 |- |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=2 | '''26''' | rowspan=2 | [[Lêer:John Singer Sargent - Theodore Roosevelt - Google Art Project.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Theodore Roosevelt]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/theodoreroosevelt/ |title=Biography of Theodore Roosevelt |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222618/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/theodoreroosevelt |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/roosevelt_theodore.shtml |title=The Twenty-Sixth President: 1901–1909 Theodore Roosevelt "The Giant in the Bully Pulpit" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052940/http://americanheritage.com/people/presidents/roosevelt_theodore.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/teddyroosevelt |title=Theodore Roosevelt – Republican, Bull Moose Party – 26th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210124352/http://www.history.com/presidents/teddyroosevelt |archive-date=10 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=25 |title=Theodore Roosevelt (27 Oktober 1858 – 6 Januarie 1919) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508073614/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=25 |archive-date=8 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=2 | 14 September 1901 | rowspan=2 | 4 Maart 1909 | rowspan=2 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> |- style="background:#FFB6B6" | [[Charles W. Fairbanks]] | align=center | 30 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=2 | '''27''' | rowspan=2 | [[Lêer:TaftOfficial Portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[William Howard Taft]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhowardtaft/ |title=Biography of William Howard Taft |accessdate=12 Januarie 2009 |date=13 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230063300/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhowardtaft |archive-date=30 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/taft_william.shtml |title=The Twenty-Seventh President: 1909–1913 William Howard Taft "Reluctant Leader" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212053642/http://americanheritage.com/people/presidents/taft_william.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/taft |title=William Howard Taft – Republican Party – 27th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081613/http://www.history.com/presidents/taft |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=26 |title=William Howard Taft (15 September 1857 – 8 Maart 1930) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102140810/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=26 |archive-date=2 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=2 | 4 Maart 1909 | rowspan=2 | 4 Maart 1913 | rowspan=2 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[James S. Sherman]]<ref group="n" name="died" /><br /><small>4 Maart 1909 – 30 Oktober 1912</small> | rowspan=2 align=center | 31 |- | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /><br /><small>30 Oktober 1912 – 4 Maart 1913</small> |- style="background:#73C2FB" | rowspan=2 | '''28''' | rowspan=2 | [[Lêer:Ww28.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Woodrow Wilson]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/woodrowwilson/ |title=Biography of Woodrow Wilson |accessdate=12 Januarie 2009 |date=13 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222630/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/woodrowwilson |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/wilson_woodrow.shtml |title=The Twenty-Eighth President: 1913–1921 Woodrow Wilson "Prophet Without Honor" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052508/http://americanheritage.com/people/presidents/wilson_woodrow.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/wilson |title=Woodrow Wilson – Democratic Party – 28th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081530/http://www.history.com/presidents/wilson |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=27 |title=Woodrow Wilson (28 Desember 1856 – 3 Februarie 1924) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150516014816/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=27 |archive-date=16 Mei 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 4 Maart 1913 | rowspan=2 | 4 Maart 1921 | rowspan=2 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | rowspan=2 | [[Thomas R. Marshall]] | align=center | 32 |- style="background:#73C2FB" | align=center | 33 |- style="background:#FFB6B6" | '''29''' | [[Lêer:Wh29.gif|100px]] | [[Warren G. Harding]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/warrenharding/ |title=Biography of Warren G. Harding |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222708/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/warrenharding |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/harding_warren.shtml |title=The Twenty-Ninth President: 1921–1923 Warren Gamaliel Harding "Prophet Without Honor" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212050656/http://americanheritage.com/people/presidents/harding_warren.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=28 |title=Warren G. Harding (2 November 1865 – 2 Augustus 1923) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713182444/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=28 |archive-date=13 Julie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 4 Maart 1921 | 2 Augustus 1923<ref group="n" name="died" /> | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[Calvin Coolidge]] | rowspan=2 align=center | 34 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=2 | '''30''' | rowspan=2 | [[Lêer:Calvin Coolidge.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Calvin Coolidge]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/calvincoolidge/ |title=Biography of Calvin Coolidge |accessdate=12 Januarie 2009 |date=13 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222658/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/calvincoolidge |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/coolidge_calvin.shtml |title=The Thirtieth President: 1923–1929 Calvin Coolidge "The New Englander" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424200327/http://www.americanheritage.com/people/presidents/coolidge_calvin.shtml |archive-date=24 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=29 |title=Calvin Coolidge (4 Julie 1872 – 5 Januarie 1933) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206090639/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=29 |archive-date= 6 Februarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 2 Augustus 1923 | rowspan=2 | 4 Maart 1929 | rowspan=2 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> |- style="background:#FFB6B6" | [[Charles G. Dawes]] | align=center | 35 |- style="background:#FFB6B6" | '''31''' | [[Lêer:Herbert Clark Hoover by Greene, 1956.jpg|100px]] | [[Herbert Hoover]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/herberthoover/ |title=Biography of Herbert Hoover |accessdate=12 Januarie 2009 |date=13 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109233140/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/HerbertHoover/ |archive-date= 9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/hoover_herbert.shtml |title=The Thirty-First President: 1929–1933 Herbert Clark Hoover "The Great Engineer" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212054314/http://americanheritage.com/people/presidents/hoover_herbert.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=30 |title=Herbert Hoover (10 Augustus 1874 – 20 Oktober 1964) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721224134/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=30 |archive-date=21 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 4 Maart 1929 | 4 Maart 1933 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[Charles Curtis]] | align=center | 36 |- style="background:#73C2FB" | rowspan=4 | '''32''' | rowspan=4 | [[Lêer:Froosevelt.jpeg|100px]] | rowspan=4 | [[Franklin D. Roosevelt]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklindroosevelt/ |title=Biography of Franklin D. Roosevelt |accessdate=12 Januarie 2009 |date=20 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222719/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklindroosevelt |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/roosevelt_franklin.shtml |title=The Thirty-Second President: 1933–1945 Franklin Delano Roosevelt "New Dealer and Global Warrior" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052341/http://americanheritage.com/people/presidents/roosevelt_franklin.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history2>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/fdr |title=Franklin D. Roosevelt – Democratic Party – 32nd President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209184023/http://www.history.com/presidents/fdr |archive-date=9 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=31 |title=Franklin D. Roosevelt (30 Januarie 1882 – 12 April 1945) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150514184634/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=31 |archive-date=14 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=4 | 4 Maart 1933 | rowspan=4 | 12 April 1945<ref group="n" name="died" /> | rowspan=4 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | rowspan=2 | [[John Nance Garner]] | align=center | 37<ref group="n">Hierdie termyn is met 43 dae verkort omdat die 20ste Wysigingswet van die Amerikaanse Grondwet begin geld het, wat die inhuldigingsdag van presidente geskuif het van 4 Maart na 20 Januarie.</ref> |- style="background:#73C2FB" | align=center | 38 |- style="background:#73C2FB" | [[Henry A. Wallace]] | align=center |39 |- style="background:#73C2FB" | [[Harry S. Truman]] | rowspan=2 align=center | 40 |- style="background:#73C2FB" | rowspan=2 | '''33''' | rowspan=2 | [[Lêer:HarryTruman.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Harry S. Truman]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/harrystruman/ |title=Biography of Harry S Truman |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109064002/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/harrystruman |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/truman_harry.shtml |title=The Thirty-Third President: 1945–1953 Harry S. Truman "The Buck Stopped Here" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052658/http://americanheritage.com/people/presidents/truman_harry.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history2 /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=32 |title=Harry S. Truman (8 Mei 1884 – 26 Desember 1972) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915013137/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=32 |archive-date=15 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 12 April 1945 | rowspan=2 | 20 Januarie 1953 | rowspan=2 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> |- style="background:#73C2FB" | [[Alben W. Barkley]] | align=center | 41 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=2 | '''34''' | rowspan=2 | [[Lêer:Dwight D. Eisenhower, official Presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Dwight D. Eisenhower]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/dwightdeisenhower/ |title=Biography of Dwight D. Eisenhower |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109064012/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/dwightdeisenhower |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/eisenhower_dwight.shtml |title=The Thirty-Fourth President: 1953–1961 Dwight David Eisenhower "I Like Ike" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212051112/http://americanheritage.com/people/presidents/eisenhower_dwight.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/eisenhower |title=Dwight D. Eisenhower – Democratic Party – 34th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213140930/http://www.history.com/presidents/eisenhower |archive-date=13 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=33 |title=Dwight D. Eisenhower (14 Oktober 1890 – 28 Maart 1969) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030024210/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=33 |archive-date=30 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 20 Januarie 1953 | rowspan=2 | 20 Januarie 1961 | rowspan=2 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | rowspan=2 | [[Richard Nixon]] | align=center | 42 |- style="background:#73C2FB" | align=center | 43 |- style="background:#73C2FB" | '''35''' | [[Lêer:John F Kennedy Official Portrait.jpg|100px]] | [[John F. Kennedy]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnfkennedy/ |title=Biography of John F. Kennedy |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228091731/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnfkennedy/ |archive-date=28 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/kennedy_john.shtml |title=The Thirty-Five President: 1961–1963 John Fitzgerald Kennedy "Inspiring A Generation" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212053014/http://americanheritage.com/people/presidents/kennedy_john.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history1>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/kennedy |title=John F. Kennedy – Democratic Party – 35th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210124359/http://www.history.com/presidents/kennedy |archive-date=10 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=34 |title=John F. Kennedy (29 Mie 1917 – 22 November 1963) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822132332/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=34 |archive-date=22 Augustus 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 20 Januarie 1961 | 22 November 1963<ref group="n" name="assassinated" /> | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[Lyndon B. Johnson]] | rowspan=2 align=center | 44 |- style="background:#73C2FB" | rowspan=2 | '''36''' | rowspan=2 | [[Lêer:Ljohnson.jpeg|100px]] | rowspan=2 | [[Lyndon B. Johnson]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/lyndonjohnson/ |title=Biography of Lyndon B. Johnson |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622035458/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/lyndonjohnson/ |archive-date=22 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/johnson_lyndon.shtml |title=The Thirty-Sixth President: 1963–1969 Lyndon Baines Johnson "So Close To Greatness" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212053043/http://americanheritage.com/people/presidents/johnson_lyndon.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history1 /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=35 |title=Lyndon B. Johnson (27 Augustus 1908 – 22 Januarie 1973) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007041238/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=35 |archive-date= 7 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 22 November 1963 | rowspan=2 | 20 Januarie 1969 | rowspan=2 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /> |- style="background:#73C2FB" | [[Hubert Humphrey]] | align=center | 45 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=4 | '''37''' | rowspan=4 | [[Lêer:Richard Nixon - Presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan=4 | [[Richard Nixon]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/richardnixon/ |title=Richard M. Nixon |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222802/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/richardnixon |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/nixon_richard.shtml |title=The Thirty-Seventh President: 1969–1974 Richard Milhous Nixon "The Road to Watergate" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212050818/http://americanheritage.com/people/presidents/nixon_richard.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/nixon |title=Richard Nixon – Republican Party – 37th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210112522/http://www.history.com/presidents/nixon |archive-date=10 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=36 |title=Richard M. Nixon (9 Januarie 1913 – 22 April 1994) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507155730/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=36 |archive-date=7 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=4 | 20 Januarie 1969 | rowspan=4 | 9 Augustus 1974<ref group="n" name="resigned" /> | rowspan=4 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | rowspan=2 | [[Spiro Agnew]]<ref group="n" name="resigned" /><br /><small>20 Januarie 1969 – 10 Oktober 1973</small> | align=center | 46 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=5 align=center | 47 |- | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /><br /><small>10 Oktober 1973 – 6 Desember 1973</small> |- style="background:#FFB6B6" | [[Gerald Ford]]<br /><small>6 Desember 1973 – 9 Augustus 1974</small> |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=2 | '''38''' | rowspan=2 | [[Lêer:Gerald Ford presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Gerald Ford]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/geraldford/ |title=Biography of Gerald R. Ford |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306144045/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/geraldford |archive-date=6 Maart 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=americanheritage2>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/ford_gerald.shtml |title=The Thirty-Eighth President: 1974–1977 Gerald Rudolph Ford "A Time for Healing" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052141/http://americanheritage.com/people/presidents/ford_gerald.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history3>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/ford |title=Gerald Ford – Republican Party – 38th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081506/http://www.history.com/presidents/ford |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=37 |title=Gerald R. Ford (14 Julie 1913 – 26 Desember 2006) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419054542/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=37 |archive-date=19 April 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 9 Augustus 1974 | rowspan=2 | 20 Januarie 1977 | rowspan=2 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | | ''vakant''<ref group="n" name="25th Amend" /><br /><small>9 Augustus 1974 – 19 Desember 1974 </small> |- style="background:#FFB6B6" |[[Nelson Rockefeller]]<br /><small>19 Desember 1974 – 20 Januarie 1977</small> |- style="background:#73C2FB" | '''39''' | [[Lêer:JimmyCarterPortrait.jpg|100px]] | [[Jimmy Carter]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter |title=Biography of Jimmy Carter |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104051441/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter |archive-date=4 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=americanheritage2 /><ref name=history3 /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=38 |title=Jimmy Carter (1 Oktober 1924 – ) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206090757/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=38 |archive-date= 6 Februarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 20 Januarie 1977 | 20 Januarie 1981 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | [[Walter Mondale]] | align=center | 48 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=2 | '''40''' | rowspan=2 | [[Lêer:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Ronald Reagan]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ronaldreagan/ |title=Biography of Ronald Reagan |accessdate=12 Januarie 2009 |date=25 Junie 2008 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222813/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ronaldreagan |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/reagan_ronald.shtml |title=The Fortieth President: 1981–1989 Ronald Wilson Reagan "The Great Communicator" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212055010/http://americanheritage.com/people/presidents/reagan_ronald.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=history3 /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=39 |title=Ronald Reagan (6 Februarie 1911 – 5 Junie 2004) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807211700/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=39 |archive-date=7 Augustus 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=2 | 20 Januarie 1981 | rowspan=2 | 20 Januarie 1989 | rowspan=2 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | rowspan=2 | [[George H.W. Bush]] | align=center | 49 |- style="background:#FFB6B6" | align=center | 50 |- style="background:#FFB6B6" | '''41''' | [[Lêer:George H. W. Bush, President of the United States, 1989 official portrait.jpg|100px]] | [[George H.W. Bush]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgehwbush/ |title=Biography of George Herbert Walker Bush |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109180359/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgehwbush |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/bush_george_sr.shtml |title=The Forty-First President: 1989–1993 George Herbert Walker Bush "The Last Cold Warrior" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212051925/http://americanheritage.com/people/presidents/bush_george_sr.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/georgebush |title=George H. W. Bush – Republican Party – 41st President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329081654/http://www.history.com/presidents/georgebush |archive-date=29 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=40 |title=George Bush (12 Junie 1924 – ) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20030202011221/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=40 |archive-date= 2 Februarie 2003 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | 20 Januarie 1989 | 20 Januarie 1993 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | Dan Quayle | align=center | 51 |- style="background:#73C2FB" | rowspan=2 | '''42''' | rowspan=2 | [[Lêer:Bill Clinton.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Bill Clinton]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/ |title=Biography of William J. Clinton |accessdate=12 Januarie 2009 |date=12 Maart 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109133118/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/ |archive-date=9 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/clinton_bill.shtml |title=The Forty-Second President: 1993–2001 William Jefferson Clinton "Prosperity And Turmoil" |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052630/http://americanheritage.com/people/presidents/clinton_bill.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/billclinton |title=Bill Clinton – Democratic Party – 42nd President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209180531/http://www.history.com/presidents/billclinton |archive-date=9 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=41 |title=Bill Clinton (19 Augustus 1946 – ) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713125212/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=41 |archive-date=13 Julie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | rowspan=2 | 20 Januarie 1993 | rowspan=2 | 20 Januarie 2001 | rowspan=2 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] | rowspan=2 | [[Al Gore]] | align=center | 52 |- style="background:#73C2FB" | align=center | 53 |- style="background:#FFB6B6" | rowspan=2 | '''43''' | rowspan=2 | [[Lêer:George-W-Bush.jpeg|100px]] | rowspan=2 | [[George W. Bush]]<br /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewbush/ |title=Biography of President George W. Bush |accessdate=12 Januarie 2009 |date=25 Februarie 2007 |publisher=Whitehouse.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108222839/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewbush |archive-date=8 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/bush_george_jr.shtml |title=The Forty-Third President: 2001–2009 George Walker Bush |accessdate=2 Oktober 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212051436/http://americanheritage.com/people/presidents/bush_george_jr.shtml |archive-date=12 Desember 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/georgewbush |title=George W. Bush – Republican Party – 43rd President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209180524/http://www.history.com/presidents/georgewbush |archive-date=9 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=42 |title=George W. Bush (6 Julie 1946 – ) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615115612/http://www.americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=42 |archive-date=15 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 20 Januarie 2001 | rowspan=2 | 20 Januarie 2009 | rowspan=2 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | rowspan=2 | [[Dick Cheney]] | align=center | 54 |- style="background:#FFB6B6" | align=center | 55 |- style="background:#73C2FB" | rowspan=2 | '''44''' | rowspan=2 | [[Lêer:Official portrait of Barack Obama.jpg|100px]] | rowspan=2 | [[Barack Obama]]<br /><ref name="whouseobama">{{en}} {{cite web |url=http://www.whitehouse.gov/administration/president_obama/ |title=President Barack Obama |accessdate=20 Januarie 2009 |publisher=Whitehouse.gov |year=20 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110313093444/http://www.whitehouse.gov/administration/President_Obama |archive-date=13 Maart 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americanheritage.com/people/presidents/obama_barack.shtml |title=The Forty-Fourth President: 2009–2017 Barack Hussein Obama II |accessdate=2 Oktober 2009 |work=American Heritage |publisher=[[Forbes]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424200304/http://www.americanheritage.com/people/presidents/obama_barack.shtml |archive-date=24 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.history.com/presidents/obama |title=Barack Obama – Democratic Party – 44th President – American Presidents |accessdate=12 Januarie 2009 |publisher=History (TV) |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210005252/http://www.history.com/presidents/obama |archive-date=10 Februarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=43 |title=Barack Obama (4 Augustus 1961 – ) |accessdate=12 Januarie 2009 |work=American Presidents: Life Portrait |publisher=[[C-SPAN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150726084744/http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=43 |archive-date=26 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | rowspan=2 | 20 Januarie 2009 | rowspan=2 | 20 Januarie 2017 | rowspan=2 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] &nbsp; | rowspan=2 | [[Joe Biden]] | align=center | 56 |- style="background:#73C2FB" | align=center | 57 |- style="background:#FFB6B6" | '''45''' | [[Lêer:Official Portrait of President Donald Trump.jpg|100px]] | [[Donald Trump]] | 20 Januarie 2017 | 20 Januarie 2021 | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[Mike Pence]] | align=center | 58 |- style="background:#73C2FB" | '''46''' | [[Lêer:Joe Biden presidential portrait.jpg|100px]] | [[Joe Biden]] | 20 Januarie 2021 | 20 Januarie 2025 | [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] &nbsp; | [[Kamala Harris]] | align=center | 59 |- style="background:#FFB6B6" | '''47''' | [[Lêer:TRUST IN TRUMP - The White House (portrait cropped).jpg|100px]] | [[Donald Trump]]<br /><small>''(tweede termyn)'' | 20 Januarie 2025 | | [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | [[JD Vance]] | align=center | 60 |} == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Presidents of the United States|Presidente van die Verenigde State}} * {{en}} [http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ Whitehouse.gov: Die Presidente] * {{en}} [http://www.americanheritage.com/people/presidents/ American Heritage People: The Presidents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210002715/http://www.americanheritage.com/people/presidents/ |date=10 Februarie 2006 }} * {{en}} [http://www.history.com/genericContent.do?id=53504 American Presidents – History Channel] * {{en}} [http://www.americanpresidents.org/ American Presidents: Life Portraits] * {{en}} [http://www.gvsu.edu/hauenstein/ The Hauenstein Center for Presidential Studies] – Grand Valley State University * {{en}} [http://www.ipl.org/div/potus/ POTUS: Presidents of the United States] – Internet Public Library {{Presidente van die VSA}} {{Normdata}} {{en-vertaal|List of Presidents of the United States}} [[Kategorie:Presidente van die Verenigde State| ]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Lyste van presidente|Verenigde State van Amerika]] 0fugsmkdduu4my02idvsrey6lwpatc8 0 45525 2965934 2575106 2026-09-09T12:01:13Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965934 wikitext text/x-wiki [[Lêer:New Harmony, Indiana, por F. Bates.jpg|duimnael|300px|''New Harmony'', 'n model gemeenskap soos deur Robert Owen in 1838 voorgestel]] '''Sosialisme''' is 'n [[ekonomie]]se en [[politiek]]e stelsel waar die werkers (en nie hul werkgewers nie) beheer oor die produksiemiddele, soos masjinerie en landbougrond uitoefen. Mense wat so 'n koöperatiewe samelewing bepleit word sosialiste genoem. Hulle glo daaraan dat goedere en dienste vir menslike gebruik, en nie vir winste geproduseer moet word nie. Sosialiste glo dat alles in die samelewing deur die koöperatiewe pogings van sy lede vervaardig moet word. Daar is verskeie vorme van sosialisme, en geen enkele definisie dek die totale spektrum nie. Hulle stem ooreen in die opsig dat die werkers die hulpbronne en produksiemiddele moet besit.<ref>Peter Lamb, J. C. Docherty. ''Historical dictionary of socialism''. Lanham, Maryland, UK; Oxford, England, UK: Scarecrow Press, Inc, 2006. p. 1.</ref> Hulle verskil egter van mekaar in terme van die rol van die [[Vryemarkekonomie|vryemark]] en beplanning, asook die rol van bestuurders en die [[regering]] se rol in die ekonomie. == Geskiedenis == Robert Owen was die eerste sosialis. Sy volgelinge begin hulself in 1841 sosialiste te noem.<ref name=gale>Gale (2001). "Socialism" . World of Sociology. Opgespoor 15 Junie 2011.</ref> Hy word steeds as die pionier van die Koöperatiewe Beweging in [[Brittanje]] beskou. Hy was van mening dat die werkers die maatskappye waar hulle werk moet besit. Die werkers sal dan die winste regverdig onder mekaar verdeel. Hy het so 'n nuwe model fabriek in New Lanark, [[Skotland]] opgerig.<ref name=wt>{{cite web |url=http://www.credoreference.com/entry/sharpewt/socialism |title=Socialism |first= |last= |work=Encyclopedia of World Trade From Ancient Times to the Present |year=2005 |accessdate=15 Junie 2011 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Karl Marx]] is die bekendste sosialis, maar is eerder die argitek van die teorieë oor sosialisme en kommunisme. Hy het 'n omvattende boek oor kapitalisme, sosialisme en kommunisme geskryf, genaamd "''Die Kommunistiese Manifes''". [[Friedrich Engels]] was 'n mede-skrywer, en het baie van Marx se werk en navorsing befonds. Verskeie sosialistiese [[politieke party]]e is gedurende die 19de eeu en vroeë deel van die 20ste eeu gevorm. Linkse politieke partye is oor die algemeen nuwer as hul regse eweknieë. == Sien ook == * [[Kapitalisme]] * [[Kommunisme]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Socialism}} * [https://www.socialism101.com/ Basiese inleiding tot sosialisme, kommunisme en marxisme] {{Wikinews-kategorie|Sosialisme}} {{Saadjie}} {{Politieke ideologieë}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sosialisme| ]] qjgd55xhyyvly775k5xxqpnkm18dxa4 0 47257 2965987 2965840 2026-09-09T14:53:11Z Pynappel 70858 2965987 wikitext text/x-wiki {{Infobox instrument | name = Altviool | names = Viola | alt = | image = Bratsche.jpg | caption = Altviool, van voor en van die kant gesien | background = string | hornbostel_sachs = 321.322–71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[kordofoon]] deur 'n [[boog (musiek)|boog]] geklink | developed = ca. 13de eeu | range = [[File:Range viola.png|135px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[viool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) | articles = | sound sample = {{Listen|type=music |filename=Bach - Cello Suite No. 5 - 1. Prelude.ogg |title=Tjellosuite 5, BWV 1011&nbsp;– 1.&nbsp;Prelude |description=Prelude van Bach se [[Tjellosuites (Bach)#Suite nr. 5 in C-mineur, BWV 1011|Vyfde tjellosuite]], op 'n altviool deur Elias Goldstein uitgevoer}} }} Die '''altviool''' of '''viola'''<ref>{{cite book |last=Human |first=Koos |outeurskakel=Koos Human |title=[[Die A tot Z van klassieke musiek]] |date=1 Junie 2005 |publisher=[[Human & Rousseau]] |language=Afrikaans |isbn=9780798145138}}</ref> is 'n strykinstrument en die oudste lid van die vioolfamilie. Dit het in ongeveer 1530 ontstaan. Hierdie familie sluit ook die [[viool]] en [[tjello]] in. == Die instrument == Die altviool is ietwat groter as die viool en 'n mens kry gewoonlik drie groottes: 15", 16" en 17". Die mees algemene grootte is die 16" altviool. Waar 'n standaardviool 35&nbsp;cm lank is, wissel die grootte van die altviool na gelang van die speler se voorkeur en handgrootte. Professionele spelers verkies soms die groter altviole om 'n dieper en meer resonante klank voort te bring. Die altviool het, soos meeste ander strykinstrumente, vier snare en soos die tjello is dit in die volgende volgorde van laagste tot hoogste gestem: c-g-d'-a'. Die altviool speel 'n belangrike rol in die standaard simfonieorkes, asook in die stryktrio, [[strykkwartet]] en ander kamermusiekkombinasies. In die orkes kan die altviool enkele rolle vervul. Dit kan solopassasies speel, die tjello's se basstem ondersteun, as harmoniese aanvulling of as teenstem dien. In elke geval moet die altviolis presies weet hoe om die toon van die instrument aan te pas. == Repertorium == Verskillende komponiste het altviool gespeel, waaronder [[Johann Sebastian Bach|Bach]], [[Beethoven]], [[Mozart]], [[Joseph Haydn]], Mendelssohn, Paganini, Dvořák, [[Benjamin Britten|Britten]] en Hindemith. Weinig musiek is aanvanklik vir die altviool geskryf, aangesien dit slegs as 'n aanvullende instrument beskou is. Later het dit egter verander en het veel meer komponiste daarvoor begin skryf. In die Barok is noemenswaardige werke dié van Telemann (''Altvioolkonsert in G majeur'') en [[J.S. Bach]] (''Brandenburgkonsert no. 6''). In die Klassieke tydperk het die repertorium vinnig uitgebrei. Karl Stamitz, Hoffmeister, Dittersdorf, Pleyel, Vanhal en Rolla het almal indrukwekkende werke vir die instrument geskryf. Mozart, self 'n altvioolspeler, het twee baanbrekende werke vir die instrument geskryf, eerstens die ''Kegelstatt Trio'' vir altviool, klarinet en klavier en tweedens die ''Sinfonia Concertante'' vir viool en altviool saam met orkes. Sy duo's vir viool en altviool het ook tot die repertorium bygedra. In die 19e eeu het Carl Maria von Weber en [[Johann Nepomuk Hummel]] vir die altviool geskryf (concertantes). Paganini het [[Hector Berlioz]] om 'n altvioolkonsert gevra, maar was nie tevrede met die eindresultaat nie: ''Harold en Italie''. Volgens Paganini was dit nie konsertagtig genoeg nie, maar eerder 'n [[simfonie]] waar die altviool 'n belangrike rol speel. Brahms het sy Opus 120 klarinetsonates self vir die altviool verwerk (met oorreding van Joseph Joachim) en Schumann het ook enkele werke vir die kombinasie klarinet en altviool geskryf. Vir dieselfde kombinasie het [[Max Bruch]] 'n volwaardige konsert vir sy seun geskryf. Die 20ste eeu het 'n verandering vir die altvioolrepertorium teweeggebring. Vele komponiste het groot en belangrike werke vir die instrument geskryf. [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]], Hindemith, Britten, Milhaud, Reger, Martinu en Bártók was van dié komponiste. Virtuose spelers het ook in hierdie tyd na vore getree (daarom die meer uitdagende werke) waaronder Lionel Tertis, Paul Hindemith en William Primrose. == Uitvoering == Dit het lank geneem vir spelers en komponiste om die komplekse klank van die altviool te ontdek. Sekere tekortkominge van die instrument, soos die feit dat dit moeilik uitstaan bo die oorweldigende klank van 'n orkes of vleuelklavier, veroorsaak dat die gewildheid daarvan nie by dié van die viool en tjello kom nie. Daar is egter 'n uniekheid aan die instrument se klank en vermoëns wat dit nie net onmisbaar in die orkes maak nie, maar ook bydrae tot die voortbrenging van die mooiste, melankoliese klanke. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van musiekinstrumente]] {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] lpssmen8352ge4x35i8h93q3xf4gmg4 2966103 2965987 2026-09-10T09:21:29Z Pynappel 70858 2966103 wikitext text/x-wiki {{Infobox instrument | name = Altviool | names = Viola | alt = | image = Bratsche.jpg | caption = Altviool, van voor en van die kant gesien | background = string | hornbostel_sachs = 321.322–71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[boog (musiek)|boog]] geklink | developed = ca. 13de eeu | range = [[File:Range viola.png|135px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[viool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) | articles = | sound sample = {{Listen|type=music |filename=Bach - Cello Suite No. 5 - 1. Prelude.ogg |title=Tjellosuite 5, BWV 1011&nbsp;– 1.&nbsp;Prelude |description=Prelude van Bach se [[Tjellosuites (Bach)#Suite nr. 5 in C-mineur, BWV 1011|Vyfde tjellosuite]], op 'n altviool deur Elias Goldstein uitgevoer}} }} Die '''altviool''' of '''viola'''<ref>{{cite book |last=Human |first=Koos |outeurskakel=Koos Human |title=[[Die A tot Z van klassieke musiek]] |date=1 Junie 2005 |publisher=[[Human & Rousseau]] |language=Afrikaans |isbn=9780798145138}}</ref> is 'n strykinstrument en die oudste lid van die vioolfamilie. Dit het in ongeveer 1530 ontstaan. Hierdie familie sluit ook die [[viool]] en [[tjello]] in. == Die instrument == Die altviool is ietwat groter as die viool en 'n mens kry gewoonlik drie groottes: 15", 16" en 17". Die mees algemene grootte is die 16" altviool. Waar 'n standaardviool 35&nbsp;cm lank is, wissel die grootte van die altviool na gelang van die speler se voorkeur en handgrootte. Professionele spelers verkies soms die groter altviole om 'n dieper en meer resonante klank voort te bring. Die altviool het, soos meeste ander strykinstrumente, vier snare en soos die tjello is dit in die volgende volgorde van laagste tot hoogste gestem: c-g-d'-a'. Die altviool speel 'n belangrike rol in die standaard simfonieorkes, asook in die stryktrio, [[strykkwartet]] en ander kamermusiekkombinasies. In die orkes kan die altviool enkele rolle vervul. Dit kan solopassasies speel, die tjello's se basstem ondersteun, as harmoniese aanvulling of as teenstem dien. In elke geval moet die altviolis presies weet hoe om die toon van die instrument aan te pas. == Repertorium == Verskillende komponiste het altviool gespeel, waaronder [[Johann Sebastian Bach|Bach]], [[Beethoven]], [[Mozart]], [[Joseph Haydn]], Mendelssohn, Paganini, Dvořák, [[Benjamin Britten|Britten]] en Hindemith. Weinig musiek is aanvanklik vir die altviool geskryf, aangesien dit slegs as 'n aanvullende instrument beskou is. Later het dit egter verander en het veel meer komponiste daarvoor begin skryf. In die Barok is noemenswaardige werke dié van Telemann (''Altvioolkonsert in G majeur'') en [[J.S. Bach]] (''Brandenburgkonsert no. 6''). In die Klassieke tydperk het die repertorium vinnig uitgebrei. Karl Stamitz, Hoffmeister, Dittersdorf, Pleyel, Vanhal en Rolla het almal indrukwekkende werke vir die instrument geskryf. Mozart, self 'n altvioolspeler, het twee baanbrekende werke vir die instrument geskryf, eerstens die ''Kegelstatt Trio'' vir altviool, klarinet en klavier en tweedens die ''Sinfonia Concertante'' vir viool en altviool saam met orkes. Sy duo's vir viool en altviool het ook tot die repertorium bygedra. In die 19e eeu het Carl Maria von Weber en [[Johann Nepomuk Hummel]] vir die altviool geskryf (concertantes). Paganini het [[Hector Berlioz]] om 'n altvioolkonsert gevra, maar was nie tevrede met die eindresultaat nie: ''Harold en Italie''. Volgens Paganini was dit nie konsertagtig genoeg nie, maar eerder 'n [[simfonie]] waar die altviool 'n belangrike rol speel. Brahms het sy Opus 120 klarinetsonates self vir die altviool verwerk (met oorreding van Joseph Joachim) en Schumann het ook enkele werke vir die kombinasie klarinet en altviool geskryf. Vir dieselfde kombinasie het [[Max Bruch]] 'n volwaardige konsert vir sy seun geskryf. Die 20ste eeu het 'n verandering vir die altvioolrepertorium teweeggebring. Vele komponiste het groot en belangrike werke vir die instrument geskryf. [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]], Hindemith, Britten, Milhaud, Reger, Martinu en Bártók was van dié komponiste. Virtuose spelers het ook in hierdie tyd na vore getree (daarom die meer uitdagende werke) waaronder Lionel Tertis, Paul Hindemith en William Primrose. == Uitvoering == Dit het lank geneem vir spelers en komponiste om die komplekse klank van die altviool te ontdek. Sekere tekortkominge van die instrument, soos die feit dat dit moeilik uitstaan bo die oorweldigende klank van 'n orkes of vleuelklavier, veroorsaak dat die gewildheid daarvan nie by dié van die viool en tjello kom nie. Daar is egter 'n uniekheid aan die instrument se klank en vermoëns wat dit nie net onmisbaar in die orkes maak nie, maar ook bydrae tot die voortbrenging van die mooiste, melankoliese klanke. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van musiekinstrumente]] {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] fjqfgyp7wcbvb3rtef2yfll8c1jf0gd 0 47748 2966119 2965006 2026-09-10T10:11:22Z Naudefj 2055 guerilla -> guerrilla 2966119 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RAF-Logo.svg|duimnael|regs|250px|Die RAF-kenteken: 'n [[rooi ster]] en 'n Duits-vervaardigde [[submasjiengeweer]] (''Heckler & Koch MP5'')]] Die '''Rote Armee Fraktion''' ("Rooi Leër Faksie", kort '''RAF'''), aanvanklik deur sommige media ook "Baader-Meinhof-bende" of "Baader-Meinhof-groep" genoem, was 'n [[Links (politiek)|linkse]] terreurgroep wat tussen [[1970]] en [[1998]] in [[Duitsland]] aktief was. Dit is deur Andreas Baader, Gudrun Ensslin, Horst Mahler, Ulrike Meinhof en ander lede gestig. Die RAF het ditself as [[kommunisme|kommunistiese]], anti-imperialistiese stedelike [[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla-organisasie]] volgens die Suid-Amerikaanse voorbeeld van die Tupamaros in [[Uruguay]] beskou. Die RAF was verantwoordelik vir 34 moorde, talle bankrooftogte en bomaanslae. In 1998 het hulle 'n persverklaring uitgereik waarin hulle hul selfontbinding aangekondig het. Tot daardie tydstip het ook 27 lede en simpatisante van die RAF hul lewens as gevolg van polisie-optrede, selfmoord, hongerstaking of siekte verloor.<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-48902687.html Der Spiegel, nommer 38, 2006 (18 September 2006): „Das letzte Kapitel”]</ref> == Lys van RAF aanvalle == {| class="wikitable vatop" ! Datum ! Plek ! Aksie ! Opmerkings |- | [[11 Mei|11-05]]-[[1972]] || [[Frankfurt am Main]] | Bomaanval op 'n kaserne van die VSA in Frankfurt am Main | 1 dood, 13 gewond |- | [[12 Mei|12-05]]-[[1972]] || [[Augsburg]] en [[München]] | Bomaanval op 'n politiekekantoor in Augsburg en die LKA in München | 5 gewonde polisiebeamptes |- | [[16 Mei|16-05]]-[[1972]] || [[Karlsruhe]] | Bomaanval op die motor van regter Buddenberg | Sy vrou bestuur die motor en is verwond |- | [[19 Mei|19-05]]-[[1972]] || [[Hamburg]] | Bomaanval op Uitgewery Axel Springer, uitgewer van o.a. die ''Bild-Zeitung'' | 17 gewond |- | [[24 Mei|24-05]]-[[1972]] || [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]] | Bomaanval op die Europese hoofkwartier van die [[Amerikaanse Leër]] | 3 dood, 5 gewond |- | [[25 April|25-04]]-[[1975]] || [[Stockholm]] | Besetting van die Duitse ambassade, moord op Andreas von Mirbach en dr. Heinz Hillegaart | 4 dood, waarvan 2 terroriste |- | [[7 April|07-04]]-[[1977]] || [[Karlsruhe]] | Skote gevuur op regter Siegfried Buback | Die chauffeur en 'n medewerker van justisie word ook doodgeskiet |- | [[30 Julie|30-07]]-[[1977]] || Oberursel (Taunus) | Die direkteur van die Dresdner Bank, Jürgen Ponto, word tydens 'n poging tot ontvoering in sy huis gedood | |- | [[5 September|05-09]]-[[1977]] t/m <br />[[18 Oktober|18-10]]-[[1977]] || [[Keulen]] resp. Mulhouse | Ontvoering van werkgewersvoorsitter Hanns-Martin Schleyer, Schleyer word uiteindelik deur die RAF doodgeskiet | 3 polisiebeamptes en die motorbestuurder word gedood tydens die ontvoering |- | [[13 Oktober|13-10]]-[[1977]] || [[Mogadishu]] | Kaping van Lufthansa-vlug 181 | 1 dood: gesagvoerder Schumann van die ''Landshut'' |- | [[25 Junie|25-06]]-[[1979]] || [[Mons|Bergen]] - [[België]] | Bomaanval op die motor van [[NAVO]]-opperbevelvoerder Alexander Haig | 3 gewonde lyfwagte |- | [[9 Julie|09-07]]-[[1986]] || Straßlach-Dingharting | Skote gevuur op Siemens-bestuurder Karl Heinz Beckurts en bestuurder Eckhard Groppler | |- | [[30 November|30-11]]-[[1989]] || [[Bad Homburg vor der Höhe]] | Bomaanval op bankier Alfred Herrhausen | Saak onopgelos |- | [[1 April|01-04]]-[[1991]] || [[Düsseldorf]] | Skote gevuur op Detlev Karsten Rohwedder, hoof van die ''Treuhandanstalt'', in sy huis in [[Düsseldorf]]<br /> | Saak onopgelos |- | [[27 Maart|27-03]]-[[1993]] || Weiterstadt | Aanval met plofstof op die nuwe gebou van 'n gevangenis | Saak onopgelos, geen gewondes, skade: 123 miljoen DM |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == * {{citation |last=Aust |first=Stefan |year=1987 |title=The Baader-Meinhof Group: The Inside Story of a Phenomenon |publisher=The Bodley Head |isbn=978-0-370-31031-2|ref=none}} * {{citation |last=Aust |first=Stefan |year=2009 |title=Baader-Meinhof: The Inside Story of the R.A.F. |translator-first=Anthea |translator-last=Bell |publisher=Oxford University Press |location=US |isbn=978-0-19-537275-5|ref=none}} * {{citation |last=Baumann |first=Bommi |year=1981 |title=How It All Began: Personal Account of a West German Urban Guerilla |publisher=Arsenal Pulp Press |isbn=978-0-88978-045-3|ref=none}} * {{citation |last=Becker |first=Jillian |year=1998 |title=Hitler's Children: The Story of the Baader-Meinhof Terrorist Gang |publisher=Diane Publishing Company |isbn=978-0-7881-5472-0|ref=none}} – ook Panther-uitgawe 1978, {{ISBN|978-0-586-04665-4}} * {{citation |last=Blumenau |first=Bernhard |year=2014 |title=The United Nations and Terrorism. Germany, Multilateralism, and Antiterrorism Efforts in the 1970s |publisher=Palgrave Macmillan |chapter= hoofstuk 1 |isbn=978-1-137-39196-4|ref=none}} * {{citation |last=Hyams |first=Edward |title=Dictionary of Modern Revolution |publisher=A Lane |year=1973 |isbn=978-0-7139-0476-5 |ref=none |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode00hyam }} * {{citation |author=Outeur onbekend (aanvaar Meinhof te wees) |date=5 Junie 1970 |url=https://www.berlin1969.com/stories-geschichte/troubled-times-unruhige-zeiten/ |location= Berlyn |title= Manifesto for Armed Action – Build Up the Red Army!|journal=883 Magazine|ref=none}} * {{citation |last=Moncourt |first=Andre |year=2008 |title=Daring To Struggle, Failing To Win: The Red Army Factions 1977 Campaign Of Desperation |publisher=PM Press |isbn=978-1604860283|ref=none}} * {{citation |author=Red Army Faction |year=2005 |title=The Urban Guerilla Concept |journal=Kersplebedeb pamphlet |isbn=978-1-894946-16-2 |url=http://www.germanguerilla.com/red-army-faction/documents/71_04.html|ref=none}} * {{citation|last=Röhl |first=Bettina |year=2007 |title=So macht Kommunismus Spass |isbn=978-3-434-50600-3|ref=none}} * {{Citation |editor-last=Smith |editor-first=J. |editor2-last=Moncourt |editor2-first=André |year=2013 |title=The Red Army Faction, A Documentary History |volume=Volume 2: Dancing with Imperialism |publisher=PM Press |isbn=978-1604860306|ref=none}} * {{citation |last=Usselmann |first=Rainer |url=http://www.rainerusselmann.net |title=18. Oktober 1977: Gerhard Richter’s Work of Mourning and Its New Audience |journal=College Art Association, Art Journal |date=Spring 2002|ref=none}} – Usselmann beskou Richter se groot siklus van grys skilderye as werke van rou. * {{citation |last=Varon |first=Jeremy |year=2004 |title=Bringing the War Home: The [[Weather Underground]], the Red Army Faction, and Revolutionary Violence in the Sixties and Seventies |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24119-0|ref=none}} – ook {{ISBN|978-0520241190}} * {{citation |last=Vague |first=Tom |title=Televisionaries: The Red Army Faction Story |publisher=AK Press |year=1994 |isbn=978-1-873176-47-4|ref=none}} * {{citation |last=Wright |first=Joanne |year=1991|title=Terrorist Propaganda: The Red Army Faction and the Provisional IRA, 1968–86 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-04761-0|ref=none}} * {{citation |author=Outeur onbekend |url=http://www.spunk.org/texts/groups/anm/sp000268.txt |title=A Herstory of the Revolutionary Cells and Rote Zora: Armed Resistance in West Germany |publisher=Autonomedia |location=Victoria, [[Brits-Columbië]], Kanada|ref=none}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Duitsland]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Bendes]] 7qk985qc1owvl83q7httls58rnmbxhe 0 49469 2966017 2867864 2026-09-09T18:15:32Z Oesjaar 7467 /* Mpumalanga */ Korrekte skakel 2966017 wikitext text/x-wiki {{Infobox road | country = ZAF | type = N | route = 17 | maint = [[Suid-Afrikaanse Nasionale Padagentskap|SANRAL]] | map = Map of the N17 (South Africa).svg | length_mi = | length_km = 330.66 | length_round = | length_ref = | established = | direction_a = Wes | terminus_a = {{Jct|country=ZAF|R|55|JM|17|JM|11}} Wemmerpanweg in [[Johannesburg]] | junction = {{Jct|country=ZAF|N|12}} in [[Alberton]]<br />{{Jct|country=ZAF|N|3}} in [[Alberton]]<br />{{Jct|country=ZAF|N|2|N|11}} in [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] | direction_b = Oos | terminus_b = MR3 by die [[Eswatini]]-grens naby [[Ngwenya]] | cities = [[Johannesburg]]<br/>[[Germiston]]<br/>[[Springs]]<br/>[[Bethal]]<br/>[[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] | previous_type = N | previous_route = 14 | next_type = N | next_route = 18 }} Die '''N17''' is een van die [[Nasionale paaie in Suid-Afrika|nasionale paaie]] in [[Suid-Afrika]]. Die pad verbind [[Johannesburg]], [[Gauteng]], met [[Mbabane]], [[eSwatini]], via die [[Oshoek]]grenspos. <ref>{{en}}{{Cite report|first=John|last=Falkner|date=Mei 2012|title= Suid-Afrikaanse genommerde roetebeskrywing en bestemmingsontleding|url=http://www.transport.gov.za/LinkClick.aspx?fileticket=5qOHvOI4KuY%3d |publisher= Nasionale Departement van Vervoer |accessdate=1 September 2014 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606100245/http://www.transport.gov.za/LinkClick.aspx?fileticket=5qOHvOI4KuY%3d |archivedate=6 Junie 2014}}</ref> == Gauteng == Die N17 begin naby [[Wemmerpan]], suid van [[City Deep]]. Die pad gaan suidoos en later oos tot dit onder deur die [[N12 (Suid-Afrika)|N12]] nasionale pad gaan. Dit kruis dan die [[N3 (Suid-Afrika)|N3]] nasionale pad by die Germiston/Randse Lughawe Wissellaar. Nou gaan die N17 verder oos en gaan suid van [[Germiston]], [[Brakpan]] en [[Springs]] verby. Die N17 hou steeds oos verby [[Devon, Gauteng|Devon]] en gaan dan [[Mpumalanga]] binne. == Mpumalanga == Nou gaan die pad verby [[Leandra]] tot in [[Kinross]]. Die N17 hou steeds oos, verby [[Secunda]] en [[Trichardt]] tot in [[Bethal]]. Na ’n verdere 55&nbsp;km bereik die N17 die dorp [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]]. Hier kruis die pad die [[N11 (Suid-Afrika)|N11]] nasionale pad en die beginpunt van die [[N2 (Suid-Afrika)|N2]] nasionale pad. Die N17 swaai nou noordoos, kruis die [[Vaalrivier]], amper by sy oorsprong, en gaan deur [[Chrissiesmeer (dorp)|Chrissiesmeer]]. [[Warburton]] is 24&nbsp;km verder oos en [[Lochiel]] 36&nbsp;km verder. Hiervandaan is dit ongeveer 25&nbsp;km tot by die Oshoekgrenspos.<ref>Padlangs deur Suid-Afrika. 2010. {{ISBN|978-1-77007-751-5}}</ref> == Sien ook == * [[Nasionale paaie in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|N17 road (South Africa)}} * [http://www.nra.co.za Suid-Afrikaanse Nasionale Padagentskap] * [http://www.shellgeostar.co.za Shell Inligtingsblad] {{Suid-Afrikaanse Nasionale Paaie}} [[Kategorie:Nasionale Paaie in Suid-Afrika]] lctk5p71hwo3m8y4d1op2sody3v50k0 0 52162 2966002 1889992 2026-09-09T16:09:48Z Aliwal2012 39067 vervang foto van 2 standbeelde by stadsaal met een sonder 'n kar op die voorgrond 2966002 wikitext text/x-wiki [[Lêer:00000-Pretoria City Hall-s.jpg|duimnael|Die Stadsaal van Pretoria]] [[Lêer:Statue of Marthinus Wessel Pretorius and Statue of Andries Pretorius.jpg|duimnael|Die standbeelde van Marthinus en Andries Pretorius voor die stadsaal]] Die '''Stadsaal van Pretoria''' is 'n groot gebou in [[Pretoria]] se middestad wat in [[1931]] gebou en in [[1935]] ingewy is. Dit is in Paul Kruger-straat suid van [[Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]] en reg oorkant die [[Transvaal-museum]] geleë. Die [[Pretorius-vierkant]] lê voor die gebou met 'n fontein en goed onderhoude tuin. Die volgende beelde van noemenswaardige persone versier die park: * [[Marthinus Wessel Pretorius]] (staande) * [[Andries Pretorius]] (ruiterbeeld) * [[Hoofman Tshwane]] == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Pretoria Town Hall|Stadsaal van Pretoria}} {{Koördinate|25|45|11|S|28|11|14|O|aansig=titel}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] 4ub73g37itzdz28rrak1t2hpbauoslm 0 62286 2965992 2435103 2026-09-09T15:29:37Z Антивандал-эхо 211267 /* Loopbaan */ 2965992 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Gennadi Zioeganof<br />Генна́дий Зюга́нов | beeld = Gennady Zyuganov 2012-05-01.jpg | beeldonderskrif = | orde = Eerste Sekretaris van die Sentrale Komitee van die Kommunistiese Party van die Russiese Federasie | termynaanvang = [[14 Februarie]] [[1993]] | termyneinde = | vise = Walentin Kuptsof (tot 2004)<br />Iwan Melnikof (''hede'') | voorganger = | opvolger = Walentin Kuptsof | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1944 | geboortemaand = 6 | geboortedag = 26 | geboorteplek = [[Mymrino]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFS]], [[Sowjetunie]] (tans [[Rusland]]) | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Kommunistiese Party van die Russiese Federasie|KPvdRF]]<br />[[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|KPvdSu]] (1966–1991) | orde2 = Eerste Sekretaris van die Sentrale Komitee van die Unie van die Kommunistiese Partye | termynaanvang2 = [[23 Januarie]] [[2001]] | termyneinde2 = | voorganger2 = [[Oleg Sjenin]] | opvolger2 = | eggenoot = Nadezhda Witaljewna | kinders = 2 | alma_mater = | religie = | handtekening = Signature of Gennady Zyuganov.png | militer = Militêre Diens | lojaliteit = {{vlagland|Sowjetunie}} | tak = Sowjetse weermag | diensjare = 1963–1966 | rang = Kolonel | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Gennadi Andrejewitsj Zioeganof''' ([[Russies]]: Генна́дий Андре́евич Зюга́нов; gebore 26 Junie 1944) is ’n [[Rusland|Russiese]] politikus. Hy is sedert 1993 die sekretaris-generaal van die [[Kommunistiese Party van die Russiese Federasie]], sedert 1993 ’n afgevaardigde in die [[Doema]] en sedert 1996 lid van die Parlementêre Vergadering van die [[Europese Raad]]. == Loopbaan == In die Russiese presidentsverkiesing van 1996 het Zioeganof met 32% van die stemme tweede geëindig ná die destydse president, [[Boris Jeltsin]]. In 2008 het hy met 17,76% van die stemme tweede geëindig ná die huidige president, [[Dmitri Medwedef]].<ref name="BBC News">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7274001.stm |title=Medvedev 'to continue Putin work' |publisher=[[BBC News]] |date=3 Maart 2008 |access-date=3 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030133514/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7274001.stm |archive-date=30 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hy was weer 'n kandidaat in die [[Russiese presidentsverkiesing, 2012|Russiese presidentsverkiesing]] van 4 Maart 2012 en het weer tweede geëindig met 17,2&nbsp;persent van die stemme.{{fact}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Gennady Zyuganov|Gennadi Zioeganof}} * [http://www.cprf.ru/personal/zyuganov/ Amptelike webblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070529223640/http://www.cprf.ru/personal/zyuganov/ |date=29 Mei 2007 }} {{ru}} * [http://assembly.coe.int/Members/Alpha/3727-en.asp Profiel by die Europese Raad] * [http://www.kprf.org/ Forum ten gunste van Zioeganof], KPRF {{ru}} * [[Lêer:Crystal txt.png|20px|links]]<small>Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Gennady Zyuganov|Engelse Wikipedia]]</small> {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Zioeganof, Gennadi}} [[Kategorie:Russiese militariste]] [[Kategorie:Russiese politici]] [[Kategorie:Kolonels]] [[Kategorie:Kommuniste]] [[Kategorie:Geboortes in 1944]] [[Kategorie:Lewende mense]] 2jsbgm8rzricefw0hg5pmrq0dm2ykd4 0 63966 2966120 2916266 2026-09-10T10:11:56Z Naudefj 2055 guerilla -> guerrilla 2966120 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Caton-Woodville 1.jpg|duimnael|Skildery van [[Richard Caton Woodville]] wat die oorlog van Boere teen Britte uitbeeld, 1900.]] [[Lêer:Battle of Tweebosch.jpg|duimnael|Illustrasie van De la Rey se oorwinning oor Lord Methuen by [[Slag van Tweebosch|Tweebosch]], geskets deur Richard Caton Woodville]] [[Lêer:Bakenlaagte boer charge.jpg|duimnael|Boere se aanval by [[Slag van Bakenlaagte|Bakenlaagte]].]] [[Lêer:Coldstreams Guards at Diamond Hill.jpg|duimnael|Skets van die [[Slag van Donkerhoek]], deur William Barnes Wollen.]] Die eerste fase van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het uit tradisionele frontaanvalle en loopgraafoorlog bestaan. Die laaste frontale aanslag was die [[Slag van Bergendal]] op 21-27 Augustus 1900. Reeds voor dit het die Boeremagte oorgegaan tot [[guerrilla-oorlogvoering]]. Hier is 'n lys skermutselinge wat plaasgevind het. == 1899 == * [[12 Oktober]] – [[Kraaipan|Slag van Kraaipan]]. * [[30 Oktober]] – [[Slag van Nicholsonsnek]]. * [[23 November]] – [[Slag van Willow Grange]]. == 1900 == * [[1 Januarie]] – [[Slag van Sunnyside]] * 23 – 24 Januarie – [[Slag van Spioenkop]] * [[10 Maart]] – [[Slag van Poplar Grove|Slag van Abrahamskraal]]. * [[25 Maart]] – Slag van [[Brandfort]]. * [[31 Maart]] – [[Sannaspos]], [[Vrystaat]] * [[4 April]] – [[Reddersburg]], Vrystaat. [[Christiaan de Wet|Genl. De Wet]] neem 'n Britse garnisoen van 600 man gevange. * [[10 April]] – Beleg van [[Wepener]], Vrystaat deur Genl. De Wet. Die garnisoen hou vir 16 dae uit. * [[29 Mei]] – [[Die Slag van Biddulphsberg]]. Genl AI de Villiers verslaan die Britse magte onder leiding van Lt. Genl. Sir Leslie Rundle . * [[31 Mei]] – [[Lindley]], Vrystaat. Genl. [[Piet de Wet]] verslaan die ''13th Battalion Imperial Yeomanry'', dood en wond 80 soldate en neem 530 Britse soldate gevangene. * [[7 Junie]] – [[Slag van Roodewalstasie]], Vrystaat. Genl. De Wet neem 672 Britse soldate gevange en buit 56 waens met voedsel en voorrade ammunisie. * 11 – 12 Junie – [[Slag van Donkerhoek]]. * [[11 Julie]] – [[Slag van Silkaatsnek]], Transvaal. [[Koos de la Rey|Genl. De la Rey]] neem 189 soldate van die ''Scots Greys and Lincolns'' gevange. * 11 Julie – [[Slag van Dwarsvlei]], [[Sarel Oosthuizen]] verslaan 'n Britse mag. * 11 Julie – [[Slag van Onderstepoort]], generaal Freek Grobler verslaan 'n Britse mag. * 15 – 31 Julie – Brandwater, Vrystaat. Genl. [[Marthinus Prinsloo]] gee oor met 3,000 man aan die Britse Magte. * [[6 November]] – [[Bothaville]], Vrystaat. Pres. [[M.T. Steyn]] en Genl. De Wet word verras deur Generaalmajoor Knox maar slaag tog daarin om te ontsnap. * [[19 November]] – Generaal Christiaan de Wet val die garnisoen by [[Dewetsdorp]] aan. Hulle gee oor na vier dae. * [[28 November]] - [[Slag van die Twee Riviere]] * [[29 November]] – Die [[Slag van Renosterkop]] vind plaas. Genl. Ben Viljoen behaal 'n oorwinning oor Genl. Arthur Paget. * [[13 Desember]] – [[Slag van Nooitgedacht]], Transvaal. Genls. De la Rey, [[Jan Christiaan Smuts|J.C. Smuts]] en [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] oorrompel 'n Britse kamp onder beheer van Generaalmajoor RAP Clements. * [[29 Desember]] – [[Slag van Helvetia]], Transvaal. Genl. [[Ben Viljoen]] verras 'n Britse garnisoen en neem 235 soldate gevange. == 1901 == * [[31 Januarie]] – [[Modderfontein]], Transvaal. * 10 – 28 Februarie – De Wet val die Kaap binne. * [[29 Mei]] – [[Slag van Vlakfontein]] * [[4 September]] – Smuts val die Kaap binne. * [[17 September]] – Elandsrivier op die plaas Modderfontein: Genl. Smuts val 'n buitepos, beman deur die ''17th Lancer'', aan. * 17 September – [[Slag van Bloedrivierpoort]], Natal. [[Generaal Louis Botha]] oorrompel die ''Mounted Infantry'' onder beheer van Luitenant-Kolonel H de la P Gough. * [[26 September]] – Onsuksesvolle aanvalle op die Britse forte ''Itala'' en ''Prospect'', Natal deur Genl. Botha. * [[24 Oktober]] – [[Slag van Kleinfontein]] naby [[Groot Marico]], Wes-Transvaal. * [[30 Oktober]] – [[Slag van Bakenlaagte]], Transvaal. Genl Louis Botha val 'n Britse mag aan onder beheer van Luitenant-Kolonel G.E. Benson. Benson sterf tydens die aanval. * [[25 Desember]] – Tweefontein, Oos-Vrystaat. Genl. De Wet verslaan 'n klein Britse mag. == 1902 == * [[25 Februarie]] – [[Slag van Ysterspruit]], Wes-Transvaal. Genl. De la Rey val 'n Britse mag aan en buit muile, perde en 500&nbsp;000 rondtes ammunisie. * [[7 Maart]] – [[Slag van Tweebosch]], Wes-Transvaal. Genl. De la Rey word aangeval deur Lord [[Paul Methuen|Methuen]] maar slaan die aanval af, wond en neem Methuen gevange. * [[31 Maart]] – [[Slag van Boschbult]], Wes-Transvaal. Genl. De la Rey raak slaags met Britse magte met swaar ongevalle aan beide kante. * [[1 April]] – Boschman's Kop, Transvaal. Britse magte verras Genls. H.A. Alberts en P.R. Viljoen. Hulle hergroepeer, val die Britse magte aan en verdryf hulle gedurende die dag. * [[11 April]] – [[Slag van Rooiwal]], Wes-Transvaal: 'n Britse mag onder bevel van generaal [[Ian Hamilton]] het slaags geraak met die kommandos van generaal [[Jan Kemp]]. * [[6 Mei]] – [[Holkrans]], Natal. 56 Boere word doodgemaak deur Zoeloes. == Bronnelys == * Darren Hall: ''The Hall Handbook of the Anglo Boer War''. 1999. {{ISBN|0-86980-949-0}} [[Kategorie:Veldslae tydens die Tweede Vryheidsoorlog| ]] k3eadynapw1hxtp5lgeckhcvs7kvy1y 0 68868 2966069 2764874 2026-09-09T23:14:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966069 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Malta | Artikel = | Beeld = Flag of Malta.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = | Ander_byname = | Gebruik = 111011 | Simbool = | Verhouding = 2:3 | Ingestel_op = 21 September 1964 | Ontwerp = 'n Vertikale [[tweekleurige vlag]] van [[wit]] en [[rooi]] met 'n voorstelling van die sint Georgekruis(vertoon 'n ontwerp van sint George en die draak)met rooi buitelyne, geset in die skildhoek van die wit strook aan die vlagpaalkant. | Ontwerper = | Beeld2 = Civil Ensign of Malta.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = Alternatiewe vlag | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 000100 | Simbool2 = | Verhouding2 = 2:3 | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = | Ontwerper2 = }} Die '''[[Vlag]] van [[Malta]]''' ([[Maltees]]: ''Bandiera ta' Malta'') is 'n basiese tweekleur, met wit aan die [[Vlagterminologie|vlagpaalkant]] en rooi aan die [[Vlagterminologie|wapperkant]]. 'n Voorstelling van die [[Sint Georgekruis]], met 'n rooi buitelyn, [[toegeken aan Malta]] deur [[George VI]] in 1942 is geset in die [[Vlagterminologie|skildhoek]] van die wit strook.<ref>{{en}} [http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566&l=1 Artikel 3 van die grondwet van Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515163529/http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566&l=1 |date=15 Mei 2019 }}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Wapen van Malta]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Flags of Malta|Vlae van Malta}} * {{en}} [https://www.fotw.info/flags/mt.html Malta] by ''Flags of the World''. * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Malta|title=Flag of Malta|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=21 Mei 2019}} {{Saadjie}} {{Europavlae}} {{Unievlag}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag_of_Malta}} [[Kategorie:Malta]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Malta]] 28xta2kdzv1sdbn1cl5my59fo8io2ot 0 75595 2966100 2301070 2026-09-10T09:18:16Z Begemotas 16082 2966100 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Voormalige Land |native_name = ''Namaland'' |conventional_long_name = |common_name = Namaland |continent=Afrika |region=Suidelike Afrika |country=Namibië |era=[[Apartheid]] |status=[[Bantoestan]] |year_start = 1980 |year_end = 1989 |date_start = 1 Julie |date_end = 29 Julie |event_start = Stigting |event_end = Weer ingelyf in Suidwes-Afrika |p1 = Suidwes-Afrika |flag_p1 = Flag of South Africa (1928-1994).svg |s1 = Namibië |flag_s1 = Flag of Namibia.svg |image_flag = Flag of Namaland.svg |image_coat = |image_map = LocationBantoustanNamaland.PNG |image_map_caption = Ligging van Namaland in Suidwes-Afrika |national_motto = |national_anthem = |capital = [[Keetmanshoop]] |common_languages = |government_type = Republiek |title_leader = |leader1 = |leader2 = |leader3 = |legislature = |house1 = |house2 = |stat_year1=1964 |stat_area1=21677 |stat_pop1 =35000 |currency = [[Suid-Afrikaanse Rand]] |footnotes = }} '''Namaland''' was 'n vorige [[Bantoestan]] (''tuisland'') in die suide van [[Suidwes-Afrika]]. Dit het 'n oppervlak van sowat 21&nbsp;677 vierkante kilometer beslaan. Die hoofstad was [[Keetmanshoop]]. Die tuisland was geskep vir die [[Nama]]sprekende mense te huisves en in 1964 het dit meer as 35&nbsp;000 inwoners gehad. Volgens die voorbereiding van die [[Namibië|Namibiese]] onafhanklikheid van [[Suid-Afrika]], is die tuisland heringelyf by Suidwes-Afrika, en wel as deel van [[Karas]], [[Hardap]], [[Khomas]], [[Erongo]] en [[Omaheke]]. {{Saadjie}} {{SA-Tuisland}} [[Kategorie:Suidwes-Afrikaanse Bantoestans]] qdh3kmcvn2tqmk6r6s8y21gv1y0fr7o 0 82857 2966001 1283474 2026-09-09T16:08:35Z Aliwal2012 39067 vervang foto van 2 standbeelde by stadsaal met een sonder 'n kar op die voorgrond 2966001 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Statue of Marthinus Wessel Pretorius and Statue of Andries Pretorius.jpg|duimnael|300px|Die standbeelde van Marthinus en Andries Pretorius voor die stadsaal.]] [[Lêer:Old Synagogue Paul Kruger Street Pretoria 003.jpg|duimnael|300px|Die sinagoge in Paul Krugerstraat.]] '''Paul Krugerstraat''' is 'n straat in [[Pretoria]] wat na die destydse presedent van die [[ZAR]], [[Paul Kruger]] vernoem is. Die straat loop van noord na suid deur die middestad en deur [[Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]]. Dit het [[Kerkstraat, Pretoria|Kerkstraat]] op die plein gekruis, maar Kerkstraat se naam is sedertdien verander. Aan die verste suidekant lê die Pretoria Treinstasie. == Besienswaardighede == Van die besienswaardighede in Paul Krugerstraat sluit in: * [[Kerkplein, Pretoria|Kerkplein]] met die [[Krugerstandbeeld]], [[Paleis van Justisie, Pretoria|Paleis van Justisiegebou]] en die [[Ou Raadsaal, Pretoria|Ou Raadsaal]]. * [[Stadsaal van Pretoria]] tussen Minnaar- en Visagiestraat. * [[Transvaal Museum]] (deesdae die ''Ditsong National Museum of Natural History''). * Die [[Sinagoge, Paul Krugerstraat|ou Joodse sinagoge]]. * [[Hoërskool Langenhoven]] met die [[C.J. Langenhoven]]-standbeeld. {{Saadjie}} {{Koördinate|25|44|47|S|28|11|17|O|aansig=titel}} [[Kategorie:Strate van Pretoria]] s96flzjug3z98eprgy4l1bg0e280a2x 0 84840 2966088 2768679 2026-09-10T05:37:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966088 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline |airline = Air Mauritius |image = Air Mauritius A330-200 3B-NBM HKG 2012-7-16.png |logo_size = 300px |IATA = MK |ICAO = MAU |callsign = AIRMAURITIUS |parent = Air Mauritius Holdings (51%) |subsidiary = |company_slogan = |founded = 14 Julie 1967 |commenced = Augustus 1972 |headquarters = [[Port Louis]], [[Mauritius]] |key_people = Arjoon Suddhoo (Voorsitter)<br />Andries Viljoen (H.U.B.) |hubs =[[Sir Seewoosagur Ramgoolam Internasionale Lughawe|Sir Seewoosagur Ramgoolam]] |frequent_flyer = Kestrelflyer |lounge = |alliance = |fleet_size = 13 |destinations = 20 <ref>{{Cite web |url=http://www.airmauritius.com/aboutus.htm |title=argiefkopie |access-date=18 Februarie 2014 |archive-date=28 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228024628/http://www.airmauritius.com/aboutus.htm |url-status=dead }}</ref> |website = http://www.airmauritius.com }} Air Mauritius Limited, wat as die [[lugredery]] '''Air Mauritius''' handel dryf, is die vlagdraer van [[Mauritius]]. Die lugredery se hoofkwartier is in die Air Mauritius-sentrum in [[Port Louis]], Mauritius, en sy [[spil (lughawe)|spilpunt]] is die [[Sir Seewoosagur Ramgoolam Internasionale Lughawe]]. Die maatskappy is die vierde grootste lugredery in Afrika besuide die [[Sahara]], en het 'n belangrike plek in die Europese, Afrika- en die Indiese Oseaan-streeksmark. Die redery het die "2011 Indian Ocean Leading Airline"-prys verower, die sewende agtereenvolgende jaar dat dit dié prys ontvang. <ref>{{cite web|title= Air Mauritius wins 2011 Indian Ocean Leading Airline|url= http://www.airmauritius.com/news/NRMKwins2011IndianOceanLeadingAirline.pdf|work= Air Mauritius|date= {{date|2011-9-16}}|archiveurl= https://www.webcitation.org/67tj5poYr?url=http://www.airmauritius.com/news/NRMKwins2011IndianOceanLeadingAirline.pdf|archivedate= 2012-05-24|accessdate= {{date|2012-5-24}}|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|title= World Travel Awards — Air Mauritius profile|url= http://www.worldtravelawards.com/profile-32-air-mauritius|publisher= World Travel Awards|accessdate= {{date|2011-11-17}}}}</ref> Dit verskaf ook 'n verskeidenheid tegniese dienste aan internasionale lugrederye wat Mauritius aandoen. == Vloot == [[Lêer:Air_Mauritius_A340-300.jpg|duimnael|regs|300px|'n Airbus A340-300 van Air Mauritius styg op.]] Die vloot van Air Mauritius bestaan uit die volgende vliegtuie (Junie 2024) {| class="wikitable" |+Air Mauritius vloot soos op 2 Junie 2024<ref>{{Cite web |url=https://www.planespotters.net/country/operators/Mauritius |title=argiefkopie |access-date= 2 Junie 2020 |archive-date=22 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522202047/https://www.planespotters.net/country/operators/Mauritius |url-status=dead }}</ref> !Model !Aantal !Notas |- |[[ATR 72]] |4 |3 ATR 72-500 en 1 ATR 72-600 |- | | | |- |[[Airbus A330]] |4 |2 A330ceo en 2 A330neo |- |[[Airbus A350 XWB]] |4 | |- | | | |- |Totaal |13 | |} [[Lêer:Mauritius 25.08.2009 07-51-10.jpg|duimnael|senter|450px|'n Deel van Air Mauritius se [[Airbus]]vloot]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Lugvaart-saadjie}} <br /> {{en-vertaal|Air Mauritius}} [[Kategorie:Lugrederye]] [[Kategorie:Mauritius]] 1pxbn96yaa2o3wdurtaujbxbmho4wyp 0 84844 2966012 2764634 2026-09-09T17:35:00Z Aliwal2012 39067 2966012 wikitext text/x-wiki {{Ampsbekleër Inligtingraampie |naam = Nosiviwe Mapisa-Nqakula |beeld = Panetta and Nosiviwe Mapisa-Nqakula (cropped).jpg |beeldgrootte = 200px |byskrif = |orde = [[Speaker van die Nasionale Vergadering]] |termyn_begin = [[19 Augustus]] [[2021]] |termyn_einde = 3 April 2024 |adjunk = Thabang Makwetla, Kebby Maphatsoe |president = [[Cyril Ramaphosa]] |voorganger = [[Thandi Modise]] |opvolger = [[Thoko Didiza]] |orde2 = [[Minister van Verdediging en Militêre Veterane]] |termyn_begin2 = [[12 Junie]] [[2012]] |termyn_einde2 = [[5 Augustus]] [[2021]] |president2 = [[Jacob Zuma|Zuma]]→[[Cyril Ramaphosa]] |voorganger2 = [[Lindiwe Sisulu]] |opvolger2 = [[Thandi Modise]] |orde3 = Minister van Korrektiewe dienste |termyn_begin3 = [[11 Mei]] [[2009]] |termyn_einde3 = [[12 Junie]] [[2012]] |adjunk3 = |president3 = Jacob Zuma |voorganger3 = [[Ngconde Balfour]] |opvolger3 = [[S'bu Ndebele]] |orde4 = [[Minister van Binnelandse Sake]] |termyn_begin4 = [[29 April]] [[2004]] |termyn_einde4 = [[10 Mei]] [[2009]] |adjunk4 = |president4 = [[Thabo Mbeki]]<br />[[Kgalema Motlanthe]] |voorganger4 = [[Mangosuthu Buthelezi]] |opvolger4 = [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] |orde5 = |termyn_begin5 = |termyn_einde5 = |adjunk5 = |president5 = |voorganger5 = |opvolger5 = |geboorte_datum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|11|13|df-y}} |geboorte_plek = [[Johannesburg]] |sterfte_datum = |sterfte_plek = |kiesafdeling = |party = [[African National Congress]] |eggenoot = [[Charles Nqakula]] |professie = [[Politikus]] |geloof = |handtekening = |voetnotas = }} '''Nosiviwe Mapisa-Nqakula''' (gebore [[13 November]] [[1956]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse politikus. Sy was van 2004 tot 2009 die Minister van Binnelandse Sake. Vanaf 2009 tot 2012 het sy as die Minister van Korrektiewe dienste gedien in die [[Kabinet van Jacob Zuma, Mei 2009|kabinet van president Jacob Zuma]]. In Junie 2012 is sy as die [[Kabinet van Jacob Zuma, Mei 2014|Minister van Verdediging en Militêre Veterane]] aangestel, 'n pos wat sy tot 5 Augustus 2021 beklee het. Sy is op 19 Augustus 2021 as die [[Speaker van die Nasionale Vergadering]] aangewys, 'n pos wat sy tot 3 April 2024 beklee het. In Maart 2024 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens|polisie]] op Mapisa-Nqakula se woning in Johannesburg toegeslaan as deel van ’n geregtelike ondersoek na die omkoperybewerings wat gemaak is toe sy minister van verdediging was.<ref>{{Cite web |date=19 Maart 2024 |title=Nosiviwe Mapisa-Nqakula: South Africa investigators raid home of speaker of parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68605237 |access-date=19 March 2024 |website=BBC |language=en-UK}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.pa.org.za/person/nosiviwe-noluthando-mapisa-nqakula/ Nosiviwe Mapisa-Nqakula] op People's Assembly {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Lindiwe Sisulu]]}} {{s-ttl|title=[[Minister van Verdediging en Militêre Veterane]]|years=2012&ndash;2021}} {{s-aft|after=[[Thandi Modise]]}} |- {{s-bef|before=[[Ngconde Balfour]]}} {{s-ttl|title=[[Minister van Korrektiewe dienste]]|years=2009&ndash;2012}} {{s-aft|after=[[S'bu Ndebele]]}} |- {{s-bef|before=[[Mangosuthu Buthelezi]]}} {{s-ttl|title=[[Minister van Binnelandse Sake]]|years=2004&ndash;2009}} {{s-aft|after=[[Nkosazana Dlamini-Zuma]]}} {{s-end}} {{Ministers van Binnelandse Sake SA}} {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{Kabinet-Mbeki II}} {{Kabinet-Zuma I}} {{Kabinet-Zuma II}} {{Kabinet-Ramaphosa I}} {{Kabinet-Ramaphosa II}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mapisa-Nqakula, Nosiviwe}} [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van binnelandse sake]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van korrektiewe dienste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van verdediging]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Xhosas]] 4vx87vm6dys2ywo52is4bfizuyhrclk 2966013 2966012 2026-09-09T17:41:13Z Aliwal2012 39067 2966013 wikitext text/x-wiki {{Ampsbekleër Inligtingraampie |naam = Nosiviwe Mapisa-Nqakula |beeld = Panetta and Nosiviwe Mapisa-Nqakula (cropped).jpg |beeldgrootte = 200px |byskrif = |orde = [[Speaker van die Nasionale Vergadering]] |termyn_begin = [[19 Augustus]] [[2021]] |termyn_einde = 3 April 2024 |adjunk = Thabang Makwetla, Kebby Maphatsoe |president = [[Cyril Ramaphosa]] |voorganger = [[Thandi Modise]] |opvolger = [[Thoko Didiza]] |orde2 = [[Minister van Verdediging en Militêre Veterane]] |termyn_begin2 = [[12 Junie]] [[2012]] |termyn_einde2 = [[5 Augustus]] [[2021]] |president2 = [[Jacob Zuma|Zuma]]→[[Cyril Ramaphosa]] |voorganger2 = [[Lindiwe Sisulu]] |opvolger2 = [[Thandi Modise]] |orde3 = Minister van Korrektiewe dienste |termyn_begin3 = [[11 Mei]] [[2009]] |termyn_einde3 = [[12 Junie]] [[2012]] |adjunk3 = |president3 = Jacob Zuma |voorganger3 = [[Ngconde Balfour]] |opvolger3 = [[S'bu Ndebele]] |orde4 = [[Minister van Binnelandse Sake]] |termyn_begin4 = [[29 April]] [[2004]] |termyn_einde4 = [[10 Mei]] [[2009]] |adjunk4 = |president4 = [[Thabo Mbeki]]<br />[[Kgalema Motlanthe]] |voorganger4 = [[Mangosuthu Buthelezi]] |opvolger4 = [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] |orde5 = |termyn_begin5 = |termyn_einde5 = |adjunk5 = |president5 = |voorganger5 = |opvolger5 = |geboorte_datum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|11|13|df-y}} |geboorte_plek = [[Johannesburg]] |sterfte_datum = |sterfte_plek = |kiesafdeling = |party = [[African National Congress]] |eggenoot = [[Charles Nqakula]] |professie = [[Politikus]] |geloof = |handtekening = |voetnotas = }} '''Nosiviwe Mapisa-Nqakula''' (gebore [[13 November]] [[1956]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse politikus. Sy was van 2004 tot 2009 die Minister van Binnelandse Sake. Vanaf 2009 tot 2012 het sy as die Minister van Korrektiewe dienste gedien in die [[Kabinet van Jacob Zuma, Mei 2009|kabinet van president Jacob Zuma]]. In Junie 2012 is sy as die [[Kabinet van Jacob Zuma, Mei 2014|Minister van Verdediging en Militêre Veterane]] aangestel, 'n pos wat sy tot 5 Augustus 2021 beklee het. Sy is op 19 Augustus 2021 as die [[Speaker van die Nasionale Vergadering]] aangewys, 'n pos wat sy tot 3 April 2024 beklee het. In Maart 2024 het die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens|polisie]] op Mapisa-Nqakula se woning in Johannesburg toegeslaan as deel van ’n geregtelike ondersoek na die omkoperybewerings wat gemaak is toe sy minister van verdediging was.<ref>{{Cite web |date=19 Maart 2024 |title=Nosiviwe Mapisa-Nqakula: South Africa investigators raid home of speaker of parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-68605237 |access-date=19 March 2024 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.pa.org.za/person/nosiviwe-noluthando-mapisa-nqakula/ Nosiviwe Mapisa-Nqakula] op People's Assembly {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Lindiwe Sisulu]]}} {{s-ttl|title=[[Minister van Verdediging en Militêre Veterane]]|years=2012&ndash;2021}} {{s-aft|after=[[Thandi Modise]]}} |- {{s-bef|before=[[Ngconde Balfour]]}} {{s-ttl|title=[[Minister van Korrektiewe dienste]]|years=2009&ndash;2012}} {{s-aft|after=[[S'bu Ndebele]]}} |- {{s-bef|before=[[Mangosuthu Buthelezi]]}} {{s-ttl|title=[[Minister van Binnelandse Sake]]|years=2004&ndash;2009}} {{s-aft|after=[[Nkosazana Dlamini-Zuma]]}} {{s-end}} {{Ministers van Binnelandse Sake SA}} {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{Kabinet-Mbeki II}} {{Kabinet-Zuma I}} {{Kabinet-Zuma II}} {{Kabinet-Ramaphosa I}} {{Kabinet-Ramaphosa II}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mapisa-Nqakula, Nosiviwe}} [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van binnelandse sake]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van korrektiewe dienste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van verdediging]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Xhosas]] 35g51mgg4gc3sznvqgvo3eq7dv5vdz1 0 85745 2966091 2902563 2026-09-10T06:42:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966091 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-size:90%;clear:right;" cellspacing="5" |+ style="text-align:center; font-size:larger;" | '''All Nippon Airways'''<br /> |- | colspan="2" style="padding-bottom:1em;text-align:center;" | [[Lêer:ANA Boeing 747SR PER Wheatley.jpg|duimnael|300px|ANA Boeing 747SR-81 by [[Perth-lughawe]] (middel-1980).]] |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''IATA:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | NH |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''ICAO:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | ANA |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Roepsein:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | ALL NIPPON |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Gestig:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | 27 Desember 1952 |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Ondernemingsvorm:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Aandelemaatskappy |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Hoofkwartier:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Minato, [[Tokio]] <ref>{{cite web |title=Airline Membership |work=IATA |url=http://www.iata.org/membership/Pages/airline_members_list.aspx?All=true |access-date=1 Oktober 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215193003/https://www.iata.org/membership/pages/airline_members_list.aspx%3FAll%3Dtrue |archive-date=15 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Hooflughawe:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Haneda Internasionale Lughawe]]<br /> Kansai Internasionale Lughawe<br />[[Narita Internasionale Lughawe]]<br />Osaka Internasionale Lughawe |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Voorsitter:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Shinya Katanozaka |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''President en [[HUB]]:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Yuji Hirako |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Werknemers''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{wins}} 45&nbsp;849 (2019) |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Alliansie:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Star Alliance (1999) |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Bestemmings:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | 104 |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Vloot:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | 214 vliegtuie |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Webtuiste:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | http://www.ana.co.jp/ |} '''All Nippon Airways''' ([[Japannees]]: 全日本空輸株式会社, Zen Nippon Kūyu Kabushiki gaisha, TYO: 9202), ook bekend as '''ANA''' of Zennikkū (全日空) ([[IATA]]: '''NH''', [[ICAO]]: '''ANA''') is 'n internasionale [[lugredery]] met sy hoofkwartier in die Shiodome-gebied van Minato-wyk, [[Tokio]], [[Japan]]. Dit bedryf dienste na en van beide plaaslike en internasionale bestemmings<ref>{{cite web|url=http://www.atwonline.com/magazine/article.html?articleID=1860 |title=ATW's 2007 Airline of the Year |work=Air Transport World |access-date=19 Augustus 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129134101/http://www.atwonline.com/magazine/article.html?articleID=1860 |archive-date=29 Januarie 2008 }}</ref> en het teen 2019 meer as 45&nbsp;800 werknemers in diens gehad.<ref name=corporate>{{cite web|url=https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/index.html |title=Corporate Profile |publisher=ANA |access-date=9 October 2015}}</ref> Benewens sy hooflynbedrywighede, beheer ANA verskeie filiaal-passasiervervoerders,<ref>{{cite web |url=https://www.ana.co.jp/group/gyoken/ae.html |language=ja |script-title=ja:グループ会社一覧 |publisher=All Nippon Airways |access-date=1 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028144125/http://www.ana.co.jp/group/gyoken/ae.html |archive-date=28 October 2012 |url-status=dead }}</ref> insluitend sy streeklugredery, ANA Wings, Air Nippon, [[Air Do]] ('n [[laekosteredery]] wat geskeduleerde diens tussen Tokio en stede in [[Hokkaido]] bedryf), en Allex Cargo (ANA Cargo - die lugvragafdeling wat deur Air Japan bedryf word). ANA is ook die grootste aandeelhouer in Peach, 'n laekoste-gesamentlike onderneming met die Hongkongse maatskappy First Eastern Investment Group. In Oktober 1999 het die lugdiens 'n lid van [[Star Alliance]] geword. Op 29 Maart 2013 is ANA deur Skytrax as 'n 5-ster-lugredery aangewys. Op 27 April 2018 is ANA Business Jet Co., Ltd. aangekondig, 'n gesamentlike onderneming met Sojitz om privaatstralerhuurvlugte te lewer.<ref>Private Jet Card Comparisons https://privatejetcardcomparisons.com/2018/04/29/all-nippon-airways-forms-private-jet-charter-company/</ref> [[Lêer:ANA B777-200(JA8197) (6492917127).jpg|duimnael|links|260px|All Nippon Airways [[Boeing 777]]-200 styg op van [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Haneda-lughawe]].]] [[Lêer:ANA Boeing 767-300 Monty.jpg|duimnael|links|260px|All Nippon Airways [[Boeing 767]]-300 by Haneda-lughawe.]] == Geskiedenis == === Ontstaan === ANA se vroegste voorouer was "Japan Helicopter and Aeroplane Transports Company" (ook bekend as Nippon Helicopter and Aeroplane), 'n lugrederymaatskappy wat op 27 Desember 1952 gestig is.<ref name="ANAHistory">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/history/main.html|title=ANA's history|publisher=All Nippon Airways|access-date=20 September 2008}}</ref> Nippon Helicopter was die bron van wat later ANA se IATA-lugrederykode, '''NH''', sou wees. <ref name="aboutana"> {{Cite web|url=http://travel.sina.com.cn/air/2008-09-03/183024204.shtml|publisher=Sina Travel|language=zh-cn|script-title=zh:全日空航空公司简介_新浪旅游_新浪网|access-date=2 November 2009}}</ref> [[Lêer:ANA_Boeing_737-200_old_livery.jpg|duimnael|[[Boeing 737|Boeing 737-200]] in ANA se laat-1960's–1983 "Mohican Livery"]] NH het in Februarie 1953 met [[helikopter]]dienste begin. Op 15 Desember 1953 het dit sy eerste vragvlug tussen [[Osaka]] en [[Tokio]] met 'n de Havilland Dove onderneem.<ref name="ANAHistory" /> Dit was die eerste geskeduleerde vlug wat deur 'n Japannese vlieënier in die naoorlogse Japan gevlieg is. Passasiersdiens op dieselfde roete het op 1 Februarie 1954 begin en is in Maart na 'n de Havilland Heron opgegradeer. <ref name="ana50">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/ana-info/ana/ana_history/menu/chrono-52.html|website=www.ana.co.jp|script-title=ja:企業情報 ANA history 1950s|access-date=10 December 2009}}</ref> In 1955 het [[Douglas DC-3|Douglas DC-3's]] ook vir NH begin vlieg, <ref name="ANAHistory" /> teen daardie tyd het die lugredery se roetenetwerk van die noorde van [[Kioesjoe]] na [[Sapporo]] gestrek. In Desember 1957 het ''Nippon Helicopter'' sy naam verander na ''All Nippon Airways Company''.<ref name="merge">{{Cite web|url=http://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/history/main2.html|title=ANA's History|website=ana.co.jp|publisher=ANA Holdings|access-date=3 September 2016}}</ref> ANA se ander voorouer was Far East Airlines.<ref name="ANAhistory">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/All-Nippon-Airways-Co-Ltd-Company-History.html|title=All Nippon Airways Co., Ltd. -- Company History|year=2009|publisher=International Directory of Company Histories|access-date=19 August 2009}}</ref> Alhoewel dit op 26 Desember 1952 gestig is, een dag voor Nippon Helikopter, het dit eers op 20 Januarie 1954 begin werk, toe dit met nagvragritte tussen Osaka en Tokio begin het, ook met 'n de Havilland Dove. Dit het die DC-3 vroeg in 1957 aangeneem, waarna sy roetenetwerk deur die suide van Japan van [[Tokio]] na Kagoshima gestrek het.<ref name="ana50"/> Far East Airlines het in Maart 1958 met die nuutbenaamde All Nippon Airways saamgesmelt. Die gekombineerde maatskappye het 'n totale markkapitalisasie van 600 miljoen [[jen]] gehad, en die resultaat van die samesmelting was Japan se grootste private lugredery.<ref name="ANAHistory" /> Die saamgesmelte lugredery het 'n nuwe Japannese naam gekry (全日本空輸; Zen Nippon Kūyu; Japan Lugvervoer). Die maatskappy se logo van die groter NH is gekies as die logo van die nuwe gekombineerde lugredery, en die nuwe lugdiens het 'n roetenetwerk bedryf wat gekombineer is vanaf sy twee voorgangers.<ref name="ANAHistory" /> === Binnelandse era === [[Lêer:All_Nippon_Airways_B747-481s_at_Tokyo_International_Airport's_second_terminal_building.jpg|duimnael|Twee ANA-vliegtuie (albei [[Boeing 747-400|Boeing 747-400D's]]) by [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Tokio Internasionale Lughawe]] (Haneda-lughawe)]] ANA het deur die 1960's gegroei en die [[Vickers Viscount]] in 1960 en die [[Fokker F27 Friendship|Fokker F27]] in 1961 by die vloot gevoeg.In Oktober 1961 is ANA se debuut op die Tokio Aandelebeurs sowel as die Osaka Sekuriteitebeurs aangekondig. In 1963 was nog 'n samesmelting, met Fujita Airlines, wat die maatskappy se kapitaal tot 4,65 miljard jen verhoog het. In 1965 het ANA stralers met [[Boeing 727|Boeing 727's]] op die Tokio-Sapporo-roete bekendgestel. Dit het ook Japan se eerste tuisgeboude [[turboskroef]]vliegtuig, die NAMC YS-11 in 1965 bekend gestel, wat die Convair 440's op plaaslike roetes vervang het. In 1969 het ANA sy eerste Boeing 737-dienste bekendgestel.<ref name="ANAHistory" /> [[Lêer:ANA_L-1011-1_(1992_Osaka_International_Airport).jpg|duimnael| Sleutel ANA-vloottipes in die vroeë 1990's: Boeing 747SR, [[Lockheed L-1011 TriStar]] en [[Airbus A320]]-200]] Soos ANA gegroei het, het dit reismaatskappye regoor Japan gekontrakteer om gronddienste in elke streek te lewer. Baie van hierdie maatskappye het aandele in ANA as deel van hul besigheidsooreenkoms ontvang. Sommige van hierdie verhoudings gaan tot vandag voort in verskillende vorme: byvoorbeeld, Nagoya Railroad, wat ANA se bedrywighede in die Chūbu-streek saam met ander vennootskappe behartig het,<ref>{{Cite web|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1996/1996%20-%200807.html|title=Boeing &#124; 1996 &#124; 0807 &#124; Flight Archive|publisher=FlightGlobal|access-date=1 October 2012}}</ref> behou 'n permanente setel in ANA se raad van direkteure.<ref>{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/ir/pdf/gov/gov_091019.pdf|title=Corporate Governance|publisher=All Nippon Airways, Co. Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025080801/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1996/1996%20-%200807.html|archive-date=25 October 2012|access-date=1 October 2012}}</ref> Teen 1974 was ANA Japan se grootste binnelandse lugrederynetwerk.<ref name="ANAhistory" /> ANA het sy eerste wyerompvliegtuie, ses [[Lockheed L-1011 TriStar]]s, in November 1971 gekoop, na 'n uitgerekte verkoopspoging deur Lockheed wat onderhandelinge tussen die Amerikaanse president [[Richard Nixon]], Japannese premier Kakuei Tanaka en die Britse premier [[Edward Heath]] (ten gunste van enjinvervaardiger [[Rolls-Royce plc|Rolls-Royce]]). Tanaka het ook druk op Japanse reguleerders geplaas om ANA toe te laat om op Asië-roetes te werk as deel van die pakket.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910475,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080206223908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910475,00.html|url-status=dead|archive-date=6 February 2008|title=Somebody Up There Likes Lockheed|magazine=Time|date=13 November 1972|access-date=1 October 2012}}</ref> Die vliegtuie is in 1974 op die Tokio-Okinawa-roete in diens geneem. Die redery het McDonnell Douglas DC-10's bestel, maar het die bestelling op die laaste oomblik gekanselleer en na Lockheed oorgeskakel, wat moontlike omkopery van premier Tanaka behels het.<ref>{{cite magazine|title=Lockheed President A. Carl Kochian claimed it was extortion, not bribery, that led payments by Lockeed to recipients in Japan|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914484,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823184822/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914484,00.html|url-status=dead|archive-date=23 August 2007|magazine=Time|date=9 August 1976|access-date=1 October 2012}}</ref> [[Lêer:ANA_aircraft_at_Sapporo_airport.JPG|duimnael|ANA [[Boeing 737]]-500 by Nuwe Chitose Lughawe. 'n ANA [[Boeing 777|Boeing 777-200]] kan tydens sy finale nadering in die agtergrond gesien word.]] Boeing 747-200's is in 1976 op die Tokio-Sapporo- en Tokio-Fukuoka-roetes ingestel<ref name="ANAHistory" /> en [[Boeing 767|Boeing 767's]] in 1983 <ref>{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/galleryclassi/1983/762.html|title=ANA Sky Web|publisher=All Nippon Airways|access-date=19 August 2009}}</ref> op [[Sjikokoe]] -roetes. Die vervoerder se eerste B747 's was die kortafstand SR-variant, spesiaal ontwerp vir Japannese binnelandse roetes. <ref name="ana70">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/ana-info/ana/ana_history/menu/chrono-70.html|publisher=All Nippon Airways|script-title=ja:企業情報 ANA history 1970's|access-date=10 December 2009}}</ref> === Internasionale era === In 1986 het ANA begin uitbrei om ook 'n mededingende internasionale vervoerder te word. <ref name="ANAHistory" /> Op 3 Maart 1986 het ANA geskeduleerde internasionale vlugte met 'n passasiersdiens vanaf [[Tokio]] na [[Guam]] begin.<ref>[http://www.anaskyweb.com/fly_20th/e/history.html 'The History of ANA's 20 years of international flight Service', ''ANA Sky Web'' (June 2006)]. </ref> Vlugte na [[Los Angeles]] en [[Washington, D.C.]], gevolg deur jaareinde, en ANA het ook 'n diensooreenkoms met [[American Airlines]] <ref name="ANAHistory" /> aangegaan om die Amerikaanse lugdiens se nuwe vlugte na [[Narita Internasionale Lughawe|Narita]] te voed. ANA het sy internasionale dienste geleidelik uitgebrei: na [[Beijing]], [[Dalian]], [[Hongkong]] en [[Sydney]] in 1987; na [[Seoel]] in 1988; na [[Londen]] en [[Saipan]] in 1989; na [[Parys]] in 1990 en na [[New York]] en [[Singapoer]] in 1991. <ref name="ana80">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/ana-info/ana/ana_history/menu/chrono-80.html|publisher=All Nippon Airways|script-title=ja:企業情報 ANA history 1980's|access-date=10 December 2009}}</ref> <ref name="ana90">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/ana-info/ana/ana_history/menu/chrono-90.html|publisher=All Nippon Airways|script-title=ja:企業情報 ANA history 1990's|access-date=10 December 2009}}</ref> Airbus-toerusting soos die A320 en A321 is in die vroeë 1990's by die vloot gevoeg, asook die [[Boeing 747-400]]-straler. ANA het in Oktober 1999 by die [[Star Alliance]] aangesluit.<ref>{{Cite web|url=http://www.staralliance.com/en/meta/airlines/NH.html|title=ANA|publisher=[[Star Alliance]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090906065811/http://www.staralliance.com/en/meta/airlines/NH.html|archive-date=6 September 2009|access-date=1 October 2012}}</ref> In 2004 het ANA se wins vir die eerste keer JAL s'n oorskry. Daardie jaar, met 'n oorskot van gleuwe as gevolg van die bou van nuwe lughawens en die voortdurende uitbreiding van [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe]], het ANA 'n vloothernuwingsplan aangekondig wat sommige van sy groot vliegtuie met 'n groter aantal kleiner vliegtuie sou vervang. <ref>{{cite news|url=http://www.japantimes.co.jp/cgi-bin/getarticle.pl5?nb20041001a2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041011203843/http://www.japantimes.co.jp/cgi-bin/getarticle.pl5?nb20041001a2.htm |url-status=dead |archive-date=11 October 2004 |newspaper=Japan Times |title=Fleet Renewal Plan |date=1 October 2004 |access-date=2 September 2006 }}</ref> In Julie 2011 het All Nippon Airways en AirAsia ooreengekom om 'n [[Laekosteredery|laekoste-lugdiens]] te vorm, genaamd AirAsia Japan, gebaseer op [[Tokio]] se [[Narita Internasionale Lughawe]]. ANA het 51 persent aandele gehou en AirAsia 33 persent.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2011/07/21/359756/airasia-and-ana-to-form-low-cost-carrier-in-japan.html|title=AirAsia and ANA to form low-cost carrier in Japan|date=21 July 2011|publisher=FlightGlobal|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724065614/http://www.flightglobal.com/articles/2011/07/21/359756/airasia-and-ana-to-form-low-cost-carrier-in-japan.html|archive-date=24 July 2011|access-date=1 October 2012|url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Utility_Center_Building_01.jpg|duimnael|Die Utility Centre-gebou, die voormalige hoofkwartier van ANA by [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Tokio Internasionale Lughawe]]]] In Maart 2018 het All Nippon Airways die integrasie van sy twee [[Laekosteredery|laekostediensfiliale]] Peach Aviation en Vanilla Air in een entiteit aangekondig wat die Peach-naam behou.<ref>{{Cite press release|url=https://www.ana.co.jp/group/en/pr/201803/20180322.html|title=Peach Aviation and Vanilla Air Unite Together to become the leading LCC in Asia|publisher=All Nippon Airways}}</ref> Op 29 Januarie 2019 het ANA Holdings 'n 9,5%-belang in PAL Holdings, Philippine Airlines se moedermaatskappy, vir VS$95 miljoen gekoop.<ref>{{cite news|url=https://business.inquirer.net/264319/japans-ana-philippine-airlines-seal-investment-deal|title=Japan's ANA, Philippine Airlines seal investment deal|first=Miguel R.|last=Camus|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=29 January 2019}}</ref> == Hoofkwartier == [[Lêer:Shiodome_City_Center_2018.jpg|regs|duimnael|Shiodome-stadsentrum in Minato, Tokio, die hoofkwartier van ANA Holdings <ref name="Principal">"[https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/info/index_sm.html Principal Offices]" All Nippon Airways.</ref>]] All Nippon Airways se hoofkantoor is in die Shiodome-stadsentrum in die Shiodome-gebied van Minato, Tokio, Japan.<ref>[https://www.ana.co.jp/eng/flights/ticketoffices/japan/index.html ANA City Offices/Ticketing Offices Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813030248/http://www.ana.co.jp/eng/flights/ticketoffices/japan/index.html |date=13 Augustus 2013 }}.</ref> In die laat 1960's was ANA se hoofkwartier in die Hikokan-gebou in Shinbashi, Minato. Van die 1970's tot die laat 1990's was All Nippon Airways se hoofkwartier in die Kasumigaseki-gebou in Chiyoda, Tokio.<ref>"World Airline Directory"</ref> Voordat hy in sy huidige hoofkwartier ingetrek het, was ANA se hoofkwartier op die [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Tokio Internasionale Lughawe]] in Ōta, Tokio, gehad. <ref>"[https://web.archive.org/web/20000408155347/http://svc.ana.co.jp/brief/corp/index_e.html Corporate Information]". </ref> In 2002 het ANA aangekondig dat dit 10 verdiepings in die nuwe Shiodome-stadsentrum (toe in aanbou) sou inneem. ANA het aangekondig dat hy ook sommige filiale na die Shiodome-stadsentrum gaan verskuif.<ref name="HQCentralTokyo">"[http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-1997110/ANA-to-move-HQ-to.html ANA to move HQ to central Tokyo to gear up for competition.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615025016/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-1997110/ANA-to-move-HQ-to.html |date=15 Junie 2011 }}"</ref> == Filiale == ANA Groep is 'n groep maatskappye wat ten volle of hoofsaaklik deur ANA besit word. Dit bestaan uit die volgende:<ref>{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/group/sky/index.html|title=AboutANA|access-date=10 May 2015}}</ref> * Air Japan * ANA Wings * [[Air Do]] (hroofaandeelhouer) * Peach (grootste aandeelhouer) * Philippine Airlines (9,5% aandeelhouer) * [[Vietnam Airlines]] (8,8% aandeelhouer) * IFTA (Flight Training Academy wat vlieëniers vir ANA Group lugrederye en ander wêreldwye lugrederye oplei volgens kontrak) * Pan Am International Flight Academy ;Gestaak * AirAsia Japan (gevou in Peach Aviation) * Air Hokkaido (80% aandeelhouding, bedrywighede gestaak op 31 Maart 2006) * Allex Cargo (saamgesmelt in Air Japan) Die volgende lugdienste het op 1 Oktober 2010 in ANA Wings saamgesmelt * Air Nippon * Air Nippon Network * Air Next * Air Central == Vragdienste == [[Lêer:ANA_&_JP_Express_Boeing_767-300ERF_KvW.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/ANA_%26_JP_Express_Boeing_767-300ERF_KvW.jpg/220px-ANA_%26_JP_Express_Boeing_767-300ERF_KvW.jpg|duimnael| 'n Boeing 767-300BCF van Allex Cargo]] Sedert Mei 2021 bedryf ANA 'n vloot van 6 vragvliegtuie, insluitend 4 [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] (BCF) en 2 [[Boeing 777]]F.<ref name="fleet">{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/All-Nippon-Airways|title=All Nippon Airways Fleet Details and History|date=28 November 2019|website=Planespotters.net|access-date=28 November 2019|archive-date= 6 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706134022/https://www.planespotters.net/airline/All-Nippon-Airways|url-status=dead}}</ref> ANA se vragtuie vlieg op 18 internasionale en 6 binnelandse roetes. ANA bedryf 'n oornag-vragspil by die Naha-lughawe in [[Okinawa-prefektuur|Okinawa]], wat inkomende vragvragvlugte vanaf sleutelbestemmings in Japan, China en Suidoos-Asië tussen 01:00 en 04:00 ontvang, gevolg deur retoervlugte tussen 04:00 en 06:00, wat oornagdiens tussen hierdie streekspilpunte moontlik maak, sowel as verdere verbindings na ander ANA- en vennoot-vervoerdervlugte. Die 767 vragtuie bedryf ook dagvlugte vanaf Narita en Kansai na verskeie bestemmings in Oos- en Suidoos-Asië. ANA bedryf ook 'n 767-vragtuig op 'n oornag Kansai-Haneda-Saga-Kansai-roete op weeksaande,<ref>{{cite web |url=http://www.ana.co.jp/cargo/ja/dom/air_info/timetable/pdf/night.pdf |title= Cargo timetable |website=www.ana.co.jp |archive-url=https://web.archive.org/web/20140425112436/http://www.ana.co.jp/cargo/ja/dom/air_info/timetable/pdf/night.pdf |archive-date=25 April 2014}}</ref> wat deur oornagafleweringsdienste gebruik word om pakkies na en van bestemmings in [[Kioesjoe]] te stuur.<ref>{{Cite web|url=http://www.pref.saga.lg.jp/web/at-contents/kuko/yakan/yakangaiyou.html|title=Archived copy|publisher=Saga Prefecture Government|language=ja|script-title=ja:佐賀県：有明佐賀空港：夜間貨物便について|archive-url=https://web.archive.org/web/20130719135106/http://www.pref.saga.lg.jp/web/at-contents/kuko/yakan/yakangaiyou.html|archive-date=19 July 2013|access-date=17 July 2013}}</ref> ANA Cargo en die Verenigde State-gebaseerde [[United Parcel Service]] het 'n vrag-alliansie en 'n kodedeelooreenkoms, soortgelyk aan 'n lugredery-alliansie, om ledevrag op [[UPS Airlines]]-vliegtuie te vervoer.<ref>{{Cite web|url=http://www.marketwatch.com/news/story/All-Nippon-Airways-UPS-work/story.aspx?guid=C217C64D-897F-421D-B04D-093357133808|title=All Nippon Airways and UPS to work together amid cargo slump|last=Chris Oliver|website=MarketWatch|access-date=10 May 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=20602|title=JCN Newswire - Asia Press Release Distribution|website=japancorp.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219221459/http://japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=20602|archive-date=19 December 2010}}</ref> ANA het ook 'n lang historiese verhouding met Nippon Cargo Airlines, 'n Narita-gebaseerde operateur van Boeing 747-vragtuie. ANA het NCA in 1978 saam met die redery Nippon Yusen gestig en op 'n stadium 27,5% van NCA se aandele gehou. ANA het sy belang in 2005 aan NYK verkoop, maar het 'n tegniese vennootskap met NCA behou.<ref name="N1">{{Cite press release|date=12 July 2005|url=http://www.nca.aero/e/news/2005/pdf/050712e.pdf|access-date=28 February 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409124604/http://www.nca.aero/e/news/2005/pdf/050712e.pdf|archivedate=9 April 2008}}</ref> ANA het in Julie 2013 aangekondig dat hy NCA se 747-vragvliegtuie sal huur vir 'n oornagvragrit tussen Narita en Okinawa, wat die kapasiteit tussen ANA se sleutelvragspilpunte sou verdubbel en 767 vliegtuie sal vrystel om nuwe roetes van Okinawa na Nagoya en Qingdao te bedryf. == Bestemmings == ANA het 'n uitgebreide binnelandse roetenetwerk wat die hele Japan dek, van Hokkaido in die noorde tot Okinawa in die suide. ANA se internasionale roetenetwerk strek oor China, Korea, Indië, Suidoos-Asië, Kanada, Verenigde State, Meksiko, Australië en Wes-Europa. Sy belangrikste internasionale spilpunt is [[Narita Internasionale Lughawe]], waar dit die Suidevleuel van Terminaal 1 met sy [[Star Alliance]]-vennote deel.<ref>[http://www.anaskyweb.com/narita/e/index.html 'Terminal 1 South wing open at Narita Airport', ''ANA Sky Web'' (June 2006)]. </ref> {{Multibeeld||||||||align=center|footer=<center>ANA bedrywighede by van sy bestemmings, Haneda Lughawe (links) en Itami Lughawe (regs)</center>|image1=All Nippon Airways B777-381 (JA752A-28274-160).jpg|width1=310|caption1=|image2=ANAFleet ItamiAirport.jpg|width2=318|caption2=}} == Kleurskemas == Die huidige "Triton blou" kleur het 'n wit en grys romp, met 'n blou strook onder die vensters geverf. Die ANA-logo en sy slagspreuk "Inspiration of Japan" is bokant die vensters geverf. Die vertikale stabiliseerder is blou geverf met die woord ANA sywaarts geverf. === Spesiale kleurskemas === Baie ANA-vliegtuie het deur die jare in spesiale kleure gevlieg: * Ses stralers in [[Star Alliance]]-kleure: twee Boeing 777-200's, een Boeing 777-300ER, een Boeing 767-300ER, een Boeing 737-800 en een Boeing 787-9 * Vyf [[Pokémon]]-tema-stralers: drie Boeing 747-400's, een Boeing 767-300 en een Boeing 777-300 * Vier [[Star Wars (franchise)|Star Wars-]]<nowiki/>tema-stralers: een Boeing 787-9 in 'n R2-D2- kleur; een Boeing 777-300ER in 'n BB-8- kleur; een Boeing 767-300ER in 'n gemengde R2-D2 en BB-8 kleur; en een Boeing 777-200ER in 'n C-3PO-kleur.<ref>{{Cite web|url=https://www.ana-sw.com/en/jets|title=Star Wars™ Jets|website=ANA Star Wars™ Project|access-date=21 July 2018|archive-date=21 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721192851/https://www.ana-sw.com/en/jets|url-status=dead}}</ref> * Drie Airbus A380-800's in ANA Flying Honu-kleure (''honu'' wat 'seeskilpad' in [[Hawais]] beteken)<ref>{{Cite web|url=https://airwaysmag.com/airlines/all-nippon-airways-receives-first-airbus-a380/|title=All Nippon Airways Receives First Airbus A380 (+Photos)|date=20 March 2019|website=Airways Magazine|language=en-US|access-date=2019-03-21|archive-date=21 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321012032/https://airwaysmag.com/airlines/all-nippon-airways-receives-first-airbus-a380/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://japantoday.com/category/business/ana-takes-delivery-of-first-airbus-a380|title=ANA takes delivery of first Airbus A380|website=Japan Today|language=en|access-date=2019-03-21}}</ref> <gallery mode="packed-hover" heights="130"> Lêer:JA712A (7226646904).jpg|ANA Boeing 777-200 in Star Alliance-kleure Lêer:ANA Boeing 787-8 JA809A at Takamatsu Airport.JPG|Boeing 787-8 in spesiale 787-lansering-kleure Lêer:All Nippon Airways Boeing 747-400 yellow pokemon.jpg|Boeing 747-400 in spesiale geel Pokémon (Hoenn) kleur Lêer:ANA B737-700(JA02AN) "Gold Jet" (3943310662).jpg|Boeing 737-700 in Gold Jet-kleure Lêer:ANA retrojet JA602A.jpg|Boeing 767-300 in retro-kleure Lêer:All Nippon Airways, Boeing 777-300ER JA789A 'BB-8 livery' NRT (25984658984).jpg|Boeing 777-300ER in Star Wars BB-8-kleur Lêer:All Nippon Airways Boeing 737-800 (JA85AN) at Chubu International Airport.jpg|Boeing 737-800 in Tohoku Flower Jet-kleure Lêer:JA743A at ITM.jpg|Boeing 777-200ER in Star Wars C-3PO kleur Lêer:All Nippon Airways A380 (JA381A) @ NRT, April 2019.jpg|Airbus A380-800 in Flying Honu-kleur Lêer:JA741A (39186350185).jpg|Boeing 777-200ER in The New Tokyo 2020-kleur </gallery> == Kajuitdienste ==<!-- [[Lêer:ANA_Boeing_787-8_Dreamliner_cabin_LED_show.jpg||duimnael|links|200px|Ou ANA "Inspiration of Japan" 787 Dreamliner ekonomiese klas]] --> Die "Inspiration of Japan"-kajuitkenmerke, wat in 2009 bekendgestel is, sluit in volledige-platlê-bed-sitplekke in die besigheidsklas, byna toegemaakte eersteklas-suite-sitplekke, vaste dop-agtersitplekke in albei sy ekonomiese klasse, 'n nuwe AVOD-in-vlug-vermaakstelsel (gebaseer op Panasonic Avionics Corporation se eX2 IFE -stelsel met [[iPod]] -verbinding, insitplek-inkopies en maaltydbestelling sowel as kajuit-raakskermkonsoles) sowel as verbeterings aan sy invlugdiens. Sedert Februarie 2010 bied ANA toilette vir slegs vroue op internasionale vlugte.<ref>Pawlowski, A.[http://www.cnn.com/2010/TRAVEL/02/24/women.only.lavatory.ana/index.html?hpt=T2 Airline to introduce women-only lavatories]. </ref> Die eerste [[Boeing 787 Dreamliner]] wat die lugredery ontvang het, het bidets in beide ekonomiese en besigheidsklastoilette. <ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204010604576592890660125236|work=The Wall Street Journal|first=David|last=Kesmodel|title=On ANA Dreamliner, Bidets and Bigger Windows Await|date=26 September 2011}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://www.ana.co.jp/ All Nippon Airways webwerf] * [https://web.archive.org/web/20100123192214/http://www.anatc.com/english/ Alle Nippon Airways Trading Company] * [https://web.archive.org/web/*/http://www.ananet.or.jp/ ANA Net] (argief) * [http://www.ana-sw.com/ ANA Star Wars-projek] * [http://www.fly-ana.com/ Amptelike webtuiste] * {{Commonskat-inlyn|All Nippon Airways}} {{en-vertaal|pl=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=All_Nippon_Airways&oldid=1101340242}} [[Kategorie:Japanse maatskappye]] [[Kategorie:Lugrederye]] j876onlrb2nqy9aw4oe3vuxkq8ndplz 0 86157 2966089 2893307 2026-09-10T05:43:19Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966089 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vliegtuig |naam= Airbus A350 |subsjabloon={{Airbus-vliegtuig}} |beeld=Beeld:A350 First Flight - Low pass 02.jpg |byskrif=Die nooiensvlug van die [[Rolls-Royce Trent]]-aangedrewe A350 op 14 Junie 2013 |tipe=Passasiersvliegtuig |vervaardiger=[[Airbus]] |vervaardigers= |ontwerper= |eerste vlug= [[14 Junie]] [[2013]]<ref name=A350_1st_flight_planned>{{cite web |url=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/airbus-confirms-timing-for-a350-xwb-first-flight/ |title=Airbus confirms timing for A350 XWB First Flight |date=11 Junie 2013 |publisher=[[Airbus]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109032607/http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/airbus-confirms-timing-for-a350-xwb-first-flight/ |archive-date=9 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bekendstelling= |vrygestel=15 Januarie 2015 (-900),<ref name="Airbus Unveil MSN2">{{cite web |url=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/a350-msn2-rolls-out-of-paint-hangar-with-special-carbon-livery/ |title=Airbus roll out MSN2 in new livery |date=2 Januarie 2014 |work=[[Airbus]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401162836/http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/a350-msn2-rolls-out-of-paint-hangar-with-special-carbon-livery/ |archive-date=1 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> middel-2016 (-800) tot middel-2017 (-1000)<ref name=FG23Oct2012>{{en}} {{cite web |url= http://www.flightglobal.com/news/articles/airbus-advances-towards-first-flight-of-a350-twinjet-377959/ |title= Airbus advances towards first flight of A350 twinjet |date= 23 Oktober 2012|work= "Flight International"}}</ref> |status = In gebruik<ref name="prodstart">{{en}} {{Cite press release|title=German Airbus A350 XWB Production commences|url=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/german-airbus-a350-xwb-production-commences/|author=Airbus|publisher=Airbus S.A.S.|date=31 Augustus 2010|accessdate=23 Mei 2011|archivedate= 3 Oktober 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003004040/http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/german-airbus-a350-xwb-production-commences/}}</ref> |onttrek= |hoofgebruiker=[[Qatar Airways]]<br/>[[Singapore Airlines]] |meer gebruikers=[[Cathay Pacific]]<br/>[[Delta Air Lines]] |vervaardig=2010–tans |aantal gebou=480 teen 30 April 2022<ref name="planespotters"/> |programkoste=€ 120 miljard |eenheidskoste=A350-800: VS$ 260.9&nbsp;miljoen,<ref name="Airbus average list prices 2014">{{cite web |title=Airbus average list prices 2014 |publisher=Airbus.com |date=13 Januarie 2014 |url=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/new-airbus-aircraft-list-prices-for-2014/ |access-date=14 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808092349/http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/new-airbus-aircraft-list-prices-for-2014/ |archive-date= 8 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> <br />A350-900: VS$ 295.2 miljoen,<ref name="Airbus average list prices 2014"/> <br />A350-1000: VS$ 340.7 miljoen,<ref name="Airbus average list prices 2014"/> |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Airbus A350''' is 'n familie van langreik, tweemotorige wyeromp[[straalvliegtuig|stralervliegtuie]] wat ontwikkel en gebou word deur die Europese vliegtuigvervaardiger [[Airbus]]. Die A350 is die eerste Airbus waarvan beide die romp- en vlerkstrukture hoofsaaklik van koolstofveselversterkte polimeer gemaak word. <ref name="presentation">{{en}} {{cite web |url= http://www.eads.com/xml/content/OF00000000400004/7/19/41508197.pdf |title= Taking the lead: A350XWB presentation |publisher= EADS |date= Desember 2006 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090327094646/http://www.eads.com/xml/content/OF00000000400004/7/19/41508197.pdf |archivedate= 27 Maart 2009 |access-date= 9 April 2014 |url-status= live }}</ref> Dit kan 250 tot 350 passasiers in 'n tipiese drieklassitplekuitleg vervoer, of met sitplek vir 'n maksimum van 440-550 passasiers, afhangende van die variant. == Ontwerp == Die A350 is oorspronklik bedink in 2004 as 'n grootliks nuwe ontwerp, maar met 'n romp wat op die A330 gebaseer is. Dit is afgekeur deur meeste voornemende kliënte. Airbus het die vliegtuig herontwerp en dit herdoop na die A350 XWB (ekstra wyeromp). Airbus het gesê dat dit meer brandstofdoeltreffend sou wees as die mededingende [[Boeing 787 Dreamliner]] en die bedryfskoste tot 8% laer.<ref name="presentation" /> == Bekendstelling en verkope == Die bekendstellingskliënt vir die A350 was [[Qatar Airways]], wat 80 vliegtuie van al drie variante bestel het. Ontwikkelingskoste word geprojekteer te wees € 120 miljard (VS$ 150 miljard of £ 100 miljard).<ref name=Reuters_video> {{cite news |title=15 bln U.S. dollars for Airbus A350 |url=http://www.youtube.com/watch?v=NdpxatVG_mU&feature=channel |agency=Reuters |access-date=1 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220075710/http://www.youtube.com/watch?v=NdpxatVG_mU |archive-date=20 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teen 31 Mei 2015 het Airbus bestellings vir 780 vliegtuie van 40 verskillende kliënte oor die wêreld ontvang. Die prototipe-A350 se nooiensvlug was op 14 Junie 2013 by Toulouse-Blagnac-lughawe, [[Frankryk]].<ref>[http://www.a350xwbfirstflight.com/ Nooiensvlug]</ref> Die A350 verkry tipe sertifisering van die "European Aviation Safety Agency" in September 2014 en sertifisering van die [[FAA]] twee maande later. Die eerste A350 is op 22 Desember 2014 aan [[Qatar Airways]] afgelewer, en op 15 Januarie 2015 in gebruik gestel. Teen Junie 2020 was daar drie operateurs van die A350 in Afrika, [[Ethiopian Airlines]] (14), [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] (4) en [[Air Mauritius]] (2).<ref>{{Cite web |url=https://www.planespotters.net/operators/Airbus/A350?p=8 |title=argiefkopie |access-date= 2 Junie 2020 |archive-date=29 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029224121/https://www.planespotters.net/operators/Airbus/A350?p=8 |url-status=dead }}</ref> Teen April 2022 was daar 480 A350 vliegtuie in gebruik by 39 operateurs en 50 kliënte. Die vyf grootstes was [[Singapore Airlines]] (59), [[Qatar Airways]] (53), [[Cathay Pacific]] (43), [[Delta Air Lines]] (26) en [[Lufthansa]] (21).<ref name="planespotters">{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/operators/Airbus/A350?p=&amp;refresh=1|title=Airbus A350 XWB Operators|website=www.planespotters.net|access-date=9 Julie 2021|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916095210/https://www.planespotters.net/operators/Airbus/A350?p=&refresh=1|url-status=live}}</ref> {{clear}} == Tydlyn Airbus A3xx-reeks == {{Tabel tydlyn Airbus A3xx-serie}} == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Verwysings}} {{en-vertaal|Airbus A350}} [[Kategorie:Airbus]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] 1fsqor8r2d0dftz6dh73xq5wv0cdvnh 0 88751 2966083 2474535 2026-09-10T04:42:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966083 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Absinthe-glass.jpg|duimnael|'n Tipiese absintlepel en absintglas waarin die groen drank bedien word]] '''Absint''' is 'n sterk alkoholiese drank wat tradisioneel van bitter alsem (''Artemisia absinthium'', in [[Afrikaans]] ook bekend as wildeals), anys (''Pimpinella anisum''), vinkel - en afhangende van die metode - 'n verskeidenheid ander gekruie gestook word. Kenmerkend vir baie absintsoorte is hul groen kleur (die alsem-ekstrak bevat groen chlorofiel-pigmente) sodat na absint ook dikwels as "die groen feetjie" ([[Frans]]: ''la fée verte'') verwys word. Met 'n [[alkohol]]gehalte van tussen 45 en 85 persent word absint onder die sterkste dranke gereken en gewoonlik met [[water]] verdun voordat dit geniet word. Maar dit is veral die hallusinatoriese uitwerking van bitter alsem wat 'n slegte reputasie aan absint besorg het. In sy oorsprongsgebied, die Val de Travers in die huidige [[Switserland|Switserse]] [[kanton]] Neuchâtel, is absint vanaf 1792 vanweë sy genesende eienskappe gestook en as 'n "kuur-vir-alles" bemark nadat bitter alsem reeds van oudsher as genesende kruid gebruik is.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2002/10/23/05/01.html ''Die Burger, 23 Oktober 2002: Et voila, la Fée Verte!'']</ref> Die plant is antisepties en het die vermoë om inwendige wurms te verdryf en om die baarmoeder te stimuleer. Dit is daarnaas ook as insekweerder ingespan.<ref>Gerty Christoffels en Ivo Pauwels: ''Gekruid.'' Kaapstad: Struik Uitgewers 2006, bl. 101</ref> In die tweede helfte van die 19de en in die vroeë 20ste eeu het absint veral in [[Frankryk]] baie gewild geraak as die gunstelingdrank van kunstenaars, skrywers en ander kreatiewe siele. Bekende absintdrinkers het onder meer [[Charles Baudelaire]], [[Paul Gauguin]], [[Vincent van Gogh]], [[Ernest Hemingway]], [[Edgar Allan Poe]], [[Arthur Rimbaud]], [[Aleister Crowley]], [[Henri de Toulouse-Lautrec]] en [[Oscar Wilde]] ingesluit. Absint is indertyd dikwels vereenselwig met dekadensie en 'n boheemse leefstyl, en ná 'n reeks opspraakwekkende voorvalle - daar was selfs bewerings dat die Nederlandse skilder Vincent van Gogh onder die invloed van absint nie net skilderye met lewendige groen kleure geskep het nie, maar ook 'n deel van sy linkeroor afgesny het - het die drank weens die verslawende effek en ander sosiale euwels, wat daarmee geassosieer is, onder skoot gekom. Die stook van absint is in baie lande vir die grootste deel van die 20ste eeu heeltemal verbied.<ref>[http://www.bbc.com/culture/story/20140109-absinthe-a-literary-muse ''BBC Culture, 9 Januarie 2014 - Absinthe: How the Green Fairy became literature’s drink'']</ref> Die mees verdagte bestanddele was thujone, ook absintol of tanasetoon genoem - 'n groep van bisikliese monoterpeen-ketone. Thujone is kleurlose vloeistowwe met 'n mentholagtige geur wat in die [[eteriese olie]]s van onder meer wilde alsem, thuja, [[tiemie]], salie en [[roosmaryn]] voorkom. Moderne navorsing het die mites rondom absint hok geslaan. Die gesondheidskade, wat die drink van absint in die 19de en vroeë 20ste eeu na bewering aangerig het, word deesdae toegeskryf aan die slegte gehalte van destydse alsem-ekstrakte, oordosering daarvan en die groot hoeveelhede alkohol wat mense in dié tyd gedrink het. Sedert 1998 mag absint in die meeste Europese lande weer gedistilleer, verkoop en gedrink word. Dieselfde geld vir [[Suid-Afrika]]. == Bestanddele == === Gekruie === Naas bitter alsem (''artemisia absinthium'') bevat absint, wat in Frankryk en Switserland gestook word, ook anys (wat gedeeltelik vervang word deur goedkoper steranys), vinkel (''Foeniculum vulgare''), hysop (''Hyssopus officinalis''), sitroenkruid (''Melissa officinalis'') en Pontiese of Romeinse alsem (''Artemisia pontica''). Vir sommige variante van absint word ook engelkruid (''Angelica archangelica''), kalmoes (''Acorus''), ''Origanum dictamnus'', [[koljander]] (''Coriandrum sativum''), ''Veronica'', jenewer (''Juniperus communis''), groenneutmuskaat (''Myristica fragrans'') en 'n verskeidenheid ander gekruie gebruik. Alsem, hysop, anys en vinkel verleen 'n besondere smaak aan absintlikeur. Alle ander kruie rond die smaak af. Groen absintsoorte het hul kenmerkende kleur aan chlorofiel-pigmente te danke wat in Pontiese alsem, hysop, sitroenkruid en kruisement (''Mentha'') voorkom. <br clear="all" style="clear:both;" /> <gallery> Lêer:Koeh-164.jpg|Bitter alsem Lêer:Illustration_Foeniculum_vulgare0.jpg|[[Vinkel]] Lêer:Koehler1887-PimpinellaAnisum.jpg|Anys Lêer:Illustration Angelica archangelica0.jpg|Engelkruid </gallery> === Thujon === [[Lêer:Thujon_-_Thujone.svg|duimnael|100px|Die struktuurformule van thujon]] Thujon (ook absintol genoem) is 'n bestanddeel van bitter alsem se eteriese olie wat vir die stook van absint gebruik word. Die skadelike uitwerkings van thujon op die gesondheid van absint-drinkers, wat op die hoogtepunt van absint se gewildheid in 19de eeuse Frankryk waargeneem is, het onder meer duiseligheid, hallusinasies, waanvoorstellings, [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]], krampe, blindheid asook geestelike en liggaamlike verval ingesluit. Thujon is 'n senugif wat in hoë konsentrasies verwardheid en epileptiese aanvalle (konvulsies) kan veroorsaak. Om hierdie rede het die [[Europese Unie]] die thujongehalte van alkoholiese dranke beperk tot 5&nbsp;mg/kg in dranke wat tot 25 persent alkohol per volume bevat, tot 10&nbsp;mg/kg in dranke met meer as 25 persent alkohol per volume en tot maksimaal 35&nbsp;mg/kg in bitter likeur.<ref>[http://www.gesetze-im-internet.de/aromv/BJNR016770981.html ''Aromenverordnung''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029204017/http://www.gesetze-im-internet.de/aromv/BJNR016770981.html |date=29 Oktober 2013 }} {{de}}</ref> Konvulsiewe aanvalle, wat veral in 19de eeuse diereksperimente met absint waargeneem is, word tans aan die blokkade van GABA_A-reseptore<ref>K. M. Hold, N. S. Sirisoma, T. Ikeda, T. Narahashi & J. E. Casida (2000): ''Alpha-thujone (the active component of absinthe): gamma-aminobutyric acid type A receptor modulation and metabolic detoxification. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 97, 3826-3831</ref> en die desensitisering van serotonien-5-HT₃-reseptore<ref>T. Deiml, R. Haseneder, W. Zieglgänsberger, G. Rammes, B. Eisensamer, R. Rupprecht & G. Hapfelmeier (2004). ''α-Thujone reduces 5-HT3 receptor activity by an effect on the agonist-reduced desensitization''. In: ''Neuropharmacology'', 46, 192-201</ref> toegeskryf wat deur thujon veroorsaak word. Meer onlangse navorsing het egter getoon dat absint slegs relatief klein hoeveelhede thujon bevat wat nie die bogenoemde toksiese uitwerking op mense het nie.<ref>Dirk W. Lachenmeier, David Nathan-Maister, Theodore A. Breaux, Eva-Maria Sohnius, Kerstin Schoeberl, Thomas Kuballa: ''Chemical Composition of Vintage Preban Absinthe with Special Reference to Thujone, Fenchone, Pinocamphone, Methanol, Copper, and Antimony Concentrations.'' In: ''Journal of Agricultural and Food Chemistry.'' 56, 2008, bl.&nbsp;3073–3081</ref> Waarskynlik is die alkoholgehalte van absint die beslissende faktor of selfs die oorsaak van alle waargenome skadelike uitwerkings.<ref>R. W. Olsen (2000): ''Absinthe and gamma-aminobutyric acid receptors''. ''Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.'', 97, 4417-4418</ref> === Alkohol === [[Lêer:Flickr - cyclonebill - Absinth.jpg|duimnael|Twee glasies absint]] Die alkoholgehalte per volume van historiese absinte het tussen 45 en 78 persent gewissel. Met enkele uitsonderings val die alkoholvlakke van moderne absintsoorte in dieselfde kategorie. Daar word egter ook soorte met 'n alkoholgehalte van tot 90 persent aangebied. Vanweë sy hoë alkoholvlak word absint gewoonlik verdun voordat dit gedrink word. Historiese absinte is volgens hul alkoholgehalte per volume in vyf kwaliteitsgrade geplaas: {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="3" style="margin-left:1em" |---- |- bgcolor="gainsboro" | '''''Absinthe des essences''''' | '''Absintekstrak''' | '''47,6% alkohol''' |---- |- bgcolor="gainsboro" | '''''Absinthe ordinaire''''' | '''Gewone absint''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''''Absinthe demi-fine''''' |'''Semi-fyn absint''' | '''68,0% alkohol''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''''Absinthe fine''''' |'''Fyn absint''' |---- |- bgcolor="gainsboro" |'''''Absinthe suisse''''' |'''Switserse absint''' | '''80,66% alkohol''' |} Volgens die bogenoemde kategorisering was ''Absinthe des essence'' van laer gehalte en is dit ook deur die laagste alkoholvlak gekenmerk, terwyl ''Absinthe suisse'' nie na Switserse absint verwys het nie, maar na die beste kwaliteit met 'n hoë alkoholgehalte.<ref>Stephen B. Karch, M.D.: ''Karch's Pathology of Drug Abuse''. Derde uitgawe. Boca Raton, FL: CRC Press 2001, bl. 192</ref> Terugblikkend op die verlede konstateer die meeste moderne navorsers dat die verskynsel van "absintisme" in die 19de en vroeë 20ste eeu in samehang met die hoë alkoholgehalte en destydse drinkgewoontes bekyk moet word. In 1914 was die jaarlikse alkoholverbruik per capita in Frankryk nog 30 liter - veel hoër as die huidige wêreldrekordvlak van 18,22 liter suiwer alkohol per jaar en persoon wat in 2013 volgens statistieke van die Wêreldgesondheidsorganisasie deur [[Moldawiërs]] ingeneem is. Die simptome van absintisme verskil hoegenaamd nie van dié van chroniese alkoholmisbruik nie.<ref>{{Cite web |url=http://www.substanceabusepolicy.com/content/1/1/14 |title=S.A. Padosch, D.W. Lachenmaier & L.U. Kröner (2006): ''Absinthism: a fictitious 19th century syndrome with present impact'' |access-date=18 Februarie 2015 |archive-date=23 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923222303/http://www.substanceabusepolicy.com/content/1/1/14 |url-status=dead }}</ref> === Ander bestanddele === [[Lêer:Absente.jpg|duimnael|''Absente - absinthe''. 'n Absint-handelsmerk se Franse woordspeling verwys na Vincent van Gogh se geestelike ongesteldheid wat glo deur die oormatige drinkery van absint veroorsaak is]] 'n Verdere vraagstuk van 19de eeuse absintstokery, wat deur navorsers belig is, was die toevoeging van minderwaardige bestanddele. So het destydse absint onder meer amielakohol en ander foeselolies bevat. Nóg 'n bestanddeel, wat ernstige gesondheidsgevare inhou, was [[metanol]] of metielalkohol, die eenvoudigste alkohol wat duiseligheid, hoofpyn en ander ongesteldhede veroorsaak. Oor die langtermyn kan die inname van methanol selfs tot blindheid of verlamming lei, terwyl 'n oordosis dodelik kan wees. Om aan absint sy kenmerkende en gewilde groen kleur te verleen, het stokerye destyds soms bykomende bestanddele soos aniliengroen, kopersulfaat en indigo by hul absinte gemeng. Nóg 'n gewilde kenmerk van destydse absint was die sogenaamde Louche-effek, 'n soort melkerigheid in die andersins deurskynende absint wat deur verdunning met water of sterk verkoeling veroorsaak word. == Geskiedenis == [[Lêer:KGS-Nr_9792.JPG|duimnael|Alsem word ses weke lank gedroog nadat dit ingesamel is. Aanvanklik is hiervoor dakkamers in privaat huise gebruik, maar vanaf 1893 is groot droogskure soos dié in Boveresse in die Val-de-Travers-distrik gebou.]] In die Val-de-Travers, 'n vallei in die Switserse kanton Neuchâtel is absintlikeur vanaf die laat 18de eeu industrieel vervaardig nadat bitter alsem al eeue lank medisinaal gebruik is. 'n Historiese dokument, wat van 1737 dateer, verwys na die plaaslike gewoonte om wyn met alsem te vermeng. Vanaf 1769 is alsemekstrak by die stook van brandewyn gebruik.<ref>[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D28682.php ''Historisches Lexikon der Schweiz (HLS): Absinth'']</ref> Die oorsprong van absint is onseker. Sommige bronne noem 'n Franse dokter, Pierre Ordinaire, wat in 1768 na Couvet gevlug het en absint na bewering omstreeks 1792 as 'n medisyne en "kuur-vir-alles" aan sy pasiënte voorgeskryf het, maar hierdie hipotese word nie deur enige dokument gestaaf nie. Die likeur word eweneens verbind met die Henriod-susters wat in dieselfde dorp woonagtig was. Moontlik het Henriette Henriod die resep vir absint self ontwikkel om dit kommersieel te gebruik en die likeur in apteke te verkoop. In 1797 het Daniel-Henri Dubied saam met sy seun Marcelin en sy skoonseun Henri-Louis Pernod die eerste absintstokery in Couvet gestig om die likeur grootskaals te bemark. Aanvanklik is sestien liter absint per dag gestook. Weens die groot sukses, wat met die drank behaal is, en die tydrowende doeaneformaliteite en hoë uitvoerbelasting het Pernod in 1805 in Pontarlier, Frankryk sy eie likeurfabriek gevestig wat weens die groeiende vraag na absint uitgebrei moes word. Die absintbedryf in die Val-de-Travers, waar alsem kommersieel verbou is, het eweneens gefloreer. 'n Twintigtal stokerye is hier gevestig sodat die absintbedryf die belangrikste bron van inkomste vir die bewoners geword het. Absint is hoofsaaklik na Frankryk uitgevoer. === Aanwending deur militêre dokters === [[Lêer:Distillerie fils Emile Pernot 012.JPG|duimnael|Historiese kopergereedskappe in die ''Distillerie les fils d'Émile Pernot'' in La Cluse-et-Mijoux, département Doubs, Frankryk]] In 1830 het Franse troepe [[Algerië]] beset. Weens die swak sanitêre toestande het gereeld epidemies onder die Franse soldate uitgebreek wat deur militêre dokters onder meer met 'n mengsel van wyn, water en absint bestry is. So het die eerste Franse skepe, wat Algeriese hawens aangedoen het, reeds absintvate aan boord gehad. Soldate het daaglikse rantsoene absint ontvang om sowel die negatiewe uitwerkings van gekontamineerde [[drinkwater]] te versag asook om [[malaria]] te beveg. Om in die stygende navraag na absint te kan voorsien, het die Pernod-stokery sy produksie opgestoot tot daagliks 20&nbsp;000 liter, terwyl sy mededinger Berger 'n absint-distilleerdery naby [[Marseille]] gevestig het om die vervoerafstand na Algerië te verminder. Danksy soldate, wat uit Algerië teruggekeer het, het absint dwarsoor Frankryk gewild geraak. Veral in Parys het Algerië-oudstryders begin om absint op laat namiddae in straatkafees te geniet. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Absinthe}} * [http://www.routedelabsinthe.com/en/ ''Route de l'absinthe - Historiese Absintroete deur Switserland en Frankryk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802113844/http://www.routedelabsinthe.com/en/ |date= 2 Augustus 2014 }} {{en}}, {{fr}}, {{de}} <br/> {{Drankglase}} {{Normdata}} [[Kategorie:Alkoholiese drank]] 4uaa5g69xn6vguccj1v8sn1csxmprer 0 93186 2966070 2959081 2026-09-09T23:31:21Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966070 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = die Verenigde Koninkryk | Artikel = | Beeld = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{en}} ''Union Jack''<br />{{en}} ''Union Flag''<br />{{en}} ''Royal Union Flag''<br />{{af}} ''(Koninklike) Unievlag'' | Ander_byname = | Gebruik = 111000 | Simbool = | Verhouding = 1:2 (op see) | Goedgekeur_op = [[1 Mei]] [[1707]] <small>(oorspronklike weergawe)</small><br />[[1 Januarie]] [[1801]] <small>(huidige weergawe)</small> | Ontwerp = ’n Wit simmetriese rooi kruis met ’n wit fraiing op ’n blou veld met ’n wit fraiing in die ander skuinskruis van rooi en wit. | Ontwerper = | Beeld2 = Flag of the United Kingdom (3-5).svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 111000 | Simbool2 = | Verhouding2 = 3:5 (op land)<ref name="College of Arms">{{en}} {{cite web |url=https://www.college-of-arms.gov.uk/resources/union-flag-approved-designs |title=Union Flag: approved designs |publisher=College of Arms |accessdate=5 Oktober 2021 |quote=For the avoidance of doubt and the sake of convenience, Garter King of Arms, under the authority of the Earl Marshal, has approved two versions of the Union flag as being accurate representations suitable for use. These are of the proportions 5:3, commonly flown on land; and 2:1, commonly flown at sea.}}</ref><ref name="Flag Institute">{{en}} {{cite web |url=https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/british-flag-protocol/ |title=UK Flag Protocol {{!}} Free online guide {{!}} With illustrations |publisher=Flag Institute |accessdate=5 Oktober 2021 |quote=The normal proportions for the national flags of the United Kingdom are 3:5 on land, but ensigns are customarily made in proportion 1:2.}}</ref><ref name="Flag Institute2">{{en}} {{cite web |url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/united-kingdom-flag/ |title=United Kingdom Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry |publisher=Flag Institute |accessdate=5 Oktober 2021 |quote=The flag is 3:5 on land and 1:2 at sea}}</ref> | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = Variantvlag van die Verenigde Koninkryk. | Ontwerper2 = | Beeld3 = Civil Ensign of the United Kingdom.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = | Ander_byname3 = | Gebruik3 = 000100 | Simbool3 = | Verhouding3 = 1:2 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = ’n Rooi veld met die Unievlag in die skildhoek. | Ontwerper3 = | Beeld4 = Government Ensign of the United Kingdom.svg | Beeldgrootte4 = 210px | Geen_grens4 = | Bynaam4 = | Ander_byname4 = | Gebruik4 = 000010 | Simbool4 = | Verhouding4 = 1:2 | Goedgekeur_op4= | Ontwerp4 = ’n Blou veld met die Unievlag in die skildhoek. | Ontwerper4 = | Beeld5 = Naval ensign of the United Kingdom.svg | Beeldgrootte5 = 210px | Geen_grens5 = | Bynaam5 = Vlootvaandel van die VK | Ander_byname5 = | Gebruik5 = 000001 | Simbool5 = | Verhouding5 = 1:2 | Goedgekeur_op5= | Ontwerp5 = ’n Sint Joriskruis met die Unievlag in die skildhoek. | Ontwerper5 = }} Die '''nasionale vlag van die [[Verenigde Koninkryk]]''', ook die '''''Union Jack''''' of '''''Union Flag''''' genoem,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.flaginstitute.org/wp/british-flags/the-union-jack-or-the-union-flag/ |first=Bruce |last=Nicolls |title=The Union Jack or The Union Flag? |website=The Flag Institute |accessdate=9 Maart 2015}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |chapter=The Flying of the Union Jack |title=House of Lords |website=Hansard |date=14 Julie 1908 |volume=192 |url=http://hansard.millbanksystems.com/lords/1908/jul/14/the-flying-of-the-union-jack#S4V0192P0_19080714_HOL_167 |at=cc579–80 |accessdate=9 Maart 2015 |archive-date=18 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072357/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1908/jul/14/the-flying-of-the-union-jack#S4V0192P0_19080714_HOL_167 |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{citation|author=The Lords Commissioners of the Admiralty|title=Manual of Seamanship|volume=I|year=1911|origyear=1908|publisher=HMSO|place=London|p=20}}</ref> is op [[1 Januarie]] [[1801]] amptelik in gebruik geneem.<ref name="royal.gov.uk">{{en}} {{cite web |publisher=The Royal Household |url=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |title=Union Jack |work=The official website of The British Monarchy |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200529203231/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx |archive-date=29 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die verhouding van die vlag is 3:5 (op land) of 1:2 (op see)<ref name="College of Arms" /><ref name="Flag Institute" /><ref name="Flag Institute2" /> en die kleure is rooi (Pantone 186C), blou (Pantone 280C), en wit. Die vlag het ook amptelike of halfamptelike status in ander Statebondsgebiede; dit is byvoorbeeld in [[Kanada]] deur wetgewing as die '''''Royal Union Flag''''' afgekondig en simboliseer Kanada se affiliasie met die [[Monargie van die Verenigde Koninkryk|Britse monargie]] en die [[Britse Statebond]].<ref name="pch">{{en}} {{cite web |title=The Royal Union flag (Union Jack) |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/union-eng.cfm |website=Canadian Heritage |date=17 November 2008 |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727205917/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/union-eng.cfm |archive-date=27 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=ruf>{{en}} {{cite web |title=Statement by the Hon. Jason Kenney, PC, MP, Secretary of State (Multiculturalism and Canadian Identity) on Commonwealth Day |url=http://www.pch.gc.ca/pc-ch/infoCNtr/cdm-mc/index-eng.cfm?action=doc&DocIDCd=DJK072980 |website=Canadian Heritage |date=10 Maart 2008 |accessdate=10 Maart 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111070357/http://www.pch.gc.ca/pc-ch/infoCNtr/cdm-mc/index-eng.cfm?action=doc&DocIDCd=DJK072980 |archivedate=11 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref name="cah">{{en}} {{cite web|url=http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/etiquette/4_f.cfm|title=Royal Union Flag|work=Canadian Heritage / Patrimoine canadien|accessdate=19 Augustus 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413032823/http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/etiquette/4_f.cfm|archivedate=13 April 2008|url-status=live}}</ref> Dit word ook as die amptelike vlag in sommige van die kleiner [[Britse oorsese gebiede]] gebruik. Die ''Union Flag'' verskyn ook op die wapperkant (boonste linkerkantse kwart) van die vlae van verskeie lande en gebiede wat voormalige [[Britse Ryk|Britse besittings of kolonies]] was. Die oorsprong van die vorige vlag van Groot-Brittanje dateer terug na 1606.<ref>{{en}} A.C. Fox-Davies, ''The Art of Heraldry: An Encyclopædia of Armory'' (1904, reprinted 1986, {{ISBN|0-906223-34-2}}), bl. 399.</ref> [[Jakobus I van Engeland|James VI van Skotland]] het in 1603 die [[Koninkryk van Engeland|Engelse]] en [[Koninkryk van Ierland|Ierse]] trone geërf as James I, en sodoende die krone van [[Engeland]], [[Skotland]] en [[Ierland]] in ’n persoonlike unie verenig, hoewel die drie ryke afsonderlike state gebly het. Op 12 April 1606 is ’n nuwe vlag van die koninklike unie tussen Engeland en [[Koninkryk van Skotland|Skotland]] in ’n koninklike dekreet gespesifiseer, waarvolgens die [[vlag van Engeland]] (’n rooi kruis op ’n wit agtergrond, bekend as die Sint Georgskruis), en die [[vlag van Skotland]] (’n wit skuinskruis op ’n blou agtergrond, bekend as die Saltire of Sint Andreaskruis), saamgevoeg is, die vorming van die vlag van Engeland en Skotland vir maritieme doeleindes. Koning James het ook sedertdien verwys na ’n "Koninkryk van Groot Britaine", hoewel die Unie ’n persoonlike een gebly het. Die ontwerp van die ''Union Flag'' dateer uit ’n koninklike proklamasie ná die [[Act of Union 1800|unifikasie]] van [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]] en Ierland in 1801 (sien [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland]]).<ref name="flaginst">{{en}} {{cite web |url=http://www.flaginstitute.org/index.php?location=7 |title=British flags |first=Graham |last=Bartram |website=The Flag Institute |accessdate=9 Maart 2015}}</ref> Die vlag kombineer aspekte van drie ouer nasionale vlae: die rooi kruis van Sint Georg van die Koninkryk van Engeland, die wit skuinskruis van Sint Andreas vir Skotland (hierdie twee was verenig in die eerste ''Union Flag''), en die rooi skuinskruis van Sint Patrick om Ierland te verteenwoordig. [[Wallis]], ten spyte daarvan dat dit ook deel van die Unie is, is nog nooit op die Britse vlag verteenwoordig nie.<ref name=KnowBritain>{{en}} {{cite web |url=http://www.know-britain.com/general/union_jack.html |title=The History and Meaning of the Union Jack or Union Flag |website=Know Britain |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203150213/http://www.know-britain.com/general/union_jack.html |archive-date= 3 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Ontwerp == === Simboliek === [[Lêer:Flags of the Union Jack.svg|duimnael|Evolusie van die Britse vlag]] [[Lêer:Union flag.jpg|duimnael|Agterkant van ’n wapperende Britse vlag]] [[Lêer:United Kingdom Flag Specifications 2.PNG|duimnael|Vir duidelikheid, word die fraiing van die vlagdele in geel uitgelig]] Die Britse vlag is ’n superponering van die Engelse vlag (rooi kruis op ’n wit agtergrond, die sogenaamde Sint Joriskruis, die beskermheilige van Engeland), die Skotse vlag (wit skuinskruis op ’n blou agtergrond, die sogenaamde Sint Andrieskruis, die beskermheilige van Skotland) en die [[Vlag van Ierland|Ierse vlag]] (rooi skuinskruis op ’n wit agtergrond, die sogenaamde Sint Patriciuskruis, die beskermheilige van Ierland). === Kleure === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! Kleurskema ! colspan=2 width=100|Blou ! colspan=2 width=100|Rooi ! colspan=2 width=100|Wit |- ! [[Pantone]] (druk) | style="background-color:#00247D"| | 280 C | style="background-color:#CF142B"| | 186 C | style="background-color:#FFFFFF"| | Veilig |- ! [[Heksadesimaal]] (web) | style="background-color:#00247D"| | #00247D | style="background-color:#CF142B"| | #CF142B | style="background-color:#FFFFFF"| | #FFFFFF |- |- ! [[NATO Stock Number|NSN]] | style="background-color:#00247D"| | 8305.99.130.4580 | style="background-color:#CF142B"| | 8305.99.130.4584 | style="background-color:#FFFFFF"| | 8305.99.130.4585 |- ! [[CMYK color model|CMYK]] | style="background-color:#00247D"| | 100.72.18.5 | style="background-color:#CF142B"| | 0.91.76.6 | style="background-color:#FFFFFF"| | 0.0.0.0 |- ! [[RGB-kleurmodel|RGB]] | style="background-color:#00247D"| | 0, 36, 125 | style="background-color:#CF142B"| | 207, 20, 43 | style="background-color:#FFFFFF"| | 255, 255, 255 |} <nowiki>*</nowiki> Nie amptelik nie; hierdie is [[Wikimedia Commons]] se eie uitbeelding van Pantone-kleure. Die ''Union Flag'' se blou was van 1600 tot 1700 ligter en rondom 1800 donkerder as dié van die huidige vlag.<ref name="crwflags.com colour">{{en}} {{cite web |url=http://flagspot.net/flags/gb_col.html |title=United Kingdom: colour of the flag |work=Flags Of The World website |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170124075036/https://flagspot.net/flags/gb_col.html |archive-date=24 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ontwerp === <center><gallery> Lêer:Flag of the United Kingdom (3-5) (construction sheet).svg|3:5 (op land) Lêer:Flag of the United Kingdom (1-2) (construction sheet).svg|1:2 (op see) </gallery></center> == Geskiedenis == === Ontstaan === [[Lêer:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|duimnael|{{FIAV|historical}} Die ''Union Jack'', 1606 tot 1800]] [[Lêer:Union Jack 1606 Scotland.svg|duimnael|{{FIAV|historical}} Skotse weergawe van die ''Union Jack'', 1606 tot 1800]] Die Uniegeus is die gevolg van die personele unie tussen die koninkryke van Engeland en Skotland deur koning [[Jakobus I van Engeland|Jakobus I]], is in 1606 aanvaar en is gebruik tot 1649.<ref>{{en}} {{cite book|first=William Gordon|last=Perrin|title=British flags, their early history, and their development at sea: with an account of the origin of the flag as a national device|url=http://books.google.com/books?id=JspsAAAAMAAJ&pg=PA55|year=1922|publisher=The University Press|page=55|accessdate=9 Maart 2015}}</ref> Dit was aanvanklik net ’n superponering van die vlae van Engeland en Skotland oormekaar.<ref name="royal.gov.uk" /> Ná die [[Engelse Burgeroorlog]] is die Ierse harp by die Engelse vlag gevoeg, wat tot 1660 in die middel van die vlag gepryk het. Tussen 1660 en 1801 is die oorspronklike Uniegeus weer gebruik. In 1801, met die politieke hereniging van die naburige Ierland, is die rooi Sint Andrieskruis, destyds die vlag van die koninkryk van Ierland, by die Unievlag gevoeg. Die asimmetrie van die Uniegeus is te danke aan die gelykstaande vertoning van die Skotse Sint Andrieskruis en die Ierse Sint Patriciuskruis, wat langs mekaar vertoon word. Heraldies word dit bereik deur dié simbole nie direk op mekaar te sentreer nie, maar teen mekaar te "laat sweef". Die Engelse Sint Joriskruis is egter sentraal tot alle ander kruise, wat die politiese oorheersing van Engeland oor Skotland en Ierland simboliseer. Die nuwe vlag van die Verenigde Koninkryk is amptelik deur ’n Ordonnansie van 1801 aanvaar.<!--, in die volgende woorde: {{cquote|''Die Unievlag sal blou wees, die skuinskruise van Sint Andries en Sint Patricius teen mekaar geskuif, silwer en rooi, die laasgenoemde omlyn deur die eerste, daarbo die kruis van Sint Joris van die derde omlyn as die skuinskruis.''<ref>{{en}} Max Cryer, ''Curious English Words and Phrases: The Truth Behind the Expressions We Use'' (2012), bl. 395</ref>}}--> 1809 is die Uniegeus deur die parlement as die amptelike Britse nasionale vlag verklaar. Die [[vlag van Wallis]] het nog nooit insluiting in die Uniegeus gevind nie omdat Wallis reeds deur die [[Act of Union 1535]], voor die oprigting van die Verenigde Koninkryk, by Engeland ingelyf is. Daar bestaan tans voorstellings van die Uniegeus met die Sint Dawidkruis (geel kruis op ’n swart agtergrond vir Sint Dawid, die beskermheilige van Wallis). Die Britse minister van kultuur, Margaret Hodge, het in 2007 nie ’n herontwerp van die Uniegeus uitgesluit nie.<ref name="guardian.co.uk">{{en}} {{cite web |author=Patrick Wintour |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2007/nov/28/uk.britishidentity |title=Minister proposes a redesign for the union flag |work=The Guardian |date=28 November 2007 |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114010536/http://www.guardian.co.uk/politics/2007/nov/28/uk.britishidentity |archive-date=14 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <div align="center"> <gallery caption="Gemenebes van Engeland"> Lêer:Flag of the Commonwealth (1649-1651).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Gemenebes van Engeland]], 1649 tot 1651 Lêer:Flag of The Commonwealth.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Gemenebes van Engeland, 1651 tot 1658 Lêer:Flag of the Commonwealth (1658-1660).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Gemenebes van Engeland, 1658 tot 1660 Lêer:Standard of Oliver Cromwell (1653–1659).svg| {{FIAV|historical}} Standaard van [[Oliver Cromwell]], 1653 tot 1659 </gallery> </div> === Naam === Die amptelike naam van die vlag is die Unievlag, maar dit het oral gebruik geword om dit die ''Union Jack'' (Uniegeus) te noem. In letterkundige sin is die Uniegeus net die klein vlag of geus, wat van die geusstok (''jackstaff''), ’n stok op die boegspriet of voorgedeelte van ’n skip waai. ’n Ander verklaring is dat “Jack” afgelei is van die naam van James I, wie hierdie vlag in sy oorspronklike vorm ingevoer het.<ref name="royal.gov.uk" /> == Diensvlae == [[Lêer:King's Colour, Queen's Colour (1900–present) (construction sheet).svg|duimnael|{{FIAV|001000}} ''Union Jack'' van die [[Britse Weermag]]]] [[Lêer:Green Ensign.svg|duimnael|{{FIAV|historical}} Groen Vaandel van Ierland, 1801 tot 1922]] Omdat net die diensvlae, wat op water gebruik word, van die nasionale vlag verskil, word hulle 'n “vaandel” genoem, die term vir die stertvlag van ’n skip. Die [[Britse Vloot]] het tot die vloothervorming in 1864 drie modifikasies van die Unievlag gebruik: * Die Blou Vaandel word as diensvlag op water gebruik. Alle staatsowerhede is verplig om dit te gebruik. Sedert 1865 is afhanklike gebiede toegelaat om dit aan te vul met ’n embleem (wapen) en hul eie vlae, waaruit verskeie koloniale vlae ontstaan het. Sommige vlae word tot vandag nog gebruik en vorm die basis van heelwat huidige nasionale vlae. Dit is die basis van die vlae van Australië, Fidji, Nieu-Seeland, Tuvalu en sommige Australiese deelstate. * Die Rooi Vaandel (ook burgerlike vlag genoem) het die handelsvlag geword. Die Verenigde Koninkryk en sommige afhanklike gebiede en voormalige kolonies gebruik tot vandag die Rooi Vaandel vir hul skepe. Dit is ook die basis van die vlae van Bermuda en sommige Kanadese provinsies. * Die Wit Vaandel is sedert 1864 die enigste vlag van die Britse Vloot. Dit is die oorlogsvlag ter see. * Die Groen Vaandel was beperk tot Ierse handelskepe vanaf die 17de eeu tot die vroeë 20ste eeu. Die amptelike status van hierdie voormalige vlag is nie meer vandag bekend nie.<ref>{{en}} [https://flagspot.net/flags/ie-colon.html Ireland before the Partition of 1922] by ''Flags of the World''. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> === Ander vaandels === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Ensign of the Royal Air Force.svg| Lugmagvaandel Lêer:Civil Air Ensign of the United Kingdom.svg| Burgerlike lugvaartvaandel Lêer:GB-Sécurité Civile1.svg| Burgerlike verdediging Lêer:Civil jack of the United Kingdom.svg| Loodsvaandel </gallery></center> === Vlae van die monarg === Die monarg van die Verenigde Koninkryk is nie net die staatshoof van Groot-Brittanje nie, maar formeel ook in sommige ander lande in die Britse Statebond. In die lande waar die staatshoof die monarg van die Verenigde Koninkryk is, word ’n unieke vlag, bekend as ’n Koninklike Standaard, gebruik, wat van die Unievlag verskil. Hier is hoofsaaklik die wapen van die land gebruik. Die Koninklike Standaard wapper slegs vanaf geboue waar die monarg werklik teenwoordig is. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Royal standard of the United Kingdom.svg| Royal Standard van die Verenigde Koninkryk soos gebruik in Engeland, Noord-Ierland, Wallis en oorsese gebiede<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/RoyalStandard.aspx |title=Royal Standard |publisher=The Royal Household |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200529203237/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/RoyalStandard.aspx |archive-date=29 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Lêer:Royal Standard of the United Kingdom in Scotland.svg| Royal Standard van die Verenigde Koninkryk soos gebruik in Skotland<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/TheRoyalBanneroftheRoyalArmsofScotland.aspx |title=The Royal Banner of the Royal Arms of Scotland |publisher=The Royal Household |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009121846/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/TheRoyalBanneroftheRoyalArmsofScotland.aspx |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> </gallery></center> == Ander vlae == <div align="center"> <gallery caption="Lande van die Verenigde Koninkryk"> Lêer:Flag of England.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Engeland]], sedert die 16de eeu Lêer:Flag of Scotland.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Skotland]], sedert die 16de eeu Lêer:St Patrick's saltire.svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van Ierland]], 1801 tot 1922 Lêer:Flag of Northern Ireland.svg| {{FIAV|historical}} Nieamptelike [[vlag van Noord-Ierland]], amptelik vanaf 1953 tot 1972 Lêer:Flag of Wales.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Wallis]], sedert 1959 </gallery> </div> == Soortgelyke vlae == === Onafhanklike lande === Baie voormalige kolonies het die Unievlag in hul nasionale vlae in die skildhoek behou. Dikwels is aangepaste Rooi Vaandels gelys as handelsvlag en Wit Vaandels as vlootvlae van hierdie lande. Verskeie provinsiale vlae gebruik ook die Unievlag in die skildhoek. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Australia.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Australië]] Lêer:Flag of Fiji.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Fidji]] Lêer:Flag of New Zealand.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Nieu-Seeland]] Lêer:Flag of Tuvalu.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Tuvalu]] </gallery></center> === Afhanklike gebiede === Sedert 1865 is die Britse kolonies en afhanklike gebiede toegestaan om die Blou Vaandel met ’n eie wapen aan te vul. In sommige gevalle, soos byvoorbeeld in Suid-Afrika en Kanada, is die Rooi Vaandel as nasionale vlag gebruik. Die enigste uitsondering is die vlag van die [[Brits-Antarktiese Gebied]], wat ’n aanpassing van die Wit Vaandel is. <div align="center"> <gallery caption="Britse oorsese gebiede"> Lêer:Flag of Anguilla.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Anguilla]] Lêer:Flag of Ascension Island.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Ascensioneiland]] Lêer:Flag of Bermuda.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Bermuda]] Lêer:Flag of the British Antarctic Territory.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Brits-Antarktiese Gebied]] Lêer:Flag of the British Indian Ocean Territory.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Britse Indiese Oseaangebied]] Lêer:Flag of the British Virgin Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Britse Maagde-eilande]] Lêer:Flag of the Cayman Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Kaaimanseilande]] Lêer:Flag of the Falkland Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Falkland-eilande]] Lêer:Flag of Montserrat.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Montserrat]] Lêer:Flag of the Pitcairn Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Pitcairneilande]] Lêer:Flag of Saint Helena.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Sint Helena]] Lêer:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande]] Lêer:Flag of Tristan da Cunha.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Tristan da Cunha]] Lêer:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Turks- en Caicos-eilande]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Koninkryk van Nieu-Seeland"> Lêer:Flag of the Cook Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Cookeilande]] Lêer:Flag of Niue.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Niue]] </gallery> </div> === Deelstate en provinsies === <div align="center"> <gallery caption="Australië"> Lêer:Flag of New South Wales.svg| {{FIAV|normal}} [[Nieu-Suid-Wallis]] Lêer:Flag of Queensland.svg| {{FIAV|normal}} [[Queensland]] Lêer:Flag of South Australia.svg| {{FIAV|normal}} [[Suid-Australië]] Lêer:Flag of Tasmania.svg| {{FIAV|normal}} [[Tasmanië]] Lêer:Flag of Victoria (Australia).svg| {{FIAV|normal}} [[Victoria (Australië)|Victoria]] Lêer:Flag of Western Australia.svg| {{FIAV|normal}} [[Wes-Australië]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Kanada"> Lêer:Flag of British Columbia.svg| {{FIAV|normal}} [[Brits-Columbië]] Lêer:Flag of Manitoba.svg| {{FIAV|normal}} [[Manitoba]] Lêer:Flag of Ontario.svg| {{FIAV|normal}} [[Ontario]] </gallery> </div> <div align="center"> <gallery caption="Verenigde State"> Lêer:Flag of Hawaii.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Hawaii]] </gallery> </div> === Voormalige vlae === Sedert 1865 is kolonies en afhanklike gebiede toegelaat om hul eie vlae te gebruik, dikwels ’n aanpassing van die Blou Vaandel. In 1875 is ’n vlag aan die [[Natal (kolonie)|Natalkolonie]], in 1876 aan die [[Kaapkolonie]], in 1902 aan die [[Oranjerivierkolonie]] en in 1904 aan die [[Transvaalkolonie]] deur koninklike lasbriewe toegeken. Hierdie vlae was ook op die Blou Vaandel gebaseer. Na die onafhanklikwording van talle van hierdie kolonies en afhanklike gebiede het hulle voortgegaan met die gebruik van die aangepaste Blou Vaandel. Om in Suid-Afrika dieselfde verhouding as die Unievlag van Suid-Afrika te gebruik, is daar vanaf 1929 tot 1957 ’n Unievlag met die verhouding 2:3 toegestaan. ’n Uitsondering is die [[Vlag van Suid-Afrika]] wat van 1928 tot 1994 gebruik is. Saam met die vlae van die [[Oranje-Vrystaat]] (vertikaal) en [[Transvaal]] het die Unievlag die sentrale wapen op ’n Prinsevlag gevorm. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Grand Union Flag.svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van die Verenigde State]], 1776 Lêer:Flag of the British East India Company (1801).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Britse Oos-Indiese Kompanjie]], 1801 tot 1858 Lêer:British Raj Red Ensign.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van [[Brits-Indië]], 1858 tot 1947 Lêer:Flag of Newfoundland (1904–1949).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van [[Newfoundland]], 1907 tot 1949 Lêer:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van Kanada]], 1921 tot 1957 </gallery> <div align="center"> <gallery caption="Suid-Afrika"> Lêer:Flag of the Natal Colony 1875-1910.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Natal (kolonie)|Natalkolonie]], 1875 tot 1910 Lêer:Flag of the Cape Colony 1876-1910.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Kaapkolonie]], 1876 tot 1910 Lêer:Flag of Orange River Colony.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Oranjerivierkolonie]], 1902 tot 1910 Lêer:Flag of the Transvaal Colony 1904–1910.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Transvaalkolonie]], 1904 tot 1910 Lêer:Flag of South Africa 1910-1912.svg| {{FIAV|historical}} Rooi vaandel van die [[Unie van Suid-Afrika]], 1910 tot 1912 Lêer:Blue Ensign of South Africa (1910–1928).svg| {{FIAV|historical}} Blou vaandel van die Unie van Suid-Afrika, 1910 tot 1928 Lêer:Red Ensign of South Africa 1912-1928.svg| {{FIAV|historical}} Rooi vaandel van die Unie van Suid-Afrika, 1912 tot 1928 Lêer:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg| {{FIAV|historical}} Rooi vaandel van die Unie van Suid-Afrika, 1912 tot 1928; handelsvlag op see tot in 1951 Lêer:Red Ensign of South Africa 1912-1928, variant 1.svg| {{FIAV|historical}} {{FIAV|alternate}} ’n Ander weergawe van die Rooi vaandel van die Unie van Suid-Afrika met die volledige wapen van Suid-Afrika op ’n wit skyf Lêer:Flag of South Africa (1928-1994).svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van Suid-Afrika]], 1928 tot 1994 </gallery></center> == Protokol == {{Multibeeld | beeld1 = Union Flag on staff (hoist left).svg | beeld2 = Union Flag on staff (hoist right).svg | onderskrif1 = <center>Vlagpaal aan die linkerkant</center> | onderskrif2 = <center>Vlagpaal aan die regterkant</center> | voetskrif = <center>'''Korrekte''' manier om die vlag te vertoon</center> | wydte = 150 }} {{Multibeeld | beeld1 = Upside down Union Flag on staff (hoist left).svg | beeld2 = Upside down Union Flag on staff (hoist right).svg | onderskrif1 = <center>Vlagpaal aan die linkerkant</center> | onderskrif2 = <center>Vlagpaal aan die regterkant</center> | voetskrif = <center>'''Verkeerde''' manier om die vlag te vertoon</center> | wydte = 150 }} Die Unievlag mag deur enige individu of organisasie in die Verenigde Koninkryk vertoon word op enige dag van hul keuse. Wetlike regulasies beperk die gebruik van die Unievlag op regeringsgeboue in Noord-Ierland. Lang beperkings op die regeringsgebruik van die vlag is elders afgeskaf in Julie 2007.<ref name="dcms">{{en}} Departement vir Kultuur, Media en Sport: ''[http://www.culture.gov.uk/flagflying/ Flag Flying] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205113845/http://www.culture.gov.uk/flagflying/ |date= 5 Februarie 2007 }}''. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref><ref name="gob">{{en}} [http://www.official-documents.gov.uk/document/cm71/7170/7170.pdf The Governance of Britain], for flying the Union Flag, bl. 57–58. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> === Omgekeerde vertoning === Hoewel die vlag simmetries blyk te wees, het die wit lyne bo en onder die diagonale rooi verskillende breedtes. Aan die vlagstokkant is die wit lyne bo die diagonale rooies wyer; aan die wapperkant is dit omgekeerd. So sal geen verandering duidelik wees wanneer die vlag deur 180 grade gedraai word nie, maar die spieëlbeeld van die vlag sal wel onderstebo wees. Indien die vlag onderstebo vertoon word, word dit beskou as 'n belediging vir die koningshuis en sommige mense neem aanstoot daarmee.<ref>{{en}} Matthew Tempest and agencies, [http://www.guardian.co.uk/politics/2004/jan/19/northernireland.devolution Paisley to stand down as MEP], ''The Guardian'', 19 Januarie 2004. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref><ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/politics/29213.stm Defence Secretary apologises for flag blunder] BBC News, 13 November 1997. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> Dit kan egter onderstebo as noodsein vertoon word. Hoewel dié gebruik selde voorkom, is dit só gebruik deur groepe onder beleg tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en tydens veldtogte in [[Indië]] in die laat 18de eeu. === Sint Patriciuskruis === Die rede hoekom die Britse vlag nie simmetries is nie, is as gevolg van die relatiewe posisies van die skuinskruise van Sint Patricius en Sint Andries. Die rooi skuinskruis van Sint Patricius is geneutraliseer so dat dit nie die wit skuinskruis van Sint Andries in ’n blote fraiing uitskuif nie. Sint Andries se skuinskruis het die hoër posisie op die vlagstok terwyl Sint Patricius se skuinskruis die hoër posisie op die teenoorgestelde kant het. === Halfstok === [[Lêer:Couleu à mié-mât à la Caûchie Lîzabé Jèrri.jpg|duimnael|upright|Die Britse vlag wapper halfstok by Elizabeth Harbour in [[Jersey]] na die dood van [[Margaret Thatcher]] op 8 April 2013]] [[Lêer:Newbuildings flags.jpg|duimnael|upright|Die Britse vlag, die Noord-Ierse vlag en die vlag van die [[Oranjeorde]] naby [[Derry]]]] Die Unievlag word in die volgende situasies halfmas vertoon op regeringsgeboue:<ref>{{en}} [http://www.culture.gov.uk/flagflying/faqs.html ''FAQ''] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121204113822/http://www.culture.gov.uk/flagflying/faqs.html |date= 4 Desember 2012 }} Departement van Kultuur, Media en Sport. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> * van die aankondiging van die dood van die monarg (’n uitsondering word gemaak vir die Proklamasiedag – die dag waarop 'n nuwe vors aangekondig word, wanneer die vlag tot volstok gehys word vanaf 11:00 tot sononder); * die dag van die begrafnis van ’n lid van die Britse koninklike familie; * die begrafnis van ’n buitelandse staatshoof; * die begrafnis van ’n voormalige [[Eerste minister van die Verenigde Koninkryk|Britse eerste minister]]. Die monarg mag ander dae verklaar waarop die vlag halfstok vertoon moet word. Halfstok beteken in die Verenigde Koninkryk dat die vlag twee-derdes na bo, met ten minste die hoogte van die vlag tussen die bokant van die vlag en die bokant van die vlagpaal, gehys moet word.<ref>{{en}} [http://www.culture.gov.uk/flagflying/faqs.html#3 ''FAQ: What is half mast?''] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121204113822/http://www.culture.gov.uk/flagflying/faqs.html#3 |date= 4 Desember 2012 }} Britse Departement van Kultuur, Media en Sport. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> === Vertoning op openbare geboue === Tot Julie 2007 is die vertoon van die Unievlag op regeringsgeboue tot sekere spesiale dae beperk. Die keuse van dié dae is bestuur deur die Britse Departement van Kultuur, Media en Sport (DCMS).<ref name="dcms" /> Regeringsgeboue is geboue wat gebruik word deur staatsamptenare, die koningshuis of die gewapende magte. Dit was dus nie van toepassing op privaatburgers, korporasies of plaaslike owerhede nie.<ref name="dcms" /> Op 3 Julie 2007 het die Sekretaris van Justisie, Jack Straw, ’n groenskrif by die parlement ingedien genaamd “Die Regering van Brittanje”.<ref name="gob" /> Saam met ’n verskeidenheid van voorgestelde wysigings aan die grondwetlike reëlings van die Verenigde Koninkryk is ’n spesifieke aankondiging gemaak dat daar besprekings sou wees, oor die vraag of die reëls oor vlagvertoning op regeringsgeboue verslap is. Twee dae later het die eerste minister, [[Gordon Brown]], aangekondig dat die Unievlag met onmiddellike effek aan die vlagpaal bo die hoofingang van Downingstraat 10 op elke dag van die jaar vertoon sou word. Die bedoeling was om die gevoelens van die Britse nasionale identiteit te verhoog. Ander staatsdepartemente is gevra om hierdie voorbeeld te volg en al die regeringsgeboue in Whitehall het hieraan gehoor gegee.<ref>{{en}} [http://www.thesun.co.uk/article/0,,2-2007300940,00.html "We're all proud to fly the flag"]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''The Sun'', 5 Julie 2007. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref><ref>{{en}} [http://www.number-10.gov.uk/output/Page12378.asp "Morning Press Briefing"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809013048/http://www.number-10.gov.uk/output/Page12378.asp |date= 9 Augustus 2007 }} by Prime Minister's Spokesman, 6 Julie 2007. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref><ref>{{en}} [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/07/07/nflag107.xml "Union flag already flying all year round"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071103125305/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F07%2F07%2Fnflag107.xml |date= 3 November 2007 }}. ''The Daily Telegraph'', 7 Julie 2007. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref><ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6276280.stm "Brown lifts ban on national flag"]. BBC News, 6 Julie 2007. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref><ref>{{en}} [http://blogs.guardian.co.uk/news/archives/2007/07/06/brown_flies_flag_for_britain.html "Brown flies flag for Britain"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710220542/http://blogs.guardian.co.uk/news/archives/2007/07/06/brown_flies_flag_for_britain.html |date=10 Julie 2007 }}. ''The Guardian'', 6 Julie 2007. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref><ref>{{en}} [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2034055.ece "Union Jack will fly over No. 10 permanently 'to show values'"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20211008141744/https://www.thetimes.co.uk/article/union-jack-will-fly-over-no-10-permanently-to-show-values-2qm85djbzmp |date= 8 Oktober 2021 }}. ''The Times'', 6 Julie 2007. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref><ref>{{en}} [http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23403148-details/Whitehall+flies+the+flag+in+boost+for+Britishness/article.do "Gordon orders Whitehall to fly the flag in boost for Britishness"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819090145/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23403148-details/Whitehall+flies+the+flag+in+boost+for+Britishness/article.do |date=19 Augustus 2009 }}. ''Evening Standard'', 6 Julie 2007. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> ==== Skotland ==== [[Lêer:Flags outside Parliament.jpg|duimnael|links|Die Britse vlag, die Skotse vlag en die [[Vlag van Europa|Europese vlag]] buite die parlement van Skotland in [[Edinburg]]]] In Skotland het die Skotse regering besluit dat die vlag van Skotland elke dag op al sy geboue vertoon sal word van 08:00 tot sononder. Daar is geen spesifieke beleid vir die Unievlag nie en as sulks word dit soms langs die Skotse vlag vertoon. ’n Uitsondering word gemaak vir “nasionale dae”. Op hierdie dae sal die Skotse vlag gestryk en vervang word deur die Unievlag. Nog ’n verskil is dat op Sint Andriesdag, die Unievlag slegs vertoon mag word indien die gebou meer as een vlagpaal het – die Skotse vlag sal nie gestryk word om plek te maak vir die Unievlag as daar is net een vlagpaal is nie.<ref>{{en}} [http://www.scotland.gov.uk/Topics/People/royal-ceremonial "Royal and ceremonial"], Skotse regering. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> ==== Noord-Ierland ==== In Noord-Ierland word die Unievlag gehys op geboue van die Noord-Ierlandkantoor soos bepaal deur regulasies wat in 2000 afgekondig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/sr/sr2000/20000347.htm |title=The Flags Regulations (Northern Ireland) 2000 |publisher=Opsi.gov.uk |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091209115902/http://www.opsi.gov.uk/sr/sr2000/20000347.htm |archive-date=9 Desember 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2002 is die regulasies gewysig om die vereiste te verwyder wat die vertoon van die vlag op die verjaarsdae van [[Elizabeth Bowes-Lyon|koningin Elizabeth, die koningin-moeder]] en prinses Margaret, gravin van Snowdon, wat albei in daardie jaar oorlede is, betref.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/Sr/sr2003/20030553.htm |title=The Flags Regulations (Northern Ireland) (Amendment) 2002 |publisher=Opsi.gov.uk |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091209120220/http://www.opsi.gov.uk/sr/sr2003/20030553.htm |archive-date=9 Desember 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Polisiediens van Noord-Ierland is die enigste liggaam in die Verenigde Koninkryk wat nie toegelaat word om die Unievlag te vertoon nie, en word net toegelaat om sy eie diensvlag of die Koninklike Standaard te vertoon in die geval van ’n besoek deur die monarg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/Sr/sr2002/20020023.htm |title=Police Emblems and Flags Regulations (Northern Ireland) 2002 |publisher=Opsi.gov.uk |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091209110634/http://www.opsi.gov.uk/sr/sr2002/20020023.htm |archive-date=9 Desember 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vlagdebat == === Vlag van ’n multikulturele Verenigde Koninkryk === Sedert die 1990's word soms debateer om die vlag te verander teen die agtergrond van die multikulturele samestelling van die bevolking van die Verenigde Koninkryk, soos deur die bykomende insluiting van ’n swart Sint Andreaskruis. Die agtergrond van hierdie debat is onder ander die slagspreuk ''"There ain’t no black in the union jack"'' (''Daar is geen swart in die Union Jack''), wat oorspronklik in die 1960's deur rassistiese bewegings gebruik is om uit te druk, dat vir nie-Europese immigrante geen plek in die land is nie. Dit is later oorgeneem in die 1980's deur anti-rassistiese groepe, om die uitsluiting en [[vervreemding]] van immigrante uit die wit meerderheid en samelewing uit te druk.<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/2981038.stm news.bbc.co.uk: ''Rebranding puts black marks against UK flag'']. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> === Verteenwoordiging van Wallis op die vlag === Gedurende ’n debat in die Britse Laerhuis in November 2007 oor die gereeldheid waarmee die vlag op openbare geboue vertoon word, het die destydse minister van kultuur, Margaret Hodge, gesê sy sal ’n herontwerp van die Unievlag, wat die Walliese draak insluit, oorweeg. Die kwessie is aanvanklik geopper deur Ian Lucas, ’n ander lid van die Arbeidersparty, wat gekla het dat die vlag wat in 1606 nadat James VI van Skotland die Engelse troon as James I bestyg het, ’n kombinasie was van die kruis van Sint Joris en die kruis van Sint Andries. Hierdie beginsel is in 1801 voortgesit toe Sint Patricius se kruis opgeneem is na aanleiding van die Unifikasiewet met Ierland van 1800. Lucas het beweer dat die identiteit van Wallis sedert die Uniewet van 1535–1542 onderdruk is. In die debat het Albert Owen, LP, gesê dat “ons in Wallis nie deel voel van die Unievlag nie omdat die draak of die kruis van Sint Dawid nie op die vlag is nie".<ref name="guardian.co.uk" /> Die Konserwatiewe Parlementslid Stewart Jackson het die kommentare as “eksentriek” beskryf.<ref name=telegraph>{{en}} Cleland, Gary (27 November 2007). [http://www.telegraph.co.uk/news/politics/1570613/Union-Jack-should-include-Welsh-flag-says-MP.html "Union Jack should include Welsh flag, says MP"], ''Daily Telegraph''. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> === Skotse onafhanklikheid === Tot 2013 is talle voorstelle gemaak oor hoe die Unievlag moontlik verander sou kon word om ’n vlag vir die unie van Engeland, Wallis en Noord-Ierland ná moontlike Skotse onafhanklikheid, te wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-25205017 |title=What would the union jack look like if the Scottish bit was removed? |publisher=BBC News |author=Sam Judah |date=4 Desember 2013 |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520110751/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-25205017 |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die College of Arms het gesê dat dit onnodig is om die vlag te verander in só ’n omstandigheid en dat die bestaande vlag steeds gebruik kan word indien dit so verlang sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.itv.com/news/update/2013-11-26/no-plans-to-change-union-flag/ |title=Union Flag: What happens if Scotland wins independence? |publisher=ITV News |date=27 November 2013 |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516205800/https://www.itv.com/news/update/2013-11-26/no-plans-to-change-union-flag/ |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ten opsigte van die verwydering van die Skotse heraldiese kenmerke van die Unievlag, het die Hof van die Lord Lyon in 2012 verklaar dat “[dit] op hierdie stadium net spekulasie sou wees, en ons daardie brug sal oorsteek wanneer ons daar kom”.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.dailyrecord.co.uk/news/uk-world-news/would-the-blue-have-to-be-taken-out-of-union-1128610|title=Would the blue have to be taken out of Union flag if Scotland became independent?|publisher=Daily Record|date=7 Junie 2012|accessdate=9 Maart 2015}}</ref> Op 19 September 2014 het Skotland teen onafhanklikheid in die [[Referendum oor die onafhanklikheid van Skotland|referendum]] gestem. Geen vlagherontwerp word dus vereis nie.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-29277527 ''Scottish referendum: Salmond to quit after Scots vote No''], [[BBC News]], 19 September 2014. URL besoek op 9 Maart 2015.</ref> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[God Save the King]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |last=Groom |first=Nick |title=The Union Jack: The Story of the British Flag |url=https://archive.org/details/unionjackstoryof0000groo_b2u3 |year=2007 |publisher=Atlantic Books |isbn=978-1-84354-337-4}} * {{en}} {{cite book |first=Davis |last=Lister |title=Union Jack or Union Flag? |publisher=Flag Institute |year=2014 |place=London |url=http://www.flaginstitute.org/wp/wp-content/uploads/2014/03/Union-Jack-or-Union-Flag.pdf }} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of the United Kingdom|Vlae van die Verenigde Koninkryk}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/gb.html Verenigde Koninkryk] by ''Flags of the World'' * {{en}} [http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Symbols/UnionJack.aspx ''British Monarchy – Union Flag''] * {{en}} [http://www.flaginstitute.org/ ''The Flag Institute''] * {{en}} [http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf ''The Union Flag and flags of the United Kingdom''] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080521055656/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf |date=21 Mei 2008 }} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-the-United-Kingdom|title=Flag of the United Kingdom|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=21 Mei 2019}} {{Europavlae}} {{Vlae van die Verenigde Koninkryk}} {{Unievlag}} {{Normdata}} {{de-vertaal|Union Jack}} {{en-vertaal|Flag of the United Kingdom}} {{en-vertaal|Union Jack}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale simbole van Kanada]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Vlae van die Verenigde Koninkryk| ]] 6ghk3a6so1sfepivj0vne8oyoi6xvhu 0 94561 2965983 2638688 2026-09-09T14:52:13Z Pynappel 70858 2965983 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Koos Human | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Jacobus Johannes Human | geboortedatum = [[29 November]] [[1931]] | geboorteplek = [[Boksburg]] | sterfdatum = {{SDEO|1931|11|29|2018|8|10}} | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Uitgewer | ander = | bekend = Stigter van Human & Rousseau | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat ="Nakkie" (Anna Cornelia) van Wyk Louw (1959 tot met haar afsterwe in 1984); Trewhella Cameron(1986 tot met sy heengaan). | kinders =Uit eerste huwelik: Joan, Maria en Jacobus. | webblad = | handtekening = }} '''Koos Human''' (*[[29 November]] [[1931]], Boksburg - 10 Augustus 2018) was 'n [[Afrikaans]]e uitgewer, rubriekskrywer en musiekkenner. Hy het in 1959 die uitgewersmaatskappy ''[[Human & Rousseau]]'' saam met [[Leon Rousseau]] gestig. Die maatskappy het vinnig gegroei en 'n beduidende bydrae tot die bevordering van die boekebedryf in [[Suid-Afrika]] gelewer. ''Human & Rousseau'' is in 1977 aan [[Nasionale Pers]] verkoop en het in Februarie 2009 hul 50ste verjaarsdag gevier.<ref>Bookslive: http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/02/16/human-rousseau-vier-hul-50ste-verjaarsdag/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231060758/http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/02/16/human-rousseau-vier-hul-50ste-verjaarsdag/ |date=31 Desember 2016 }}</ref><ref>[http://www.nb.co.za/authors/3137 Biografiese inligting op nb.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323060103/http://nb.co.za/Authors/3137 |date=23 Maart 2015 }}, besoek op 29 November 2014</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en vroeë lewe === Jacobus Johannes (Koos) Human is op [[29 November]] [[1931]] op Witfield naby [[Boksburg]] aan die [[Oos-Rand]] gebore, waar hy ook groot word. Sy pa is ’n mynamptenaar. Hy matrikuleer aan die Hoërskool Voortrekker op Boksburg. === Opleiding === Na sy skoolopleiding gaan hy na die [[Universiteit van die Witwatersrand]] waar hy aanvanklik inskryf vir ’n B.Mus.-graad, maar baie gou daarna van plan verander en eerder tale bestudeer. In 1953 voltooi hy hier onder leiding van [[C.M. van den Heever]] ’n verhandeling vir ’n M.A.-graad oor die ontwikkelingsgeskiedenis van die Afrikaanse populêre leesstof onder die titel ''Die gewilde literêre werk: ’n ondersoek na die rol van leesstof in die hedendaagse samelewing''. Hy is vanaf 1 Desember 1950 vir net meer as ’n jaar joernalis by ''[[Die Vaderland]]'' en daarna onderwyser vir drie kwartale voordat hy hom vir twee jaar as vertaler by die Vleisraad aansluit. === Loopbaan in die uitgewerswese === Hierna begewe hy hom in die uitgewerswese. Van April 1954 is hy verbonde aan die Nasionale Boekhandel in [[Kaapstad]], eers vir twee jaar as assistent in die afdeling skoolpublikasies en vanaf die begin van 1956 as hoof van algemene publikasies. Begin April 1958 sluit hy hom as bestuurder aan by Afrikaanse Pers-Boekhandel, ’n posisie wat beide die uitgewery en die boekwinkels behels het. Hoewel dit op die oog af ’n aantreklike en uitdagende posisie was, besef hy gou dat daar ontsaglike probleme verbonde is aan hierdie maatskappy en werk en in sy eie belang besluit hy om eerder te bedank. Hy keer in [[Februarie]] 1959 terug na Kaapstad waar hy saam met Leon Rousseau die uitgewery [[Human & Rousseau]] begin.<ref>Human & Rousseau: http://www.humanrousseau.com/authors/3137 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807061238/http://humanrousseau.com/Authors/3137 |date= 7 Augustus 2016 }}</ref> Hierdie uitgewery word verantwoordelik vir die uitgee van baie van die belangrikste letterkundige werke in [[Afrikaans]], insluitende werke van [[D.J. Opperman]], [[Elisabeth Eybers]], [[Etienne Leroux]], [[André P. Brink]] en [[Breyten Breytenbach]]. Hierdie uitgewer word in 1977 deur Nasionale Pers oorgeneem, maar hy bly aan as besturende direkteur tot met sy uittrede. === Persoonlike lewe === Op 3 Januarie 1959 trou hy met Nakkie, dogter van [[N.P. van Wyk Louw]], en hulle het twee dogters, Joan Isabeau en Louisa Maria, en ’n seun Jacobus Johannes. Na sy vrou se dood op 14 Julie 1984 aan ’n hartaanval trou hy in 1986 met die Geskiedenis-onderwyser Trewhella Cameron. Na sy uittrede in Desember 1994 by Human & Rousseau is hy van Januarie 1995 geruime tyd redakteur van die meningsblad ''Insig'', terwyl hy in hierdie tyd op deeltydse basis ook die klein uitgewer Brommaert-pers bedryf. Vir jare is hy betrokke by die Kaapse Raad vir Uitvoerende Kunste [[Kruik|(KRUIK)]] as voorsitter van die musiekkomitee, voorsitter van die balletkomitee en lid van die uitvoerende komitee. Hy skryf van Maart 1986 tot September 2008 gereeld ''[[Die Burger]]'' se hoofartikel op Saterdae. Vir hierdie koerant lewer hy ook tussen 1973 en 1980 ’n radiorubriek en vir sestien jaar ook die platerubriek onder die titel ''Klassieke klanke''. In 1995 lewer hy die D.F. Malherbe-gedenklesing in [[Bloemfontein]] onder die titel ''Die toekoms van die Afrikaanse boek''. == Skryfwerk == As samesteller is hy verantwoordelik vir die bundel<ref>Botha, Johann. Die Burger, 5 Oktober 1994.</ref> ''Willekeur'',<ref>Grové, Henriette. Insig, November 1994.</ref> waarin hy ’n aantal prosastukke (kortverhale, kort uittreksels uit langer werk, artikels, sketse en essays) van hoofsaaklik bekende skrywers opneem.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 19 Augustus 1996.</ref> ''Liggaamlose taal''<ref>Malan, Lucas. Rapport, 29 September 1996.</ref> is ’n versamelbundel wat hy saamstel uit gedigte oor die musiek.<ref>Grové, I.J. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 33 no. 1, Maart 1993.</ref> ''[[Die A tot Z van klassieke musiek]]''<ref>Odendaal, Thys. Beeld, 5 Desember 2005.</ref> is ’n naslaanwerk oor musiek, wat in 1993 genomineer word vir die Rapportprys vir nie-fiksie. Interessante staaltjies oor boeke en skrywers uit sy ondervinding as uitgewer word in<ref>Van der Spoel, Corina. Beeld, 22 Januarie 2007.</ref> ''<nowiki/>'n Lewe met boeke''<ref>Coetzee, Ampie. Rapport, 19 November 2006.</ref> versamel, terwyl ''Raar maar waar'' ’n versameling is van bykans ongelooflike feite. ''Met liefde aan moeder'' (ook in Engels as ''To mother with love'') is ’n versameling gesegdes waarin die moeder se rol gehuldig word. == Publikasies == Werke wat uit sy pen verskyn sluit in:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-n93073417/</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1992 |''[[Die A tot Z van klassieke musiek]]'' |- |2000 |''Raar maar waar'' |- |2006 |''’n Lewe met boeke'' |- | !Samesteller |- |1994 |''Willekeur'' |- |1996 |''Liggaamlose taal'' |- |1997 |''Met liefde aan moeder'' (saam met Trewhella Cameron) |- | |''To mother, with love'' (saam met Trewhella Cameron) |} == Bronnelys == === Boeke === * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, eerste druk, 1992. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2.'' Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n Biografie.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Kannemeyer, J.C. ''Leroux: ’n Lewe.'' Protea Boekhuis. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 2008. * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed.'' Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1996. === Tydskrifte en koerante === * Botha, Johann. ''Breek ’n broodjie met Koos.'' Die Burger, 10 Desember 1994. * Human, Koos. ''Nuwe bries in ’n saai boekwêreld''. By, 14 Maart 2009. * Leroux, Etienne. ''In gesprek met Koos Human by geleentheid van die 25e bestaansjaar van Human & Rousseau Uitgewers.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 4, November 1984. * Opperman, D.J. ’''n Natsteen vir Koos Human''. Die Volksblad, 11 Desember 1981. * Retief, Hanlie. ''Prins van boeke''. Rapport, 15 Oktober 2006. * Rousseau, Leon. ''Van broekskeur tot heerlike tye.'' By, 14 Maart 2009. * Truter, Suzette. ''Pa en dogter woel met woorde''. Sarie, 19 Junie 1996. * Wyngaard, Heindrich''. Human pen sy laaste hoofartikel hier neer.'' Die Burger, 6 September 2008. * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/11/29/4/10.html ''Die Burger''. 2001. Uitgewersprins van toeka nou `President', 29 November 2014]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Human, Koos}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] 3o4j8mvzhvi32bagjolok4pqcivbioy 2966041 2965983 2026-09-09T19:54:20Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Witwatersrand]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2966041 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Koos Human | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Jacobus Johannes Human | geboortedatum = [[29 November]] [[1931]] | geboorteplek = [[Boksburg]] | sterfdatum = {{SDEO|1931|11|29|2018|8|10}} | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Uitgewer | ander = | bekend = Stigter van Human & Rousseau | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat ="Nakkie" (Anna Cornelia) van Wyk Louw (1959 tot met haar afsterwe in 1984); Trewhella Cameron(1986 tot met sy heengaan). | kinders =Uit eerste huwelik: Joan, Maria en Jacobus. | webblad = | handtekening = }} '''Koos Human''' (*[[29 November]] [[1931]], Boksburg - 10 Augustus 2018) was 'n [[Afrikaans]]e uitgewer, rubriekskrywer en musiekkenner. Hy het in 1959 die uitgewersmaatskappy ''[[Human & Rousseau]]'' saam met [[Leon Rousseau]] gestig. Die maatskappy het vinnig gegroei en 'n beduidende bydrae tot die bevordering van die boekebedryf in [[Suid-Afrika]] gelewer. ''Human & Rousseau'' is in 1977 aan [[Nasionale Pers]] verkoop en het in Februarie 2009 hul 50ste verjaarsdag gevier.<ref>Bookslive: http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/02/16/human-rousseau-vier-hul-50ste-verjaarsdag/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231060758/http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/02/16/human-rousseau-vier-hul-50ste-verjaarsdag/ |date=31 Desember 2016 }}</ref><ref>[http://www.nb.co.za/authors/3137 Biografiese inligting op nb.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323060103/http://nb.co.za/Authors/3137 |date=23 Maart 2015 }}, besoek op 29 November 2014</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en vroeë lewe === Jacobus Johannes (Koos) Human is op [[29 November]] [[1931]] op Witfield naby [[Boksburg]] aan die [[Oos-Rand]] gebore, waar hy ook groot word. Sy pa is ’n mynamptenaar. Hy matrikuleer aan die Hoërskool Voortrekker op Boksburg. === Opleiding === Na sy skoolopleiding gaan hy na die [[Universiteit van die Witwatersrand]] waar hy aanvanklik inskryf vir ’n B.Mus.-graad, maar baie gou daarna van plan verander en eerder tale bestudeer. In 1953 voltooi hy hier onder leiding van [[C.M. van den Heever]] ’n verhandeling vir ’n M.A.-graad oor die ontwikkelingsgeskiedenis van die Afrikaanse populêre leesstof onder die titel ''Die gewilde literêre werk: ’n ondersoek na die rol van leesstof in die hedendaagse samelewing''. Hy is vanaf 1 Desember 1950 vir net meer as ’n jaar joernalis by ''[[Die Vaderland]]'' en daarna onderwyser vir drie kwartale voordat hy hom vir twee jaar as vertaler by die Vleisraad aansluit. === Loopbaan in die uitgewerswese === Hierna begewe hy hom in die uitgewerswese. Van April 1954 is hy verbonde aan die Nasionale Boekhandel in [[Kaapstad]], eers vir twee jaar as assistent in die afdeling skoolpublikasies en vanaf die begin van 1956 as hoof van algemene publikasies. Begin April 1958 sluit hy hom as bestuurder aan by Afrikaanse Pers-Boekhandel, ’n posisie wat beide die uitgewery en die boekwinkels behels het. Hoewel dit op die oog af ’n aantreklike en uitdagende posisie was, besef hy gou dat daar ontsaglike probleme verbonde is aan hierdie maatskappy en werk en in sy eie belang besluit hy om eerder te bedank. Hy keer in [[Februarie]] 1959 terug na Kaapstad waar hy saam met Leon Rousseau die uitgewery [[Human & Rousseau]] begin.<ref>Human & Rousseau: http://www.humanrousseau.com/authors/3137 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807061238/http://humanrousseau.com/Authors/3137 |date= 7 Augustus 2016 }}</ref> Hierdie uitgewery word verantwoordelik vir die uitgee van baie van die belangrikste letterkundige werke in [[Afrikaans]], insluitende werke van [[D.J. Opperman]], [[Elisabeth Eybers]], [[Etienne Leroux]], [[André P. Brink]] en [[Breyten Breytenbach]]. Hierdie uitgewer word in 1977 deur Nasionale Pers oorgeneem, maar hy bly aan as besturende direkteur tot met sy uittrede. === Persoonlike lewe === Op 3 Januarie 1959 trou hy met Nakkie, dogter van [[N.P. van Wyk Louw]], en hulle het twee dogters, Joan Isabeau en Louisa Maria, en ’n seun Jacobus Johannes. Na sy vrou se dood op 14 Julie 1984 aan ’n hartaanval trou hy in 1986 met die Geskiedenis-onderwyser Trewhella Cameron. Na sy uittrede in Desember 1994 by Human & Rousseau is hy van Januarie 1995 geruime tyd redakteur van die meningsblad ''Insig'', terwyl hy in hierdie tyd op deeltydse basis ook die klein uitgewer Brommaert-pers bedryf. Vir jare is hy betrokke by die Kaapse Raad vir Uitvoerende Kunste [[Kruik|(KRUIK)]] as voorsitter van die musiekkomitee, voorsitter van die balletkomitee en lid van die uitvoerende komitee. Hy skryf van Maart 1986 tot September 2008 gereeld ''[[Die Burger]]'' se hoofartikel op Saterdae. Vir hierdie koerant lewer hy ook tussen 1973 en 1980 ’n radiorubriek en vir sestien jaar ook die platerubriek onder die titel ''Klassieke klanke''. In 1995 lewer hy die D.F. Malherbe-gedenklesing in [[Bloemfontein]] onder die titel ''Die toekoms van die Afrikaanse boek''. == Skryfwerk == As samesteller is hy verantwoordelik vir die bundel<ref>Botha, Johann. Die Burger, 5 Oktober 1994.</ref> ''Willekeur'',<ref>Grové, Henriette. Insig, November 1994.</ref> waarin hy ’n aantal prosastukke (kortverhale, kort uittreksels uit langer werk, artikels, sketse en essays) van hoofsaaklik bekende skrywers opneem.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 19 Augustus 1996.</ref> ''Liggaamlose taal''<ref>Malan, Lucas. Rapport, 29 September 1996.</ref> is ’n versamelbundel wat hy saamstel uit gedigte oor die musiek.<ref>Grové, I.J. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 33 no. 1, Maart 1993.</ref> ''[[Die A tot Z van klassieke musiek]]''<ref>Odendaal, Thys. Beeld, 5 Desember 2005.</ref> is ’n naslaanwerk oor musiek, wat in 1993 genomineer word vir die Rapportprys vir nie-fiksie. Interessante staaltjies oor boeke en skrywers uit sy ondervinding as uitgewer word in<ref>Van der Spoel, Corina. Beeld, 22 Januarie 2007.</ref> ''<nowiki/>'n Lewe met boeke''<ref>Coetzee, Ampie. Rapport, 19 November 2006.</ref> versamel, terwyl ''Raar maar waar'' ’n versameling is van bykans ongelooflike feite. ''Met liefde aan moeder'' (ook in Engels as ''To mother with love'') is ’n versameling gesegdes waarin die moeder se rol gehuldig word. == Publikasies == Werke wat uit sy pen verskyn sluit in:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-n93073417/</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1992 |''[[Die A tot Z van klassieke musiek]]'' |- |2000 |''Raar maar waar'' |- |2006 |''’n Lewe met boeke'' |- | !Samesteller |- |1994 |''Willekeur'' |- |1996 |''Liggaamlose taal'' |- |1997 |''Met liefde aan moeder'' (saam met Trewhella Cameron) |- | |''To mother, with love'' (saam met Trewhella Cameron) |} == Bronnelys == === Boeke === * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, eerste druk, 1992. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2.'' Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n Biografie.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Kannemeyer, J.C. ''Leroux: ’n Lewe.'' Protea Boekhuis. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 2008. * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed.'' Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1996. === Tydskrifte en koerante === * Botha, Johann. ''Breek ’n broodjie met Koos.'' Die Burger, 10 Desember 1994. * Human, Koos. ''Nuwe bries in ’n saai boekwêreld''. By, 14 Maart 2009. * Leroux, Etienne. ''In gesprek met Koos Human by geleentheid van die 25e bestaansjaar van Human & Rousseau Uitgewers.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 4, November 1984. * Opperman, D.J. ’''n Natsteen vir Koos Human''. Die Volksblad, 11 Desember 1981. * Retief, Hanlie. ''Prins van boeke''. Rapport, 15 Oktober 2006. * Rousseau, Leon. ''Van broekskeur tot heerlike tye.'' By, 14 Maart 2009. * Truter, Suzette. ''Pa en dogter woel met woorde''. Sarie, 19 Junie 1996. * Wyngaard, Heindrich''. Human pen sy laaste hoofartikel hier neer.'' Die Burger, 6 September 2008. * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/11/29/4/10.html ''Die Burger''. 2001. Uitgewersprins van toeka nou `President', 29 November 2014]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Human, Koos}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Witwatersrand]] qllx50ed2y66p6jbfjvzdre9atgz6qx 2966043 2966041 2026-09-09T19:55:13Z Pynappel 70858 /* Herkoms en vroeë lewe */ 2966043 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Koos Human | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Jacobus Johannes Human | geboortedatum = [[29 November]] [[1931]] | geboorteplek = [[Boksburg]] | sterfdatum = {{SDEO|1931|11|29|2018|8|10}} | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Uitgewer | ander = | bekend = Stigter van Human & Rousseau | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat ="Nakkie" (Anna Cornelia) van Wyk Louw (1959 tot met haar afsterwe in 1984); Trewhella Cameron(1986 tot met sy heengaan). | kinders =Uit eerste huwelik: Joan, Maria en Jacobus. | webblad = | handtekening = }} '''Koos Human''' (*[[29 November]] [[1931]], Boksburg - 10 Augustus 2018) was 'n [[Afrikaans]]e uitgewer, rubriekskrywer en musiekkenner. Hy het in 1959 die uitgewersmaatskappy ''[[Human & Rousseau]]'' saam met [[Leon Rousseau]] gestig. Die maatskappy het vinnig gegroei en 'n beduidende bydrae tot die bevordering van die boekebedryf in [[Suid-Afrika]] gelewer. ''Human & Rousseau'' is in 1977 aan [[Nasionale Pers]] verkoop en het in Februarie 2009 hul 50ste verjaarsdag gevier.<ref>Bookslive: http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/02/16/human-rousseau-vier-hul-50ste-verjaarsdag/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231060758/http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/02/16/human-rousseau-vier-hul-50ste-verjaarsdag/ |date=31 Desember 2016 }}</ref><ref>[http://www.nb.co.za/authors/3137 Biografiese inligting op nb.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323060103/http://nb.co.za/Authors/3137 |date=23 Maart 2015 }}, besoek op 29 November 2014</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en vroeë lewe === Jacobus Johannes (Koos) Human is op [[29 November]] [[1931]] op Witfield naby [[Boksburg]] aan die [[Oos-Rand]] gebore, waar hy ook groot word. Sy pa is ’n mynamptenaar. Hy matrikuleer aan die Hoërskool Voortrekker op Boksburg. === Opleiding === Na sy skoolopleiding gaan hy na die [[Universiteit van die Witwatersrand]] waar hy aanvanklik inskryf vir ’n B.Mus.-graad, maar baie gou daarna van plan verander en eerder tale bestudeer. In 1953 voltooi hy hier onder leiding van [[C.M. van den Heever]] ’n verhandeling vir ’n [[Magister Artium|M.A.]]-graad oor die ontwikkelingsgeskiedenis van die Afrikaanse populêre leesstof onder die titel ''Die gewilde literêre werk: ’n ondersoek na die rol van leesstof in die hedendaagse samelewing''. Hy is vanaf 1 Desember 1950 vir net meer as ’n jaar joernalis by ''[[Die Vaderland]]'' en daarna onderwyser vir drie kwartale voordat hy hom vir twee jaar as vertaler by die Vleisraad aansluit. === Loopbaan in die uitgewerswese === Hierna begewe hy hom in die uitgewerswese. Van April 1954 is hy verbonde aan die Nasionale Boekhandel in [[Kaapstad]], eers vir twee jaar as assistent in die afdeling skoolpublikasies en vanaf die begin van 1956 as hoof van algemene publikasies. Begin April 1958 sluit hy hom as bestuurder aan by Afrikaanse Pers-Boekhandel, ’n posisie wat beide die uitgewery en die boekwinkels behels het. Hoewel dit op die oog af ’n aantreklike en uitdagende posisie was, besef hy gou dat daar ontsaglike probleme verbonde is aan hierdie maatskappy en werk en in sy eie belang besluit hy om eerder te bedank. Hy keer in [[Februarie]] 1959 terug na Kaapstad waar hy saam met Leon Rousseau die uitgewery [[Human & Rousseau]] begin.<ref>Human & Rousseau: http://www.humanrousseau.com/authors/3137 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807061238/http://humanrousseau.com/Authors/3137 |date= 7 Augustus 2016 }}</ref> Hierdie uitgewery word verantwoordelik vir die uitgee van baie van die belangrikste letterkundige werke in [[Afrikaans]], insluitende werke van [[D.J. Opperman]], [[Elisabeth Eybers]], [[Etienne Leroux]], [[André P. Brink]] en [[Breyten Breytenbach]]. Hierdie uitgewer word in 1977 deur Nasionale Pers oorgeneem, maar hy bly aan as besturende direkteur tot met sy uittrede. === Persoonlike lewe === Op 3 Januarie 1959 trou hy met Nakkie, dogter van [[N.P. van Wyk Louw]], en hulle het twee dogters, Joan Isabeau en Louisa Maria, en ’n seun Jacobus Johannes. Na sy vrou se dood op 14 Julie 1984 aan ’n hartaanval trou hy in 1986 met die Geskiedenis-onderwyser Trewhella Cameron. Na sy uittrede in Desember 1994 by Human & Rousseau is hy van Januarie 1995 geruime tyd redakteur van die meningsblad ''Insig'', terwyl hy in hierdie tyd op deeltydse basis ook die klein uitgewer Brommaert-pers bedryf. Vir jare is hy betrokke by die Kaapse Raad vir Uitvoerende Kunste ([[Kruik|KRUIK]]) as voorsitter van die musiekkomitee, voorsitter van die balletkomitee en lid van die uitvoerende komitee. Hy skryf van Maart 1986 tot September 2008 gereeld ''[[Die Burger]]'' se hoofartikel op Saterdae. Vir hierdie koerant lewer hy ook tussen 1973 en 1980 ’n radiorubriek en vir sestien jaar ook die platerubriek onder die titel ''Klassieke klanke''. In 1995 lewer hy die D.F. Malherbe-gedenklesing in [[Bloemfontein]] onder die titel ''Die toekoms van die Afrikaanse boek''. == Skryfwerk == As samesteller is hy verantwoordelik vir die bundel<ref>Botha, Johann. Die Burger, 5 Oktober 1994.</ref> ''Willekeur'',<ref>Grové, Henriette. Insig, November 1994.</ref> waarin hy ’n aantal prosastukke (kortverhale, kort uittreksels uit langer werk, artikels, sketse en essays) van hoofsaaklik bekende skrywers opneem.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 19 Augustus 1996.</ref> ''Liggaamlose taal''<ref>Malan, Lucas. Rapport, 29 September 1996.</ref> is ’n versamelbundel wat hy saamstel uit gedigte oor die musiek.<ref>Grové, I.J. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 33 no. 1, Maart 1993.</ref> ''[[Die A tot Z van klassieke musiek]]''<ref>Odendaal, Thys. Beeld, 5 Desember 2005.</ref> is ’n naslaanwerk oor musiek, wat in 1993 genomineer word vir die Rapportprys vir nie-fiksie. Interessante staaltjies oor boeke en skrywers uit sy ondervinding as uitgewer word in<ref>Van der Spoel, Corina. Beeld, 22 Januarie 2007.</ref> ''<nowiki/>'n Lewe met boeke''<ref>Coetzee, Ampie. Rapport, 19 November 2006.</ref> versamel, terwyl ''Raar maar waar'' ’n versameling is van bykans ongelooflike feite. ''Met liefde aan moeder'' (ook in Engels as ''To mother with love'') is ’n versameling gesegdes waarin die moeder se rol gehuldig word. == Publikasies == Werke wat uit sy pen verskyn sluit in:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-n93073417/</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1992 |''[[Die A tot Z van klassieke musiek]]'' |- |2000 |''Raar maar waar'' |- |2006 |''’n Lewe met boeke'' |- | !Samesteller |- |1994 |''Willekeur'' |- |1996 |''Liggaamlose taal'' |- |1997 |''Met liefde aan moeder'' (saam met Trewhella Cameron) |- | |''To mother, with love'' (saam met Trewhella Cameron) |} == Bronnelys == === Boeke === * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, eerste druk, 1992. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2.'' Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n Biografie.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Kannemeyer, J.C. ''Leroux: ’n Lewe.'' Protea Boekhuis. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 2008. * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed.'' Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1996. === Tydskrifte en koerante === * Botha, Johann. ''Breek ’n broodjie met Koos.'' Die Burger, 10 Desember 1994. * Human, Koos. ''Nuwe bries in ’n saai boekwêreld''. By, 14 Maart 2009. * Leroux, Etienne. ''In gesprek met Koos Human by geleentheid van die 25e bestaansjaar van Human & Rousseau Uitgewers.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 4, November 1984. * Opperman, D.J. ’''n Natsteen vir Koos Human''. Die Volksblad, 11 Desember 1981. * Retief, Hanlie. ''Prins van boeke''. Rapport, 15 Oktober 2006. * Rousseau, Leon. ''Van broekskeur tot heerlike tye.'' By, 14 Maart 2009. * Truter, Suzette. ''Pa en dogter woel met woorde''. Sarie, 19 Junie 1996. * Wyngaard, Heindrich''. Human pen sy laaste hoofartikel hier neer.'' Die Burger, 6 September 2008. * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/11/29/4/10.html ''Die Burger''. 2001. Uitgewersprins van toeka nou `President', 29 November 2014]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Human, Koos}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Witwatersrand]] lfszjnmqxyl416bexat4ywzs7ssmxi3 2966045 2966043 2026-09-09T19:56:02Z Pynappel 70858 /* Persoonlike lewe */ 2966045 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Koos Human | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Jacobus Johannes Human | geboortedatum = [[29 November]] [[1931]] | geboorteplek = [[Boksburg]] | sterfdatum = {{SDEO|1931|11|29|2018|8|10}} | sterfteplek = [[Kaapstad]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Uitgewer | ander = | bekend = Stigter van Human & Rousseau | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat ="Nakkie" (Anna Cornelia) van Wyk Louw (1959 tot met haar afsterwe in 1984); Trewhella Cameron(1986 tot met sy heengaan). | kinders =Uit eerste huwelik: Joan, Maria en Jacobus. | webblad = | handtekening = }} '''Koos Human''' (*[[29 November]] [[1931]], Boksburg - 10 Augustus 2018) was 'n [[Afrikaans]]e uitgewer, rubriekskrywer en musiekkenner. Hy het in 1959 die uitgewersmaatskappy ''[[Human & Rousseau]]'' saam met [[Leon Rousseau]] gestig. Die maatskappy het vinnig gegroei en 'n beduidende bydrae tot die bevordering van die boekebedryf in [[Suid-Afrika]] gelewer. ''Human & Rousseau'' is in 1977 aan [[Nasionale Pers]] verkoop en het in Februarie 2009 hul 50ste verjaarsdag gevier.<ref>Bookslive: http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/02/16/human-rousseau-vier-hul-50ste-verjaarsdag/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231060758/http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/02/16/human-rousseau-vier-hul-50ste-verjaarsdag/ |date=31 Desember 2016 }}</ref><ref>[http://www.nb.co.za/authors/3137 Biografiese inligting op nb.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323060103/http://nb.co.za/Authors/3137 |date=23 Maart 2015 }}, besoek op 29 November 2014</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en vroeë lewe === Jacobus Johannes (Koos) Human is op [[29 November]] [[1931]] op Witfield naby [[Boksburg]] aan die [[Oos-Rand]] gebore, waar hy ook groot word. Sy pa is ’n mynamptenaar. Hy matrikuleer aan die Hoërskool Voortrekker op Boksburg. === Opleiding === Na sy skoolopleiding gaan hy na die [[Universiteit van die Witwatersrand]] waar hy aanvanklik inskryf vir ’n B.Mus.-graad, maar baie gou daarna van plan verander en eerder tale bestudeer. In 1953 voltooi hy hier onder leiding van [[C.M. van den Heever]] ’n verhandeling vir ’n [[Magister Artium|M.A.]]-graad oor die ontwikkelingsgeskiedenis van die Afrikaanse populêre leesstof onder die titel ''Die gewilde literêre werk: ’n ondersoek na die rol van leesstof in die hedendaagse samelewing''. Hy is vanaf 1 Desember 1950 vir net meer as ’n jaar joernalis by ''[[Die Vaderland]]'' en daarna onderwyser vir drie kwartale voordat hy hom vir twee jaar as vertaler by die Vleisraad aansluit. === Loopbaan in die uitgewerswese === Hierna begewe hy hom in die uitgewerswese. Van April 1954 is hy verbonde aan die Nasionale Boekhandel in [[Kaapstad]], eers vir twee jaar as assistent in die afdeling skoolpublikasies en vanaf die begin van 1956 as hoof van algemene publikasies. Begin April 1958 sluit hy hom as bestuurder aan by Afrikaanse Pers-Boekhandel, ’n posisie wat beide die uitgewery en die boekwinkels behels het. Hoewel dit op die oog af ’n aantreklike en uitdagende posisie was, besef hy gou dat daar ontsaglike probleme verbonde is aan hierdie maatskappy en werk en in sy eie belang besluit hy om eerder te bedank. Hy keer in [[Februarie]] 1959 terug na Kaapstad waar hy saam met Leon Rousseau die uitgewery [[Human & Rousseau]] begin.<ref>Human & Rousseau: http://www.humanrousseau.com/authors/3137 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807061238/http://humanrousseau.com/Authors/3137 |date= 7 Augustus 2016 }}</ref> Hierdie uitgewery word verantwoordelik vir die uitgee van baie van die belangrikste letterkundige werke in [[Afrikaans]], insluitende werke van [[D.J. Opperman]], [[Elisabeth Eybers]], [[Etienne Leroux]], [[André P. Brink]] en [[Breyten Breytenbach]]. Hierdie uitgewer word in 1977 deur Nasionale Pers oorgeneem, maar hy bly aan as besturende direkteur tot met sy uittrede. === Persoonlike lewe === Op 3 Januarie 1959 trou hy met Nakkie, dogter van [[N.P. van Wyk Louw]], en hulle het twee dogters, Joan Isabeau en Louisa Maria, en ’n seun Jacobus Johannes. Na sy vrou se dood op 14 Julie 1984 aan ’n [[hartaanval]] trou hy in 1986 met die geskiedenisonderwyser Trewhella Cameron. Na sy uittrede in Desember 1994 by Human & Rousseau is hy van Januarie 1995 geruime tyd redakteur van die meningsblad ''Insig'', terwyl hy in hierdie tyd op deeltydse basis ook die klein uitgewer Brommaert-pers bedryf. Vir jare is hy betrokke by die Kaapse Raad vir Uitvoerende Kunste ([[Kruik|KRUIK]]) as voorsitter van die musiekkomitee, voorsitter van die balletkomitee en lid van die uitvoerende komitee. Hy skryf van Maart 1986 tot September 2008 gereeld ''[[Die Burger]]'' se hoofartikel op Saterdae. Vir hierdie koerant lewer hy ook tussen 1973 en 1980 ’n radiorubriek en vir sestien jaar ook die platerubriek onder die titel ''Klassieke klanke''. In 1995 lewer hy die D.F. Malherbe-gedenklesing in [[Bloemfontein]] onder die titel ''Die toekoms van die Afrikaanse boek''. == Skryfwerk == As samesteller is hy verantwoordelik vir die bundel<ref>Botha, Johann. Die Burger, 5 Oktober 1994.</ref> ''Willekeur'',<ref>Grové, Henriette. Insig, November 1994.</ref> waarin hy ’n aantal prosastukke (kortverhale, kort uittreksels uit langer werk, artikels, sketse en essays) van hoofsaaklik bekende skrywers opneem.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 19 Augustus 1996.</ref> ''Liggaamlose taal''<ref>Malan, Lucas. Rapport, 29 September 1996.</ref> is ’n versamelbundel wat hy saamstel uit gedigte oor die musiek.<ref>Grové, I.J. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 33 no. 1, Maart 1993.</ref> ''[[Die A tot Z van klassieke musiek]]''<ref>Odendaal, Thys. Beeld, 5 Desember 2005.</ref> is ’n naslaanwerk oor musiek, wat in 1993 genomineer word vir die Rapportprys vir nie-fiksie. Interessante staaltjies oor boeke en skrywers uit sy ondervinding as uitgewer word in<ref>Van der Spoel, Corina. Beeld, 22 Januarie 2007.</ref> ''<nowiki/>'n Lewe met boeke''<ref>Coetzee, Ampie. Rapport, 19 November 2006.</ref> versamel, terwyl ''Raar maar waar'' ’n versameling is van bykans ongelooflike feite. ''Met liefde aan moeder'' (ook in Engels as ''To mother with love'') is ’n versameling gesegdes waarin die moeder se rol gehuldig word. == Publikasies == Werke wat uit sy pen verskyn sluit in:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-n93073417/</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1992 |''[[Die A tot Z van klassieke musiek]]'' |- |2000 |''Raar maar waar'' |- |2006 |''’n Lewe met boeke'' |- | !Samesteller |- |1994 |''Willekeur'' |- |1996 |''Liggaamlose taal'' |- |1997 |''Met liefde aan moeder'' (saam met Trewhella Cameron) |- | |''To mother, with love'' (saam met Trewhella Cameron) |} == Bronnelys == === Boeke === * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, eerste druk, 1992. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2.'' Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n Biografie.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Kannemeyer, J.C. ''Leroux: ’n Lewe.'' Protea Boekhuis. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 2008. * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed.'' Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1996. === Tydskrifte en koerante === * Botha, Johann. ''Breek ’n broodjie met Koos.'' Die Burger, 10 Desember 1994. * Human, Koos. ''Nuwe bries in ’n saai boekwêreld''. By, 14 Maart 2009. * Leroux, Etienne. ''In gesprek met Koos Human by geleentheid van die 25e bestaansjaar van Human & Rousseau Uitgewers.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 22 no. 4, November 1984. * Opperman, D.J. ’''n Natsteen vir Koos Human''. Die Volksblad, 11 Desember 1981. * Retief, Hanlie. ''Prins van boeke''. Rapport, 15 Oktober 2006. * Rousseau, Leon. ''Van broekskeur tot heerlike tye.'' By, 14 Maart 2009. * Truter, Suzette. ''Pa en dogter woel met woorde''. Sarie, 19 Junie 1996. * Wyngaard, Heindrich''. Human pen sy laaste hoofartikel hier neer.'' Die Burger, 6 September 2008. * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/11/29/4/10.html ''Die Burger''. 2001. Uitgewersprins van toeka nou `President', 29 November 2014]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Human, Koos}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Witwatersrand]] hmilcws5z7e4oukhospy7jrlrj46uc3 0 95985 2965980 2210749 2026-09-09T14:46:52Z Sobaka 328 skakel 2965980 wikitext text/x-wiki Die '''Recht Malanprys''' is ’n prys wat jaarliks toegeken word vir die beste niefiksieboek met ’n [[Suid-Afrika]]anse tema in [[Afrikaans]] of [[Engels]]. Dit is vir die eerste keer in 1978 aan [[Anna Böeseken|Anna Böeseken]] toegeken vir haar boek ''Slaves and Free Blacks at the Cape, 1658–1700''. {| class="wikitable" |- ! Jaar !! Wenner !! Werk |- | 2020 || [[Jonny Steinberg]] || ''One day in Bethlehem'' |- | 2019 || Rob Rose || ''Steinheist: Markus Jooste, Steinhoff and SA’s biggest corporate fraud'' |- | 2016 || Milton Shain || ''A Perfect Storm: Antisemitism in South Africa 1930-1948'' |- | 2015 || Mark Gevisser || ''Lost and Found in Johannesburg'' |- | 2014 || Irina Filatova en Apollon Davidson || ''The Hidden Thread: Russia and South Africa in the Soviet Era'' |- | 2013 || [[Stephen Ellis]] || ''External Mission'' |- | 2012 || [[Anton Harber]] || ''Diepsloot'' |- | 2011 || [[Bill Nasson]] || ''The War for South Africa'' |- | 2010 || [[Elsa Joubert]] || ''Reisiger '' |- | 2009 || [[Tony Leon]] || ''On the Contrary'' |- | 2009 || [[Jonny Steinberg]] || ''Three-Letter Plague: A Young Man's Journey Through a Great Epidemic'' |- | 2008 || [[Mark Gevisser]] || ''Thabo Mbeki: The Dream Deferred'' |- | 2007 || [[Leon Rousseau]] || ''Die groot avontuur: Wondere van die lewe op aarde'' |- | 2006 || [[Antony Altbeker]] || ''The Dirty Work of Democracy: A Year on the Streets with the SAPS'' |- | 2005 || [[Uma Dhupelia-Mesthrie]] || ''Gandhi's Prisoner?: The Life of Gandhi's Son Manilal'' |- | 2004 || [[Hermann Giliomee]] || ''The Afrikaners: Biography of a People'' |- | 2003 || [[Karel Schoeman]] || ''Die laaste Afrikaanse boek: Outobiografiese aantekeninge'' |- | 2002 || [[Karel Schoeman]] || ''Armosyn van die Kaap [2 volumes]'' |- | 2001 || [[Greg Mills]] || ''The Wired Model: South Africa, Foreign Policy, and Globalisation'' |- | 2000 || [[J.C. Kannemeyer]] || ''Leipoldt: ’n Lewensverhaal'' |- | 1999 || [[Jaap Steyn]] || ''Van Wyk Louw: ’n Lewensverhaal'' |- | 1998 || [[Karel Schoeman]] || ''Dogter van Sion: Machtelt Smit en die 18de-eeuse samelewing aan die Kaap, 1749–1799'' |- | 1997 || [[Hennie Aucamp]] || ''Gekaapte tyd: ’n Kladboek, September 1994-Maart 1995'' |- | 1996 || [[J.C. Kannemeyer]] || ''Langenhoven: ’n Lewe'' |- | 1995 || [[Elza Miles]] || ''Lifeline Out of Africa: The Art of [[Ernest Mancoba]]'' |- | 1994 || [[Gerrit Olivier]] || ''N.P. van Wyk Louw: Literatuur, filosofie, politiek'' |- | 1993 || [[Wiets Beukes]], red. || ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990'' |- | 1992 || [[Fransjohan Pretorius]] || ''Kommandolewe tydens die Anglo-Boereoorlog, 1899–1902'' |- | 1991 || [[Christoffel Frederik Jacobus Muller]] || ''Sonop in die Suide: Geboorte en groei van die Nasionale Pers 1915–1948'' |- | 1990 || Niel du Plessis en Graham Duncan<br/>met bydraes deur Bruce Bayer; waterverfsketse deur Elise Bodley || ''Bulbous Plants of Southern Africa: A Guide to Their Cultivation and Propagation'' |- | 1989 || Onbekend || Onbekend |- | 1988 || Peter Berger en Bobby Godsell, reds. || ''A Future South Africa: Visions, Strategies, and Realities'' |- | 1987 || Trewhella Cameron en Burridge Spies, reds. ||''Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika in woord en beeld'' |- | 1986 || Eve Palmer; geïllustreer deur Brenda Clarke || ''The South African Herbal'' |- | 1985 || Hobhouse, Emily; geredigeer deur Rykie van Reenen || ''Boer War Letters'' |- | 1984 || At van Wyk || ''Die Keeromstraatkliek: Die Burger en die politiek van koalisie en samesmelting 1932-1934'' |- | 1983 || [[Karel Schoeman]] || ''Vrystaatse erfenis: Bouwerk en geboue in die 19de eeu'' |- | 1982 || Flip Smit en J.J. Booysen || ''Swart verstedeliking: Proses, patroon en strategie'' |- | 1981 || [[Jaap Steyn]] || ''Tuiste in eie taal: Die behoud en bestaan van Afrikaans'' |- | 1980 || A. J. Brink || ''Woordeboek van Afrikaanse geneeskundeterme'' |- | 1979 || [[J.C. Kannemeyer]] || ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur [Volume 1]'' |- | 1978 || [[Anna Böeseken]] || ''Slaves and Free Blacks at the Cape, 1658-1700'' |- |} [[Kategorie:Afrikaanse letterkunde]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse letterkundige toekennings]] mfy00bsmkrfkrtbh8rkfsx58n37plhg 6 105614 2966011 2923566 2026-09-09T17:16:01Z JMK 649 weergawe 2966011 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Die eerste [[Gereformeerde kerk Frankfort]]}} |bron=''Van seringboom tot kerkgebou'' |datum=Omstreeks 1960 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[lêer:Eerste Gereformeerde kerk Frankfort, valskleur-KI-herskepping.jpg|85px|KI-herskepping]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Frankfort]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] 2gqqqdraerx5cq66wi86sk7v91yc2xl 6 113081 2966007 2965902 2026-09-09T16:52:16Z JMK 649 beskr, weergawe 2966007 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{en|1=Ds. Pieter Bos van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] (met hoed op) en mede-[[Boerekrygsgevangenes]] op [[Ceylon]]}} |bron=''Argief van die GKSA'' |datum=Omstreeks 1901 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Ds Pieter Bos (met hoed op), 'n Gereformeerde predikant, as krygsgevangene op Ceylon, valskleur-KI-herskepping.jpg|85px|KI-konsep]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{Kopiereg-erkenning}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Boerebannelinge]] 7fc6f28943qv7onv7k6i6yqvzexdyyx 0 116067 2966169 2958307 2026-09-10T11:51:50Z BurgertB 2401 Skakel 2966169 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Vlad Dracula |kleur = #D2B48C |titel = ''Woiwode van [[Walachye]]'' |beeld = Vlad Ţepeş, the Impaler, Prince of Wallachia (1456-1462) (died 1477).jpg |beeld_wydte = 220px |beeld_onderskrif = Vlad III van Walachye |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = October-November 1448; 15 April 1456 - Julie 1462; Desember 1476 of Januarie 1477 |opskrif2 = Voorganger |2 = Wladislaus II;<br />Basarab Laiotă cel Bătrân |opskrif3 = Opvolger |3 = Wladislaus II;<br />[[Radu cel Frumos]];<br />Basarab |opskrif4 = Huis |4 = Drăculești;<br />Besarab |opskrif5 = Vrou |5 = onbekende eerste vrou;<br />Justina Szilágyi |opskrif6 = Kinders |6 = Mihnea cel Rău |opskrif7 = Vader |7 = [[Vlad II Dracul]] |opskrif8 = Moeder |8 = Eupraxia van Moldawië (?) |opskrif9 = Godsdiens |9 = [[Roemeens-Ortodokse Kerk]]{{sfn|Cazacu|2017|pp=81–83}};<br />[[Rooms-Katolieke Kerk]]{{sfn|Treptow|2000|p=161}}{{sfn|Balotă|1991|p=207}} (betwis) |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = 1428-1431 |opskrif13 = Oorlede |13 = Desember 1476 - Januarie 1477 (op 45-49) |opskrif14 = Handtekening |14 = [[Lêer:Vlad the Impaler signature.svg|100px]] |opskrif15 = |15 = }} '''Vlad III van Walachye''', ook bekend as '''Vlad Dracula''' of '''Vlad die Deurboorder''' ([[Roemeens]]: ''Vlad Țepeș''; 1428/'31-1476/'77), was tussen 1448 en sy dood drie keer ''woiwode'' (prins) van [[Walachye]]. Hy was die tweede oudste seun van [[Vlad II Dracul]], wat in 1436 die heerser van Walachye geword het. Vlad en sy jonger broer, [[Radu cel Frumos|Radu]], is van 1442 in die [[Ottomaanse Ryk]] as gyselaars aangehou om hul pa se lojaliteit aan die sultan te verseker. Vlad se pa en sy oudste broer, Mircea, is vermoor nadat Johannes Hunyadi, regent-goewerneur van [[Hongarye]], Walachye in 1447 binnegeval het. Hunyadi het Vlad se kleinneef, Wladislaus II, as die nuwe ''woiwode'' aangestel. Hunyadi het die Ottomaanse Ryk in 1448 aangeval, en Wladislaus het hom vergesel. Vlad het Walachye in Oktober dié jaar met Ottomaanse hulp binnegeval, maar Wladislaus het teruggekeer en Vlad het in die Ottomaanse Ryk gaan skuil. Vlad is in 1449 of 1450 na [[Moldawië (prinsdom)|Moldawië]] en later na Hongarye. Hy het Walachye in 1456 met Hongaarse hulp binnegeval. Wladislaus is dood terwyl hy teen hom geveg het. Vlad het ’n slagting onder die Walachyse [[Bojaar|bojare]] begin om sy posisie te versterk. Hy het teenstand gekry van die Transsilvaniese Saksers wat sy teenstanders, Wladislaus se broers Dan en Basarab Laiotă, gesteun het asook Vlad se buite-egtelike halfbroer, Vlad die Monnik. Vlad het die Saksiese dorpies geplunder, die mense na Walachye geneem en daar aan pale laat hang nadat hy hulle deurboor het (vandaar sy bynaam). Die vrede is eers in 1460 herstel. Die Ottomaanse sultan [[Mehmet II]] het Vlad gelas om aan hom persoonlik eer te betoon, maar Vlad het die sultan se twee afgevaardigdes laat vang en deurboor. In Februarie 1462 het hy die Ottomaanse Ryk aangeval en tienduisende [[Turke]] en [[Bulgare]] vermoor. Mehmet het ’n veldtog teen Walachye geloods om Vlad met sy jonger broer, Radu, te vervang. Hoewel dit nie geslaag het nie, het al hoe meer Walachyers na Radu se kant oorgeloop. Vlad is laat in 1462 na [[Transsilvanië]] om hulp te vra by die Hongaarse koning, Matthias Corvinus, maar Corvinus het hom gevange geneem en hom daarvan beskuldig dat hy en die sultan Hongarye in die geheim wou inval. Vlad is van 1463 tot 1475 aangehou. In dié tyd het stories oor sy wreedheid na [[Duitsland]] en [[Italië]] versprei. Hy is op versoek van [[Stefanus III van Moldawië]] in die somer van 1475 vrygelaat. Hy het in Corvinus se leër teen die Ottomane geveg, en Hongaarse en Moldawiese soldate het hom gehelp om Basarab Laiotă (wat Vlad se broer Radu onttroon het) in November 1476 te laat vlug. In dieselfde jaar nog het Basarab teruggekeer met Ottomaanse hulp en Vlad is voor 10 Januarie 1477 vermoor. Boeke waarin vertel is van Vlad se wrede dade, was van die eerste topverkopers in Duitssprekende gebiede. Sy reputasie en [[patroniem]] (vadersnaam) het aanleiding gegee tot die naam van die [[vampier]] [[graaf Dracula]] in [[Bram Stoker]] se 1897-boek, ''Dracula''. == Naam == Vlad III se bynaam, Dracula, is soms ook Dracuglia of Drakula gespel.{{sfn|Nandriș|1991|p=228}} Hy het self in die laat 1470's twee briewe onderteken as Drakulya.{{sfn|Nandriș|1991|p=229}} Dit kom van sy pa se bynaam, Vlad Dracul ("Vlad die Draak"), wat hy gekry het nadat hy lid van die [[Orde van die Draak]] geword het.{{sfn|Treptow|2000|p=8}}{{sfn|Nandriș|1991|p=231}} Dracula is die Slawiese [[genitief]] van Dracul en beteken dus "(seun) van Dracul" of "van die Draak".{{sfn|Nandriș|1991|p=231}}{{sfn|Treptow|2000|p=10}} In moderne Roemeens beteken ''dracul'' "die duiwel", wat bygedra het tot Vlad se berugtheid.{{sfn|Treptow|2000|p=10}} Vlad III is in Roemeens bekend as ''Vlad Țepeș'' ("Vlad die Deurboorder"){{sfn|Treptow|2000|p=10}} omdat hy sy vyande met pale laat deurboor het.{{sfn|Treptow|2000|p=10}} ==Vroeë lewe== Vlad was die tweede oudste wettige seun van Vlad II Dracul, 'n buite-egtelike seun van Mircea&nbsp;I van Walachye. Vlad II het die bynaam "Dracul" gekry vanweë sy lidmaatskap van die Orde van die Draak,<ref>{{Cite book|first=David|last=Livingstone|url=https://books.google.com/books?id=AMOFRQAACAAJ|title=Terrorism and the Illuminati: A Three-thousand-year History|date=2011|publisher=Progressive Press|location=Jerome, Idaho|access-date=21 November 2017|isbn=9781615773060|page=105}}</ref> 'n militante broederskap wat deur keiser Sigismund van die [[Heilige Romeinse Ryk]] gestig is om die inval van die [[Ottomaanse Ryk|Ottomane]] in [[Europa]] stop te sit.{{sfn|Rezachevici|1991|p=253}} Aangesien Vlad in 1448 oud genoeg was om 'n aanspraakmaker op die troon van Walachye te wees, moes hy tussen 1428 en 1431 gebore gewees het.{{sfn|Treptow|2000|p=46}}{{sfn|Rezachevici|1991|p=253}} Hy is waarskynlik gebore nadat sy pa in 1429 in [[Transsilvanië]] gaan woon het.{{sfn|Treptow|2000|pp=39, 46}}{{sfn|Rezachevici|1991|p=253}} Die historikus Radu Florescu skryf Vlad is in die Transsilvanies-Saksiese dorp [[Sighisoara]] (toe in die [[Hongarye|Koninkryk Hongarye]]) gebore, waar sy pa van 1431 tot 1435 in 'n steenhuis van drie verdiepings gewoon het.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=36}} Moderne historici identifiseer Vlad se ma as óf 'n dogter óf 'n ander familielid van Aleksander&nbsp;I van Moldawië,{{sfn|Rezachevici|1991|p=253}}{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=36}}{{sfn|Treptow|2000|p=58 (nota 69)}} of as sy pa se onbekende eerste vrou.{{sfn|Cazacu|1991|p=55}} [[Beeld:Casa Vlad Dracul din Sighisoara4.JPG|links|thumb|links|220px|Die huis op die hoofplein van Sighisoara waar Vlad se pa van 1431 tot 1435 gewoon het.]] Vlad II Dracul het Walachye oorgeneem ná die dood van sy halfbroer Aleksander&nbsp;I Aldea in 1436.{{sfn|Engel|2001|p=237}}{{sfn|Treptow|2000|p=43}} In een van sy handveste (wat op 20 Januarie 1437 uitgereik is) word melding gemaak van Vlad III en sy ouer broer, Mircea, en word hulle hulle pa se "eersgebore seuns" genoem.{{sfn|Treptow|2000|p=46}} Tussen 1437 en 1439 is hulle in nog vier dokumente genoem.{{sfn|Treptow|2000|p=46}} In die laaste een word ook na hulle jonger broer, Radu, verwys.{{sfn|Treptow|2000|p=46}} Ná 'n vergadering met Johannes Hunyadi, ''woiwode'' van Transsilvanië, het Vlad II Dracul nie 'n Ottomaanse inval van Transsilvanië in Maart 1442 ondersteun nie.{{sfn|Florescu|McNally|1989|pp=53–54}} Die Ottomaanse sultan, [[Murat II]], het hom gelas om na [[Gallipoli]] te kom en sy trou te bewys.{{sfn|Treptow|2000|p=47}}{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=54}} Vlad en Radu het hulle pa vergesel op sy reis na die Ottomaanse Ryk, waar hulle almal gevange geneem is.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=54}} Vlad Dracul is voor die einde van die jaar vrygelaat, maar Vlad en Radu het gyselaars gebly om sy lojaliteit te verseker.{{sfn|Treptow|2000|p=47}} Volgens Ottomaanse kronieke is hulle in die fort Eğrigöz (nou Doğrugöz) aangehou.{{sfn|Cazacu|1991|p=53}}{{sfn|Rezachevici|1991|p=254}} Hulle lewens was veral in gevaar nadat hulle pa Wladislaus, koning van Pole en Hongarye, teen die Ottomaanse Ryk gesteun het tydens die Kruistog van Varna in 1444.{{sfn|Cazacu|1991|p=54}} Vlad II Dracul was oortuig daarvan dat sy twee seuns vermoor is "ter wille van Christelike vrede", maar nie een van hulle is vermoor of vermink oor hulle pa se rebellie nie.{{sfn|Cazacu|1991|p=54}} Vlad Dracul het weer die sultan se opperheerskappy in 1446 of 1447 erken en beloof om 'n jaarlikse heffing aan hom te betaal.{{sfn|Florescu|McNally|1989|pp=54, 60}} Johannes Hunyadi (wat in 1446 regent-goewerneur van Hongarye geword het){{sfn|Engel|2001|p=288}} het Walachye in November 1447 binnegeval.{{sfn|Treptow|2000|p=53}} Die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] historikus Michael Critobulus het geskryf Vlad en Radu het na die Ottomaanse Ryk gevlug, wat daarop dui dat die sultan hulle na Walachye laat terugkeer het nadat hulle pa hulde aan hom betoon het.{{sfn|Treptow|2000|p=53}} Vlad Dracul en sy oudste seun, Mircea, is vermoor.{{sfn|Treptow|2000|p=53}}{{sfn|Cazacu|1991|p=55}} Hunyadi het Wladislaus II (seun van Vlad Dracul se neef, Dan II) as heerser oor Walachye aangestel.{{sfn|Treptow|2000|p=53}}{{sfn|Cazacu|1991|p=55}} ==Bewinde== ===Eerste bewind=== [[Beeld:Wallachia cca1390.svg|thumb|220px|Die grondgebied wat omstreeks 1390 deur Vlad die Deurboorder se oupa, Mircea I van Walachye, regeer is. Die grond regs van die [[Donau]] is voor Vlad se bewind aan die Ottomane afgestaan.]] Met die dood van sy pa en ouer broer het Vlad 'n moontlike troonopvolger van Walachye geword.{{sfn|Cazacu|1991|p=55}} Wladislaus II van Walachye het Johannes Hunyadi vergesel toe Hunyadi in September 1448 'n veldtog teen die Ottomaanse Ryk voer.{{sfn|Treptow|2000|p=55}}{{sfn|Cazacu|1991|p=56}} Vlad het gebruik gemaak van sy teenstander se afwesigheid en Walachye vroeg in Oktober binnegeval.{{sfn|Treptow|2000|p=55}}{{sfn|Cazacu|1991|p=56}} Die Ottomane het Hunyadi se leër tussen 17 en 18 Oktober by die Slag van [[Kosovo]] verslaan.{{sfn|Engel|2001|p=291}} Hunyadi se onderleier, Nikolaas Vízaknai, het 'n beroep op Vlad gedoen om hom in Transsilvanië te ontmoet, maar Vlad het geweier.{{sfn|Cazacu|1991|p=56}} Toe Wladislaus na Walachye terugkeer, moes Vlad (voor 7 Desember 1448) na die Ottomaanse Ryk vlug.{{sfn|Cazacu|1991|p=57}}{{sfn|Treptow|2000|p=56}} ===In bannelingskap=== Vlad het eers in [[Edirne]] in die Ottomaanse Ryk gaan woon ná sy val.{{sfn|Cazacu|1991|p=58}}{{sfn|Treptow|2000|p=58}} Nie lank daarna nie is hy na Moldawië, waar Bogdan II (sy pa se swaer en moontlik sy oom aan moederskant) die troon in die herfs van 1449 bestyg het met die steun van Hunyadi.{{sfn|Cazacu|1991|p=58}}{{sfn|Treptow|2000|p=58}} Nadat Bogdan in Oktober 1451 vermoor is, het sy seun, Stefanus, saam met Vlad na Transsilvanië gevlug om Hunyadi se hulp te vra.{{sfn|Cazacu|1991|p=58}}{{sfn|Treptow|2000|p=59}} Hunyadi het egter op 20 November 1451 'n wapenstilstand met die Ottomaanse Ryk gesluit,{{sfn|Mureșanu|2001|p=176}} en daarvolgens erken hy die Walachyers se reg om 'n opvolger te kies as Wladislaus II sou sterf.{{sfn|Treptow|2000|p=59}} ===Tweede bewind=== ====Konsolidasie==== Dit is onseker hoe en wanneer Vlad na Walachye teruggekeer het.{{sfn|Treptow|2000|p=61}} Hy het Walachye in óf April óf Julie óf Augustus 1456 met Hongaarse steun binnegeval.{{sfn|Rezachevici|1991|p=255}}{{sfn|Treptow|2000|p=62}} Wladislaus II is tydens die inval dood.{{sfn|Treptow|2000|p=62}} Vlad het sy eerste brief as ''woiwode'' van Walachye wat bewaar gebly het, op 10 September aan die burgers van Brașov gestuur.{{sfn|Rezachevici|1991|p=255}} Hy het belowe om hulle te help as die Ottomaanse Ryk Transsilvanië aanval, maar wou ook hulle hulp hê as die Ottomane Walachye binneval.{{sfn|Rezachevici|1991|p=255}} Verskeie bronne (insluitende Laonikos Chalkokondyles se kroniek) noem dat honderdduisende mense aan die begin van Vlad se bewind op sy bevel vermoor is.{{sfn|Treptow|2000|p=74}} Hy het met 'n suiwering begin onder die bojare wat aan die moord op sy pa en ouer broer deelgeneem het, of wat hy vermoed het teen hom saamsweer.{{sfn|Treptow|2000|pp=74–77}} Volgens Chalkokondyles het Vlad "vinnig 'n groot verandering teweeggebring en die sake van Walachye heeltemal gerevolusioneer" deur die "geld, eiendom en ander besittings" van sy slagoffers aan sy onderhoriges te gee.{{sfn|Treptow|2000|p=74}} Die lyste van lede van die prinslike raad tydens Vlad se bewind wys ook net twee van hulle (Voico Dobrița en Iova) kon tussen 1457 en 1461 hulle posisies behou.{{sfn|Treptow|2000|pp=78–79}} ====Konflik met die Saksers==== Vlad het die gebruiklike heffing aan die sultan betaal.{{sfn|Treptow|2000|p=95}} Ná Johannes Hunyadi se dood op 11 Augustus 1456 het sy oudste seun, Ladislaus Hunyadi, die kaptein-generaal van Hongarye geword.{{sfn|Engel|2001|p=296}} Hy het Vlad in 'n brief aan die burgers van Brașov daarvan beskuldig dat hy "geen bedoeling gehad het om lojaal te bly" aan die koning van Hongarye nie. Hy gee hulle ook opdrag om Wladislaus II se broer, Dan, te steun eerder as vir Vlad.{{sfn|Rezachevici|1991|p=255}}{{sfn|Treptow|2000|pp=95–96}} Die burgers van [[Sibiu]] het 'n ander aanspraakmaker gesteun: "'n priester van die Roemene wat homself 'n prins se seun noem".{{sfn|Stoicescu|1991|p=84}} Laasgenoemde (wat geïdentifiseer is as Vlad se buite-egtelike broer, Wlad die Monnik){{sfn|Rezachevici|1991|p=255}}{{sfn|Treptow|2000|p=98}} het Amlaș verower wat gewoonlik deur die leiers van Walachye in Transsilvanië beheer is.{{sfn|Stoicescu|1991|p=84}} [[Beeld:AşezareaSaşilorTransilvania.PNG|thumb|links|220px|Middeleeuse setels (of administratiewe eenhede) van die Transsilvaniese Saksers.]] Ladislaus V van Hongarye het Ladislaus Hunyadi op 16 Maart 1457 laat teregstel.{{sfn|Engel|2001|p=297}} Hunyadi se ma, Erzsébet Szilágyi, en haar broer, Michael Szilágyi, het 'n rebellie teen die koning aangevuur.{{sfn|Engel|2001|p=297}} Vlad het gebruik gemaak van die burgeroorlog in Hongarye om Stefanus, seun van Bogdan II van Moldawië, te steun in sy poging om Moldawië in Junie 1457 te verower.{{sfn|Treptow|2000|pp=98–99}}{{sfn|Rezachevici|1991|p=256}} Vlad het ook Transsilvanië binnegeval en strooptogte uitgevoer op die dorpe om Brașov en Sibiu.{{sfn|Treptow|2000|p=100}} Volgens die vroegste Duitse stories oor Vlad het hy "mans, vroue, kinders" van 'n Saksiese dorp na Walachye geneem en hulle laat deurboor.{{sfn|Stoicescu|1991|p=85}} Omdat die Transsilvaniese Saksers lojaal aan die koning gebly het, het Vlad se aanval teen hulle die posisie van die Szilágyi's versterk.{{sfn|Treptow|2000|p=100}} Vlad se verteenwoordigers het deelgeneem aan die vredesonderhandelings tussen Michael Szilágyi en die Saksers.{{sfn|Treptow|2000|p=100}} Volgens hulle verdrag het die burgers van Brașov ingestem om Dan uit hulle dorp te verban.{{sfn|Treptow|2000|p=101}}{{sfn|Stoicescu|1991|p=86}} Vlad het belowe die handelaars van Sibiu sou vryelik goedere in Walachye kon "koop en verkoop" in ruil vir "dieselfde behandeling" vir Walachyers in Transsilvanië.{{sfn|Stoicescu|1991|p=86}} Vlad het op 1 Desember 1457 na Michael Szilágyi in 'n brief verwys as sy "meester en ouer broer".{{sfn|Treptow|2000|pp=100–101}} Ladislaus Hunyadi se jonger broer, Matthias Corvinus, is op 24 Januarie 1458 tot koning van Hongarye verkies.{{sfn|Engel|2001|p=298}} Hy het die burgers van Sibiu op 3 Maart gelas om die vrede met Vlad te bewaar.{{sfn|Treptow|2000|pp=101–102}}{{sfn|Stoicescu|1991|p=87}} Vlad het homself op 20 September 1459 genoem "heer en leier van die hele Walachye, en die hertogdomme Amlaș en Făgăraș". Hy het daarmee gewys hy het besit geneem van dié twee tradisioneel Transsilvaniese leengebiede van die heersers van Walachye.{{sfn|Treptow|2000|p=102}}{{sfn|Stoicescu|1991|p=81}} Michael Szilágyi het die bojaar Michael ('n amptenaar van Wladislaus II van Walachye){{sfn|Treptow|2000|p=82}} en ander Walachyse bojare toegelaat om laat in Maart 1458 in Transsilvanië te gaan woon.{{sfn|Stoicescu|1991|p=87}} Kort daarna het Vlad die bojaar Michael laat vermoor.{{sfn|Treptow|2000|pp=82, 103}} In Mei het Vlad die burgers van Brașov gevra om ambagsmanne na Walachye te stuur, maar sy verhouding met die Saksers het voor die einde van die jaar versleg.{{sfn|Treptow|2000|pp=103–104}} Volgens een teorie het die konflik ontstaan nadat Vlad die Saksers verbied het om Walachye binne te gaan – hulle moes dus noodgedwonge hulle ware aan Walachyse handelaars verkoop teen verpligte grenspryse.{{sfn|Treptow|2000|pp=106, 109}} Die Saksers het beslag gelê op die staal wat 'n Walachyse handelaar in Brașov gekoop het sonder om hom daarvoor te vergoed.{{sfn|Treptow|2000|p=104}} In reaksie het Vlad 'n paar Saksiese handelaars "deursoek en gemartel", volgens 'n brief wat Basarab Laiotă (die seun van Dan II van Walachye){{sfn|Florescu|McNally|1989|p=116}} op 21 Januarie 1459 geskryf het.{{sfn|Stoicescu|1991|p=88}} Basarab het hom in Sighișoara gevestig en op Walachye aanspraak gemaak.{{sfn|Stoicescu|1991|p=88}} Matthias Corvinus het Dan III egter gesteun.{{sfn|Stoicescu|1991|p=88}} Dan III het Walachye aangeval, maar Vlad het hom voor 22 April 1460 verslaan en laat teregstel.{{sfn|Stoicescu|1991|p=93}}{{sfn|Treptow|2000|p=112}} Vlad het Suid-Transsilvanië toe binnegeval en die voorstede van Brașov verwoes. Hy het al die mans en vroue wat gevange geneem is, laat deurboor.{{sfn|Stoicescu|1991|p=94}} Tydens die daaropvolgende onderhandelings het Vlad geëis dat alle Walachyse vlugtelinge van Brașov verban of gestraf word.{{sfn|Stoicescu|1991|p=94}} Vrede is kort daarna gesluit, want op 26 Julie 1460 het Vlad die burgers van Brașov toegespreek as sy "broers en vriende".{{sfn|Stoicescu|1991|pp=94–95}} Hy het die streek om Amlaș en Făgăraș op 24 Augustus aangeval om die plaaslike inwoners te straf wat Dan III gesteun het.{{sfn|Treptow|2000|p=95}}{{sfn|Rezachevici|1991|p=257}} ====Ottomaanse oorlog==== [[Beeld:Sarayi Album 10a.jpg|thumb|200px|Die Ottomaanse sultan Mehmet II, wat Walachye tydens Vlad se bewind binnegeval het.]] Volgens twee verslae het Vlad nie heffings aan die Ottomaanse sultan betaal nie, óf een spesifieke jaar of drie jaar agtereenvolgens.{{sfn|Treptow|2000|p=118}}{{sfn|Treptow|2000|p=118}} Dit lyk of Vlad die heerskappy van [[Mehmet II]] in 1459 reeds misken het. Volgens een weergawe van die gebeure het Vlad nuwe onderhandelings met Matthias Corvinus begin, en die sultan se spioene het hom daaroor ingelig.{{sfn|Rezachevici|1991|p=258}}{{sfn|Babinger|1978|pp=203–204}} Mehmet het twee afgevaardigdes na Walachye gestuur en Vlad gelas om na hom in [[Konstantinopel]] te kom.{{sfn|Rezachevici|1991|p=258}}{{sfn|Babinger|1978|pp=203–204}} Hy het ook opdrag gegee dat Vlad in hegtenis geneem word sodra hy die Donau oorsteek.{{sfn|Treptow|2000|p=123}}{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=133}} Vlad het daarvan uitgevind, die afgevaardigdes gevang en hulle laat teregstel.{{sfn|Treptow|2000|p=123}}{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=133}} [[Beeld:DB-II-a-A-17237 Curtea Domnească IMG 0374.jpg|thumb|220px|links|Die prinslike hof in [[Targoviste]].]] [[Beeld:AtaculdeNoapte.jpg|thumb|links|220px|''Die Slag met Fakkels'', 'n skildery deur Theodor Aman oor Vlad se nagtelike aanval op Targoviste.]] Vlad het die Ottomaanse Ryk binnegeval en die dorpe aan die Donau verwoes.{{sfn|Babinger|1978|p=204}} Hy het Matthias Corvinus op 11 Februarie 1462 in 'n brief oor die militêre aksie ingelig.{{sfn|Treptow|2000|p=124}} Volgens hom het hy meer as "23&nbsp;884 Turke en Bulgare" tydens die veldtog laat vermoor.{{sfn|Babinger|1978|p=204}}{{sfn|Treptow|2000|p=124}} Hy het Corvinus se hulp gevra en gesê hy het die vrede met die sultan verbreek "vir die eer" van die koning en die Heilige Kroon van Hongarye en "vir die bewaring van die Christendom en die versterking van die [[Katolieke Kerk|Katolieke]] geloof".{{sfn|Treptow|2000|p=124}} Nadat Mehmet II van Vlad se inval verneem het, het hy 'n leër van meer as 150&nbsp;000 soldate gestuur, moontlik om Walachye te beset{{sfn|Treptow|2000|p=126}}{{sfn|Babinger|1978|p=205}}{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=139}} of om 'n ander heerser aan te stel, want hy het vroeeër sy steun aan Vlad se jonger broer, Radu, toegesê.{{sfn|Treptow|2000|p=126}} Die Ottomaanse vloot het in Mei 1462 by Brăila geland (wat die enigste Walachyse hawe aan die Donau was).{{sfn|Babinger|1978|p=205}} Die hoofleër het die Donau in Junie oorgesteek.{{sfn|Rezachevici|1991|p=259}}{{sfn|Treptow|2000|pp=130–132}} Vlad, wat in getalle oortref is, het 'n beleid van [[Verskroeideaardebeleid|verskroeide aarde]] aangeneem en na [[Targoviste]] teruggeval.{{sfn|Treptow|2000|p=132}} In die nag van 16-17 Junie het hy by die Ottomaanse kamp ingebreek in 'n poging om die sultan te vang of dood te maak.{{sfn|Rezachevici|1991|p=259}} Die paniek wat dit sou veroorsaak, sou dit vir Vlad moontlik gemaak het om die Ottomane te verslaan.{{sfn|Rezachevici|1991|p=259}}{{sfn|Treptow|2000|p=132}} Die Walychyers het egter die verkeerde tent aangeval<ref>Laonikos Chalkokondyles: ''The Histories'' (Boek&nbsp;9, hoofstuk&nbsp;101), p.&nbsp;387.</ref> en Vlad en sy soldate is teen dagbreek uit die Ottomaanse kamp weg.{{sfn|Treptow|2000|p=134}} Mehmet het Targoviste aan die einde van Junie ingeneem.{{sfn|Rezachevici|1991|p=259}} Die dorp was leeg, maar die Ottomane was geskok toe hulle 'n "woud van deurboordes" (duisende pale met die lyke van sowat 20&nbsp;000 tereggestelde mans, vroue en kinders) daar aantref, volgens Chalkokondyles.<ref>Laonikos Chalkokondyles: ''The Histories'' (Boek&nbsp;9, hoofstuk&nbsp;104), p.&nbsp;393.</ref> Die hoofleër van die Ottomane het Walachye verlaat, maar Vlad se broer Radu en sy Ottomaanse soldate het op die Bărăganvlakte agtergebly.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=150}} Radu het boodskappers na Walachye gestuur om die bewoners ter herinner dat die sultan weer hulle land sou binneval.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=150}} Hoewel Vlad in die volgende twee maande oorwinnings oor Radu en sy Ottomaanse bondgenote behaal het, het al hoe meer Walachyers na Radu se kant oorgeloop.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=152}}{{sfn|Rezachevici|1991|p=260}} Vlad het teruggetrek na die [[Karpate]] in die hoop dat Matthias Corvinus hom sou help om sy troon terug te kry.{{sfn|Treptow|2000|p=151}} Die Saksers het egter intussen besluit om Radu te ondersteun. Radu het ook aangebied om die burgers van Brașov se kommersiële voorregte te bevestig en kompensasie aan hulle te betaal.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=152}} ===Gevangenskap in Hongarye=== [[Beeld:Visegrad 1480 korul.jpg|thumb|200px|Renaissance-paleise van Matthias Corvinus se somerwoning by Visegrád (gravure uit die 1480's).]] Matthias Corvinus het in November 1462 na Transsilvanië gekom.{{sfn|Rezachevici|1991|p=261}} Die samesprekings tussen hom en Vlad het weke geduur,{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=156}} maar Corvinus wou nie oorlog teen die Ottomaanse Ryk maak nie.{{sfn|Treptow|2000|p=153}}{{sfn|Florescu|McNally|1989|pp=157–158}} Eindelik is Vlad op bevel van die koning in hegtenis geneem.{{sfn|Rezachevici|1991|p=261}}{{sfn|Treptow|2000|p=153}} Om Vlad se gevangeneming te verduidelik het Corvinus drie briewe as bewys gelewer wat glo deur Vlad geskryf is waarin hy aanbied om die Ottomane teen Hongarye te help as die sultan hom sou help om sy troon terug te kry.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=160}} Die meeste historici stem saam dat die dokumente vervals is.{{sfn|Treptow|2000|p=153}}{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=160}} Corvinus se hofhistorikus het self erken die rede vir Vlad se inhegtenisneming is nooit verduidelik nie.{{sfn|Treptow|2000|p=153}} Vlad is na [[Visegrád]] geneem waar hy 14 jaar lank aangehou is.{{sfn|Treptow|2000|p=156}} Geen dokumente wat tussen 1462 en 1475 na Vlad verwys, het bewaar gebly nie.{{sfn|Treptow|2000|p=158}} In die somer van 1475 het Stefanus III van Moldawië afgevaardigdes na Matthias Corvinus gestuur en hom gevra om Vlad na Walachye te stuur teen Basarab Laiotă, wat hom aan die Ottomane onderwerp het.{{sfn|Rezachevici|1991|p=261}} Stefanus wou 'n heerser in Walachye hê wat 'n vyand van die Ottomaanse Ryk was.{{sfn|Hasan|2013|p=154}} Volgens die Slawiese stories oor Vlad is hy vrygelaat nadat hy hom tot die Katolisisme bekeer het.{{sfn|Treptow|2000|p=161}} ===Derde bewind en dood=== Matthias Corvinus het Vlad erken as die regmatige heerser van Walachye, maar het hom nie militêr gehelp om sy prinsdom terug te kry nie.{{sfn|Rezachevici|1991|p=261}} Vlad het in 'n huis in [[Pest, Hongarye|Pest]] gaan woon.{{sfn|Andreescu|1991|p=141}} Toe 'n groep soldate by die huis inbreek om 'n dief te vang wat daar gaan wegkruip het, het Vlad hulle bevelvoerder laat teregstel omdat hy nie toestemmming gevra het om sy huis binne te gaan nie, volgens Slawiese stories oor sy lewe.{{sfn|Hasan|2013|p=154}} Vlad het in Junie 1475 na Transsilvanië verhuis.{{sfn|Hasan|2013|p=155}} Hy wou in Sibiu gaan woon, maar is eindelik na [[Boeda]]{{sfn|Hasan|2013|pp=155–156}} en toe na [[Pécs]], waar hy 'n huis gekoop het wat bekend geword het as ''Drakula háza'' ("Dracula se huis" in [[Hongaars]]).{{sfn|Hasan|2013|p=156}} [[Beeld:Laiota.jpg|thumb|200px|Basarab Laiotă, wat sy troon met Ottomaanse hulp teen Vlad verdedig het.]] In Januarie 1476 het die ''woiwode'' van Transsilvanië die mense van Brașov gevra om al Vlad se ondersteuners in die dorp na hom te stuur, want Corvinus en Basarab Laiotă het 'n verdrag gesluit.{{sfn|Hasan|2013|p=156}} Die verhouding tussen die Transsilvaniese Saksers en Basarab was gespanne en die Saksers het oor die volgende paar maande skuiling aan Basarab se teenstanders gebied.{{sfn|Hasan|2013|p=156}} Corvinus het Vlad en die Serwiër Vuk Grgurević gestuur om vroeg in 1476 teen die Ottomane in [[Bosnië]] te gaan veg.{{sfn|Treptow|2000|p=161}} Vlad het hom weer tot sy ou gruweldade gewend: Hy het Turkse soldate wat gevange geneem is, in massas laat deurboor en mense in dorpe wat oorgeneem is, uitgemoor. Sy soldate het [[Srebrenica]], Kuslat en Zvornik grootliks verwoes.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=169}} Mehmet II het Moldawië binnegeval en Stefanus III op 26 Julie 1476 verslaan.{{sfn|Treptow|2000|p=162}} Corvinus het die Transsilvaniese Saksers opdrag gegee om Stefanus Báthory se beplande inval van Walachye op 6 September 1476 te steun. Hy het hulle verder ingelig dat ook Stefanus van Moldawië Walachye sou binneval.{{sfn|Andreescu|1991|p=146}} Báthory se magte het Targoviste op 8 November verower.{{sfn|Andreescu|1991|p=146}} Stefanus van Moldawië en Vlad het hulle bondgenootskap hernu en [[Boekarest]] beset. Basarab Laiotă moes op 16 November in die Ottomaanse Ryk gaan skuil.{{sfn|Andreescu|1991|p=146}} Vlad is voor 26 November weer gekroon.{{sfn|Hasan|2013|p=156}} Basarab Laiotă het met Ottomaanse hulp na Walachye teruggekeer en Vlad is in laat Desember 1476 of vroeg Januarie 1477 dood tydens 'n geveg met hom.{{sfn|Andreescu|1991|p=147}}{{sfn|Hasan|2013|p=156}} Volgens bronne is Vlad se leër van sowat 2&nbsp;000 naby Snagov (40&nbsp;km van Boekarest) in 'n hoek gedryf en vermoor deur 'n Turkse mag van 4&nbsp;000 soldate.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=174}} Die presiese omstandighede van sy dood is onseker. Een teorie is dat hy deur sy eie manne vir 'n Turk aangesien en deur hulle vermoor is. Hy het homself blykbaar dikwels as 'n Turkse soldaat vermom as deel van militêre oëverblindery.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=174}} Bonfini het geskryf Vlad se kop is aan Mehmet&nbsp;II gestuur;{{sfn|Andreescu|1991|pp=147, 151}} dit is eindelik aan 'n hoë paal in Konstantinopel uitgestal.{{sfn|Andreescu|1991|p=147}} Dit is onbekend waar Vlad begrawe is.{{sfn|Rezachevici|1991|p=263}} ==Familie== {{ahnentafel |collapsed=no |align=center |title=Voorouers van Vlad Dracula{{sfn|Hasan|2013|pp=135–149}}{{sfn|Florescu|1991|p=250}} |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Vlad III Dracula van Walachye''' |2= 2. [[Vlad II Dracul|Vlad II van Walachye]] |3= 3. Eupraxia van Moldawië (?) |4= 4. Mircea I van Walachye |5= |6= 6. Aleksander I van Moldawië (?) |7= |8= 8. Radu I van Walachye |9= 9. Kalinikia |10= |11= |12= |13= |14= |15= |16= 16. Nikolaas Aleksander van Walachye |17= 17. Clara Dobokai |18= |19= |20= |21= |22= |23= |24= |25= |26= |27= |28= |29= |30= |31= }} Vlad het twee vroue gehad, volgens moderne kenners.{{sfn|Hasan|2013|p=151}}{{sfn|Florescu|1991|p=251}} Sy eerste vrou was volgens die historikus Alexandru Simon dalk 'n buite-egtelike dogter van Johannes Hunyadi.{{sfn|Hasan|2013|p=151}} Sy tweede vrou was Jusztina Szilágyi, 'n niggie van Matthias Corvinus.{{sfn|Hasan|2013|p=151}}{{sfn|Kubinyi|2008|p=204}} Sy het Vlad oorleef.{{sfn|Kubinyi|2008|p=204}} Vlad se oudste seun,{{sfn|Hasan|2013|p=159}} Mihnea, is in 1462 gebore.{{sfn|Florescu|1991|p=252}} Sy tweede seun, wie se naam onbekend is, is voor 1486 dood.{{sfn|Hasan|2013|p=159}} Sy derde seun, Vlad ''Drakwlya'', het omstreeks 1495 onsuksesvol probeer om beheer oor Walachye oor te neem.{{sfn|Hasan|2013|p=159}}{{sfn|Florescu|1991|p=192}} Hy was die voorvader van die adellike Drakwla-familie van Hongarye.{{sfn|Hasan|2013|p=159}} ==Nalatenskap== ===Reputasie as wreedaard=== ====Eerste rekords==== Stories oor Vlad se wrede dade het gedurende sy leeftyd al begin.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=195}} Nadat hy gevange geneem is, het howelinge van Matthias Corvinus hulle help versprei.{{sfn|Treptow|2000|p=157}} [[Pous Pius II]] is in 1462 al daaroor ingelig.{{sfn|Balotă|1991|p=156}} ''Meistersinger'' Michael Beheim het 'n lang gedig oor Vlad se dade geskryf wat na bewering geskoei is op sy gesprek met 'n Katolieke monnik wat uit Vlad se tronk ontsnap het.{{sfn|McNally|1991|p=200}} Die gedig, met die naam ''Von ainem wutrich der heis Trakle waida von der Walachei'' ("Storie van 'n despoot met die naam Dracula, woiwode van Walachye"), is in die winter van 1463 aan die hof van keiser Frederik III van die Heilige Romeinse Ryk opgevoer.{{sfn|McNally|1991|p=200}}<ref>{{cite book |last1=Dickens |first1=David B. |last2=Miller |first2=Elizabeth |title=Michel Beheim, German Meistergesang, and Dracula |year=2003 |publisher=Journal of Dracula Studies, Number 5}}</ref> Volgens een van Beheim se stories het Vlad twee monnike laat deurboor om hom te help hemel toe gaan. Ook hulle donkie is laat deurboor omdat hy begin balk het ná hulle dood.{{sfn|McNally|1991|p=200}} Beheim het Vlad ook van valsheid beskuldig omdat hy steun aan beide Matthias Corvinus en Mehmet II belowe het, maar nie sy beloftes nagekom het nie.{{sfn|McNally|1991|p=200}} [[Beeld:Impaled.gif|200px|duimnael|Vlad geniet ’n maaltyd tussen lyke wat hy laat deurboor het.]] ====Duitse stories==== Werke met stories oor Vlad se wreedheid is voor 1480 in [[Nederduits]] in die Heilige Romeinse Ryk gepubliseer.{{sfn|Balotă|1991|p=154}}{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=196}} Die stories is na bewering in die vroeë 1460's geskryf, want hulle beskryf Vlad se veldtog oor die Donau vroeg in 1462, maar verwys nie na Mehmet II se inval in Walachye in Junie dieselfde jaar nie.{{sfn|Panaitescu|1991|p=186}} Hulle verskaf verder detail van die konflikte tussen Vlad en die Transsilvaniese Saksers, wat wys hulle het 'n Saksiese oorsprong.{{sfn|Balotă|1991|p=154}} Die stories oor Vlad se plundelary in Transsilvanië is duidelik gebaseer op 'n ooggetuieverslag, want dit bevat akkurate detail (insluitende lyste van die kerke wat Vlad verwoes het en die datums van die veldtogte).{{sfn|Panaitescu|1991|p=186}} Hulle beskryf Vlad as 'n "versteurde psigopaat, 'n sadis, 'n grusame moordenaar, 'n masochis", erger as [[Caligula]] en [[Nero]].{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=196}} Die storie lê egter klem daarop dat Vlad se wreedheid met versigtigheid beoordeel moet word,<ref>David "Race" Bannon, “Dracula’s Art of War: A Martial Portrait of Vlad III Tepes,” Kungfu, Nov 2000: 18–19, 58–59.</ref> omdat sy wrede dade waarskynlik deur die Saksers aangedik (of selfs uitgedink) is.{{sfn|Panaitescu|1991|p=187}} Die ontdekking van drukwerk met los letters het bygedra tot die gewildheid van die stories oor Vlad, en hulle was van die eerste "topverkopers" in Europa.{{sfn|Treptow|2000|p=158}} Om verkope aan te help is hulle gepubliseer in boeke met houtsneewerk op hulle titelblad wat weersinwekkende dade uitbeeld.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=203}} Die uitgawes wat in 1499 [[Neurenberg]] en in 1500 in [[Straatsburg]] gepubliseer is, beeld Vlad uit waar hy 'n eetmaal geniet omring deur deurboorde lyke aan pale.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=203}} ====Slawiese stories==== Meer as 20 manuskripte (wat tussen die 15de en 18de eeu geskryf is){{sfn|McNally|1991|p=203}} bevat die ''Skazanije o Drakoele woiewode'' ("Die verhaal van woiwode Dracula").{{sfn|Balotă|1991|p=153}} Dit is in [[Russies]] geskryf, maar is 'n vertaling uit 'n [[Suid-Slawiese tale|Suid-Slawiese taal]], want dit bevat uitdrukkings wat nie in Russies voorkom nie, maar wel in die Suid-Slawiese idioom (soos ''diawol'' vir "boos").{{sfn|Balotă|1991|pp=153, 160–161}} Die oorspronklike teks is tussen 1482 en 1486 in Boeda geskryf.{{sfn|Balotă|1991|p=160}} Die 19 anekdotes in die ''Skazanije'' is langer as die Duitse stories oor Vlad.{{sfn|McNally|1991|p=203}} Hulle is 'n mengsel van feite en fiksie, volgens die historikus Raymond T. McNally.{{sfn|McNally|1991|p=203}} In omtrent die helfte van die anekdotes word klem gelê op Vlad se wreedheid, maar hulle onderstreep ook die feit dat sy wreedheid hom gehelp het om die sentrale regering in Walachye te versterk.{{sfn|McNally|1991|p=209}}{{sfn|Balotă|1991|p=167}} Daar word byvoorbeeld vertel van 'n goue beker by 'n fontein wat niemand durf steel het nie,{{sfn|McNally|1991|p=204}} omdat Vlad "'n stelery so gehaat het ... dat enigiemand wat hom aan boosheid of 'n stelery skuldig gemaak het ... nie lank gelewe het nie". Dit het gelei tot openbare orde. Terwyl die Duitse stories oor Vlad se veldtogte teen die Ottomane klem op sy wreedheid gelê het, het die Slawiese verhaal sy suksesvolle diplomasie{{sfn|Balotă|1991|pp=155, 167}} geprys en word hy daarin "zlomoedri", of "boos-slim", genoem. Die ''Skazanije'' kritiseer egter Vlad se aanvaarding van die Katolieke geloof en skryf sy dood aan dié geloofsversaking toe.{{sfn|Balotă|1991|p=207}} Sommige elemente van die anekdotes is later gevoeg by stories oor [[Iwan die Verskriklike]] van Rusland.<ref>{{cite book|last = Perrie|first = Maureen|title = The image of Ivan the Terrible in Russian folklore|url = https://archive.org/details/imageofivanterri0000perr|year = 1987|publisher = Cambridge University Press|isbn = 978-0-521-33075-6}}</ref> ====Gemeet aan moderne standaarde==== Die massamoorde wat Vlad so willekeurig en wreedaardig gepleeg het, sou waarskynlik vandag as [[volksmoord]] en [[oorlog]]smisdade beskou word.<ref>Michael Arntfield, Springer, 2016, ''Gothic Forensics: Criminal Investigative Procedure in Victorian Horror & Mystery'', p. 109</ref> Die Roemeense minister van verdediging, Ioan Mircea Pașcu, meen Vlad sou aan misdade teen die mensdom skuldig bevind gewees as hy by Neurenberg verhoor sou word.<ref>Henry F. Carey, Lexington Books, 2004, ''Romania Since 1989: Politics, Economics, and Society'', p. 87</ref> ===Nasionale held=== [[Beeld:Poenari 01.jpg|thumb|220px|Die ruïnes van die Poenari-kasteel, die toneel van 'n gewilde verhaal oor Vlad.]] [[Beeld:Theodor Aman - Vlad the Impaler and the Turkish Envoys.jpg|thumb|220px|''Vlad die Deurboorder en die Turkse gesante'', deur Theodor Aman.]] Die ''Cantacuzino-kroniek'' was die eerste Roemeense geskiedeniswerk wat 'n verhaal oor Vlad die Deurboorder bevat. Dit vertel van die deurboring van die ou bojare van Targoviste vir die moord van sy broer Dan.{{sfn|Balotă|1991|p=158}} Volgens die kroniek het Vlad die jong bojare, hulle vroue en hulle kinders gedwing om die Poenari-kasteel te bou.{{sfn|Balotă|1991|p=158}} Constantin Rădulescu-Codin, 'n onderwyser van die streek waarin die kasteel geleë was, het verskeie legendes oor Vlad gepubliseer.{{sfn|McNally|1991|p=217}} Sommige is bekend uit die Duitse en Slawiese stories oor Vlad, wat daarop dui dat laasgenoemde verhale die mondelinge tradisie oorleef het.{{sfn|McNally|1991|pp=217–218}} Van sy stories, soos die verbranding van die luies, armes en verlamdes op bevel van Vlad en die teregstelling van die vrou wat vir haar man 'n hemp gemaak wat te kort was, kom ook voor onder die Duitse en Slawiese anekdotes.{{sfn|McNally|1991|pp=219–220}} Die kleinboere wat die verhale vertel het, het geweet Vlad se bynaam het te doen met sy deurboring van talle burgers tydens sy bewind, maar hulle het gesê net sulke wrede dade kon die openbare orde in Walachye handhaaf.{{sfn|McNally|1991|p=219}} Die meeste Roemeense kunstenaars het Vlad beskou as 'n regverdige heerser en 'n realistiese tiran wat misdadigers gestraf en onpatriotiese bojare laat teregstel het om die sentrale regering te versterk.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=216}} Ion Budai-Deleanu het die eerste Roemeense [[epos]] oor hom geskryf.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=216}} ''Țiganiada'', of "Sigeuner-epos" (wat in 1875 gepubliseer is, byna 'n eeu nadat dit geskryf is), stel Vlad voor as 'n held wat teen die bojare, Ottomane, [[vampier]]e en ander bose geeste veg met 'n leër van [[sigeuner]]s en [[engel]]e.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=217}} Die digter Dimitrie Bolintineanu lê klem op Vlad se oorwinnings in Roemeense gevegte in die middel van die 19de eeu.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=218}} Hy beskou Vlad as 'n hervormer wie se wreedaardige dade nodig was om die despotisme van die bojare te voorkom.{{sfn|Boia|1997|p=200}} Een van die grootste Roemeense digters, Mihai Eminescu, het 'n historiese balade, ''Die Derde Brief'', opgedra aan die dapper prinse van Walachye, insluitende Vlad.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=219}} Hy doen 'n beroep op Vlad om uit die graf terug te keer en die vyande van die Roemeense volk uit te wis.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=219}} Vroeg in die 1860's het die skilder Theodor Aman die vergadering tussen Vlad en Ottomaanse gesante uitgebeeld, met die gesante se vrees vir die Walachyse heerser duidelik sigbaar.{{sfn|Boia|1997|p=195}} Sedert die middel van die 19de eeu behandel Roemeense historici Vlad as een van die grootste Roemeense heersers en lê klem op sy stryd om die onafhanklikheid van die Roemeense grondgebied.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=218}}{{sfn|Boia|1997|p=192}} Selfs sy wreedaardige dade word dikwels voorgestel as rasionele dade in nasionale belang.{{sfn|Boia|1997|p=196}} Alexandru Dimitrie Xenopol was een van die eerste historici wat gesê het Vlad kon net die interne gevegte van die bojare met terreur beveg.{{sfn|Boia|1997|p=200}} Constantin C. Giurescu het gereken die martelings en teregstellings was nie nukke nie, maar het altyd 'n rede gehad.{{sfn|Boia|1997|p=196}} Ioan Bogdan was een van die min Roemeense historici wat nie dié beeld van 'n held aanvaar het nie.{{sfn|Boia|1997|p=199}} In sy werk van 1896, ''Vlad Țepeș en die Duitse en Slawiese vertellings'', sê hy die Roemene behoort hulle te skaam vir Vlad in plaas daarvan om hom voor te stel as "'n model van moed en patriotisme".{{sfn|Boia|1997|p=200}} Volgens 'n meningsopname in 1999 het 4,1% van die deelnemers Vlad die Deurboorder gekies as een van die "belangrikste geskiedkundige persoonlikhede wat die Roemene se lot verbeter het".{{sfn|Boia|1997|p=17}} ===Mitologie oor vampiere=== Die stories oor Vlad maak hom die bekendste Middeleeuse heerser van Roemenië.{{sfn|Treptow|2000|p=176}} [[Bram Stoker]] se boek ''Dracula'', wat in 1897 gepubliseer is, was egter die eerste boek wat 'n verband noem tussen Dracula en [[Vampier|vampirisme]].{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=221}} Stoker het van die bloedsuiende vampiere van die Roemeense [[folklore]] gehoor deur Emily Gerard se artikel oor Transsilvaniese [[Bygeloof|bygelowe]] wat in 1885 gepubliseer is.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=225}} Sy beperkte kennis van die Middeleeuse geskiedenis van Walachye het hy gekry uit William Wilkinson se boek ''Verslag oor die prinsdomme Walachye en Moldawië met politieke waarnemings'', wat in 1820 gepubliseer is.{{sfn|Florescu|McNally|1989|pp=229–230}}{{sfn|Cain|2006|p=182}} Stoker "het oënskynlik nie veel geweet" van Vlad die Deurboorder nie; vir seker nie genoeg dat ons kan sê Vlad was die inspirasie vir [[graaf Dracula]] nie, sê Elizabeth Miller.{{sfn|Miller|2005|p=112}} Stoker skryf byvoorbeeld Vlad was van [[Szeklers|Szekler]]-oorsprong bloot omdat hy geweet het van beide [[Attila die Hun]] se verwoestende veldtogte en die beweerde Hunne-oorsprong van die Szeklers.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=231}} Stoker se hoofbron, Wilkinson, wat geglo het die Duitse stories is betroubaar, het Vlad as 'n bose man beskryf.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=230}} Eintlik maak Stoker se aantekeninge vir sy boek geen melding van die historiese figuur nie;{{sfn|Cain|2006|p=182}} in al sy weergawes van die verhaal, behalwe die laastes, is sy hoofkarakter se naam "graaf Wampyr". Stoker het dus die naam en "stukkies inligting" geleen toe hy die boek oor graaf Dracula geskryf het.{{sfn|Cain|2006|p=182}} ==Voorkoms== Pous Pius II se gesant Niccolò Modrussa het die enigste bestaande beskrywing van Vlad Dracula gegee. Hy het hom in Boeda ontmoet.{{sfn|Florescu|McNally|1989|pp=85, 161}} 'n Kopie van Vlad se portret hang in die "galery van monsterportrette" in die Ambraskasteel in [[Innsbruck]].{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=84}} Die portret is van 'n "sterk, wrede en effens gemartelde man" met "groot, gesonke, deurdringende donkergroen oë", volgens Florescu.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=84}} Die kleur van Vlad se hare is onseker, want volgens Modrussa was dit swart, maar op die portret is sy hare bruin.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=84}} Op die portret het Vlad 'n groot onderlip.{{sfn|Florescu|McNally|1989|p=84}} Modrussa het Vlad soos volg beskryf: {{Quote|[Vlad] was nie baie lank nie, maar baie bonkig en sterk, met 'n koue en verskriklike voorkoms, 'n sterk en krom neus, geswelde neusvleuels, 'n dun en rooierige gesig waarin die baie lang oogwimpers groot, wye groen oë omraam; die digte swart wenkbroue het hom dreigend laat lyk. Sy gesig en ken was skoon geskeer, maar hy het 'n snor gehad. Die verhewe slape het sy kop groter laat lyk. Op sy bulnek was 'n kop waarvandaan swart, krullerige lokke tot op sy breë skouers gehang het.}} ==Sien ook== * [[Graaf Dracula]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} ==Bronne== ===Primêre bronne=== {{Refbegin}} * Thomas M. Bohn, Adrian Gheorghe, Albert Weber (Hrsg.): ''Corpus Draculianum. Dokumente und Chroniken zum walachischen Fürsten Vlad dem Pfähler 1448–1650. Band 3: Die Überlieferung aus dem Osmanischen Reich. Postbyzantinische und osmanische Autoren. Harrassowitz, Wiesbaden 2013, {{ISBN| 978-3-447-06989-2}}. * Laonikos Chalkokondyles: ''The Histories, Volume II, Books 6–10'' (Vertaal deur Anthony Kaldellis) (2014). Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-59919-2}}. * {{cite book |last=Cazacu |first=Matei |editor-last=Reinert |editor-first=Stephen W. |translator-last1=Brinton |translator-first1=Alice |translator-last2=Healey |translator-first2=Catherine |translator-last3=Mordarski |translator-first3=Nicole |translator-last4=Reinert |translator-first4=Stephen W. |title=Dracula |publisher=Brill Publishersseries=East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450–1450 |volume=46 |location=Leiden |year=2017 |isbn=978-90-04-34921-6 |doi=10.1163/9789004349216 |url=https://books.google.com/books?id=cQEtDwAAQBAJ}} {{Refend}} ===Sekondêre bronne=== {{Refbegin|3}} * {{cite book |last=Andreescu |first=Ștefan |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/135 135]–151 |chapter=Military actions of Vlad Țepeș in South-Eastern Europe in 1476 |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite book |last=Babinger |first=Franz |year=1978 |title=Mehmed the Conqueror and His Time |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-09900-2|url-access=registration |url=https://archive.org/details/mehmedconqueror00fran }} * {{cite book |last=Boia |first=Lucian |year=1997 |title=History and Myth in Romanian Consciousness |publisher=Central European University Press |isbn=978-963-9116-97-9}} * {{cite book |last=Balotă |first=Anton |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/153 153]–184 |chapter=An analysis of the Dracula tales |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite book |last=Browning |first=John Edgar |last2=Picart |first2=Caroline Joan (Kay) |title=Dracula in Visual Media: Film, Television, Comic Book and Electronic Game Appearances, 1921–2010 |publisher=McFarland |year=2014 |isbn=9780786462018 |language=en }} * {{cite book |last=Cain |first=Jimmie E. |year=2006 |title=Bram Stoker and Russophobia: Evidence of the British Fear of Russia in ''Dracula'' and ''The Lady of the Shroud'' |url=https://archive.org/details/bramstokerrussop0000cain |publisher=McFarland & Company, Inc., Publishers |isbn=978-0-7864-2407-8}} * {{cite book |last=Cazacu |first=Matei |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/53 53]–61 |chapter=The reign of Dracula in 1448 |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite book |last=Engel |first=Pál |title=The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526 |year=2001 |url=https://archive.org/details/realmofststevenh0019enge |publisher=I.B. Tauris Publishers |isbn=978-1-86064-061-2}} * {{cite book |last1=Florescu |first1=Radu R. |last2=McNally |first2=Raymond T. |year=1989 |title=Dracula, Prince of Many Faces: His Life and his Times |url=https://archive.org/details/draculaprinceofm0000flor |publisher=Back Bay Books |isbn=978-0-316-28656-5}} * {{cite book |last=Florescu |first=Radu R. |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/249 249]–252 |chapter=A genealogy of the family of Vlad Țepeș |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite journal |last=Hasan |first=Mihai Florin |title=Aspecte ale relaţiilor matrimoniale munteano-maghiare din secolele XIV–XV [Aspects of the Hungarian-Wallachian matrimonial relations of the fourteenth and fifteenth centuries] |journal=Revista Bistriţei |volume=XXVII |pages=128–159 |year=2013 |language=ro |url=https://www.academia.edu/6733752 |issn=1222-5096 |access-date=13 September 2016}} * {{cite book |last=Kubinyi |first=András |year=2008 |title=Matthias Rex |publisher= Balassi Kiadó |isbn=978-963-506-767-1}} * {{cite book |last=McNally |first=Raymond T. |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/197 197]–228 |chapter=Vlad Țepeș in Romanian folklore |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite book |last=Miller |first=Elizabeth |year=2005 |title=A Dracula Handbook |publisher=Education |isbn=978-1-4134-8095-5}} * {{cite book |last=Mureșanu |first=Camil |year=2001 |title=John Hunyadi: Defender of Christendom |url=https://archive.org/details/johnhunyadidefen0000mure |publisher=The Center for Romanian Studies |isbn=978-973-9432-18-4}} * {{cite book |last=Nandriș |first=Grigore |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/229 229]–237 |chapter=A philological analysis of Dracula and Romanian place-names and masculine personal names in.a/ea |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite book |last=Panaitescu |first=P. P. |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/185 185]–196 |chapter=The German stories about Vlad Țepeș |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite book |last=Rezachevici |first=Constantin |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/253 253]–294 |chapter=Vlad Țepeș – Chronology and historical bibliography |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite journal |last=Rezachevici |first=Constantin |title=The tomb of Vlad Tepes: The most probable hypothesis |journal=Journal of Dracula Studies |volume=4 |year=2001 |url=https://kutztownenglish.files.wordpress.com/2015/09/jds_v4_2002_rezachevici.pdf }} * {{cite book |last=Stoicescu |first=Nicolae |editor-last=Treptow |editor-first=Kurt W. |title=Dracula: Essays on the Life and Times of Vlad Țepeș |url=https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse |publisher=East European Monographs, Distributed by Columbia University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/draculaessaysonl0000unse/page/81 81]–101 |chapter=Vlad Țepeș' relations with Transylvania and Hungary |isbn=978-0-88033-220-0}} * {{cite book |last=Treptow |first=Kurt W. |year=2000 |title=Vlad III Dracula: The Life and Times of the Historical Dracula |publisher=The Center of Romanian Studies |isbn=978-973-98392-2-8}} {{Refend}} == Eksterne skakels == * {{cite web |last=Marek |first=Miroslav |url=http://genealogy.euweb.cz/balkan/basarab.html#V2 |title= Die stamboom van die Drăculești-familie |publisher=genealogy.euweb.cz}} * {{Cite web|url = http://www.ucs.mun.ca/~emiller/vlad.html|title = Vlad The Impaler|date = 2005|accessdate = 16 Feb 2015|website = Vlad the Impaler|publisher = n.p.|last = Miller|first = Elizabeth}} * {{Cite web |url=https://powerstudy.wordpress.com/2011/11/24/vlad-the-impaler/ |title=Vlad the Impaler |date=23 Nov 2011|accessdate = 16 Feb 2015 |website=The Good, the Bad, and the Monstrous |publisher= n.p. |last=Anset |first=Kat}} *{{Commons-kategorie inlyn|Vlad III the Impaler}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Vlad the Impaler|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geboortes in die 1420's]] [[Kategorie:Geskiedenis van Roemenië]] [[Kategorie:Roemene]] [[Kategorie:Sterftes in die 1470's]] pxva425s4s1aka2uldndspn97y8iqyx 0 116710 2966154 2913445 2026-09-10T11:24:27Z Oesjaar 7467 /* Flora */ Skakel 2966154 wikitext text/x-wiki {{Koördinate|27|36|20.46|S|25|27|52.49|E|scale:200000_region:ZA|aansig=titel}} Die '''S.A. Lombard-wildreservaat''' is ongeveer 20 km wes van [[Bloemhof]] in die [[Noordwes]]provisie op 1200&nbsp;m hoogte geleë. Die streek ontvang ongeveer 380-500 mm [[reën]] per jaar, veral tussen November en April. In die somer kan die [[temperatuur]] hoër as 27&nbsp;°C en in die winter laer as 10&nbsp;°C daal. In Junie en Julie val die temperatuur soms tot benede [[vriespunt]]. Die reservaat is ongeveer 46&nbsp;km² groot en is taamlik plat en amper boomloos. Die gebied bestaan uit 'n westelike en 'n oostelike helfte. Op die grens is 'n deel waar daar tot ongeveer 1920 vir [[diamant]]e gemyn is. In die [[Tweede Wêreldoorlog]] is hier met [[donkie|muile]] geboer en 1950 is dit deur die Natuurbewaringstak oorgeneem. In 1954 het dit 'n [[natuurreservaat]] geword.<ref name="Zyl">{{webaanhaling|url=http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00445096.1965.11447299|titel= {{Outeur|J. H. M. Van Zyl}} (1965) ''The Vegetation of the S. A. Lombard Nature Reserve and its Utilisation by Certain Antelope'', Zoologica Africana, 1:1, 55-71, DOI: 10.1080/00445096.1965.11447299}}</ref> Die reservaat het 'n groot rol in die behoud van die [[swartwildebees]] gespeel en is nie oop vir besoekers nie.<ref>{{cite web |url=http://www.sa-venues.com/game-reserves/nwp_salombard.htm |title=sa-venues |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801183552/https://www.sa-venues.com/game-reserves/nwp_salombard.htm |archive-date=1 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Flora == Die gebied bestaan uit grasveld met plek-plek struike. Dit word ''Cymbopogon-Themeda''-veld genoem. Die oostelike helfte bestaan veral uit ''brakturf'', die westelike deel uit sanderige leem. Die brakturf oorstroom gereëld en die lae dele daarvan is veral met die grasspesies ''[[Brakvleigras|Sporobolus ludwigii]]'' en ''S. ioclados usitatus'' bedek. ''[[Lycium hirsutum]]'' kom hier ook voor. Die hoër dele het ''Cymbopogon'' en ''Themeda''-grasse en 'ganna', wat klein struikies bevat soos in die Karoo. Die westelike ''Cymbopogon-Themeda''-veld bevat spesies soos ''[[Themeda triandra]]'', (rooigras) ''Cymbopogon plurinodis'', ''[[Eragrostis lehmanniana]] (''knietjiesgras), ''Eragrostis atherstonii'', ''Enneapogon scoparius'', ''[[Searsia lancea]]'', ''[[Ziziphus mucronata]] (''blinkblaar-wag-’n-bietjie), ''Diospyros licioides'' en ''[[Grewia flava]] (''rosyntjiebos). In die noorde word panne aangetref met die [[waterplant]] ''Marsilea macrocarpa'' en die grasspesie ''Diplachne fusca''.<ref name="Zyl"/> == Fauna == Daar word talle bokspesies in die reservaat aangetref, veral die [[swartwildebees]], [[blesbok]], [[eland]], [[rooibok]], [[mofhartbees]] en [[springbok]]. <ref name="Zyl"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Bewaringsgebiede in Suid-Afrika]] 1ap5tybtllzutroyiq1dceku7of05io 2966155 2966154 2026-09-10T11:24:47Z Oesjaar 7467 /* Flora */ Verbeter 2966155 wikitext text/x-wiki {{Koördinate|27|36|20.46|S|25|27|52.49|E|scale:200000_region:ZA|aansig=titel}} Die '''S.A. Lombard-wildreservaat''' is ongeveer 20 km wes van [[Bloemhof]] in die [[Noordwes]]provisie op 1200&nbsp;m hoogte geleë. Die streek ontvang ongeveer 380-500 mm [[reën]] per jaar, veral tussen November en April. In die somer kan die [[temperatuur]] hoër as 27&nbsp;°C en in die winter laer as 10&nbsp;°C daal. In Junie en Julie val die temperatuur soms tot benede [[vriespunt]]. Die reservaat is ongeveer 46&nbsp;km² groot en is taamlik plat en amper boomloos. Die gebied bestaan uit 'n westelike en 'n oostelike helfte. Op die grens is 'n deel waar daar tot ongeveer 1920 vir [[diamant]]e gemyn is. In die [[Tweede Wêreldoorlog]] is hier met [[donkie|muile]] geboer en 1950 is dit deur die Natuurbewaringstak oorgeneem. In 1954 het dit 'n [[natuurreservaat]] geword.<ref name="Zyl">{{webaanhaling|url=http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00445096.1965.11447299|titel= {{Outeur|J. H. M. Van Zyl}} (1965) ''The Vegetation of the S. A. Lombard Nature Reserve and its Utilisation by Certain Antelope'', Zoologica Africana, 1:1, 55-71, DOI: 10.1080/00445096.1965.11447299}}</ref> Die reservaat het 'n groot rol in die behoud van die [[swartwildebees]] gespeel en is nie oop vir besoekers nie.<ref>{{cite web |url=http://www.sa-venues.com/game-reserves/nwp_salombard.htm |title=sa-venues |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801183552/https://www.sa-venues.com/game-reserves/nwp_salombard.htm |archive-date=1 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Flora == Die gebied bestaan uit grasveld met plek-plek struike. Dit word ''Cymbopogon-Themeda''-veld genoem. Die oostelike helfte bestaan veral uit ''brakturf'', die westelike deel uit sanderige leem. Die brakturf oorstroom gereëld en die lae dele daarvan is veral met die grasspesies ''[[Brakvleigras|Sporobolus ludwigii]]'' en ''S. ioclados usitatus'' bedek. ''[[Lycium hirsutum]]'' kom hier ook voor. Die hoër dele het ''Cymbopogon'' en ''Themeda''-grasse en 'ganna', wat klein struikies bevat soos in die Karoo. Die westelike ''Cymbopogon-Themeda''-veld bevat spesies soos ''[[Themeda triandra]]'', (rooigras) ''Cymbopogon plurinodis'', ''[[Eragrostis lehmanniana]] (''knietjiesgras), ''Eragrostis atherstonii'', ''Enneapogon scoparius'', ''[[Searsia lancea]]'' (karee), ''[[Ziziphus mucronata]] (''blinkblaar-wag-’n-bietjie), ''Diospyros licioides'' en ''[[Grewia flava]] (''rosyntjiebos). In die noorde word panne aangetref met die [[waterplant]] ''Marsilea macrocarpa'' en die grasspesie ''Diplachne fusca''.<ref name="Zyl"/> == Fauna == Daar word talle bokspesies in die reservaat aangetref, veral die [[swartwildebees]], [[blesbok]], [[eland]], [[rooibok]], [[mofhartbees]] en [[springbok]]. <ref name="Zyl"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Bewaringsgebiede in Suid-Afrika]] lsjln3llo82wraqp00kfxq9rdyjhzkw 2966157 2966155 2026-09-10T11:25:50Z Oesjaar 7467 /* Flora */ Leesteken 2966157 wikitext text/x-wiki {{Koördinate|27|36|20.46|S|25|27|52.49|E|scale:200000_region:ZA|aansig=titel}} Die '''S.A. Lombard-wildreservaat''' is ongeveer 20 km wes van [[Bloemhof]] in die [[Noordwes]]provisie op 1200&nbsp;m hoogte geleë. Die streek ontvang ongeveer 380-500 mm [[reën]] per jaar, veral tussen November en April. In die somer kan die [[temperatuur]] hoër as 27&nbsp;°C en in die winter laer as 10&nbsp;°C daal. In Junie en Julie val die temperatuur soms tot benede [[vriespunt]]. Die reservaat is ongeveer 46&nbsp;km² groot en is taamlik plat en amper boomloos. Die gebied bestaan uit 'n westelike en 'n oostelike helfte. Op die grens is 'n deel waar daar tot ongeveer 1920 vir [[diamant]]e gemyn is. In die [[Tweede Wêreldoorlog]] is hier met [[donkie|muile]] geboer en 1950 is dit deur die Natuurbewaringstak oorgeneem. In 1954 het dit 'n [[natuurreservaat]] geword.<ref name="Zyl">{{webaanhaling|url=http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00445096.1965.11447299|titel= {{Outeur|J. H. M. Van Zyl}} (1965) ''The Vegetation of the S. A. Lombard Nature Reserve and its Utilisation by Certain Antelope'', Zoologica Africana, 1:1, 55-71, DOI: 10.1080/00445096.1965.11447299}}</ref> Die reservaat het 'n groot rol in die behoud van die [[swartwildebees]] gespeel en is nie oop vir besoekers nie.<ref>{{cite web |url=http://www.sa-venues.com/game-reserves/nwp_salombard.htm |title=sa-venues |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801183552/https://www.sa-venues.com/game-reserves/nwp_salombard.htm |archive-date=1 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Flora == Die gebied bestaan uit grasveld met plek-plek struike. Dit word ''Cymbopogon-Themeda''-veld genoem. Die oostelike helfte bestaan veral uit ''brakturf'', die westelike deel uit sanderige leem. Die brakturf oorstroom gereëld en die lae dele daarvan is veral met die grasspesies ''[[Brakvleigras|Sporobolus ludwigii]]'' en ''S. ioclados usitatus'' bedek. ''[[Lycium hirsutum]]'' kom hier ook voor. Die hoër dele het ''Cymbopogon'' en ''Themeda''-grasse en 'ganna', wat klein struikies bevat soos in die Karoo. Die westelike ''Cymbopogon-Themeda''-veld bevat spesies soos ''[[Themeda triandra]]'', (rooigras), ''Cymbopogon plurinodis'', ''[[Eragrostis lehmanniana]] (''knietjiesgras), ''Eragrostis atherstonii'', ''Enneapogon scoparius'', ''[[Searsia lancea]]'' (karee), ''[[Ziziphus mucronata]] (''blinkblaar-wag-’n-bietjie), ''Diospyros licioides'' en ''[[Grewia flava]] (''rosyntjiebos). In die noorde word panne aangetref met die [[waterplant]] ''Marsilea macrocarpa'' en die grasspesie ''Diplachne fusca''.<ref name="Zyl"/> == Fauna == Daar word talle bokspesies in die reservaat aangetref, veral die [[swartwildebees]], [[blesbok]], [[eland]], [[rooibok]], [[mofhartbees]] en [[springbok]]. <ref name="Zyl"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Bewaringsgebiede in Suid-Afrika]] madnyh06hk2qfxhuovh82b3cqzhuasl 0 116712 2966144 2830316 2026-09-10T11:14:43Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2966144 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks |name = Rooigras |image = Themeda triandra, blompakkies, Dingaanstat, a.jpg |image_caption = Blompakkies |regnum = ''[[Plantae]]'' |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Monocots]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = ''[[Poales]]'' |familia = ''[[Poaceae]]'' |subfamilia = ''[[Panicoideae]]'' |tribus = ''[[Andropogoneae]]'' |subtribus = ''[[Anthistiriinae]]'' |genus = '''''Themeda''''' |species = ''Themedia triandra'' |species_authority = Forssk., (1775) }} {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooigras | image = | taxon = Themedia triandra | authority = Forssk., (1775) | synonyms = }} '''Rooigras''' (''Themeda triandra'') is een van die belangrikste [[gras]]spesies van [[Suid-Afrika]]. Dit is inheems en kom in alle provinsies voor, maar dit word ook wydverspreid buite die land aangetref.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |title=SANBI-rooily |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405083632/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |archive-date= 5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word in soetveldstreke as 'n soetgras beskou, maar as suurgras in suurveldstreke. Hoe hoër die reënval van 'n streek hoe suurder is die veld gewoonlik. Rooigras is 'n meerjarige [[spesie]] wat dikwels 'n klimaksgras is. Dit wil sê dat dit sal oorheers in 'n volwasse gemeenskap wat vir 'n hele aantal jare gerus word ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |title=Karoo Streeknuusbrief Junie 1974 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910015749/http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |archive-date=10 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word 30 cm tot 150 cm hoog. Die jong gras is groen of [[blougroen]], maar dit kry [[pienk]], rooi of pers kleure as dit ouer word. In Oktober tot Julie kry dit hangende blompakkies wat drie puntige uitsteeksels het. Die aanwesigheid van rooigras dui op 'n gesonde toestand van die veld.<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924051206/http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |archive-date=24 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Rooigras is 'n belankrike deel van die oorspronklike [[kusfynbos en -renosterveld|laagrenosterveld]].<ref>{{webaanhaling|url=http://overbergrenosterveld.org.za/wp-content/uploads/2014/10/Management-Brochure_Afrikaans.pdf|titel=Overberg Renosterveld}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grasse]] 2t7mzb0munudo8all6tmkmqwagqa4q5 2966149 2966144 2026-09-10T11:21:07Z Oesjaar 7467 Vervang taksoboks met spesieboks. 2966149 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooigras | image = | taxon = Themedia triandra | authority = Forssk., (1775) | synonyms = }} '''Rooigras''' (''Themeda triandra'') is een van die belangrikste [[gras]]spesies van [[Suid-Afrika]]. Dit is inheems en kom in alle provinsies voor, maar dit word ook wydverspreid buite die land aangetref.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |title=SANBI-rooily |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405083632/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |archive-date= 5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word in soetveldstreke as 'n soetgras beskou, maar as suurgras in suurveldstreke. Hoe hoër die reënval van 'n streek hoe suurder is die veld gewoonlik. Rooigras is 'n meerjarige [[spesie]] wat dikwels 'n klimaksgras is. Dit wil sê dat dit sal oorheers in 'n volwasse gemeenskap wat vir 'n hele aantal jare gerus word ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |title=Karoo Streeknuusbrief Junie 1974 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910015749/http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |archive-date=10 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word 30 cm tot 150 cm hoog. Die jong gras is groen of [[blougroen]], maar dit kry [[pienk]], rooi of pers kleure as dit ouer word. In Oktober tot Julie kry dit hangende blompakkies wat drie puntige uitsteeksels het. Die aanwesigheid van rooigras dui op 'n gesonde toestand van die veld.<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924051206/http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |archive-date=24 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Rooigras is 'n belankrike deel van die oorspronklike [[kusfynbos en -renosterveld|laagrenosterveld]].<ref>{{webaanhaling|url=http://overbergrenosterveld.org.za/wp-content/uploads/2014/10/Management-Brochure_Afrikaans.pdf|titel=Overberg Renosterveld}}</ref> == Galery == <gallery> Themeda triandra, blompakkies, Dingaanstat, a.jpg </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grasse]] clnmsnz2oer23y70pqsyiqmq0q205tk 2966150 2966149 2026-09-10T11:21:40Z Oesjaar 7467 Spelfout 2966150 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooigras | image = | taxon = Themedia triandra | authority = Forssk., (1775) | synonyms = }} '''Rooigras''' (''Themeda triandra'') is een van die belangrikste [[gras]]spesies van [[Suid-Afrika]]. Dit is inheems en kom in alle provinsies voor, maar dit word ook wydverspreid buite die land aangetref.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |title=SANBI-rooilys |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405083632/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |archive-date= 5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word in soetveldstreke as 'n soetgras beskou, maar as suurgras in suurveldstreke. Hoe hoër die reënval van 'n streek hoe suurder is die veld gewoonlik. Rooigras is 'n meerjarige [[spesie]] wat dikwels 'n klimaksgras is. Dit wil sê dat dit sal oorheers in 'n volwasse gemeenskap wat vir 'n hele aantal jare gerus word ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |title=Karoo Streeknuusbrief Junie 1974 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910015749/http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |archive-date=10 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word 30 cm tot 150 cm hoog. Die jong gras is groen of [[blougroen]], maar dit kry [[pienk]], rooi of pers kleure as dit ouer word. In Oktober tot Julie kry dit hangende blompakkies wat drie puntige uitsteeksels het. Die aanwesigheid van rooigras dui op 'n gesonde toestand van die veld.<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924051206/http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |archive-date=24 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Rooigras is 'n belankrike deel van die oorspronklike [[kusfynbos en -renosterveld|laagrenosterveld]].<ref>{{webaanhaling|url=http://overbergrenosterveld.org.za/wp-content/uploads/2014/10/Management-Brochure_Afrikaans.pdf|titel=Overberg Renosterveld}}</ref> == Galery == <gallery> Themeda triandra, blompakkies, Dingaanstat, a.jpg </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grasse]] jnsapf6n37yp4o5ldhbzlvcljxcq6kp 2966152 2966150 2026-09-10T11:22:03Z Oesjaar 7467 En...??? 2966152 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooigras | image = | taxon = Themeda triandra | authority = Forssk., (1775) | synonyms = }} '''Rooigras''' (''Themeda triandra'') is een van die belangrikste [[gras]]spesies van [[Suid-Afrika]]. Dit is inheems en kom in alle provinsies voor, maar dit word ook wydverspreid buite die land aangetref.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |title=SANBI-rooilys |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405083632/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |archive-date= 5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word in soetveldstreke as 'n soetgras beskou, maar as suurgras in suurveldstreke. Hoe hoër die reënval van 'n streek hoe suurder is die veld gewoonlik. Rooigras is 'n meerjarige [[spesie]] wat dikwels 'n klimaksgras is. Dit wil sê dat dit sal oorheers in 'n volwasse gemeenskap wat vir 'n hele aantal jare gerus word ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |title=Karoo Streeknuusbrief Junie 1974 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910015749/http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |archive-date=10 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word 30 cm tot 150 cm hoog. Die jong gras is groen of [[blougroen]], maar dit kry [[pienk]], rooi of pers kleure as dit ouer word. In Oktober tot Julie kry dit hangende blompakkies wat drie puntige uitsteeksels het. Die aanwesigheid van rooigras dui op 'n gesonde toestand van die veld.<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924051206/http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |archive-date=24 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Rooigras is 'n belankrike deel van die oorspronklike [[kusfynbos en -renosterveld|laagrenosterveld]].<ref>{{webaanhaling|url=http://overbergrenosterveld.org.za/wp-content/uploads/2014/10/Management-Brochure_Afrikaans.pdf|titel=Overberg Renosterveld}}</ref> == Galery == <gallery> Themeda triandra, blompakkies, Dingaanstat, a.jpg </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grasse]] sv6asp9ma78kbqelhrm64iw01alz63g 2966153 2966152 2026-09-10T11:22:22Z Oesjaar 7467 Ai! 2966153 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooigras | image = | taxon = Themedia triandra | authority = Forssk., (1775) | synonyms = }} '''Rooigras''' (''Themeda triandra'') is een van die belangrikste [[gras]]spesies van [[Suid-Afrika]]. Dit is inheems en kom in alle provinsies voor, maar dit word ook wydverspreid buite die land aangetref.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |title=SANBI-rooilys |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405083632/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |archive-date= 5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word in soetveldstreke as 'n soetgras beskou, maar as suurgras in suurveldstreke. Hoe hoër die reënval van 'n streek hoe suurder is die veld gewoonlik. Rooigras is 'n meerjarige [[spesie]] wat dikwels 'n klimaksgras is. Dit wil sê dat dit sal oorheers in 'n volwasse gemeenskap wat vir 'n hele aantal jare gerus word ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |title=Karoo Streeknuusbrief Junie 1974 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910015749/http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |archive-date=10 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word 30 cm tot 150 cm hoog. Die jong gras is groen of [[blougroen]], maar dit kry [[pienk]], rooi of pers kleure as dit ouer word. In Oktober tot Julie kry dit hangende blompakkies wat drie puntige uitsteeksels het. Die aanwesigheid van rooigras dui op 'n gesonde toestand van die veld.<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924051206/http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |archive-date=24 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Rooigras is 'n belankrike deel van die oorspronklike [[kusfynbos en -renosterveld|laagrenosterveld]].<ref>{{webaanhaling|url=http://overbergrenosterveld.org.za/wp-content/uploads/2014/10/Management-Brochure_Afrikaans.pdf|titel=Overberg Renosterveld}}</ref> == Galery == <gallery> Themeda triandra, blompakkies, Dingaanstat, a.jpg </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grasse]] jnsapf6n37yp4o5ldhbzlvcljxcq6kp 1 116738 2966147 2025996 2026-09-10T11:19:35Z Oesjaar 7467 /* Fout met taksonomie. */ nuwe afdeling 2966147 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Geargiveerde skakels == {| class="wikitable" |- ! Dooie skakel !! Argief |- | http://redlist.sanbi.org/species.php%3Fspecies%3D1214-1 || {{Wayback|url=http://redlist.sanbi.org/species.php%3Fspecies%3D1214-1|date=20160405083632}} |} == Fout met taksonomie. == {{ping|Rooiratel}}, Sjabloon:Taksonomie/Themedia is verkeerd. Dit moet Sjabloon:Taksonomie/Themeda wees. Kan jy help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:19, 10 September 2026 (UTC) 8ccmipeaqrc746qv913pykj0fgujbtc 0 125041 2965986 2279469 2026-09-09T14:52:55Z Pynappel 70858 /* Bronne */ 2965986 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n lys van die '''[[klavierconcerto|klavierconcerto's]] deur [[Wolfgang Amadeus Mozart]]'''. == Lys van klavierconcerto's == * [[Klavierconcerto's nrs. 1–4 (Mozart)#Nr. 1 (KV 37) in F-majeur|Nr. 1 in F-majeur, K. 37]] (April 1767) * [[Klavierconcerto's nrs. 1–4 (Mozart)#Nr. 2 (KV 39) in B-mol-majeur|Nr. 2 in B-mol-majeur, K. 39]] (Julie 1767) * [[Klavierconcerto's nrs. 1–4 (Mozart)#Nr. 3 (KV 40) in D-majeur|Nr. 3 in D-majeur, K. 40]] (Julie 1767) * [[Klavierconcerto's nrs. 1–4 (Mozart)#Nr. 4 (KV 41) in G-majeur|Nr. 4 in G-majeur, K. 41]] (Julie 1767) * [[Klavierkonsert nr. 5 (Mozart)|Nr. 5 in D-majeur, K. 175]] (Desember 1773) * [[Klavierkonsert nr. 6 (Mozart)|Nr. 6 in B-mol-majeur, K. 238]] (Januarie 1776) * [[Klavierkonsert nr. 7 (Mozart)|Nr. 7 in F-majeur, K. 242]] vir drie (of twee) klaviere, "Lodron" (Februarie 1776) * [[Klavierkonsert nr. 8 (Mozart)|Nr. 8 in C-majeur, K. 246]] (April 1776) * [[Klavierkonsert nr. 9 (Mozart)|Nr. 9 in E-mol-majeur, K. 271]] (Januarie 1777) * [[Klavierkonsert nr. 10 (Mozart)|Nr. 10 in E-mol-majeur, K. 365/316a]] vir twee klaviere (1779) * [[Klavierkonsert nr. 11 (Mozart)|Nr. 11 in F-majeur, K. 413/387a]] (1782–1783) * [[Klavierkonsert nr. 12 (Mozart)|Nr. 12 in A-majeur, K. 414/385p]] (1782) * [[Klavierkonsert nr. 13 (Mozart)|Nr. 13 in C-majeur, K. 415/387b]] (1782–1783) * [[Klavierkonsert nr. 14 (Mozart)|Nr. 14 in E-mol-majeur, K. 449]] (9 Februarie 1784) * [[Klavierkonsert nr. 15 (Mozart)|Nr. 15 in B-mol-majeur, K. 450]] (15 Maart 1784) * [[Klavierkonsert nr. 16 (Mozart)|Nr. 16 in D-majeur, K. 451]] (22 Maart 1784) * [[Klavierkonsert nr. 17 (Mozart)|Nr. 17 in G-majeur, K. 453]] (12 April 1784) * [[Klavierkonsert nr. 18 (Mozart)|Nr. 18 in B-mol-majeur, K. 456]] (30 September 1784) * [[Klavierkonsert nr. 19 (Mozart)|Nr. 19 in F-majeur, K. 459]] (11 Desember 1784) * [[Klavierkonsert nr. 20 (Mozart)|Nr. 20 in D-mineur, K. 466]] (10 Februarie 1785) * [[Klavierkonsert nr. 21 (Mozart)|Nr. 21 in C-majeur, K. 467]] (9 Maart 1785) * [[Klavierkonsert nr. 22 (Mozart)|Nr. 22 in E-mol-majeur, K. 482]] (16 Desember 1785) * [[Klavierkonsert nr. 23 (Mozart)|Nr. 23 in A-majeur, K. 488]] (2 Maart 1786) * [[Klavierkonsert nr. 24 (Mozart)|Nr. 24 in C-mineur, K. 491]] (24 Maart 1786) * [[Klavierkonsert nr. 25 (Mozart)|Nr. 25 in C-majeur, K. 503]] (4 Desember 1786) * [[Klavierkonsert nr. 26 (Mozart)|Nr. 26 in D-majeur, K. 537]] (24 Februarie 1788) * [[Klavierkonsert nr. 27 (Mozart)|Nr. 27 in B-mol-majeur, K. 595]] (5 Januarie 1791) == Bronne == * {{cite book |last=Human |first=Koos |outeurskakel=Koos Human |title=Die A tot Z van klassieke musiek |date=1 Junie 2005 |publisher=Human & Rousseau |language=Afrikaans |isbn=9780798145138}} == Sien ook == * [[Köchel-katalogus]] * [[Lys van vioolkonserte van Wolfgang Amadeus Mozart]] {{Klavierkonserte van Mozart}} {{Wolfgang Amadeus Mozart}} [[Kategorie:Klavierconcerto's van Wolfgang Amadeus Mozart]] 2z4flmvucejvgofkysw14vpf4jdat4l 0 125990 2965984 2279470 2026-09-09T14:52:33Z Pynappel 70858 /* Bronne */ 2965984 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n lys van die '''[[vioolconcerto|vioolconcerto's]] deur [[Wolfgang Amadeus Mozart]]'''. Mozart skryf sy [[Vioolkonsert nr. 1 (Mozart)|eerste vioolconcerto]] op die ouderdom van ongeveer 17 in omstreeks [[1773]]. Hierdie concerto is vantevore vermeen om in [[1775]] gekomponeer te gewees het, toe Mozart 19 jaar oud was. [[Vioolkonsert nr. 5 (Mozart)|Vioolconcerto nr. 5]], wat Mozart in 1775 gekomponeer het, is die laaste vioolconcerto wat aan hom toegeskryf word waaroor daar geen onsekerheid van die outeurskap van die concerto heers nie. [[Vioolkonsert nr. 6 (Mozart)|Vioolconcerto nr. 6]] word vandag as die werk van [[Johann Friedrich Eck]] beskou. Die outeurskap van [[Vioolkonsert nr. 7 (Mozart)|Vioolconcerto nr. 7]] word betwis. == Lys van vioolconcerto's == * [[Vioolconcerto nr. 1 (Mozart)|Nr. 1 in B-mol-majeur, K. 207]] (1773?) * [[Vioolconcerto nr. 2 (Mozart)|Nr. 2 in D-majeur, K. 211]] (1775) * [[Vioolconcerto nr. 3 (Mozart)|Nr. 3 in G-majeur, K. 216 (Straßburg)]] (1775) * [[Vioolconcerto nr. 4 (Mozart)|Nr. 4 in D-majeur, K. 218]] (1775) * [[Vioolconcerto nr. 5 (Mozart)|Nr. 5 in A-majeur, K. 219 (Turks)]] (1775) * [[Vioolconcerto nr. 6 (Mozart)|Nr. 6 in E-mol-majeur, K. 268]] (oneg) * [[Vioolconcerto nr. 7 (Mozart)|No. 7 in D-major, K. 271a]] (1777, twyfelagtig) == Bronne == * {{cite book |last=Human |first=Koos |outeurskakel=Koos Human |title=[[Die A tot Z van klassieke musiek]] |date=1 Junie 2005 |publisher=[[Human & Rousseau]] |language=Afrikaans |isbn=9780798145138}} == Sien ook == * [[Lys van klavierconcerto's van Wolfgang Amadeus Mozart]] * [[Köchel-katalogus]] {{Vioolkonserte van Mozart}} {{Wolfgang Amadeus Mozart}} [[Kategorie:Vioolconcerto's van Wolfgang Amadeus Mozart]] 5m1d52t76hwll3vkm7g99md5pebq9e4 3 132027 2966072 2646679 2026-09-10T00:03:21Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Gebruikerbespreking:أبو متين]] reggemaak 2966072 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:أبو متين]] 3bmli5yjqql1qltifavpw0h58dxy3ks 0 132635 2965985 1755035 2026-09-09T14:52:44Z Pynappel 70858 /* Bronne */ 2965985 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Adolph Menzel - Flötenkonzert Friedrichs des Großen in Sanssouci - Google Art Project.jpg|duimnael|300px|[[Frederik II van Pruise]] voer 'n [[fluitconcerto]] op in [[Sanssouci]] met [[Carl Philipp Emanuel Bach|C. P. E. Bach]] op [[klavier]]. [[Johann Joachim Quantz]] leun teen die muur regs. [[Adolph Menzel]], 1852.]] 'n '''Concerto''' of '''konsert''' is 'n werk in [[simfonie]]se [[vorme van Westerse klassieke musiek|vorm]], gewoonlik met drie bewegings, vir een of soms meer soliste met [[orkes]]. Gedurende die 16de tot 18de eeue was 'n concerto gekenmerk as 'n komposisie vir diverse ensemble van stemme, instrumente, of albei. Hierdie gebruik is afkomstig vanaf die die oorspronklike Italiaanse betekenis van ''concertare'', wat beteken om saam te sluit of by een te kom. Die uitvoerders van 'n vroeë concerto was gewoonlik heterogeen in een of ander sin, soos byvoorbeeld soliste en koor, twee aparte kore, verskillende instrumente, of, mees algemeen, stemme en instrumente. Deur die 17de eeu het die term concerto 'n bykomende Latynse betekenis aangeneem, naamlik een van "baklei" of "stryding", in versying na die opposisie tussen die soliste en orkes van die moderne concerto. In die 17de eeu is geweide musiek vir stemme en instrumente algemeen concertos genoem, terwyl sekulêre werke van soortgelyke aard algemeen [[arias]], ''musiche'', of [[kantate|kantates]] genoem is. Grootskaalse geweide concertos vir koor, soliste en instrumente was algemeen in [[Venesië]], en verskyn in versamelings van die 16de eeu vorentoe, deur [[Andrea Gabrielli]] en [[Giovanni Gabrielli]] asook [[Claudio Monteverdi]]. == Bronne == * {{cite book |last=Human |first=Koos |outeurskakel=Koos Human |title=Die A tot Z van klassieke musiek |date=1 Junie 2005 |publisher=[[Human & Rousseau]] |language=Afrikaans |isbn=978-0-7981-4513-8}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|concerto}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vorme van klassieke musiek]] [[Kategorie:Concerto's| ]] 6zbuiovtk98p3beerpa6hbparadp6j3 3 135124 2966073 2646678 2026-09-10T00:03:26Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Gebruikerbespreking:أبو متين]] reggemaak 2966073 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:أبو متين]] 3bmli5yjqql1qltifavpw0h58dxy3ks 0 208368 2966060 2213859 2026-09-09T21:34:30Z BurgertB 2401 /* Filmografie */ 2966060 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Mark Feuerstein | Beeld = Mark Feuerstein 2009.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1971|6|8}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 3 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, vervaardiger, en skrywer | Aktiewe jare = 1995–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0275417 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Mark Feuerstein''' (gebore 8 Junie 1971) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, vervaardiger, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''What Women Want'' (2000), ''In Her Shoes'' (2005), en ''In Your Eyes'' (2014), en in die televisiereeks ''Royal Pains'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1998: ''[[Practical Magic]]'' * 1999: ''Giving It Up'' * 2000: ''What Women Want'' * 2000: ''Woman on Top'' * 2005: ''In Her Shoes'' * 2010: ''Knucklehead'' * 2014: ''In Your Eyes'' * 2015: ''Larry Gaye: Renegade Male Flight Attendant'' * ''Babysplitters'' === Televisiereekse === * 1997: ''Fired Up'' * 1998: ''Conrad Bloom'' * 2002: ''Good Morning, Miami'' * 2006: ''3 lbs.'' * 2009: ''Royal Pains'' * 2009: ''The Hustler'' * 2010: ''Fashion in Television'' * 2017: ''Wet Hot American Summer: Ten Years Later'' * 2017: ''9JKL'' === Televisierolprente === * 2000: ''An American Daughter'' * 2001: ''The Heart Department'' * 2007: ''Dance Man'' * 2017: ''Resurrection: Prison Break'' === Video's === * 2007: ''Demon Baby: Birthing the FX Sequence'' * 2009: ''Defiance: Return to the Forest'' * 2010: ''Dr. Irv Danesh, the Real Doctor of 'Royal Pains''' * 2013: ''Artists Writers Softball Game Commerical'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0275417|Mark Feuerstein}} * {{Twitter|markfeuerstein|Mark Feuerstein}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Feuerstein, Mark}} [[Kategorie:Geboortes in 1971]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] kyl263ckl0jeeczp5wbi480fgz8o8ev 0 209131 2966062 2687576 2026-09-09T22:04:43Z PaulLim11 201647 Image 2966062 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Frankie Jonas | Beeld = Franklin Jonas - Comic Bug 2026.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|2000|9|28}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 2008–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 2732114 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Frankie Jonas''' (gebore 28 September 2000) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''Ponyo'' (2008) en in die televisiereekse ''Jonas'' (2009) en ''R.L. Stine's The Haunting Hour'' (2010). == Filmografie == === Rolprente === * 2008: ''Ponyo'' === Televisiereekse === * 2008: ''Jonas Brothers: Living the Dream'' * 2009: ''Jonas'' * 2010: ''R.L. Stine's The Haunting Hour'' === Televisierolprente === * 2013: ''Gutsy Frog'' === Video's === * 2010: ''Ponyo: Behind the Microphone - The Voices of Ponyo'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|2732114|Frankie Jonas}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Jonas, Frankie}} [[Kategorie:Geboortes in 2000]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 1nq990jlfmrcg03gz9i4oqcnyn3d05u 0 213731 2966055 2503845 2026-09-09T21:29:33Z BurgertB 2401 Skakels 2966055 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Aidan Quinn | Beeld = Aidan Quinn at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|3|8}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, vervaardiger, en regisseur | Aktiewe jare = 1983–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001644 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Aidan Quinn''' (gebore 8 Maart 1959) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, vervaardiger, en regisseur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Benny & Joon'' (1993), ''[[Legends of the Fall]]'' (1994), ''[[Practical Magic]]'' (1998), en ''Flipped'' (2010). == Filmografie == === Rolprente === * 1984: ''Reckless'' * 1985: ''Desperately Seeking Susan'' * 1986: ''The Mission'' * 1987: ''Stakeout'' * 1988: ''Crusoe'' * 1990: ''Avalon'' * 1990: ''The Handmaid's Tale'' * 1991: ''At Play in the Fields of the Lord'' * 1992: ''The Playboys'' * 1993: ''Benny & Joon'' * 1993: ''Blink'' * 1994: ''[[Legends of the Fall]]'' * 1995: ''Haunted'' * 1995: ''The Stars Fell on Henrietta'' * 1996: ''Michael Collins'' * 1997: ''Commandments'' * 1997: ''The Assignment'' * 1998: ''[[Practical Magic]]'' * 1998: ''This Is My Father'' * 1999: ''In Dreams'' * 2002: ''Stolen Summer'' * 2002: ''Evelyn'' * 2003: ''Song for a Raggy Boy'' * 2004: ''Cavedweller'' * 2004: ''Shadow of Fear'' * 2004: ''Return to Sender'' * 2007: ''Dark Matter'' * 2008: ''Wild Child'' * 2009: ''A Shine of Rainbows'' * 2009: ''Handsome Harry'' * 2009: ''The Eclipse'' * 2010: ''Flipped'' * 2010: ''The 5th Quarter'' * 2010: ''The Pilgrims'' * 2010: ''Festival of Lights'' * 2011: ''Unknown'' * 2011: ''The Greening of Whitney Brown'' * 2011: ''The Stand Up'' * 2012: ''Allegiance'' * 2013: ''Rushlights'' * 2013: ''The Last Keepers'' * 2013: ''Stay'' * 2018: ''Change in the Air'' * ''Bad IQ'' === Televisiereekse === * 2006: ''The Book of Daniel'' * 2008: ''Canterbury's Law'' * 2011: ''Prime Suspect'' * 2012: ''Elementary'' * 2014: ''From Tee to Green: The Story of Irish Golf'' === Televisierolprente === * 1985: ''An Early Frost'' * 1989: ''Perfect Witness'' * 1991: ''Lies of the Twins'' * 1992: ''A Private Matter'' * 1995: ''The Irish in America'' * 1997: ''Forbidden Territory: Stanley's Search for Livingstone'' * 2000: ''Two of Us'' * 2000: ''The Prince and the Pauper'' * 2003: ''Benedict Arnold: A Question of Honor'' * 2004: ''See You in My Dreams'' * 2004: ''Plainsong'' * 2004: ''Miracle Run'' * 2005: ''The Exonerated'' * 2005: ''Mayday'' * 2007: ''Bury My Heart at Wounded Knee'' * 2012: ''The Horses of McBride'' === Video's === * 1985: ''Madonna: Into the Groove'' * 2003: ''Evelyn: Behind the Scenes'' * 2003: ''Song for a Raggy Boy: Behind the Scenes'' * 2010: ''Across the Line: The Exodus of Charlie Wright'' * 2011: ''Liam Neeson: Known Action Hero'' * 2011: ''Unknown: What Is Known?'' * 2011: ''Unknown: The Story'' * 2014: ''Elementary: Season 2 - Second Chapter: Inside Elementary'' * 2016: ''Elementary - Season 4: The Sign of Fourth'' * 2016: ''Elementary - Season 4: Villainy!'' * 2017: ''Elementary: Season 5 - The Fifth Elementary'' * 2017: ''Elementary: Season 5 - For the Hundredth Time'' * 2017: ''Ford 100'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001644|Aidan Quinn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Quinn, Aidan}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] k9958loplqiqjzuhiue68sifchpjnc4 0 214588 2965999 2104157 2026-09-09T16:02:12Z PaulLim11 201647 Image 2965999 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Chad Stahelski | Beeld = Chad Stahelski - Wick is Pain.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1968|9|20}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en assistentregisseur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0821432 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Chad Stahelski''' (gebore 20 September 1968) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur en assistentregisseur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''The Matrix Reloaded'' (2003), ''The Hunger Games'' (2012), ''John Wick'' (2014), en ''Captain America: Civil War'' (2016). == Filmografie == === Rolprente === * 2003: ''The Matrix Reloaded'' * 2012: ''The Hunger Games'' * 2014: ''John Wick'' * 2016: ''Captain America: Civil War'' * 2017: ''John Wick: Chapter 2'' * 2019: ''John Wick 3: Parabellum'' * ''Highlander'' * ''Medieval'' * ''Sandman Slim'' * ''All Risk No Award: The Story of Stunts'' * ''Kill or Be Killed'' * ''Analog'' === Video's === * 1995: ''Nemesis 2: Nebula'' * 2004: ''The Matrix Reloaded: I'll Handle Them'' * 2004: ''The Matrix Revolutions: Super Burly Brawl'' * 2012: ''Safe: The Art of the Gunfight'' * 2012: ''Safe: Cracking Safe'' * 2017: ''Retro Wick: Exploring the Unexpected Success of 'John Wick''' * 2017: ''Training 'John Wick''' * 2017: ''John Wick Chapter 2: Wick-vizzed'' * 2017: ''Friends, Confidantes: The Keanu/Chad Partnership'' * 2017: ''As Above, So Below: The Underworld of 'John Wick''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0821432|Chad Stahelski}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Stahelski, Chad}} [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] p38pkzzk5bdbgi6kmg1nhe1g156o2ia 0 217788 2966058 2783537 2026-09-09T21:32:42Z BurgertB 2401 Skakel 2966058 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Camilla Belle | Beeld = Camilla Belle 2012.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1986|10|2}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise en vervaardiger | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0004741 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Camilla Belle''' (gebore 2 Oktober 1986) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''The Lost World: Jurassic Park'' (1997), ''Practical Magic'' (1998), ''When a Stranger Calls'' (2006), en ''Push'' (2009). == Filmografie == === Rolprente === * 1997: ''The Lost World: Jurassic Park'' * 1998: ''[[Practical Magic]]'' * 1998: ''Secret of the Andes'' * 2005: ''The Ballad of Jack and Rose'' * 2005: ''The Quiet'' * 2006: ''When a Stranger Calls'' * 2008: ''10,000 BC'' * 2009: ''Push'' * 2009: ''Adrift'' * 2010: ''Father of Invention'' * 2011: ''From Prada to Nada'' * 2011: ''Breakaway'' * 2013: ''Open Road'' * 2013: ''Cavemen'' * 2014: ''Amapola'' * 2015: ''Diablo'' * 2016: ''Sundown'' * 2016: ''The American Side'' * 2016: ''Looking at the Stars (Olhando pras Estrelas)'' * 2017: ''The Mad Whale'' * ''Phobias'' === Televisiereekse === * 2016: ''Give'' === Televisierolprente === * 2000: ''Rip Girls'' * 2008: ''Jonas Brothers: The Making of Lovebug'' === Video's === * 2008: ''The Red Dress Collection 2007 Fashion Show'' * 2008: ''A Wild and Woolly Ride'' * 2010: ''Dirty Dancing 3: Capoeira Nights'' * 2012: ''Breakaway: Making Breakaway'' * 2013: ''Enrique Iglesias: Heart Attack'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0004741|Camilla Belle}} * {{Facebook|camillabelle|Camilla Belle}} * {{Instagram|camillabelle|Camilla Belle}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Belle, Camilla}} [[Kategorie:Geboortes in 1986]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Brasiliaanse akteurs]] iah0rpyi8bewg8iw3lio2si2ded20p5 0 220628 2966057 2905276 2026-09-09T21:31:27Z BurgertB 2401 Skakel 2966057 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Stockard Channing | Beeld = Stockard Channing 1984 crop.JPG | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Susan Antonia Williams Stockard | Alias = | Geboortedatum = {{Birth date and age|1944|02|13|df=yes}} | Geboorteplek = [[New York]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1969- | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0000330 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Stockard Channing''' (gebore 13 Februarie 1944) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Grease'' (1978), ''Six Degrees of Separation'' (1993), ''Practical Magic'' (1998), en ''Where the Heart Is'' (2000). == Filmografie == === Rolprente === * 1975: ''The Fortune'' * 1976: ''The Big Bus'' * 1976: ''Sweet Revenge'' * 1978: ''Grease'' * 1980: ''Safari 3000'' * 1983: ''Without a Trace'' * 1989: ''Staying Together'' * 1990: ''Meet the Applegates'' * 1991: ''Married to It'' * 1993: ''Six Degrees of Separation'' * 1995: ''To Wong Foo Thanks for Everything, Julie Newmar'' * 1996: ''Edie & Pen'' * 1996: ''Moll Flanders'' * 1996: ''Up Close & Personal'' * 1998: ''[[Practical Magic]]'' * 2000: ''Where the Heart Is'' * 2000: ''Isn't She Great'' * 2000: ''Other Voices'' * 2001: ''The Business of Strangers'' * 2001: ''Out of the Closet, Off the Screen: The Life of William Haines'' * 2003: ''Behind the Red Door'' * 2003: ''The Divorce'' * 2004: ''Home of the Brave'' * 2005: ''Red Mercury'' * 2013: ''Pulling Strings'' === Televisiereekse === * 1979: ''Stockard Channing in Just Friends'' * 1980: ''The Stockard Channing Show'' * 1984: ''An American Portrait'' * 1987: ''Trying Times'' * 1999: ''Batman Beyond'' * 1999: ''VH-1 Where Are They Now?'' * 2000: ''World Garden Tour'' * 2002: ''Unsolved History'' * 2004: ''NY Graham Norton'' * 2005: ''Out of Practice'' * 2005: ''Meerkat Manor'' === Televisierolprente === * 1973: ''The Girl Most Likely to...'' * 1979: ''Silent Victory: The Kitty O'Neil Story'' * 1979: ''The Television Annual: 1978/1979'' * 1982: ''Table Settings'' * 1985: ''Not My Kid'' * 1987: ''Echoes in the Darkness'' * 1987: ''The Room Upstairs'' * 1988: ''Tidy Endings'' * 1989: ''Perfect Witness'' * 1993: ''Right Said Fred: Fred Schepisi Film Director'' * 1994: ''David's Mother'' * 1996: ''Lily Dale'' * 1996: ''The Prosecutors'' * 1996: ''An Unexpected Family'' * 1998: ''The Baby Dance'' * 1998: ''An Unexpected Life'' * 1999: ''Hollywood Salutes Jodie Foster: An American Cinematheque Tribute'' * 2000: ''The Truth About Jane'' * 2001: ''A Girl Thing'' * 2001: ''Pearl Harbor: Death of the Arizona'' * 2001: ''Meet the Pandas'' * 2002: ''The Matthew Shepard Story'' * 2002: ''The West Wing Documentary Special'' * 2002: ''New York Firefighters: The Brotherhood of September 11'' * 2003: ''Christmas in Rockefeller Center'' * 2004: ''Jack'' * 2004: ''The Kennedy Mystique: Creating Camelot'' * 2007: ''Through Deaf Eyes'' * 2007: ''Moving Image Salutes Will Smith'' * 2011: ''17th Precinct'' * 2011: ''Chautauqua: An American Narrative'' * 2012: ''Family Trap'' * 2016: ''Me & Mean Margaret'' === Video's === * 2001: ''Superman: Screen Tests'' * 2006: ''The Time, the Place, the Motion: Remembering Grease'' * 2006: ''Grease on DVD Launch Party'' * 2012: ''Michael the Visitor'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0000330|Stockard Channing}} {{London Film Critics Circle-toekenning vir aktrise van die jaar}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Channing, Stockard}} [[Kategorie:Geboortes in 1944]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] d0txo7mnr5pfq6j5q48qugp25atx4iv 0 228150 2965933 2965931 2026-09-09T12:01:04Z Aliwal2012 39067 /* Sytakke */ Assegaairivier, Mpumalanga 2965933 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Maputorivier |ander_naam = ''Great Usutu''<br />''Lusutfu''<br />''Suthu'' |beeld = Maputo river.jpg |beeld_byskrif = |kaart = |kaart_byskrif = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = |sytak_links = |sytak_regs = |oorsprong = |monding = |samevloei = |stroomgebied_lande = |lengte = |hoogte = |monding_hoogte = |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = |duimdrukkeretiketposisie = |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = |breedtegraad_m = |breedtegraad_s = |breedtegraad_NS = |lengtegraad = |lengtegraad_m = |lengtegraad_s = |lengtegraad_OW = |kaart2 = |kaart2_byskrif = }} Die '''Maputorivier''' ([[Portugees]]: ''Rio Maputo''), ook bekend as die '''Groot Usuturivier''', '''Lusutfurivier''' of '''Suthurivier''', is 'n rivier in [[Suid-Afrika]], [[Eswatini]] en [[Mosambiek]]. Die naam ''Suthu'' verwys na die [[Basotho]]-mense wat naby die bron van die rivier gewoon het, maar deur die [[Swazi's]] aangeval en verdryf is.<ref name="von_willig" /> Daar word ook gemeen dit beteken "donkerbruin", 'n beskrywing van die rivier se modderige water.<ref name="raper" /> == Koers == Die rivier ontspring naby [[Amsterdam, Mpumalanga|Amsterdam]], [[Mpumalanga]], Suid-Afrika, en vloei ooswaarts deur Eswatini, waar dit die [[Lebomboberge]] binnegaan. Die 13&nbsp;km lange kloof vorm die grens tussen Eswatini en Suid-Afrika. Vir ongeveer twintig kilometer vorm dit die grens tussen Suid-Afrika (provinsie [[KwaZulu-Natal]]) en Mosambiek. Daar, in die [[Ndumo-natuurreservaat]], absorbeer dit sy grootste [[sytak]], die [[Pongolarivier]]. Dan kronkel dit deur die Mosambiekse kusvlakte en loop uit in die suide van [[Maputobaai]], ongeveer 85 kilometer stroomaf. In Eswatini word die rivier die Groot Usutu of Lusutfu genoem en vloei deur die dorpe Bhunya, Luyengo, Siphofaneni en [[Big Bend, Eswatini|Big Bend]]. Laasgenoemde is naby 'n punt waar die rivier skielik kronkel. Die Groot Usutu is die grootste rivier in Eswatini en die terrein van die land se laagste punt (21 m bo seevlak), en is bekend vir witwatervaarte. Geen groot dorpe kan aan die oewers gestig word nie as gevolg van die diep, smal valleie en digte woude. Daar is egter 'n paar gholfbane, [[hotel]]le en [[Natuurreservaat|natuurreservate]]. == Sytakke == Van die oorsprong tot by sy mond is die [[sytak]]ke (in volgorde): die [[Seganagana|Seganaganarivier]], [[Bonnie Brook|Bonniespruit]], en die riviere [[Mpuluzirivier|Mpuluzi]], Buhlungu, Umvenvane, Lusushwana, [[Sidvokodvorivier|Sidvokodvo]], [[Assegaairivier, Mpumalanga|Mkhondvo]], Mhlamani, Mzimneni, Mzimphofu, Mhlathuzane, Mtsindzekwa, Nyetane, Funuane en [[Pongolarivier|Pongola]].<ref name="dwaf" /> == Damme in die rivier == * Westoedam * Lubovanedam == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="von_willig">{{Cite book|last=Von Willig|first=G.R.|title=Langs die Lebombo|publisher=J.L. van Schaik, Pretoria|date=1925|pages=175, 217}}</ref> <ref name="raper">{{Cite book|last=Raper|first=P.E.|title=South African place names|publisher=Jonathan Ball, Johannesburg and Cape Town|date=2004|pages=387}}</ref> <ref name="dwaf">{{Cite web |url=http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/eco/FROC/WMA6UsuthuMhlatuze.jpg |title=Usuthu/Mhlatuze WMA 6 |access-date=27 Desember 2018 |archive-date= 1 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101022948/http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/eco/FROC/WMA6UsuthuMhlatuze.jpg |url-status=dead }}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Maputo river}} * [http://www.icp-confluence-sadc.org/riverbasin/97 Maputo River Basin - SADC Water Sector ICP Collaboration Portal] {{Normdata}} [[Kategorie:Riviere in Mosambiek]] [[Kategorie:Riviere in KwaZulu-Natal]] [[Kategorie:Riviere in Mpumalanga]] s0xjwjdgrqx7sgvw8vemm5mtna6o1pl 0 232354 2966056 2909666 2026-09-09T21:30:28Z BurgertB 2401 Skakel 2966056 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Dianne Wiest | Beeld = Dianne Wiest 2009.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Dianne Wiest in 2009. | Geboortenaam = Dianne Evelyn Wiest | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001848 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Dianne Wiest''' (gebore 28 Maart 1948) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Hannah and Her Sisters'' (1986), ''Edward Scissorhands'' (1990), ''Bullets Over Broadway'' (1994), en ''The Birdcage'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1982: ''I'm Dancing as Fast as I Can'' * 1984: ''Footloose'' * 1986: ''Hannah and Her Sisters'' * 1987: ''The Lost Boys'' * 1987: ''Radio Days'' * 1987: ''September'' * 1989: ''Cookie'' * 1989: ''Parenthood'' * 1990: ''Edward Scissorhands'' * 1991: ''Little Man Tate'' * 1994: ''Bullets Over Broadway'' * 1994: ''Cops and Robbersons'' * 1994: ''The Scout'' * 1996: ''The Birdcage'' * 1996: ''The Associate'' * 1998: ''The Horse Whisperer'' * 1998: ''[[Practical Magic]]'' * 2001: ''I Am Sam'' * 2002: ''Merci Docteur Rey'' * 2006: ''A Guide to Recognizing Your Saints'' * 2010: ''Rabbit Hole'' * 2012: ''Darling Companion'' * 2013: ''Poe'' * 2015: ''Five Nights in Maine'' * 2020: ''[[Let Them All Talk]]'' === Televisiereekse === * 2008: ''In Treatment'' * 2015: ''Life in Pieces'' === Televisierolprente === * 1999: ''The Simple Life of Noah Dearborn'' * 2004: ''The Blackwater Lightship'' * 2009: ''National Memorial Day Concert'' === Video's === * 2000: ''The 10th Kingdom: The Making of an Epic'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001848|Dianne Wiest}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wiest, Dianne}} [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] hwk9hucxa5u038ti34t71db4mhsgjyi 0 232438 2966059 1990042 2026-09-09T21:33:43Z BurgertB 2401 Skakel 2966059 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Evan Rachel Wood | Beeld = Evan rachel wood 2017 2b.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1987|9|7}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1994–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0939697 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Evan Rachel Wood''' (gebore 7 September 1987) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Thirteen'' (2003), ''Whatever Works'' (2009), en ''The Ides of March'' (2011), en in die televisiereeks ''Westworld'' (2016). == Filmografie == === Rolprente === * 1997: ''Digging to China'' * 1998: ''[[Practical Magic]]'' * 2001: ''Little Secrets'' * 2003: ''Thirteen'' * 2003: ''The Missing'' * 2005: ''The Upside of Anger'' * 2005: ''[[Pretty Persuasion]]'' * 2005: ''Down in the Valley'' * 2007: ''King of California'' * 2007: ''Across the Universe'' * 2007: ''The Life Before Her Eyes'' * 2007: ''Battle for Terra'' * 2008: ''The Wrestler'' * 2009: ''Whatever Works'' * 2011: ''The Ides of March'' * 2013: ''Charlie Countryman'' * 2013: ''A Case of You'' * 2014: ''Barefoot'' * 2015: ''Into the Forest'' * 2015: ''Strange Magic'' * 2017: ''Allure'' * 2018: ''Viena and the Fantomes'' * 2019: ''Frozen 2'' * 2019: ''Untitled Miranda July Project'' === Televisiereekse === * 1999: ''Once and Again'' * 2013: ''Doll & Em'' * 2016: ''Westworld'' === Televisierolprente === * 1999: ''Down Will Come Baby'' * 2004: ''The Independent Spirit Awards Nomination Show'' * 2011: ''The Making of Mildred Pierce'' === Video's === * 2007: ''[[Marilyn Manson]]: Heart-Shaped Glasses (When the Heart Guides the Hand)'' * 2008: ''The Making of 'Across the Universe''' * 2008: ''Across the Universe: All About the Music'' * 2008: ''Across the Universe: FX on the Universe'' * 2008: ''Across the Universe: Stars of Tomorrow'' * 2010: ''Marilyn Manson: WOW'' * 2015: ''Brandon Flowers: Can't Deny My Love'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0939697|Evan Rachel Wood}} * {{Twitter|evanrachelwood|Evan Rachel Wood}} * {{Instagram|evanrachelwood|Evan Rachel Wood}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wood, Evan Rachel}} [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] agflwr2aolx92cqwuq5b46xbod7b3sa 0 242367 2966066 2947514 2026-09-09T22:26:30Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Geboort Hastings, NE, VS; sterf Westport, CT, VS. 2966066 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Sandy Dennis | Beeld = Sandy Dennis 1967 (frontside) (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = Sandy Dennis in 1967 | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Sandra Dale Dennis | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1937|4|27}} | Geboorteplek = Hastings, [[Nebraska|NE]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1937|4|27|1992|3|2}} | Sterfplek = Westport, [[Connecticut|CT]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0006800 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Sandy Dennis''' (27 April 1937 – 2 Maart 1992) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Who's Afraid of Virginia Woolf?'' (1966), ''Up the Down Staircase'' (1967), ''Sweet November'' (1968), en ''The Out of Towners'' (1970). == Filmografie == === Rolprente === * 1966: ''Who's Afraid of Virginia Woolf?'' * 1966: ''The Three Sisters'' * 1967: ''Up the Down Staircase'' * 1967: ''The Fox'' * 1968: ''Sweet November'' * 1969: ''A Touch of Love'' * 1969: ''That Cold Day in the Park'' * 1970: ''The Out of Towners'' * 1975: ''Mr. Sycamore'' * 1976: ''God Told Me To'' * 1977: ''Nasty Habits'' * 1981: ''The Animals Film'' * 1981: ''The Four Seasons'' * 1982: ''Come Back to the 5 & Dime, Jimmy Dean, Jimmy Dean'' * 1986: ''Laughter in the Dark'' * 1988: ''976-EVIL'' * 1989: ''Parents'' === Televisiereekse === * 1977: ''City Lights'' === Televisierolprente === * 1968: ''A Hatful of Rain'' * 1970: ''The Man Who Wanted to Live Forever'' * 1972: ''Something Evil'' * 1978: ''Perfect Gentlemen'' * 1980: ''Wilson's Reward'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0006800|Sandy Dennis}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dennis, Sandy}} [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 1992]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] dsx6ra77d3qn9sjy51pot35u98gi2a4 2966068 2966066 2026-09-09T22:27:05Z ~2026-46678-29 213560 /* */ 1956-91. 2966068 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Sandy Dennis | Beeld = Sandy Dennis 1967 (frontside) (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = Sandy Dennis in 1967 | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Sandra Dale Dennis | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1937|4|27}} | Geboorteplek = Hastings, [[Nebraska|NE]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1937|4|27|1992|3|2}} | Sterfplek = Westport, [[Connecticut|CT]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1956-91 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0006800 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Sandy Dennis''' (27 April 1937 – 2 Maart 1992) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Who's Afraid of Virginia Woolf?'' (1966), ''Up the Down Staircase'' (1967), ''Sweet November'' (1968), en ''The Out of Towners'' (1970). == Filmografie == === Rolprente === * 1966: ''Who's Afraid of Virginia Woolf?'' * 1966: ''The Three Sisters'' * 1967: ''Up the Down Staircase'' * 1967: ''The Fox'' * 1968: ''Sweet November'' * 1969: ''A Touch of Love'' * 1969: ''That Cold Day in the Park'' * 1970: ''The Out of Towners'' * 1975: ''Mr. Sycamore'' * 1976: ''God Told Me To'' * 1977: ''Nasty Habits'' * 1981: ''The Animals Film'' * 1981: ''The Four Seasons'' * 1982: ''Come Back to the 5 & Dime, Jimmy Dean, Jimmy Dean'' * 1986: ''Laughter in the Dark'' * 1988: ''976-EVIL'' * 1989: ''Parents'' === Televisiereekse === * 1977: ''City Lights'' === Televisierolprente === * 1968: ''A Hatful of Rain'' * 1970: ''The Man Who Wanted to Live Forever'' * 1972: ''Something Evil'' * 1978: ''Perfect Gentlemen'' * 1980: ''Wilson's Reward'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0006800|Sandy Dennis}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dennis, Sandy}} [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 1992]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 1ytkhcr60a339dy1jrt7a45zh7e8yha 0 247644 2966061 2137230 2026-09-09T21:56:40Z ~2026-46678-29 213560 /* */ 2966061 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Nina Shipman | Beeld = Cheyenne television show 1962.JPG | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[15 Augustus]] [[1938]] | Geboorteplek = [[Los Angeles]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Birth date and age|2026|09|06|1938|08|15|df=yes}} | Sterfplek = Gardena, [[Los Angeles County]], CA, Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0794110 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Nina Shipman''' (gebore 15 Augustus 1938) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Say One for Me'' (1959), ''Blue Denim'' (1959), en ''High Time'' (1960), en in die televisiereeks ''The Andy Griffith Show'' (1960). == Filmografie == === Rolprente === * 1959: ''Say One for Me'' * 1959: ''Blue Denim'' * 1959: ''The Oregon Trail'' * 1960: ''High Time'' === Televisiereekse === * 1960: ''The Andy Griffith Show'' === Televisierolprente === * 1963: ''Young Men in a Hurry'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0794110|Nina Shipman}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Shipman, Nina}} [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 320tx0w8om2edstegsoy5sso9s90xa4 2966063 2966061 2026-09-09T22:06:04Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Geboort L.A., CA, sterf Gardena, L.A. County, CA, VS. 2966063 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Nina Shipman | Beeld = Cheyenne television show 1962.JPG | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[15 Augustus]] [[1938]] | Geboorteplek = [[Los Angeles]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Birth date and age|2026|09|06|1938|08|15|df=yes}} | Sterfplek = Gardena, [[Los Angeles County]], CA, Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1957-87 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0794110 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Nina Shipman''' (15 Augustus 1938 - [[6 September]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Say One for Me'' (1959), ''Blue Denim'' (1959), en ''High Time'' (1960), en in die televisiereeks ''The Andy Griffith Show'' (1960). == Filmografie == === Rolprente === * 1959: ''Say One for Me'' * 1959: ''Blue Denim'' * 1959: ''The Oregon Trail'' * 1960: ''High Time'' === Televisiereekse === * 1960: ''The Andy Griffith Show'' === Televisierolprente === * 1963: ''Young Men in a Hurry'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0794110|Nina Shipman}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Shipman, Nina}} [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 8dv3g02ix0tzka73sllsjim0gguiovj 2966064 2966063 2026-09-09T22:13:21Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Op 88. 2966064 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Nina Shipman | Beeld = Cheyenne television show 1962.JPG | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[15 Augustus]] [[1938]] | Geboorteplek = [[Los Angeles]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|09|06|1938|08|15|df=yes}} | Sterfplek = Gardena, [[Los Angeles County]], CA, Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1957-87 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0794110 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Nina Shipman''' (15 Augustus 1938 - [[6 September]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Say One for Me'' (1959), ''Blue Denim'' (1959), en ''High Time'' (1960), en in die televisiereeks ''The Andy Griffith Show'' (1960). == Filmografie == === Rolprente === * 1959: ''Say One for Me'' * 1959: ''Blue Denim'' * 1959: ''The Oregon Trail'' * 1960: ''High Time'' === Televisiereekse === * 1960: ''The Andy Griffith Show'' === Televisierolprente === * 1963: ''Young Men in a Hurry'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0794110|Nina Shipman}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Shipman, Nina}} [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] ir0zlm2we7h6rd1nl71mait1eqdhojt 2966116 2966064 2026-09-10T09:55:49Z Pynappel 70858 2966116 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Nina Shipman | Beeld = Cheyenne television show 1962.JPG | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[15 Augustus]] [[1938]] | Geboorteplek = [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|09|06|1938|08|15|df=yes}} | Sterfplek = Gardena, [[Los Angeles County]], Kalifornië, Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1957-87 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0794110 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Nina Shipman''' (15 Augustus 1938 - [[6 September]] [[2026]]) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Say One for Me'' (1959), ''Blue Denim'' (1959), en ''High Time'' (1960), en in die televisiereeks ''The Andy Griffith Show'' (1960). == Filmografie == === Rolprente === * 1959: ''Say One for Me'' * 1959: ''Blue Denim'' * 1959: ''The Oregon Trail'' * 1960: ''High Time'' === Televisiereekse === * 1960: ''The Andy Griffith Show'' === Televisierolprente === * 1963: ''Young Men in a Hurry'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0794110|Nina Shipman}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Shipman, Nina}} [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 3dodk6w9exiet347h99awgxc2qswy3t 0 273430 2966079 2779484 2026-09-10T00:53:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966079 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Vasily Eduardovich Petrenko.jpg|duimnael|regs|Wasili Petrenko (2013)]] '''Wasili Eduardowitsj Petrenko''' ([[Russies]]: Васи́лий Эдуа́рдович Петре́нко; gebore op 7 Julie 1976) is 'n Russies-Britse [[dirigent]]. Hy is tans hoofdirigent van die [[Koninklike Liverpool Filharmoniese Orkes]] en van die [[Oslo Filharmoniese Orkes]], en sedert 2015 die hoofdirigent van die Europese Unie se Jeugorkes. ==Professionele loopbaan== Petrenko was in [[Sint Petersburg|Leningrad]], [[USSR]] gebore. Hy het die Capella Seuns Musiekskool en die Sint Petersburg Konservatoria bygewoon.<ref>Mike Chapple, "Petrenko's mission to make the Phil the world's best orchestra". ''Liverpool Daily Post'', 17 Julie 2007.</ref> Petrenko het dirigeer grotendeels onder Ravil Martynov studeer,<ref>{{cite news |url=http://www.scena.org/columns/lebrecht/080730-NL-russian.html |title=Russian to the rescue |work=La Scene Musicale |author=Norman Lebrecht |date=30 Julie 2008 |access-date=23 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920124634/http://www.scena.org/columns/lebrecht/080730-NL-russian.html |archive-date=20 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>Condy, Oliver. "A Russian Revolution: Vasily Petrenko". BBC Music Magazine, September 2009 (Vol. 17 No. 13): bl. 26</ref> maar ook van [[Mariss Jansons]], [[Yuri Temirkanov]], [[Esa-Pekka Salonen]], die komponis George Benjamin en [[Roberto Carnevale]] geleer.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2006/sep/17/classicalmusicandopera1 |title=Petrenko's Russian revolution |work=The Observer |author=Anthony Holden |date=17 September 2006 |access-date=5 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231113/https://www.theguardian.com/music/2006/sep/17/classicalmusicandopera1 |archive-date=7 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Petrenko was van 1994 tot 1997 die inwonende dirigent by die Mikhaylovski Teater. Hy dien sedert 1994 as die hoofdirigent van die Staatakademie van Sint Petersburg.<ref>Alan Weston and Laure Voiment, "The football-mad conductor taking the helm at Liverpool". ''Liverpool Daily Post'', 12 Julie 2005.</ref> In 2002 het hy eerste prys tydens die Cadaqués Orkes Internasionale Dirigeer Kompetisie gewen. Petrenko het in November 2004 sy buiging as dirigent by die [[Koninklike Liverpool Filharmoniese Orkes]] (KLFO) gemaak.<ref>{{cite news |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/article546401.ece |title=Vasily Petrenko signs for Liverpool! |work=The Times |author=Matthew Connolly |date=22 Julie 2005 |access-date=1 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517074248/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/article546401.ece |archive-date=17 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na hierdie verskyning was hy in Julie 2005, met ingang van die 2006-07 seisoen, aangewys as die KLFO se prinsipiële dirigent, met 'n aanvanklike kontrak van drie jaar. Sodoende het hy die jongste dirigent geword om aangestel te word in die pos.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2005/jul/12/arts.artsnews3 |title=Orchestra's Russian choice |newspaper=The Guardian |author=David Ward |date=12 Julie 2005 |access-date=5 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716112338/https://www.theguardian.com/uk/2005/jul/12/arts.artsnews3 |archive-date=16 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sedertdien Petrenko die pos beklee, het die KLFO se finansiële posisie aansienlik verbeter en het bywoning ook 'n hupstoot ontvang.<ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/theatre/dance/reviews/story/0,,2007385,00.html |title=RLPO/Petrenko |work=The Guardian |author=Tim Ashley |date=7 Februarie 2007 |access-date=5 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829102829/http://arts.guardian.co.uk/theatre/dance/reviews/story/0,,2007385,00.html |archive-date=29 Augustus 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.liverpooldailypost.co.uk/liverpool-news/regional-news/2007/02/14/beautiful-music-as-phil-smashes-box-office-record-64375-18620252/ |title=Beautiful music as Phil smashes box office record |work=Liverpool Daily Post |author=Larry Neild |date=14 Februarie 2007 |access-date=26 Desember 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208163126/http://www.liverpooldailypost.co.uk/liverpool-news/regional-news/2007/02/14/beautiful-music-as-phil-smashes-box-office-record-64375-18620252/ |archive-date=8 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Petrenko het ook kritiese lof ontvang ten opsigte van die vernuwing van die orkes wat die speel van repertorium uit Rusland betref (veral wat die werke van [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] betref) <ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/02/05/bmpetrenko05.xml |title=Dynamic visionary rings the changes |work=Telegraph |author=Geoffrey Norris |date=5 Februarie 2007 |access-date=5 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080627013916/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2007%2F02%2F05%2Fbmpetrenko05.xml |archive-date=27 Junie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> sowel as die standaard repertorium soos Brahms, en Engelse musiek.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/02/12/bmpetrenko12.xml |title=Petrenko shows that he is a natural Englishman |work=Telegraph |author=David Fanning |date=12 Februarie 2007 |access-date=5 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080627013921/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2007%2F02%2F12%2Fbmpetrenko12.xml |archive-date=27 Junie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In Mei 2007 het die KLFO aangekondig dat Petrenko sy kontrak met die orkes tot 2012 verleng het.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/10/01/bmpetrenko10.xml |title=Vasily Petrenko: Why Liverpool is galvanised by the 'Petrenko effect' |work=Telegraph |author=Geoffrey Norris |date=1 Oktober 2007 |access-date=3 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610080501/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2007%2F10%2F01%2Fbmpetrenko10.xml |archive-date=10 Junie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In September 2009 het die orkes 'n verdere verlenging van sy kontrak aangekondig, met inbegrepe van 2015, met 'n wysiging van Petrenko se titel tot die van Hoofdirigent.<ref>{{cite news |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2009/09/10/conductor-vasily-petrenko-signs-up-to-the-royal-liverpool-philharmonic-orchestra-until-2015-100252-24650435/ |title=Conductor Vasily Petrenko signs up to the Royal Liverpool Philharmonic Orchestra until 2015 |work=Liverpool Echo |author=Catherine Jones |date=10 September 2009 |access-date=11 September 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402193808/http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-news/local-news/2009/09/10/conductor-vasily-petrenko-signs-up-to-the-royal-liverpool-philharmonic-orchestra-until-2015-100252-24650435/ |archive-date=2 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Maart 2013 het die KLFO die omskakeling van Petrenko se kontrak na die van 'n uitgebreide ooreenkoms met geen spesifieke geskeduleerde termyn aangekondig, en ingevolge waarvan Petrenko in geval hy sy termyn sou wou beëindig ten minste drie jaar kennis moet gee.<ref>{{cite press release | url=http://www.liverpoolphil.com/11391/latest-press-releases/vasily-petrenko-extends-contract-with-the-royal-liverpool-philharmonic.html | title=Vasily Petrenko Extends Contract with the Royal Liverpool Philharmonic | publisher=Royal Liverpool Philharmonic | date=13 Maart 2013 | accessdate=2013-03-17 |url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130318034612/http://www.liverpoolphil.com/11391/latest-press-releases/vasily-petrenko-extends-contract-with-the-royal-liverpool-philharmonic.html | archivedate=18 Maart 2013 | df= }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-entertainment/echo-entertainment/2013/03/13/vasily-petrenko-signs-new-royal-liverpool-philharmonic-orchestra-contract-100252-32978329/ | title=Vasily Petrenko signs new Royal Liverpool Philharmonic Orchestra contract | work=Liverpool Echo | author=Catherine Jones | date=2013-03-13 | accessdate=2013-03-17}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2013/mar/13/petrenko-extends-rlpo-contract |title=Vasily Petrenko extends RLPO contract |work=The Guardian |author=Sophia Lambton |date=13 Maart 2013 |access-date=13 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170102085509/https://www.theguardian.com/music/2013/mar/13/petrenko-extends-rlpo-contract |archive-date=2 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy eerste verskyning by die Britse Promenade (die Proms) het in Augustus 2008 saam met die KLFO plaasgevind.<ref>{{cite news | url=http://www.liverpooldailypost.co.uk/liverpool-life-features/liverpool-arts/2008/08/01/petrenko-prepares-for-proms-date-64375-21446116/ | title=Petrenko prepares for Proms date | work=Liverpool Daily Post | author=Vicky Anderson | date=2008-08-01 | accessdate=2009-01-10}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.liverpooldailypost.co.uk/liverpool-life-features/liverpool-arts/2008/08/02/music-review-rlpo-vasily-petrenko-bbc-proms-royal-albert-hall-64375-21462674/ | title=Music Review: RLPO / Vasily Petrenko, BBC Proms, Royal Albert Hall | work=Liverpool Daily Post | author=Gail Thomson | date=2008-08-02 | accessdate=2009-01-10}}</ref> Petrenko en die KLFO het reeds verskeie opnames vir [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] gemaak.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2008/nov/09/tchaikovsky-manfred-voyevoda-review |title=Tchaikovsky, Manfred Symphony, The Voyevoda |work=The Observer |author=Anthony Holden |date=9 November 2008 |access-date=12 September 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170102085501/https://www.theguardian.com/music/2008/nov/09/tchaikovsky-manfred-voyevoda-review |archive-date=2 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2009/jan/09/liszt-totentanz-review |title=Liszt Piano Concertos Nos 1 & 2; Totentanz; Nebolsin/RLPO/Petrenko |work=The Guardian |author=Tim Ashley |date=9 Januarie 2009 |access-date=12 September 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170102083905/https://www.theguardian.com/music/2009/jan/09/liszt-totentanz-review |archive-date=2 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Petrenko se opname van Tsjaikofski se ''Manfred Symphony'' het in 2009 die ''Gramophone'' tydskrif se toekenning vir orkestrale opname van die jaar gewen. In April 2007 was Petrenko een van agt dirigente van Britse orkeste om die 10-jaar uitreikmanifes te endosseer, welke ten doel het om die teenwoordigheid van klassieke musiek in die Verenigde Koninkryk te verhoog en gratis toegang na klassieke musiekkonserte te bied aan alle Britse skoolkinders.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/6593341.stm |title=Pupils get free concert tickets |work=BBC News |date=26 April 2007 |access-date=5 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151756/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/6593341.stm |archive-date=17 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news | url=http://education.guardian.co.uk/artinschools/story/0,,2066195,00.html | title=Orchestras urge free concerts for children | work=The Guardian | author=Charlotte Higgins | date=2007-04-26 | accessdate=2007-05-05}}</ref> Petrenko het van Desember 2008 tot Desember 2013 as prinsipiële dirigent van die Nasionale Jeugorkes van Groot-Brittanje gedien en sy eerste konsert saam met die orkes tydens die 2009 BBC Proms gehou.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2009/aug/09/prom-31-nyo-petrenko-review?INTCMP=SRCH |title=Prom 31 – NYO/Petrenko |work=The Guardian |author=Erica Jeal |date=9 Augustus 2009 |access-date=20 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151403/https://www.theguardian.com/music/2009/aug/09/prom-31-nyo-petrenko-review?INTCMP=SRCH |archive-date=17 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Petrenko het die eerste keer in Desember 2009 die Oslo Filharmoniese Orkes gedirigeer.<ref name=aftenposten>{{cite news |url=http://www.aftenposten.no/kul_und/article4032527.ece |title=Vasily Petrenko ny sjefdirigent |work=Aftenposten |author=Erik Bjørnskau |date=17 Februarie 2011 |access-date=20 Februarie 2011 |language=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628212848/http://www.aftenposten.no/kul_und/article4032527.ece |archive-date=28 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>In Februarie 2011 het die orkes die aanstelling van Petrenko as volgende hoofdirigent daarvan aangekondig, met ingang van die 2013-2014 seisoen, met 'n aanvanklike kontrak van vier jaar.<ref>{{cite press release | url=http://www.oslofilharmonien.no/lang/no/diverse/vasily-petrenkooslo-filharmoniens-neste-sjefsdirigent/ | title=Vasily Petrenko Oslo-Filharmoniens neste sjefsdirigent | publisher=Oslo Philharmonic | date=18 February 2011 | accessdate=2011-02-20 |url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724182406/http://www.oslofilharmonien.no/lang/no/diverse/vasily-petrenkooslo-filharmoniens-neste-sjefsdirigent/ | archivedate=24 Julie 2011 | df= }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-entertainment/echo-entertainment/2011/02/17/royal-liverpool-philharmonic-orchestra-s-vasily-petrenko-appointed-chief-conductor-of-the-oslo-philharmonic-100252-28189670/ |title=Royal Liverpool Philharmonic Orchestra's Vasily Petrenko appointed chief conductor of the Oslo Philharmonic |work=Liverpool Echo |author=Laura Davis |date=17 Februarie 2011 |access-date=20 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013010936/http://www.liverpoolecho.co.uk/liverpool-entertainment/echo-entertainment/2011/02/17/royal-liverpool-philharmonic-orchestra-s-vasily-petrenko-appointed-chief-conductor-of-the-oslo-philharmonic-100252-28189670/ |archive-date=13 Oktober 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Petrenko se Oslo kontrak bepaal dat hy sewe weke se uitvoerings in sy eerste seisoen sal doen, en tien weke se uitvoerings tydens die daaropvolgende seisoene.<ref name=aftenposten />In November 2015 was Petrenko se Oslo kontrak verleng na 2020.<ref>{{cite news |url=http://www.gramophone.co.uk/classical-music-news/vasily-petrenko-extends-oslo-contract-to-2020 |title=Vasily Petrenko extends Oslo contract to 2020 |work=Gramophone |date=9 November 2015 |access-date=1 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716112349/https://www.gramophone.co.uk/classical-music-news/vasily-petrenko-extends-oslo-contract-to-2020 |archive-date=16 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Petrenko het die eerste keer in Maart 2016 as gas-dirigent van die [[Koninklike Filharmoniese Orkes]] (KFO) opgetree. Hy het teruggekeer vir 'n daaropvolgende betrekking in April 2017. In Julie 2018 het die KFO die aanstelling van Petrenko as die orkes se nuwe musiekdirekteur aangekondig met ingang van die 2021-22 seisoen, met 'n aanvanklike kontrak van vyf jaar. Ingevolge daarvan sal hy die titel van aangewese musiekdirekteur vir die 2020-21 seisoen hou. Gelyklopend met hierdie aankondiging, is Petrenko geskeduleer om na afloop van die 2019-2020 seisoen, sy tyd in die pos as hoofdirigent van die Oslo Filharmoniese Orkes, te beëindig.<ref>{{cite press release | url=https://www.rpo.co.uk/about/news-press/95-press/300-royal-philharmonic-orchestra-announced-vasily-petrenko-as-music-director-from-2021-22-season | title=Royal Philharmonic Orchestra Announced Vasily Petrenko as Music Director from 2021–22 Season | publisher=Royal Philharmonic Orchestra | date=2 Julie 2018 | accessdate=2018-07-02 | archivedate=17 Januarie 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117175044/https://www.rpo.co.uk/about/news-press/95-press/300-royal-philharmonic-orchestra-announced-vasily-petrenko-as-music-director-from-2021-22-season }}</ref>Gelyklopend met die aankondiging van die KFO het die KLFO aangekondig dat Petrenko sy tyd as Hoofdirigent by die KLFO teen die einde van die 2020-21 seisoen sal afsluit ten einde die titel van dirigent-laureaat by die KLFO op te neem.<ref>{{cite press release | url=https://www.liverpoolphil.com/news/press-releases/details/liverpool-philharmonic-announces-vasily-petrenko-as-conductor-laureate-from-summer-2021 | title=Liverpool Philharmonic announces Vasily Petrenko as Conductor Laureate from summer 2021 | publisher=Royal Philharmonic Orchestra | date=2 Julie 2018 | accessdate=2018-07-02 | archivedate=28 April 2020 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200428062521/https://www.liverpoolphil.com/news/press-releases/details/liverpool-philharmonic-announces-vasily-petrenko-as-conductor-laureate-from-summer-2021 }}</ref> ==Diskografie== [[Avie Records]] * Tsjaikofski: Balletmusiek (van ''Swanemeer'', ''Doringrosie'' en ''Die Neutkraker'') (2008) * Rachmaninoff: Klavierconcertos Nos. 1–4, ''Rapsodie op 'n Tema van Paganini''; [[Simon Trpčeski]], klavier (2010, 2011) [[Deutsche Grammophon]] (DG) * Jennifer Higdon, Tsjaikofski: Vioolconcertos; [[Hilary Hahn]], viool (2010) [[EMI|EMI Classics]] * Tavener: Mis (2009) * Rachmaninoff: Simfoniese Danse/die Eiland van die Dooies/Die Rots (2011) * Rachmaninoff: Simfonie No. 2, Danse van ''Aleko'' (2012) * Rachmaninoff: Simfonie No. 3, Caprice Bohéme, Vocalise. (2012) * Rachmaninoff: Simfonie No. 1, Prins Rostislaf (2013) [[Ecstatic Records]] * Torke: Concerto vir Orkes (2014) [[LAWO Classics]] * Skriabin: Simfonieë Nos. 3 & 4 ''Le Poème de l'extase'' (2015) * Prokofiëf: Romeo & Juliet (2016) [[LPO Classics]] * Tsjaikofski: Vioolconcerto (2017) [[Mercury Classics]] * Horner: Pas de Deux (2015) [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] * Liszt: Klavierconcertos Nos. 1 & 2, ''Totentanz'' (2008) * Tsjaikofski: Manfred Simfonie/Die Voyevoda (2008) * Sjostakowitsj: Simfonie No. 11 (2009) * Sjostakowitsj: Simfonieë Nos. 5 & 9 (2009) * Sjostakowitsj: Simfonie No. 10 (2010) * Sjostakowitsj: Simfonie No. 8 (2010) * Sjostakowitsj: Simfonieë Nos. 6 & 12 (2011) * Sjostakowitsj: Simfonieë Nos. 1 & 3 (2011) * Sjostakowitsj: Simfonieë Nos. 2 & 15 (2012) * Sjostakowitsj: Simfonie No. 7 (2013) * Sjostakowitsj: Simfonie No. 4 (2013) * Sjostakowitsj: Simfonie No. 14 (2014) * Sjostakowitsj: Simfonie No. 13 (2014) * Sjostakowitsj: Die Volledige Simfonieë (2015) * Sjostakowitsj: Klavierconcertos Nos. 1 & 2; [[Boris Giltburg]], klavier (2017) [[Ondine Records]] * Sjostakowitsj: Tjelloconcertos Nos. 1 & 2; [[Truls Mørk]], tjello (2016) [[Onyx Records]] * Tsjaikofski: Klavierconcertos Nos. 1 & 2; Simon Trpčeski, klavier (2014) * Elgar: Simfonie No. 1, Cockaigne Ouverture (2015) * Tsjaikofski: Simfonie Nos. 1, 2, en 5 (2016) * Elgar: Simfonie No. 2, Carissima, Mina, Chanson de Nuit en Chanson de Matin (2017) * Tsjaikofski: Simfonieë Nos. 3, 4, en 6, ''Pathetique'' (2017) * Prokofiëf: Klavierconcertos Nos. 1 & 3, ''Ouverture op Hebreeuse temas''; Simon Trpčeski, klavier (2017) [[Orfeo Records]] * Szymanowski: Vioolconcertos Nos. 1 & 2; [[Baiba Skride]], viool (2016) [[Pentatone Classics]] * Prokofiëf: Vioolconcertos Nos. 1 & 2; [[Arabella Steinbacher]], viool (2012) Rubicon *Wolf-Ferrari: ''I Quatro Rusteghi'' (2018) [[Sony Classical]] * Guinovart: Klavierconcertos Nos. 1 & 2, ''Valses Poéticos''; [[Albert Guinovart]], klavier (2014) [[Tritó Records]] * Albéniz: ''Poèmes d'amour'' (2013) ==Verwysings== {{verwysings}} ==Eksterne skakels== * [http://www.liverpoolphil.com/274/vasily-petrenko/chief-conductor-royal-liverpool-philharmonic-orchestra.html KLFO biografie van Petrenko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515224045/https://www.liverpoolphil.com/274/vasily-petrenko/chief-conductor-royal-liverpool-philharmonic-orchestra.html |date=15 Mei 2021 }} * [http://imgartists.com/artist/vasily_petrenko IMG Kunstenaars-biografie van Wasili Petrenko] * [https://ofo.no/no/dirigenter/vasily-petrenko Oslo Filharmoniese Orkes blad oor Wasili Petrenko (Norweegs) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170102082941/https://ofo.no/no/dirigenter/vasily-petrenko |date= 2 Januarie 2017 }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Petrenko, Wasili}} [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Russiese dirigente]] [[Kategorie:Britse dirigente]] [[Kategorie:Lewende mense]] jl2kl6md4hqz7ke1vu4fnysoajayrif 0 282575 2965979 2923403 2026-09-09T14:45:50Z Sobaka 328 /* Deelnemers */ skakel 2965979 wikitext text/x-wiki <!-- [[Lêer:'Questioning Children' by Karel Appel, Tate Modern.JPG|duimnael|upright=1.25|Karel Appel, ''Questioning Children'', 1949, gouache op 'n driedimensionele houtkonstruksie, Tate Modern]] --> [[Lêer:Aanbouw tentoonstelling E55 Rotterdam, Bestanddeelnr 907-0826.jpg|duimnael|regs|Die CoBrA-lid Karel Appel besig om te werk aan 'n muurskildery in Rotterdam vir die E55-tentoonstelling.]] '''COBRA''' (of '''CoBrA''') was 'n [[Europa|Europese]] [[avant-garde]] [[kuns]]beweging wat vanaf 1948 tot 1951 aktief was. Die naam is in 1948 deur Christian Dotremont uitgedink. Die naam is afkomstig van die afkortings van die lede se tuisstede: [[Kopenhagen]] (Co), [[Brussel]] (Br) en [[Amsterdam]] (A). == Geskiedenis == Tydens die besetting van die [[Tweede Wêreldoorlog]] was [[Nederland]] afgesluit van die kunswêreld buite sy grense. COBRA is kort daarna gestig. Hierdie internasionale beweging van kunstenaars wat eksperimenteel gewerk het, het ontwikkel uit kritiek op die Westerse samelewing en 'n algemene begeerte om weg te breek van bestaande kunsbewegings, insluitend die "veragte" en "walglike" naturalisme en die "steriele" Abstrakte kuns. Eksperimentering was die simbool van onbeperkte en ongebonde vryheid, wat volgens Constant uiteindelik deur kinders en die uitdrukkings van kinders beliggaam is.<ref>{{cite book |last1=Baumgartner |first1=Michael |title=Klee and Cobra: A Child's Play |publisher=Hatje Cantz |pages=59–60}}</ref> COBRA is op 8 November 1948 in die Café Notre-Dame, Parys, op die been gebring deur Karel Appel, Constant Nieuwenhuys, Guillaume Cornelis van Beverloo, Christian Dotremont, Asger Jorn en Joseph Noiret <ref name="moma.org">MOMA online [http://moma.org/collection/details.php?theme_id=10954&displayall=1 collections page]</ref> met die ondertekening van 'n manifes getitel ''"La cause était entendue"'' ("Die saak is geskik"),<ref>"La cause était entendue" is 'n ironiese verwysing na die manifes"[http://www.andrebreton.fr/Resources/Assets/56600100560650/HR_56600100560650_1.jpg La cause est entendue] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718110537/http://www.andrebreton.fr/Resources/Assets/56600100560650/HR_56600100560650_1.jpg |date=2011-07-18 }}" (Die Saak is geskik) van die ondersteuners van Rewolusionêre Surrealisme</ref> wat opgetrek is deur Dotremont.<ref>{{cite web |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3558757 |title=La cause etait entendue |date=Nov 8, 1948 |access-date=23 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723173438/https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3558757 |archive-date=23 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is gestig met 'n verenigende doktrine van volledige vryheid van kleur en vorm, sowel as weersin teen [[surrealisme]]. Die kunstenaars het ook 'n belangstelling in [[Marxisme]] sowel as modernisme getoon.<blockquote> Hul werksmetode was gebaseer op spontaneïteit en eksperimentering, en hulle het hul inspirasie veral getrek uit kindertekeninge, primitiewe kunsvorme, en uit die werk van Paul Klee en Joan Miró.<ref name="moma.org" /> </blockquote> Hulle het byeengekom as 'n samesmelting van die Nederlandse groep ''Reflex'', die Deense groep ''Høst'' en die Belgiese Rewolusionêre Surrealistiese Groep. Die groep het slegs 'n paar jaar staande gebly, maar in die kort tydperk daarin geslaag om 'n aantal doelstellings te bereik: die tydskrif ''Cobra '', 'n reeks samewerkingsgeleenthede tussen verskillende lede genaamd ''Peintures-Mot'', en twee grootskaal uitstallings. Die eerste daarvan is gehou in die Stedelijk Museum in Amsterdam in November 1949 en die ander in die Palais des Beaux-Arts in [[Luik]] in 1951. In November 1949 het die groep amptelik sy naam na ''"Internationale des Artistes Expérimentaux"'' verander, met lidmaatskap wat oor Europa en die Verenigde State versprei was, alhoewel hierdie naam nog nooit aftrek gekry het nie. Die beweging is amptelik in 1951 ontbind, maar baie van sy lede het getroue kennisse gebly, met veral Dotremont wat voortgegaan het met samewerking saam met baie van die vooraanstaande lede van die groep.<ref>{{cite web |title=CoBrA Museum |url=http://www.cobra-museum.nl/en/cobra.html |location=Cobra Museum, The Netherlands |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080621043026/http://www.cobra-museum.nl/en/cobra.html |archivedate=2008-06-21 }}.</ref> Die groep se primêre fokus het bestaan uit semi-abstrakte skilderye bestaande uit briljante kleure, bruuske skilderwerk en verwronge menslike figure, wat geïnspireer is deur primitiewe volkskuns. Dit was soortgelyk aan die Amerikaanse ''action painting''. Cobra was 'n mylpaal in die ontwikkeling van Tachisme en Europese abstrakte ekspressionisme. Cobra was miskien die laaste avant-garde-beweging van die [[20ste eeu|twintigste eeu]].<ref>W. Stokvis – [https://books.google.co.uk/books?id=h8HpAAAAMAAJ&q=COBRA+art+movement&dq=COBRA+art+movement&hl=en&sa=X&ved=0CCAQ6AEwAGoVChMIl-yRpr_dxgIVQ1wUCh24hQyn Cobra: The Last Avant-garde Movement of the Twentieth Century] Lund Humphries 2004, 349 bladsye, {{ISBN|0853318980}} [Opgespoor op 2015-07-15]</ref> Volgens Nathalie Aubert het die groep amptelik slegs vir drie jaar bestaan (1948 tot 1951). Na die tydperk het elke kunstenaar in die groep het hulle eie individuele weg gevolg.<ref name=":0">Auber, Nathalie. “’Cobra after Cobra’ And The Alba Congress: From Revolutionary Avant-Garde To Situationist Experiment.” Third Text 20.2 (2006): 259–267. Art Source. Web. 14 Sept. 2015.</ref> === Manifes === Die manifes, getitel ''La cause était entendue'' (Die saak is geskik), is geskryf deur die CoBrA-lid Christian Dotremont, en in 1948 in Parys deur al die stigterslede onderteken. Dit het direk gespreek tot hul ervaring van die ''Centre International de Documentation sur l'Art d'Avant-garde'' waarin hulle gevoel het dat die atmosfeer steriel en outoritêr was. Dit was 'n verklaring van samewerking op 'n organiese wyse en van eksperimentering om sodoende hul werk los van die toe-oorheersende avant-garde-beweging te ontwikkel. Die naam van die manifes was ook 'n sinspeling op woorde uit 'n vroeëre dokument wat in Julie 1947 deur die Belgiese en Franse rewolusionêre Surrealiste onderteken is, met die titel ''"La case est entendue"'' (Die saak is geskik).<ref>{{cite book|last1=Stokvis|first1=Willemijn|title=Cobra: The Last Avant-Garde Movement|date=2004|publisher=Lund Humphries|location=Aldershot}}</ref> == Metode == Die Europese kunstenaars het verskil van hul Amerikaanse eweknieë (die Abstrakte ekspressioniste) omdat hulle die proses bo die produk verkies het en primitiewe, mitiese en folkloristese elemente saam met die dekoratiewe inset van hul kinders ingevoer het <ref name=":1">Cooke, Lynne. “Review.” The Burlington Magazine 126, no. 978 (1 September 1984): 583.</ref> sowel as [[graffiti]].<ref>{{cite book|last=Crofton|first=Ian|title=Encyklopedia Guinnessa|publisher=Biuro Uslug Promocyjnych, Uniwersal SA|year=1991|page=554}}</ref> Een van die nuwe benaderings wat die COBRA-kunstenaars verenig het, was hul onbeperkte gebruik van sterk kleure, tesame met gewelddadige stukke en figurasie wat angswekkend of humoristies kon wees. Hulle kuns was lewendig, met sub-menslike figure, ten einde die verskrikking en swakheid van ons tyd te weerspieël, in stryd met die verontmenslikte kuns van abstraksie.<ref>Hoffmann, Edith. "Cobra Exhibition in Rotterdam." The Burlington Magazine 108.760 (1966): 388–89. JSTOR. Web. 14 Sept. 2015.</ref> Hierdie spontane metode was 'n verwerping van Renaissance-kuns, spesialisasie en "beskaafde kuns". Hulle het "onbeskaafde" uitdrukkingsvorme verkies wat 'n wisselwerking tussen die bewuste en die onbewuste in plaas van die [[Surrealisme|Surrealistiese]] belangstelling in die onbewuste alleen geskep het. Die kinderlike aspekte in hul metode het beteken dat hul plesier gevind het in die skilderkuns, in die materiële, vorms en uiteindelik die prent self. Veral die Nederlandse kunstenaars in Cobra (Corneille, Appel, Constant), was geïnteresseerd in [[kinderkuns]]. "Ons wou weer soos 'n kind begin", het Karel Appel aangedring.<ref>Karel Appel, uit 'n onderhoud met Eleanor Flomenhaft, 16 Oktober 1975; aangehaal in Flomenhaft 1985, bl. 33.</ref> As deel van die Westerse linkses sou hulle beweging gebou wees op die samesmelting van kuns en lewe deur eksperimentering, ten einde vorm en uitdrukking te verenig. == CoBrA-uitstallings == Die groep het in Holland uitgestal, maar ook in Parys en ander lande in Europa.<ref>{{cite journal |jstor= 875035|title=Cobra Exhibition in Rotterdam |date=July 1966 |journal=The Burlington Magazine |last = Hoffmann |first=Edith}}</ref> === Stedelijk Museum-uitstalling === Die eerste groot uitstalling is in November 1949 in die Stedelijk Museum, Amsterdam gehou onder die titel ''"International Experimental Art"''. Die direkteur en kurator van die museum, Willem Sandberg, was geïnteresseerd in die uitvoering van eksperimenteerwerk en abstraksie na Nederland, en was ook 'n aktiewe lid van die Nederlandse Weerstand tydens die oorlog. Hy was diep betrokke by die CoBrA-groep en het direkte kontak tussen die kunstenaars en die Stedelijk Museum gehandhaaf.<ref name="stedelijk.nl">{{cite web |url=https://www.stedelijk.nl/en/exhibitions/cobra-the-stedelijk |title=cobra & the stedelijk |website=www.stedelijk.nl |access-date=23 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723173431/https://www.stedelijk.nl/en/exhibitions/cobra-the-stedelijk |archive-date=23 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eyemagazine.com/feature/article/willem-sandberg-warm-printing |title=Eye Magazine &#124; Feature &#124; Willem Sandberg: Warm printing |website=www.eyemagazine.com |access-date=23 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921110008/http://www.eyemagazine.com/feature/article/willem-sandberg-warm-printing |archive-date=21 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die argitek Aldo van Eyck, wat later bekend sou word vir sy argitektuurontwerpe van speelterreine as kulturele kritiek, is gevra om die interieurontwerp van die uitstalling te doen. Die noue verwantskap tussen Van Eyck en die kunstenaars van CoBrA, wat ook veral inspirasie uit kindertekeninge getrek het, maak dit waarskynlik dat baie van Eyck se vroeë inspirasie vir sy speelterreine van CoBrA afkomstig is.<ref name="stichtingconstant.nl">{{cite web |url=https://stichtingconstant.nl/cobra-1948-1951 |title=Cobra 1948–1951 |date=29 Junie 2013 |website=Fondation Constant / Stichting Constant |access-date=23 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528051828/https://stichtingconstant.nl/cobra-1948-1951 |archive-date=28 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://merijnoudenampsen.org/2013/03/27/aldo-van-eyck-and-the-city-as-playground/ |title=Aldo van Eyck and the City as Play&shy;ground |date=27 Maart 2013 |access-date=23 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818030335/https://merijnoudenampsen.org/2013/03/27/aldo-van-eyck-and-the-city-as-playground/ |archive-date=18 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Stedelijk Museum-uitstalling het 'n woedende reaksie van die pers en die publiek ontlok. 'n Kritikus van ''Het Vrije Volk'' het geskryf, “Geklad, geklets en geklodder in het Stedelijk Museum”, die CoBrA kunstenaars word beskou as swendelaars en skarminkels.<ref name="stichtingconstant.nl" /> Koerante het gepraat van afstootlike kuns en uitlokking deur die kunstenaars, en een aand van eksperimentele poësie in die Stedelijk het selfs gesorg vir 'n onderonsie in die openbaar.<ref name="stedelijk.nl" /> === Uitstalling in Luik === Die laaste CoBrA-uitstalling het in [[Luik]], België, in 1951 plaasgevind. Kort na hierdie uitstalling het die groep ontbind. Die vertoning is gereël deur Pierre Alechinsky, 'n kunstenaar uit België. Die Nederlandse argitek, Van Eyck, het die uitstalling ontwerp, net soos vir die CoBrA-uitstalling van 1949 in Stedelijk. Die innovasies van hierdie uitstalling was dat die samestelling van die muur in die vorm van 'n roosterformasie was. Die vertoning was nie spesifiek vir slegs CoBrA-kunstenaars nie, en groot kunstenaars van die CoBrA-beweging was ook nie in hierdie uitstalling teenwoordig nie as gevolg van die bestaande konflik binne die groep wat uiteindelik tot die ineenstorting van CoBrA gelei het in dieselfde jaar.<ref>{{Cite web |url = https://books.google.com/books?id=V-_iBAAAQBAJ&pg=PA76&lpg=PA76&dq=cobra+1951+exhibition&source=bl&ots=NiAIA1neY2&sig=OHUBjMPfxSa5so9ttjvYmWZoVp4&hl=en&sa=X&ved=0CFcQ6AEwDGoVChMItfTTg4D6xwIVlo6SCh2MagKs#v=onepage&q=cobra%201951%20exhibition&f=false |title=The Art and Politics of Asger Jorn: The Avant-Garde Won't Give Up |date=Augustus 2014 |accessdate= |website=Google Books |publisher=Ashgate Publishing Unlimited |last=Kurczynski |first=Karen}}</ref> === Groep-uitstallings === * ''WestKunst'' (Keulen, 1981)<ref name=":1" /> * ''Paris-Paris'' (Parys, 1981)<ref name=":1" /> * ''Aftermath'' (Londen, 1981)<ref name=":1" /> * ''Two Survey shows'' (Hamburg, 1982; Parys en die Franse provinsies ook 1982)<ref name=":1" /> * ''The Spirit of Cobra'' (Fort Lauderdale, 2013) == Deelnemers == {{Div col}} * Karel Appel (1921–2006) * Pierre Alechinsky (gebore 1927) * Else Alfelt (1910–1974) * Jean-Michel Atlan (1913–1960) * Ejler Bille (1910–2004) * Pol Bury (1922–2005) * Jacques Calonne (gebore 1930) * [[Hugo Claus]] (1929–2008) * Corneille Guillaume Beverloo (1922–2010) * [[:fr:Jacques Doucet (peintre)|Jacques Doucet]] (1924–1994) * Lotti van der Gaag (1923–1999) * William Gear (1915–1997) * Stephen Gilbert (1910–2007) * Svavar Guðnason (1909–1988) * Henry Heerup (1907–1993) * Edouard Jaguer (1924–2006) * Asger Jorn (1914–1973) * Aart Kemink (1914–2006) * [[Lucebert]] (1924–1994) * [[Ernest Mancoba]] (1904–2002) * Sonja Ferlov Mancoba (1911–1984) * Jørgen Nash (1920–2004) * Jan Nieuwenhuys (1922–1986) * Erik Ortvad (1917–2008) * Pieter Ouborg (1893–1956) * Carl-Henning Pedersen (1913–2007) * Bert Schierbeek (1918–1996) * Max Walter Svanberg (1912–1994) * Uno Vallman (1913–2004) * Serge Vandercam (1924–2005) {{Div col end}} === Verbandhoudende kunstenaars === Noemenswaardige kunstenaars wat kontak gehad het met, en/of beïnvloed is deur COBRA: {{Div col}} * Enrico Baj * Jerome Bech * James E. Brewton * Jacqueline de Jong * Koos de Bruin * Freddy Flores Knistoff * Herbert Gentry * Robert Jacobsen * Bengt Lindström * Jean Messagier * Vali Myers * John Olsen * Gina Pellón (1926–2014) * Dana Schutz<ref>{{cite web |last1=Chin |first1=Mei |title=Dana Schutz (Interview) |url=http://bombmagazine.org/article/2799/dana-schutz |website=BOMB Magazine |access-date=23 Januarie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013131750/http://bombmagazine.org/article/2799/dana-schutz |archive-date=13 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Shinkichi Tajiri * Alasdair Grant Taylor * Louis Van Lint * Maurice Wyckaert (1923–1996) {{Div col end}} == Erfenis == In Amstelveen, [[Nederland]] kan 'n Cobra-museum gevind word wat werke deur Karel Appel en ander internasionale avant-garde kunstenaars huisves.<ref>[http://www.cobra-museum.nl/en/ Cobra Museum van Moderne kuns], Amstelveen</ref> Die NSU Art Museum in Fort Lauderdale, Florida, is bekend vir die groot versameling CoBrA kuns wat dit huisves. Die museum huisves werke deur Karel Appel, Pierre Alechinsky, en Asger Jorn, die beweging se voorste eksponente. Die afslaers Bruun Rasmussen het op 3 April 2006 in Kopenhagen 'n veiling gehou van COBRA kuns. Dit het rekords gestel vir die hoogste prys vir 'n skildery deur Asger Jorn (6.4 miljoen DKK vir ''Tristesse Blanche'') en vir die hoogste bedrag wat tydens 'n enkele veiling in Denemarke betaal is (30 million DKK in totaal). == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonskat|COBRA (movement)}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20070114184219/http://www.didrichsenmuseum.fi/cobra/englanti/cobra_tietoa.html Didrichsenmuseum.fi] * [http://galeriebirch.dk/en/cobra/ Galerie Birch, 'n Deense galery wat in 1946 gestig is en in COBRA spesialiseer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170513105018/http://galeriebirch.dk/en/cobra/ |date=13 Mei 2017 }} * [https://archive.is/20121204191947/http://www.museumjorn.dk/ Museum Jorn, Silkeborg] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cobra (Avant-Garde Beweging)}} [[Kategorie:Kuns]] egdzv05uc7pwoxtwokfiu1im84u5rrz 0 368035 2966053 2516383 2026-09-09T21:26:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966053 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Valmiera |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Church of Saint Simon, summer 2013.JPG |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Die kerk Sint Simon van Valmiera |beeld_vlag=Flag of Valmiera.png |vlaggrootte= |vlagskakel=100px |beeld_seël=COA LV Valmiera.svg |seëlskakel= |seëlgrootte=60px |duimdrukkerkaart=Letland |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |duimdrukkerkaart1= |duimdrukkeretiketposisie1= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Letland}} |onderafdelingtipe1=Historiese landskap |onderafdelingtipe2=Streek |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Lyfland]] |onderafdelingnaam2=Valmieras novads |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= Burgemeester |leiernaam=Jānis Baiks |leiertitel1= |leiernaam1= |stigtingstitel=Stadstatus |stigtingsdatum=[[1323]] |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=19.35 |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|57|32|N|25|26|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2020 |bevolkingnotas=<ref>{{Cite web |url=http://data1.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzskaits__ikgad/ISG020.px |title=«Iedzīvotāju skaits un tā izmaiņas statistiskajos reģionos, republikas pilsētās, novadu pilsētās, 21 attīstības centrā un novados». Centrālā statistikas pārvalde. 2020. |access-date=25 Januarie 2021 |archive-date=29 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129054746/http://data1.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzskaits__ikgad/ISG020.px |url-status=dead }}</ref> |bevolking_totaal=23 050 |bevolkingsdigtheid_km2=1191 |bevolkingnota= |tydsone=OET |utcafset=+2 |tydsone_DST=OEST |uctafset_DST=+3 |poskodetipe=LV |poskode=4201, 4202, 4204 |voetnotas= |webwerf= }} '''Valmiera''' ([[Duits]]: ''Wolmar'') is 'n stad in die noorde van [[Letland]], 107 km van [[Riga]], aan die [[Gauja]]-rivier geleë en beskik oor 'n universiteit. == Demografie == === Etniese groepe === * Lette 84,3% * Russies 10,4% * Wit-Russies 1,6%<ref>[https://web.archive.org/web/20200324070840/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB_2020.pdf PMLP: Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva], 01.01.2020</ref> === Persoonlikhede === * Jāzeps Vītols (1863—1948), komponis; * Jānis Daliņš (1904—1978), sportman (stapitems); * Māris Štrombergs (1987), sportman (BMX fietsryer). == Prente == <gallery> Lêer:Valmiera Old Pharmacy in Castle ruins.JPG|Museum van Valmiera Lêer:Valmiera, old city - old pharmacy.JPG|Ou stad Lêer:Valmieras Valsts ģimnāzija (4).jpg|Staatsgimnasium Lêer:Valmiera, sild üle Koiva jõe.JPG|Die brug oor die Gauja rivier </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Valmiera}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Letland]] 8ucv6chvek7lbm0i18163taqs5tm5rh 0 370153 2966076 2380626 2026-09-10T00:03:41Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Nieverwisselbare teken]] reggemaak 2966076 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Nieverwisselbare teken]] 7pfo11niy9071uj48qj89tjoj02g62c 1 370154 2966075 2380628 2026-09-10T00:03:36Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Bespreking:Nieverwisselbare teken]] reggemaak 2966075 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Nieverwisselbare teken]] r5dsu6w5slg3bfjjdggv03ovjzumqhl 0 384560 2966121 2890533 2026-09-10T10:12:17Z Naudefj 2055 guerilla -> guerrilla 2966121 wikitext text/x-wiki Die '''Cundycleughpas''' (soms Cundycloighpas) is ‘n pas in die [[Drakensberge]] tussen [[KwaZulu-Natal]] en die [[Vrystaat]]. Hierdie pas is ten noorde van die [[Van Reenenspas]] en die [[De Beerspas, KwaZulu-Natal|De Beerspas]] en ten suide van die Mullerspas en Bothaspas en wes van die dorp [[Dundee]]. Van die pas af loop die reeks heuwels bekend as [[Biggarsberg]] eers oos en daarna suidoos verby [[Fort Mistake]], [[Glencoe]], Dundee en [[Wasbank]]. In die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het die moeilik begaanbare pas hom uitstekend geleen tot die guerrilla-oorlogvoering. Die naam van die pas is van Skotse oorsprong. ‘Cundie’ beteken ‘’n versteekte gat’ en ‘cleugh’ verwys na ‘n 'skerp op- en afdraand’. In die volksmond het dit heel gepas die ‘kan-nie-klou-pas’ geword. ==Lees ook== *[[Lys van bergpasse in Suid-Afrika]] ==Bibliografie== *Nienaber, P.J.: Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek, deel 1. Kaapstad: Tafelberg, 1971. {{ISBN|0-624-00097-4}} [[Kategorie:Bergpasse van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Drakensberge]] [[Kategorie:Vrystaat]] [[Kategorie:KwaZulu-Natal]] d9htp9h57whiz9sj30oousgyqc42c2x 0 389657 2966168 2886443 2026-09-10T11:51:04Z BurgertB 2401 Skakel 2966168 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The city of Bucha after liberation from the Russians 01.jpg|duimnael|Beeld van ‘n video wat deur die Nasionale Nuusagentskap van Oekraïne gepubliseer is wat glo wys hoe burgerlikes in Boetsja deur Russiese soldate vermoor is.]] Die '''slagting van Boetsja''' verwys na 'n reeks vermeende oorlogsmisdade wat in April 2022 in die [[Oekraïne|Oekraïense]] stad [[Boetsja]] aan die lig gekom het, nadat die Russiese weermag tydens die [[Russiese inval in Oekraïne, 2022|Russiese inval in 2022 in Oekraïne]] uit die besette gebied noord van [[Kijif]] onttrek het. Beeldmateriaal en getuienisse wys daarop dat Russiese troepe Oekraïense burgerlikes tereggestel het.<ref name=":1" /> ==Beskrywing== Op 2 April 2022, na die onttrekking van die Russe, het die Oekraïense weermag 'n groot aantal liggame van gewelddadig vermoorde burgerlikes gevind wat op strate, in kelders en in 'n massagraf in Boetsja gelê het.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-retreat-leaves-trail-slain-civilians-town-near-kyiv-2022-04-02/|titel=Russian retreat leaves trail of dead civilians in Bucha, a town near Kyiv|accessdate=2022-04-05|datum=2022-04-02|werk=Reuters|taal=en}}</ref> Die burgemeester, Anatoli Fedoroek, het aangekondig dat meer as 300 inwoners van die stad vermoor is.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/04/04/world/europe/bucha-ukraine-bodies.html|titel=Satellite images show bodies lay in Bucha for weeks, despite Russian claims.|accessdate=2022-04-05|datum=2022-04-04|werk=The New York Times|taal=en}}</ref> Verskeie slagoffers se hande was agter hul rug vasgebind. Die burgerlikes wat dood is, het nie uniforms gedra nie en het alledaagse items soos 'n inkopiesak of 'n [[fiets]] by hulle gehad.<ref>{{cite web|url=https://nos.nl/l/2423751|titel=Drama in straten van Boetsja is 'anders dan raketbeschietingen'|accessdate=2022-04-03|werk=nos.nl|taal=}}</ref> Beelde van die satellietoperateur Maxar Technologies het getoon dat minstens elf van die lyke wat gevind is, reeds op 11 Maart daar was, toe die Russe nog die stad beset het. Hulle was nog nie ontbind nie weens die koue.<ref>{{cite web|url=http://www.hln.be/buitenland/satellietbeelden-tonen-dat-lijken-in-boetsja-er-al-weken-liggen-in-tegenstelling-tot-wat-rusland-beweert~acdaa46e|titel=Satellietbeelden tonen dat lijken in Boetsja er al weken liggen in tegenstelling tot wat Rusland beweert|accessdate=2022-04-07|datum=2022-04-05|werk=HNL.BE}}</ref> Die menseregte-organisasie Human Rights Watch het ook oorlogsmisdade – teregstellings, verkragtings en diefstal – deur Russiese soldate in die Oekraïense stede Kijif, Tsjernihif en Charkof aangemeld.<ref name=":0" /> ==Reaksies== Die Oekraïense president [[Wolodimir Zelenski]] het die slagting 'n [[volksmoord]] genoem.<ref>''[https://www.gva.be/cnt/dmf20220403_97345849 Zelenski noemt bloedbad in Boetsja genocide: gruwel dwingt EU tot meer sancties tegen Rusland]'', Gazet van Antwerpen, 4 April 2022.</ref> Die honderde burgerlikes wat in Boetsja dood is, het internasionale verontwaardiging ontlok.<ref>''[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2022/04/04/premier-alexander-de-croo-veroordeelt-oorlogsmisdaden-in-boets/ Premier Alexander De Croo veroordeelt "oorlogsmisdaden" in Boetsja]'', VRT NWS, 4 April 2022.</ref><ref>''[https://nos.nl/collectie/13888/artikel/2423751-drama-in-straten-van-boetsja-is-anders-dan-raketbeschietingen Drama in straten van Boetsja is 'anders dan raketbeschietingen']'', NOS, 3 April 2022.</ref> Die Oekraïense minister van buitelandse sake, Dmitro Koeleba, het die G7-lande gevra om so gou moontlik nuwe sanksies teen Rusland in te stel.<ref>{{cite web |url= https://nos.nl/artikel/2423725-wereldwijd-geschokte-reacties-op-doden-in-boetsja-dit-zijn-oorlogsmisdaden|titel= Wereldwijd geschokte reacties op doden in Boetsja: 'Dit zijn oorlogsmisdaden'|author= |publisher= NOS Nieuws|datum= 2022-04-03|accessdate=2022-04-03}}</ref><ref name=":0">{{en}}{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2022/04/03/ukraine-apparent-war-crimes-russia-controlled-areas|titel=Ukraine: Apparent War Crimes in Russia-Controlled Areas|accessdate=2022-04-03|author=|datum=2022-04-03|publisher=Human Rights Watch}}</ref> [[Rusland]] het betrokkenheid by die Boetsja-slagting ontken en Oekraïne en Westerse lande daarvan beskuldig dat hulle die slagting geplant het. Die lyke wat in die beeldmateriaal gesien is, is na bewering omstreeks 30 Maart deur die Oekraïense weermag daar gedeponeer nadat Russiese troepe onttrek het, volgens 'n verklaring deur Dmitri Peskof, woordvoerder van die Kremlin, en die Russiese minister van buitelandse sake, [[Sergei Lawrof]]. Dit word as vals nuus in die Russiese media voorgehou.<ref>{{Cite web|url=https://nos.nl/index.php/l/2423894|titel=Rusland ontkent 'Boetsja', toon in Russische media tegen Oekraïne verhardt|accessdate=2022-04-05|datum=2022-04-04|werk=nos.nl|taal=}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Ondersoek== [[Lêer:DestroyedcarinBucha.png|duimnael|’n Lyk  in ’n vernietigde motor in Bucha, 2 April 2022.]] Om die oorlogsmisdade te kan vervolg, was dit belangrik dat die liggame in Boetsja met internasionale hulp ondersoek word. Kenners het teen te veel haas gewaarsku. Die aanskoue van die doodgemaakte burgerlikes is deur baie as afgryslik beskou en die drang om hulle so vinnig as moontlik te verwyder en te begrawe was sterk. "Sommige van die slagoffers in Boetsja was glo geboei toe hulle vermoor is. Dit is van die uiterste belang dat sulke bewyse bewaar word totdat forensiese kundiges dit kon ondersoek," sê Robert McNeill, 'n afgetrede Skotse [[Patologie|patoloog]] wat betrokke was by die ondersoek. identifikasie van Moslems wat in 1995 in [[Bosnië en Herzegowina|Bosniese]] [[Srebrenica]] doodgeskiet is. "Dit sal moeilik wees om Russiese soldate aan te kla."<ref>{{Cite web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2022/04/05/doe-snel-grondig-forensisch-onderzoek-in-boetsja-a4107475|titel=‘Doe snel grondig forensisch onderzoek in Boetsja’|accessdate=2022-04-07|datum=2022-04-05|werk=NRC|taal=}}</ref> Die [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] koerant ''[[The New York Times]]'' het op 4 April ná 'n ondersoek aangekondig satellietbeelde wys dat die liggame al weke lank daar was.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nytimes.com/2022/04/04/world/europe/bucha-ukraine-bodies.html|titel=Bucha.Ukraine.Bodies|accessdate=2022-04-05|datum=2022-04-04|werk=New York Times|taal=en}}</ref> [[Hommeltuig]]materiaal wat op 3 Maart 2022 deur die Azof-bataljon afgeneem is, het gewys hoe Russiese gepantserde personeeldraers verskeie skote op 'n fietsryer afvuur terwyl hy om die draai ry. Verder af in die straat was 'n tenk met 'n groot wit V, 'n Russiese militêre simbool, daarop. Dit stem ooreen met beelde wat amper 'n maand later, op 1 April, op [[Telegram (sagteware)|Telegram]] verskyn het van dieselfde fietsryer wat op dieselfde plek op straat lê.<ref>{{Cite web|url=https://nos.nl/index.php/collectie/13888/artikel/2423957-meer-aanwijzingen-dat-doden-boetsja-wekenlang-op-straat-lagen|titel=Meer aanwijzingen dat doden Boetsja wekenlang op straat lagen|accessdate=2022-04-05|author=|datum=2022-04-05|publisher=NOS Nieuws|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405164214/https://nos.nl/index.php/collectie/13888/artikel/2423957-meer-aanwijzingen-dat-doden-boetsja-wekenlang-op-straat-lagen|url-status=dead}}</ref> Op 7 April 2022 het die [[Duitsland|Duitse]] weekblad ''[[Der Spiegel]]'' berig dat die Duitse intelligensiediens radioverkeer van Russiese soldate onderskep het wat oor burgerlike sterftes in Boetsja praat. Daar was duidelike verbande tussen die radioverkeer en 'n aantal slagoffers wat op beeldmateriaal gesien kon word. In een van die gesprekke het 'n soldaat gepraat oor iemand wat in Boetsja van sy fiets geskiet is.<ref>{{Cite web|url=https://nos.nl/l/2424231|titel='Duitsland onderschepte gesprekken Russen over burgerdoden Boetsja'|accessdate=2022-04-07|datum=2022-04-07|werk=nos.nl|taal=}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese inval in Oekraïne, 2022]] 0p1hi8x4g12q8ktvedz261s6zw848yc 0 395798 2965935 2845228 2026-09-09T12:08:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965935 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Lugredery | airline = Southwest Airlines | image = Southwest Airlines logo 2014.svg | image_size = | IATA = WN | ICAO = SWA | callsign = SOUTHWEST | founded = {{start date and age|1967|03|15|df=yes}} (as Air Southwest) | commenced = {{start date and age|1971|6|18|df=yes}} (as Southwest Airlines) | ceased = | bases = {{Unbulleted list |[[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta]] |[[Baltimore/Washington Internasionale Thurgood Marshall Lughawe|Baltimore]] |[[Midway Internasionale Lughawe|Chicago–Midway]] |[[Dallas Love Field|Dallas–Love]] |[[Denver Internasionale Lughawe|Denver]] |[[William P. Hobby-lughawe|Houston–Hobby]] |[[Harry Reid Internasionale Lughawe|Las Vegas]] |[[Los Angeles Internasionale Lughawe|Los Angeles]] |[[Oakland Internasionale Lughawe|Oakland]] |[[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando]] |[[Phoenix Sky Harbor Internasionale Lughawe|Phoenix–Sky Harbor]] }} | frequent_flyer = Rapid Rewards | alliance = | subsidiaries = | fleet_size = 802<ref name="Fleet">{{cite web |title=Southwest Airlines Fleet Details and History |url=https://www.planespotters.net/airline/Southwest-Airlines |website=Planespotters.net |access-date=10 Desember 2022 |archive-date=29 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329195052/https://www.planespotters.net/airline/Southwest-Airlines |url-status=dead }}</ref> | destinations = 121 | parent = | traded_as = LUV | headquarters = [[Dallas]], [[Texas]], VSA | founders = {{ubl|Herb Kelleher|Rollin King}} | key_people = {{Unbulleted list |{{nowrap|Bob Jordan ([[Hoof- uitvoerende beampte|HUB]])}} |Gary Kelly (Voorsitter) |Mike Van de Ven (President & HOB) }} | lounge = | revenue = {{nowrap|{{increase}} VS$ 23,814 miljard (2022)<ref name="financial_results">{{Cite web |url=https://www.southwestairlinesinvestorrelations.com/~/media/Files/S/Southwest-IR/LUV_2021_Annual%20Report.pdf |title=Southwest Airlines 2021 Annual Report |access-date=April 21, 2022 |website=southwest.com |publisher=Southwest Airlines Co. |archive-date=27 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227132552/https://www.southwestairlinesinvestorrelations.com/~/media/Files/S/Southwest-IR/LUV_2021_Annual%20Report.pdf |url-status=dead }}</ref>}} | operating_income = {{decrease}} VS$ 1,017 miljard (2022)<ref name=financial_results /> | net_income = {{decrease}} VS$ 539 miljoen (2022)<ref name=financial_results /> | assets = {{decrease}} VS$ 35,369 miljard (2022)<ref name=financial_results /> | equity = {{increase}} VS$ 10,687 miljard (2022)<ref name=financial_results /> | num_employees = 66 100 (Desember 2022)<ref name=financial_results /> | website = {{URL|southwest.com}} }} '''Southwest Airlines Co.''', gewoonlik na verwys as '''Southwest''', is een van die grootste lugrederye in die Verenigde State en die wêreld se grootste [[Laekosteredery|laekoste-diensverskaffer]].<ref>{{Cite web|url=https://simpleflying.com/southwest-lcc-model/|title=How Southwest Pioneered The Low Cost Carrier Model|date=July 29, 2019|website=Simple Flying|language=en}}</ref> Sy hoofkwartier is in [[Dallas|Dallas, Texas]], met geskeduleerde diens na 121 bestemmings in die Verenigde State en 10 bykomende lande.<ref>{{Cite web|url=https://www.swamedia.com/pages/corporate-fact-sheet|title=Southwest Corporate Fact Sheet|website=Southwest Airlines Newsroom|language=en|access-date=March 10, 2021|archive-date= 9 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409134508/https://www.swamedia.com/pages/corporate-fact-sheet|url-status=dead}}</ref> In onlangse jare het Southwest meer binnelandse passasiers vervoer as enige ander Amerikaanse lugredery.<ref>{{Cite news|date=21 Maart 2019|title=2018 Traffic Data for U.S Airlines and Foreign Airlines U.S. Flights|publisher=United States Department of Transportation BTS|url=https://www.bts.dot.gov/newsroom/2018-traffic-data-us-airlines-and-foreign-airlines-us-flights|url-status=live|access-date=10 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011050438/https://www.bts.dot.gov/newsroom/2018-traffic-data-us-airlines-and-foreign-airlines-us-flights|archive-date=11 Oktober 2019}}</ref> Die lugredery is op 15 Maart 1967 deur Herb Kelleher en Rollin King as '''Air Southwest Co.''' gestig en het sy huidige naam, Southwest Airlines Co., in 1971 aangeneem, toe dit as 'n intrastaatlike lugredery slegs in die staat Texas begin werk het, met sy eerste vlug tussen Dallas, [[Houston]] en [[San Antonio]].<ref name="briefhistory">{{Cite web|url=http://www.southwest.com/swamedia/swa_history.html|title=Southwest Airlines – A Brief History|year=2009|website=southwest.com|publisher=Southwest Airlines Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20100818010355/http://www.southwest.com/swamedia/swa_history.html|archive-date=August 18, 2010|access-date=January 6, 2011|quote=More than 38 years ago, Rollin King and Herb Kelleher got together to start a different kind of airline.}}</ref><ref name="1966to1971">{{Cite web|url=http://www.swamedia.com/channels/By-Date/pages/1966-to-1971|title=1966 to 1971|year=2011|website=swamedia.com|publisher=Southwest Airlines Co.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628153807/http://swamedia.com/channels/By-Date/pages/1966-to-1971|archive-date=June 28, 2011|access-date=June 1, 2011|quote=March 15, 1967 Air Southwest Co. is incorporated.}}</ref> Dit het in 1979 met streeksdiens begin en in die volgende dekades landwyd uitgebrei. Southwest bedien tans lughawens in 42 [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstate]] en verskeie Sentraal-Amerikaanse bestemmings. Southwest se sakemodel verskil van ander Amerikaanse lugdienste aangesien dit 'n [[Spil (lughawe)|rollende spilpunt]] en punt-tot-punt-netwerk gebruik en gratis ingeboekte bagasie toelaat. Dit gebruik uitsluitlik [[Boeing 737]]-stralers in sy vloot. Die lugredery het 66 100 werknemers in diens en bedryf ongeveer 4 000 vlugte per dag gedurende die spitsseisoen.<ref name="factsheet">{{Cite web|url=https://www.swamedia.com/pages/corporate-fact-sheet|title=Corporate Fact Sheet|date=October 24, 2019|website=swamedia.com|publisher=Southwest Airlines Co.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409134508/https://www.swamedia.com/pages/corporate-fact-sheet|archive-date=April 9, 2019|access-date=July 2, 2019}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.swamedia.com/releases/release-6598b7bbe9941afd92c1abe6722e6b76-southwest-reports-record-third-quarter-net-income-and-earnings-per-share|title=Southwest Reports Record Third Quarter Net Income And Earnings Per Share|website=Southwest Airlines Newsroom|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024152811/https://www.swamedia.com/releases/release-6598b7bbe9941afd92c1abe6722e6b76-southwest-reports-record-third-quarter-net-income-and-earnings-per-share|archive-date=October 24, 2019|access-date=October 24, 2019}}</ref> == Geskiedenis == Southwest Airlines is in 1966 deur Herbert Kelleher en Rollin King gestig, en in 1967 is dit as Air Southwest Co. geïnkorporeer. Drie ander lugrederye het regstappe geneem om die maatskappy te probeer verhoed van sy beplande strategie om hul pryse te ondermyn deur slegs binne Texas te vlieg en dus vrygestel van verskeie regulasies. Die regsgedinge is in 1970 opgelos, en in 1971 het die lugredery begin met gereelde geskeduleerde vlugte tussen Dallas Love Field en [[George Bush Interkontinentale Lughawe|Houston]] en tussen Love Field en San Antonio, en het die naam Southwest Airlines Co aangeneem. In 1975 het Southwest vlugte na verskeie bykomende stede begin bedryf. binne Texas, en in 1979 het dit na aangrensende state begin vlieg. Diens aan die Ooste en die Suidooste het in die 1990's begin.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Southwest Airlines Co. – American corporation|encyclopedia=britannica.com|url=https://www.britannica.com/topic/Southwest-Airlines-Co|access-date=November 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116022323/https://www.britannica.com/topic/Southwest-Airlines-Co|archive-date=November 16, 2016|url-status=live}}</ref> Southwest het vir 47 opeenvolgende boekjare 'n wins getoon, van 1973 tot 2019.<ref>{{cite news|last=Arnold|first=Kyle|date=January 28, 2021|title=Southwest Airlines posts first annual loss in 48 years, warns revenues will need to double to break even|url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2021/01/28/southwest-airlines-posts-first-annual-loss-in-48-years/|url-access=limited|work=The Dallas Morning News|location=Dallas, Texas|access-date=February 22, 2021}}</ref> == Bestemmings == Teen 2022 het Southwest geskeduleerde vlugte na meer as 100 bestemmings in 42 state, [[Puerto Rico]], Meksiko, Sentraal-Amerika en die [[Karibiese Eilande]].<ref>{{Cite web|url=https://www.southwest.com/route-map/?clk=5737032|title=Southwest Airlines - Route Map|access-date=2 Augustus 2023|url-status=live}}</ref> Southwest gebruik nie die tradisionele spilpunt- en speekstelsel van ander groot lugrederye nie, en verkies 'n punt-tot-punt-stelsel gekombineer met 'n rollende spilpuntmodel in sy basisstede. == Vloot == Teen Desember 2022 bedryf Southwest Airlines 802 vliegtuie.<ref name="Fleet"/> In sy geskiedenis het Southwest Airlines net [[Boeing 737]]-stralervliegtuie bedryf, behalwe van 1979 tot 1980 en 1983 tot 1985 toe dit 'n paar Boeing 727-200's gehuur en bedryf het. Southwest is die grootste operateur van die Boeing 737 wêreldwyd. Deur 'n enkele basiese vliegtuigtipe te gebruik, laat dit Southwest se vlieëniers en kajuitbemanning toe om enige vliegtuig in die vloot sonder beperkings te beman. In Maart 2021 het Southwest 'n bestelling vir 100 MAX 7-stralers aangekondig.<ref>{{Cite news|last=Wolfsteller|first=Pilar|date=October 26, 2020|title=Southwest flirts with Airbus in fleet renewal|language=en|work=Flight Global|url=https://www.flightglobal.com/strategy/southwest-flirts-with-airbus-in-fleet-renewal/140797.article}}</ref> Die bestelling het Southwest Airlines as die grootste koper van die Boeing-stralermodel gevestig.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/03/29/southwest-airlines-adds-100-orders-for-boeing-737-max-jet.html|title=Southwest Airlines agrees to buy 100 of Boeing's smallest 737 Max model|last=Josephs|first=Leslie|date=March 29, 2021|website=CNBC}}</ref> In Junie 2021 het Southwest hul algehele aankoopbestelling van Max 7-vliegtuie tot 234 stralers verhoog.<ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/strategy/southwest-is-delighted-with-recovery-progress/144718.article|title=Southwest is 'delighted' with recovery progress|last=Wolfsteller|first=Pilar|date=July 22, 2021|website=Flight Global}}</ref> == Passasierservaring == [[Lêer:Favorites_-_1_of_1.jpg|duimnael| 'n Southwest Airlines Boeing 737-700 land by [[Minneapolis-Saint Paul Internasionale Lughawe|Minneapolis-Saint Paul]].]] [[Lêer:N8675A.jpg|regs|duimnael| 'n Southwest Boeing 737-800 in die Hart-kleurskema by [[Baltimore/Washington Internasionale Lughawe|Baltimore]]]] Southwest bied slegs ekonomiese klas sitplekke, en het nie sake- of eersteklaskajuite op sy vliegtuie nie.<ref>{{Cite news|last=Glusac|first=Elaine|date=August 20, 2020|title=5 Things We Know About Flying Right Now|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/08/20/travel/airplanes-coronavirus.html|access-date=April 27, 2021|issn=0362-4331}}</ref> Tog bied Southwest baie geriewe, soos volg: Die maatskappy laat twee gratis ingeboekte tasse per passasier toe,<ref>{{Cite news|last=Martín|first=Hugo|date=July 28, 2015|title=Southwest Airlines will keep its 'bags fly free' policy|url=https://www.latimes.com/business/la-fi-southwest-airlines-free-checked-bags-20150728-story.html|url-status=live|access-date=April 27, 2021|work=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> en passasiers word toegelaat om hul vlug te verander tot 10 minute voor opstyg sonder ekstra koste. In die geval van 'n kansellasie, word passasiers 'n reiskrediet terugbetaal in die bedrag wat op hul kaartjie spandeer is, en die krediet kan gebruik word vir ander Southwest Airlines- of Southwest Vacations-aankope. Die krediet verval nie.<ref>{{cite news|last1=Arnold|first1=Kyle|title=Southwest Airlines says flight credits won't expire|url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2022/07/28/southwest-airlines-says-new-flight-credits-wont-expire/|access-date=11 August 2022|work=The Dallas Morning News|date=28 July 2022|language=en}}</ref> Southwest bied gratis nie-alkoholiese drankies aanboord en bied alkoholiese drankies te koop aan vir $6 tot $7 per drankie. Gratis alkoholiese drankies word op sommige vakansiedae soos Valentynsdag en Halloween verskaf. Hulle het ook komplimentêre versnaperinge op alle vlugte. Southwest het bekend geword vir kleurvolle instapaankondigings en kajuitbemanning wat soms in sang uitbars.<ref>{{Cite web|url=http://www.businessinsider.com/this-airlines-flight-attendants-vow-planes-full-of-people-by-singing-2012-3|title=Southwest Airlines Has A Secret Weapon To Make Everyone Love Flying|last=Kasperkevic|first=Jana|date=March 13, 2012|website=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107021040/http://www.businessinsider.com/this-airlines-flight-attendants-vow-planes-full-of-people-by-singing-2012-3|archive-date=November 7, 2014|access-date=November 6, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Forgione|first=Mary|date=April 18, 2014|title=Southwest, other airlines take safety talks to new, hilarious heights|url=http://www.latimes.com/travel/deals/la-trb-air-safety-instructions-20140417-story.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030222539/http://www.latimes.com/travel/deals/la-trb-air-safety-instructions-20140417-story.html|archive-date=October 30, 2014|access-date=November 6, 2014|newspaper=LA Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nydailynews.com/news/national/watch-southwest-airlines-flight-attendant-hilarious-safety-speech-article-1.1756444|title=Southwest Airlines flight attendant gives hilarious safety speech|last=Goldstein|first=Sasha|date=April 14, 2014|website=NY Daily News|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110174124/http://www.nydailynews.com/news/national/watch-southwest-airlines-flight-attendant-hilarious-safety-speech-article-1.1756444|archive-date=November 10, 2014|access-date=November 6, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Grossman|first=David|date=October 17, 2005|title=I don't hate Southwest anymore|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/travel/columnist/grossman/2005-10-14-grossman_x.htm|url-status=live|access-date=June 10, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702142850/http://www.usatoday.com/travel/columnist/grossman/2005-10-14-grossman_x.htm|archive-date=July 2, 2007}}</ref> Southwest het 'n "kliënt van grootte"-beleid waarin die koste van 'n tweede sitplek terugbetaal word vir enige [[Obesiteit|plusgrootte]] reisigers wat meer ruimte as een sitplek opneem.<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/travel/columnist/2022/08/01/plus-size-travel-plane-travel-tips/10154213002/|title=Flying is the hardest part of traveling while fat: Here are 9 ways to make it easier|last=Milchtein|first=Chaya|website=USA TODAY|language=en-US|access-date=2022-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.southwest.com/help/additional-travel-accommodations/extra-seat-policy|title=Customer of Size Information|website=Southwest Airlines|access-date=2022-08-12}}</ref> === In-vlug vermaak === Alle Southwest Airlines-vliegtuie is toegerus met [[Wi-Fi]], tesame met gratis stroming van regstreekse televisie, flieks, musiek en app-boodskappe. Na voltooiing van 'n toetsfase wat in Februarie 2009 begin het, het Southwest op 21 Augustus 2009 aangekondig dat hy in-vlug Wi-Fi-internetkonneksie begin uitrol via Global Eagle Entertainment se satelliet-breëband-gebaseerde produk. Die lugredery het in die somer van 2012 regstreekse televisiestroom en video op aanvraag in Januarie 2013 begin toets.<ref>{{Cite web|url=http://www.southwest.com/wifi/?int=GFOOTER-PRODUCTS-WIFI|title=WiFi Access – Southwest Airlines|publisher=Southwest.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223142206/http://www.southwest.com/wifi/?int=GFOOTER-PRODUCTS-WIFI|archive-date=February 23, 2012|access-date=February 28, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.blogsouthwest.com/video/tv-and-movies-demand-wifis-got-it|title=Video &#124; Nuts About Southwest|last=Vargo|first=Angela|date=February 19, 2013|website=Blogsouthwest.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920210807/http://www.blogsouthwest.com/video/tv-and-movies-demand-wifis-got-it/|archive-date=September 20, 2013|access-date=June 20, 2013}}</ref> Vanaf 1 November 2018 het regstreekse vlug-TV, flieks, boodskappe (iMessage en WhatsApp) en intydse vlugnasporingsinligting via Wi-Fi vir passasiers beskikbaar geword, met volledige internettoegang beskikbaar teen 'n fooi vir gereelde passasiers.<ref>{{Cite news|title=Free Movies Join Suite Of Complimentary Offerings Onboard Southwest Airlines Inflight Entertainment Portal|work=Southwest Airlines Newsroom|url=https://www.swamedia.com/releases/release-4a9b971b8c582c3ffbc702f1a20011cf-free-movies-join-suite-of-complimentary-offerings-onboard-southwest-airlines-inflight-entertainment-portal|url-status=live|access-date=November 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235022/https://www.swamedia.com/releases/release-4a9b971b8c582c3ffbc702f1a20011cf-free-movies-join-suite-of-complimentary-offerings-onboard-southwest-airlines-inflight-entertainment-portal|archive-date=December 6, 2018}}</ref> === "Rapid Rewards" === Southwest het op 18 Junie 1987 vir die eerste keer 'n gereelde vliegprogram begin aanbied, en dit "The Company Club" genoem. Die program word gekrediteer vir reise wat gevlieg word, ongeag die afstand.<ref name="company_club">{{Cite web|url=http://www.swamedia.com/channels/By-Date/pages/1985-to-1989|title=1985 to 1989|year=2011|website=swamedia.com|publisher=Southwest Airlines Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206065911/http://www.swamedia.com/channels/By-Date/pages/1985-to-1989|archive-date=December 6, 2010|access-date=January 11, 2011|quote=...Southwest introduces "The Company Club," a frequent flyer program based on total trips flown, regardless of distance...}}</ref> Southwest Airlines herdoop sy gereelde vliegprogram na '''Rapid Rewards''' op 25 April 1996.<ref name="rr_name">{{Cite web|url=http://www.swamedia.com/channels/By-Date/pages/1995-to-1997|title=1995 to 1997|year=2011|website=swamedia.com|publisher=Southwest Airlines Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20100807004037/http://swamedia.com/channels/By-Date/pages/1995-to-1997|archive-date=August 7, 2010|access-date=January 11, 2011|quote="Rapid Rewards" officially takes the place of "The Company Club" as the new name for our frequent flier program.}}</ref> Die oorspronklike Rapid Rewards-program het een krediet per eenrigtingvlug van 'n oorsprong na 'n bestemming gebied, insluitend enige stop of verbindings op Southwest Airlines. Wanneer daar 16 krediete in 'n tydperk van 24 maande opgehoop het, het Southwest een gratis retoerkaartjie toegeken wat vir 12 maande geldig was.<ref name="rr_old_rules">{{Cite web|url=http://www.southwest.com/rapid_rewards/rules_and_regs.html|title=Rapid Rewards Membership Rules|date=August 2, 2010|website=southwest.com|publisher=Southwest Airlines Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224142436/http://www.southwest.com/rapid_rewards/rules_and_regs.html|archive-date=December 24, 2010|access-date=January 11, 2011|quote=One credit will be given for each Southwest Airlines flight flown.}}</ref> Op 1 Maart 2011 is Rapid Rewards verander na 'n puntestelsel gebaseer op kaartjiekoste. Lede verdien en gebruik punte gebaseer op 'n viervlak-tariefskaalvermenigvuldiger en die koste van die kaartjie. Veranderinge het ook geen uitblokdatums, sitplekbeperkings of krediete wat verval nie, ingesluit. Sedert 18 Oktober 2019 verval Rapid Rewards-punte nie, solank die lid nog leef.<ref>{{Cite web|url=https://www.swamedia.com/releases/release-6598b7bbe9941afd92c1abe6720b1bea-southwest-announces-updates-to-rapid-rewards-companion-pass-and-more|title=Southwest Announces Updates To Rapid Rewards, Companion Pass, And More|website=Southwest Airlines Newsroom|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024152810/https://www.swamedia.com/releases/release-6598b7bbe9941afd92c1abe6720b1bea-southwest-announces-updates-to-rapid-rewards-companion-pass-and-more|archive-date=October 24, 2019|access-date=October 24, 2019}}</ref> Dit voeg ook meer opsies by om punte te gebruik.<ref name="rr_pr">{{Cite web|url=http://swamedia.com/releases/e7b3eef4-9551-7110-d957-0d004d252569|title=Southwest Airlines Introduces The All-New Rapid Rewards Program!|date=January 5, 2011|website=swamedia.com|publisher=Southwest Airlines Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20110107163152/http://swamedia.com/releases/e7b3eef4-9551-7110-d957-0d004d252569|archive-date=January 7, 2011|access-date=January 11, 2011|quote=...Rapid Rewards program, the carrier's frequent flyer program...}}</ref><ref name="rr_new">{{Cite web|url=http://www.southwest.com/newRR/redeemPoints.do|title=Redeem Points|year=2011|website=southwest.com|publisher=Southwest Airlines Co|archive-url=https://web.archive.org/web/20110107184232/http://www.southwest.com/newRR/flashCheck.do|archive-date=January 7, 2011|access-date=January 11, 2010|quote=Lower fares require fewer points.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blogsouthwest.com/blog/introducing-all-new-rapid-rewards-blog-post|title=Blog &#124; Nuts About Southwest|last=Green|first=Ryan|publisher=Blogsouthwest.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303153948/http://www.blogsouthwest.com/blog/introducing-all-new-rapid-rewards-blog-post|archive-date=March 3, 2012|access-date=July 29, 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.southwest.com/html/rapidrewards/promotions/rr-points-keep-active.html|title=Keep Rapid Rewards account active – Rapid Rewards Promotions|website=Southwest Airlines|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104231257/https://www.southwest.com/html/rapidrewards/promotions/rr-points-keep-active.html|archive-date=January 4, 2019|access-date=January 4, 2019}}</ref> == Korporatiewe sake == === Hoofkwartier === [[Lêer:Southwest_airlines_hq_from_east_2009-06-22.jpg|duimnael| Southwest Airlines se hoofkwartier in [[Dallas]]]] Die Southwest Airlines-hoofkwartier is geleë op die terrein van Dallas Love Field in die Love Field- woonbuurt van [[Dallas|Dallas, Texas]].<ref name="factsheet"/> Chris Sloan van ''Airways Magazine'' het gesê dit is net so 'n lewende museum en vertoonvenster vir die "kultuur wat LUV gebou het" as wat hulle korporatiewe kantore is.<ref>{{Cite web|url=https://airwaysmag.com/airlines/spirit-airlines-frills-free-corporate-hq-occ/|title=A Look into Spirit Airlines' Frills-Free Corporate HQ and OCC|last=Sloan, Chris|date=May 13, 2016|website=Airways Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806204212/https://airwaysmag.com/airlines/spirit-airlines-frills-free-corporate-hq-occ/|archive-date=August 6, 2019|access-date=October 23, 2019}}</ref> === Indiensneming === Op 30 Junie 2022 het Southwest Airlines 62 333 aktiewe voltydse werknemers gehad. Volgens The Washington Post gebruik Southwest die huurleuse om mense te soek wat 'n "Dienaar se hart, vegtersgees, Fun-LUVing houding" het. Dit gebruik ook die interne praktyk om "werknemers eerste, kliënte tweede" te rangskik. Ongeveer 83% van Southwest-werknemers is lede van 'n [[vakbond]].<ref>{{Cite web|url=http://www.southwestairlinesinvestorrelations.com/~/media/Files/S/Southwest-IR/LUV_2018_Annual%20Report.pdf|title=2018 Annual Report (Form 10-K)|website=Southwest Airlines Investor Relations|access-date=July 2, 2019|archive-date=23 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123180330/https://www.southwestairlinesinvestorrelations.com/~/media/Files/S/Southwest-IR/LUV_2018_Annual%20Report.pdf|url-status=dead}}</ref> Die Southwest Airline Pilots' Association, 'n vakbond wat nie by die Air Line Pilots Association geaffilieer is nie, verteenwoordig die lugredery se vlieëniers.<ref>{{Cite web|url=http://www.swapa.org/|title=SWAPA|date=March 27, 2008|publisher=SWAPA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816073336/http://www.swapa.org/|archive-date=August 16, 2011|access-date=August 22, 2011}}</ref> Die vliegtuigonderhoudstegnici word verteenwoordig deur die Aircraft Mechanics Fraternal Association (AMFA).<ref>{{Cite web|url=http://www.amfanatl.org/|title=AMFA Home|publisher=Amfanatl.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821231059/http://www.amfanatl.org/|archive-date=August 21, 2011|access-date=August 22, 2011}}</ref> Kliëntediensagente en besprekingsagente word verteenwoordig deur die International Association of Machinists and Aerospace Workers Union (IAM). Vlugversenders, vlugkelners, opritagente en operasionele agente word deur die Transport Workers Union (TWU) verteenwoordig. Die maatskappy het op verskeie "beste plekke om te werk"-lys verskyn, met sy werknemerskultuur wat in publikasies soos ''Travel & Leisure'', CNBC en ''Forbes'' geskryf is.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2016/12/09/4-reasons-people-love-working-at-southwest-which-has-never-laid-off-a-single-employee.html|title=4 reasons people love working at Southwest, which has never laid off a single employee|last=Ward|first=Marguerite|date=December 9, 2016|website=CNBC}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/darrendahl/2017/07/28/why-do-southwest-airlines-employees-always-seem-so-happy/|title=Why Do Southwest Airlines Employees Always Seem So Happy?|last=Dahl|first=Darren|date=July 28, 2017|website=Forbes}}</ref><ref>{{Cite press release|url=https://www.yahoo.com/now/southwest-airlines-named-among-forbes-200000756.html|title=Southwest Airlines Named Among Forbes' Best Employers In America|access-date=26 November 2022|archivedate=31 Augustus 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831153938/https://www.yahoo.com/now/southwest-airlines-named-among-forbes-200000756.html}}</ref> Southwest het nog nooit 'n werknemer ontslaan nie.<ref name="warn20202">{{cite news|last=Arnold|first=Kyle|date=November 6, 2020|title=Southwest Airlines issues 42 furlough warnings after cost-cutting talks stall|url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2020/11/06/southwest-issues-42-furlough-notices-after-cost-cutting-talks-stall/|url-access=limited|work=The Dallas Morning News|location=Dallas, Texas|access-date=November 24, 2020}}</ref> As gevolg van die [[Covid-19-pandemie]] het die maatskappy in 2020 vrywillige skeidings- en verlengde verlofprogramme van stapel gestuur, en ongeveer 16 900 werknemers het vrywillig aangebied om vroeë aftrede of langtermynverlof te neem.<ref>{{Cite web|url=https://www.swamedia.com/releases/southwest-reports-second-quarter-2020-results|title=Southwest Reports Second Quarter 2020 Results|date=July 23, 2020|website=Southwest Airlines Newsroom|language=en|access-date=August 28, 2020}}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ongeveer 24% was vlieëniers en 33% vlugkelners.<ref>{{Cite web|url=https://dfw.cbslocal.com/2020/07/20/nearly-30-southwest-airlines-workers-extended-leave-early-retirement/|title=Nearly 30% Of Southwest Airlines Workers Opt To Take Extended Leave Or Early Retirement|date=July 20, 2020|publisher=KTVT|access-date=August 14, 2020}}</ref> Aan die einde van 2020 het die lugredery 'n paar WARN-wet-kennisgewings uitgereik en aanstaande salarisverlagings vir baie werknemers aangekondig in reaksie op pandemie-impakte, maar hierdie maatreëls is herroep nadat die Wet op Gekonsolideerde Bewilligings, 2021 op 27 Desember 2020 in werking gestel is, wat bykomende finansiële hulp verskaf het aan Amerikaanse lugdienste.<ref>{{cite news|last=Arnold|first=Kyle|date=December 28, 2020|title=Southwest Airlines won't need furloughs and wage cut in 2021 after Trump signs stimulus package|url=https://www.dallasnews.com/business/airlines/2020/12/28/southwest-airlines-wont-need-furloughs-and-wage-cut-in-2021-after-trump-signs-stimulus-package/|url-access=limited|work=The Dallas Morning News|location=Dallas, Texas|access-date=January 1, 2021}}</ref> === Impak op ander rederye === Southwest en sy sakemodel het 'n invloed op ander laekoste-diensverskaffers gehad. Die mededingende strategie kombineer 'n hoë vlak van werknemer- en vliegtuigproduktiwiteit met lae eenheidskoste deur vliegtuie se omdraaityd te verminder, veral by die hek.<ref name="upinair">{{Cite web|url=http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100965480|title=Up in the Air: How Airlines Can Improve Performance by Engaging their Employees|last=Bamber, G.J., Gittell, J.H., Kochan, T.A. & von Nordenflytch, A.|year=2009|publisher=Cornell University Press, Ithaca|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031004303/http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100965480|archive-date=October 31, 2015|access-date=August 10, 2011}}</ref> Europa se [[EasyJet]] en [[Ryanair]] is twee van die bekendste lugrederye wat Southwest se sakestrategie in daardie vasteland volg. Ander lugrederye met 'n sakemodel gebaseer op Southwest se stelsel sluit in Kanada se WestJet, Maleisië se [[AirAsia]] (die eerste en grootste laekostedraer in Asië), [[IndiGo]], Australië se [[Jetstar]], 'n filiaal van [[Qantas]], [[Filippyne]] se Cebu Pacific, Thailand se Nok Air, Meksiko se Volaris, Indonesië se Lion Air en Turkye se [[Pegasus Airlines]].<ref name="upinair" /> == Ongelukke en voorvalle == Southwest Airlines-ongelukke en -voorvalle sluit vier sterftes in: een toevallige passasiersterfte in vlug, twee nie-passasierssterftes op die grond, en een passasiersterfte weens beserings wat hy opgedoen het toe hy deur ander passasiers onderdruk is terwyl hy probeer het om by die stuurkajuit van 'n vliegtuig in te breek. Southwest het nege ongelukke gehad, insluitend twee vliegtuie se rompverliese. Die lugredery is in 2012 onder die tien veiligste lugrederye ter wêreld beskou.<ref name="In depth: World">{{Cite web|url=http://www.terminalu.com/travel-features/in-depth-worlds-10-safest-airlines-your-questions-answered/15229/|title=In depth: World's Safest Airlines|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707052628/http://www.terminalu.com/travel-features/in-depth-worlds-10-safest-airlines-your-questions-answered/15229/|archive-date=July 7, 2012|access-date=July 15, 2012}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lugrederye]] [[Kategorie:Amerikaanse maatskappye]] hdct95c6f93nnceeuat1oe0bcy4zt18 0 403906 2966014 2903770 2026-09-09T17:55:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 7 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966014 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Tocumen Internasionale Lughawe | nativename = {{small|''Aeropuerto Internacional de Tocumen''}} | image = Final Approach Runway 03R (8417806125).jpg | image-width = 250 | IATA = PTY | ICAO = MPTO | FAA = PTY | type = Openbaar | operator = Tocumen S.A. | city-served = [[Panamastad]], [[Panama]] | location = Tocumen | opened = {{start date|1947|06|01|df=yes}} | hub = {{plainlist| *Copa Airlines *DHL Aero Expreso }} | elevation-f = 135 | elevation-m = 41 | coordinates = {{coord|9|04|17|N|79|23|01|W|region:PA|display=inline,title}} | pushpin_map = Panama | pushpin_label = '''PTY''' | pushpin_map_caption = <center>Ligging in [[Panama]]</center> | website = [http://www.tocumenpanama.aero tocumenpanama.aero] | metric-rwy = Y | r1-number = 03R/21L | r1-length-m = 3 050 | r1-length-f = 10 007 | r1-surface = Beton | r2-number = 03L/21R | r2-length-m = 2 682 | r2-length-f = 8 799 | r2-surface = Teer | stat-year = 2020 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = 4 526 663 | stat2-header = Bewegings | stat2-data = 49 808 | footnotes = Bronne: WAD,<ref name="WAD">{{cite web|url-status=usurped|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?airport=MPTO|archive-url=https://web.archive.org/web/20190305143444/http://worldaerodata.com/wad.cgi?airport=MPTO|archive-date=2019-03-05|title=Airport information for MPTO|website=World Aero Data}}</ref> STV }} '''Tocumen Internasionale Lughawe''' is die primêre internasionale [[lughawe]] wat [[Panamastad]], die hoofstad van [[Panama]], bedien. Die lughawe dien as die tuisbasis vir Copa Airlines en is 'n streeksentrum van en na die [[Karibiese eilande|Karibiese Eilande]], [[Suid-Amerika|Suid-]], [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Sentraal-Amerika]], asook roetes na sommige [[Europa|Europese]] stede. == Statistiek == [[Lêer:HP-9925CMP Copa Airlines Boeing 737 MAX 9 at Tocumen International Airport 01.jpg|alt=|duimnael| Copa Airlines se vliegtuie geparkeer by Tocumen Internasionale Lughawe, die lugredery se primêre spilpunt.]] [[Lêer:Tocumen_International_Airport.jpg|duimnael| Inweegsaal]] [[Lêer:Tocumen_Intl_Airport_(Panama_City)_Hub_of_Copa_Airlines_(8418904002).jpg|duimnael| Uitsig op Tocumen Internasionale Lughawe vanaf die teerblad]] {| class="wikitable" style="font-size: 90%" width="align=" |+Jaarlikse verkeer !Jaar !Passsiers ! % verskil !Vrag ! % verskil !Bewegings ! % verskil |- valign="top" |2009<ref>[http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/Reporte_Estadisticas_2009_f.pdf Tocumen Airport Report 2009 Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608211322/http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/Reporte_Estadisticas_2009_f.pdf|date=2011-06-08}}</ref> |{{0}}6 531 927 | |{{0}}83 513 | -3,8% |{{0}}80 330 |9,1% |- valign="top" |2010<ref>[http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/Reporte_estadistico2010.pdf Tocumen Airport Report 2010 Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511195546/http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/Reporte_estadistico2010.pdf|date=2012-05-11}}</ref> |{{0}}7 005 031 |7,2% |{{0}}98 565 |18,0% |{{0}}84 113 |4,7% |- valign="top" |2011<ref>{{Cite web|url=http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/Reporte_Estadistico_2011v0.2.pdf|title=Tocumen Airport Report 2011 Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511200023/http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/Reporte_Estadistico_2011v0.2.pdf|archive-date=2012-05-11|access-date=2012-03-01}}</ref> |{{0}}8 271 459 |18,1% |110 946 |12,6% |{{0}}93 710 |11,4% |- valign="top" |2012<ref>[http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/REPORTE_ESTADISTICO_2012.pdf Tocumen Airport Report 2012 Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107230845/http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/reporte_estadistico_2012.pdf|date=2014-01-07}}</ref> |10 174 870 |23,0% |116 332 |4,9% |110 206 |17,6% |- valign="top" |2013<ref>[http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/ReporteEstadistico2013_v0.2.pdf Tocumen Airport Report 2013 Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701180828/http://www.tocumenpanama.aero/upload/files/ReporteEstadistico2013_v0.2.pdf|date=2014-07-01}}</ref> |11 586 681 |13,9% |110 186 | -5,3% |121 356 |10,1% |- valign="top" |2014<ref>{{Cite web|url=http://www.tocumenpanama.aero/index.php?cccpage=comunicados_detail&set_z_comunicados=728|title=INICIO|website=Tocumenpanama.aero|access-date=23 January 2019|archive-date=24 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124041746/http://www.tocumenpanama.aero/index.php?cccpage=comunicados_detail&set_z_comunicados=728|url-status=dead}}</ref> |12 782 167 |10,3% |110 789 |0,5% |135 406 |11,5% |- |2015<ref>{{Cite web|url=http://www.tocumenpanama.aero/transparencia/data/10.3%20-%20Estad%C3%ADsticas/pdf/memoriasaitsaverfinal5-4-16.pdf|title=Memoria Anual 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105100227/http://www.tocumenpanama.aero/transparencia/data/10.3%20-%20Estad%C3%ADsticas/pdf/memoriasaitsaverfinal5-4-16.pdf|archive-date=2016-11-05|access-date=2016-11-05}}</ref> |13 434 673 |5,1% |96 902 | -12,5% |141 642 |4,6% |- |2016 |14 741 937 |9,7% |110 364 |13,9% |145 245 |2,54% |- |2017<ref>{{Cite web|url=http://tocumenpanama.aero/transparencia/data_21-05-2018-updates/Otros/pdf/annual-report-2017-aitsa.pdf|title=Annual Report 2017|website=Tocumenpanama.aero|access-date=23 January 2019|archive-date= 7 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707011257/http://tocumenpanama.aero/transparencia/data_21-05-2018-updates/Otros/pdf/annual-report-2017-aitsa.pdf|url-status=dead}}</ref> |15 616 065 |5,9% |113 228 |2,6% |145 914 |0,5% |- |2018<ref>{{Cite web|url=http://www.tocumenpanama.aero/transparencia/data_12-02-2019-updates/10.3_estadisticas_diciembre_2018.pdf|title=Estadísticas Aeropuerto Internacional de Tocumen Enero a Diciembre 2018|website=Tocumenpanama.aero|access-date= 9 Augustus 2023|archive-date=21 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121235815/http://www.tocumenpanama.aero/transparencia/data_12-02-2019-updates/10.3_estadisticas_diciembre_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> |16 242 679 |4,0% |168 108 |48,5% |148 556 |1,8% |- |2019<ref>{{Cite web|url=http://www.tocumenpanama.aero/index.php/noticias?start=5|title=16.5 million passengers drove Tocumen International Airport in 2019|website=Tocumenpanama.aero|access-date= 9 Augustus 2023|archive-date= 9 Mei 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509225134/https://tocumenpanama.aero/index.php/noticias?start=5|url-status=dead}}</ref> |16 582 601 |2,1% |164 700 | -2,0% |149 808 |1% |- |2020<ref>{{Cite web|url=http://tocumenpanama.aero/transparencia/2021/transparencia_13.ene.2021/10.3_Reporte_estadistico_dic2020.pdf|title=Estadísticas Aeropuerto Internacional de Tocumen Enero a Diciembre 2020|website=Tocumenpanama.aero|access-date= 9 Augustus 2023|archive-date=16 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116171521/http://tocumenpanama.aero/transparencia/2021/transparencia_13.ene.2021/10.3_Reporte_estadistico_dic2020.pdf|url-status=dead}}</ref> |{{0}}4 526 663 | -72,7% |145 929 | -11,4% |{{0}}50 976 | - 66,0% |- |2021<ref>{{Cite web|url=http://tocumenpanama.aero/transparencia/2022/transparencia_13.ene.2022/10.3_Reporte_estadistico_dic2021.pdf|title=Estadísticas Aeropuerto Internacional de Tocumen Enero a Diciembre 2021|website=Tocumenpanama.aero|access-date= 9 Augustus 2023|archive-date=23 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423100706/http://tocumenpanama.aero/transparencia/2022/transparencia_13.ene.2022/10.3_Reporte_estadistico_dic2021.pdf|url-status=dead}}</ref> |{{0}}9 163 998 |102,4% |202 743 |38,9% |{{0}}88 823 |74,2% |} === Besigste roetes === {| class="wikitable" style="font-size: 90%" width="align=" |+Besigste internasionale roetes vanaf Tocumen Internasionale Lughawe (2017) <ref>{{Cite web|url=http://www.tocumenpanama.aero/transparencia/data_21-05-2018-updates/Otros/pdf/memoria_anual_2017_AITSA.pdf|title=Annual Report 2017|website=Tocumenpanama.aero|access-date=23 January 2019|archive-date=11 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711043328/http://www.tocumenpanama.aero/transparencia/data_21-05-2018-updates/Otros/pdf/memoria_anual_2017_AITSA.pdf|url-status=dead}}</ref> !Rang ! Stad ! Passasiers ! Lugrederye |- | 1 | [[Juan Santamaría Internasionale Lughawe|San José de Costa Rica]] | 863 035 | Avianca Costa Rica, Copa, Copa Colombia |- | 2 | [[El Dorado Internasionale Lughawe|Bogotá, Colombia]] | 792 170 | Avianca, Avianca Ecuador, Copa, Copa Colombia |- | 3 | [[Miami Internasionale Lughawe|Miami, Florida]] | 745 262 | American Airlines, Copa Airlines |- | 4 | [[Cancún Internasionale Lughawe|Cancun, Mexiko]] | 597 704 | Copa Airlines, Delta Air Lines |- | 5 | [[José Martí Internasionale Lughawe|Havana, Kuba]] | 581 741 | Copa Airlines |- | 6 | [[São Paulo Guarulhos Internasionale Lughawe|São Paulo, Brasilië]] | 542 675 | Copa Airlines |- | 7 | [[Meksikostad Internasionale Lughawe|Mexikostad, Mexiko]] | 524 404 | Copa Airlines, Aeroméxico |- | 8 | [[Arturo Merino Benítez Internasionale Lughawe|Santiago de Chile, Chili]] | 505 180 | Copa Airlines |- | 9 | [[Jorge Chávez Internasionale Lughawe|Lima, Peru]] | 490 435 | Copa Airlines |- | 10 | Caracas, Venezuela | 446 641 | Avior Airlines, Conviasa, Copa Airlines, LASER Airlines, SBA, Venezolana |} == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:CS1 maint: unfit URL]] [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] [[Kategorie:Lughawens in Amerika]] qhqfa25pqh7dqxpzxg5q47m5etjp95h 0 404293 2966142 2816318 2026-09-10T11:13:09Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966142 wikitext text/x-wiki '''PT Batik Air Indonesia''',<ref>{{Cite web|url=https://www.iata.org/en/about/members/airline-list/|title=Batik Air - Current Airline Members|website=www.iata.org|language=en|access-date=2023-02-12}}</ref> bedryf as '''Batik Air''', is 'n Indonesiese geskeduleerde [[lugredery]] gebaseer op [[Soekarno-Hatta Internasionale Lughawe]] in [[Djakarta|Djakarta, Indonesië]]. Die lugredery is in 2012 gestig as die voldiensafdeling van die [[Lion Air|Lion Air Group]] en het sy nooiensvlug op 3 Mei 2013 van [[Djakarta]] na [[Manado]] en [[Jogjakarta]] gemaak.<ref name="BatikAir_FG2">{{cite news|last=Govindasamy|first=Siva|title=IATA: Lion's Batik Air to up the competition in Southeast Asia|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/iata-lions-batik-air-to-up-the-competition-in-southeast-asia-372803/|access-date=10 June 2012|newspaper=Flightglobal|date=9 June 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://finance.detik.com/read/2013/04/25/203813/2230794/4/bos-lion-akan-manjakan-penumpang-batik-air-bebas-telepon-internetan|title=Bos Lion akan Manjakan Penumpang Batik Air Bebas Telepon & Internetan|date=April 25, 2013}}</ref> Die lugredery is deur Skytrax gesertifiseer as 'n 3-ster lugredery.<ref>{{Cite web|url=https://skytraxratings.com/airlines/batik-air-rating|title=Batik Air is certified as a 3-Star Airline|website=Skytrax|language=en-GB|access-date=2023-02-12}}</ref> [[Lêer:Batik_Air_Airbus_A320_PK-LUV_Perth_2022_(01).jpg|duimnael| Batik Air [[Airbus A320]] nader [[Perth-lughawe]], Australië]] [[Lêer:PK-LBW_at_CGK.jpg|duimnael| Batik Air [[Boeing 737 NG|Boeing 737-800]] by [[Soekarno-Hatta Internasionale Lughawe]], [[Djakarta|Jakarta]], [[Indonesië]]]] In November 2019 het Batik Air sy eerste wyerompvliegtuig, 'n enkele Airbus A330-300, van Thai Lion Air oorgeplaas ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://www.kabarpenumpang.com/terima-a330-300ceo-eks-thai-lion-batik-air-resmi-masuki-pasar-widebody-full-service/|title=Terima A330-300CEO eks Thai Lion, Batik Air Resmi Masuki Pasar Widebody Full Service|last=Seno|first=Adjie|date=2019-10-31|website=KabarPenumpang - Jalur Informasi Penumpang Tiga Moda|language=en-US|access-date=2023-02-12}}</ref> Die lugredery het sy voorneme aangekondig om die vliegtuig te gebruik om na [[Saoedi-Arabië]] te vlieg en [[Oemra]]-passasiers na [[Koning Abdoelaziz Internasionale Lughawe|Djeddah]] en Medina te vervoer, wat Lion Air se bestaande diens aanvul.<ref>{{Cite web|url=https://www.beritasatu.com/ekonomi/582311/batik-air-datangkan-pesawat-airbus-a330300ceo|title=Batik Air Datangkan Pesawat Airbus A330-300CEO|last=|website=beritasatu.com|language=id|access-date=2023-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribunnews.com/bisnis/2019/11/09/mengenal-lebih-dalam-pesawat-airbus-a330-seri-300-milik-batik-air|title=Mengenal Lebih dalam Pesawat Airbus A330 Seri 300 Milik Batik Air|last=Abdila|first=Reynas|website=Tribunnews.com|language=id-ID|access-date=2023-02-12}}</ref> Medina het later die lugredery se eerste langafstandroete geword toe dit op 17 Desember van daardie jaar vlugte van Soerabaja van stapel gestuur het met hajj-pelgrims.<ref>{{Cite web|url=https://www.idnfinancials.com/id/news/30879/batik-air-inaugurates-umrah-flight-route-surabaya-madinah|title=Batik Air resmikan penerbangan umrah rute Surabaya - Madinah {{!}} IDNFinancials|website=www.idnfinancials.com|access-date=2023-02-12}}</ref> In Februarie 2020 is die vliegtuig gebruik om Indonesiese burgers uit [[Wuhan]], [[Volksrepubliek China|China]] te repatrieer tydens die vroeë stadiums van die [[Covid-19-pandemie]].<ref>{{Cite web|url=https://nasional.kompas.com/read/2020/02/18/18354961/kisah-pilot-batik-air-penjemput-wni-dari-wuhan-sudah-3-kali-jalani-misi|title=Kisah Pilot Batik Air Penjemput WNI dari Wuhan, Sudah 3 Kali Jalani Misi Kemanusiaan|last=Yahya|first=Achmad N.|date=2020-02-18|website=KOMPAS.com|language=id|access-date=2023-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20200201190520-4-134492/mengapa-batik-air-yang-dipilih-untuk-jemput-wni-dari-wuhan|title=Mengapa Batik Air yang Dipilih untuk Jemput WNI dari Wuhan?|last=Anwar|first=Muhammad Choirul|website=CNBC Indonesia|language=id-ID|access-date=2023-02-12}}</ref> Omstredenheid het ontstaan waarin lede van die Volksraad die besluit bevraagteken het om Batik Air die repatriasievlug te laat onderneem in die plek van die staatsbeheerde [[Garuda Indonesia]]; die Indonesiese ministerie van vervoer het later 'n verklaring uitgereik wat die keuse verduidelik, met verwysing na Batik se bestaande permit om na Wuhan te vlieg.<ref>{{Cite web|url=https://dephub.go.id/post/read/menhub-jelaskan-mengapa-evakuasi-wni-dari-wuhan-pakai-batik-air-bukan-garuda-indonesia|title=Menhub Jelaskan Mengapa Evakuasi WNI Dari Wuhan Pakai Batik Air Bukan Garuda Indonesia Kementerian Perhubungan Republik Indonesia|website=dephub.go.id|access-date=2023-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://finance.detik.com/berita-ekonomi-bisnis/d-4886756/kenapa-bukan-garuda-yang-evakuasi-wni-dari-wuhan|title=Kenapa Bukan Garuda yang Evakuasi WNI dari Wuhan?|last=Hikam|first=Herdi Alif Al|website=detikfinance|language=id-ID|access-date=2023-02-12|archive-date=2023-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212125743/https://finance.detik.com/berita-ekonomi-bisnis/d-4886756/kenapa-bukan-garuda-yang-evakuasi-wni-dari-wuhan|url-status=dead}}</ref> Op 27 April 2022 is Lion Air Group se Maleisiese voldiensfiliaal, Malindo Air, hernoem as Batik Air Malaysia, en het 'n gemeenskaplike identiteit met die bestaande Batik Air aangeneem.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2022/07/11/malindo-air039s-rebranding-as-batik-air-marks-beginning-of-exciting-transformation-says-dr-wee|title=Malindo Air's rebranding as Batik Air marks beginning of exciting transformation, says Dr Wee|website=The Star|language=en|access-date=2023-02-12}}</ref> Die destydse uitvoerende hoof van Batik Air (Indonesië), kapt. Achmad Luftie, het aangekondig dat Batik Air Malaysia as 'n internasionale aanvulling tot die Indonesiese arm sal funksioneer, deur [[Kuala Lumpur]] as 'n deurgangspunt buite Suidoos-Asië vir Batik Air-passasiers te gebruik.<ref>{{Cite web|url=https://ekonomi.bisnis.com/read/20220504/98/1529758/terungkap-ini-alasan-malindo-air-ganti-nama-jadi-batik-air|title=Terungkap! Ini Alasan Malindo Air Ganti Nama Jadi Batik Air|date=2022-05-04|website=Bisnis.com|language=id|access-date=2023-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://soyacincau.com/2022/04/28/why-did-malindo-air-rebrand-itself-to-batik-air/|title=Why did Malindo Air rebrand itself to Batik Air?|last=Wong|first=Alexander|website=SoyaCincau|language=en-US|access-date=2023-02-12}}</ref> In Mei 2022 het die lugredery planne aangekondig om sy internasionale netwerk vanaf [[Ngurah Rai Internasionale Lughawe]] in Bali uit te brei.<ref>{{Cite web|url=https://investor.id/business/292848/batik-air-perkuat-layanan-premium-dan-rute-internasional-bakal-salip-garuda-giaa|title=Batik Air Perkuat Layanan Premium dan Rute Internasional, Bakal Salip Garuda (GIAA)?|website=investor.id|language=id|access-date=2023-02-12}}</ref> In Februarie 2023 was die lugredery in die vierde plek van die sewe lugrederye wat ingesluit is in 'n opname onder Indonesiese mense wat hul gunsteling-lugrederye deur ''Jakpat'' gelys het.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnnindonesia.com/gaya-hidup/20230113094846-269-899899/daftar-maskapai-favorit-orang-indonesia-garuda-indonesia-teratas|title=Daftar Maskapai Favorit Orang Indonesia: Garuda Indonesia Teratas|last=|website=gaya hidup|language=id-ID|access-date=2023-02-12}}</ref> == Bestemmings == Batik Air bedryf na 52 plaaslike en internasionale bestemmings,<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/airline/BTI|title=Batik Air on ch-aviation|website=ch-aviation|language=en|access-date=2023-02-12}}</ref> met 'n frekwensie van meer as 350 vlugte daagliks. Internasionale bestemmings het Singapoer, Bangkok, Kuala Lumpur en Penang, sowel as Melbourne, Perth en Sydney ingesluit.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/122440-indonesias-lion-air-group-moves-intl-ops-to-jakartas-t2|title=Indonesia's Lion Air Group moves int'l ops to Jakarta's T2|website=ch-aviation|language=en|access-date=2023-02-12}}</ref> Die lugredery bedryf ook huurvlugte na Guilin, Nanning, Kunming en Shenzhen in China.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/travel/2019/12/29/batik-air-now-connects-shenzhen-and-batam.html|title=Batik Air now connects Shenzhen and Batam|newspaper=The Jakarta Post|access-date=29 December 2019}}</ref> == Vloot == === Huidige vloot === Teen Julie 2023 het Batik Air se vloot uit die volgende vliegtuie bestaan:<ref name=":2">{{cite web |title=Batik Air Fleet Details & History |url=https://www.planespotters.net/airline/Batik-Air |website=Planespotters.net |access-date=30 November 2022 |archive-date= 5 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705042755/https://www.planespotters.net/airline/Batik-Air |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;text-align:center" |+'''Batik Air-vloot''' ! rowspan="2" | Vliegtuie ! rowspan="2" | In diens ! rowspan="2" | Bestellings ! colspan="3" | Passasiers ! rowspan="2" | Notas |- ! <abbr title="Business">C</abbr> ! <abbr title="Economy">Y</abbr> ! Totaal |- | rowspan="6" | [[Airbus A320|Airbus A320-200]] | 29 | rowspan="5" | &#x2014; | 12 | 144 | 156 | Toegerus met vlerkvinne.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.stabilitas.id/batik-air-perkenalkan-airbus-320-200-turbofans-pertama/|title=Batik Air Perkenalkan Airbus 320-200 Turbofans Pertama|last=Gracia|first=Stella|date=2022-05-02|website=Stabilitas|language=id|access-date=2023-02-12}}</ref> |- | 4 | 8 | 156 | 164 | Oud-[[Cathay Dragon]]-vliegtuig. <ref name=":3" /> |- | 2 | 12 | 138 | 150 | Oud-Royal Jordanian vliegtuig. <ref name=":2" /> |- | 1 | 16 | 120 | 136 | Oud-[[Etihad Airways]] vliegtuie <ref name=":2" /> |- | 2 | 8 | 150 | 158 | Oud-Vistara vliegtuig <ref name=":2" /> |- | 2 | 4 | 12 | 120 | 132 | Oud-[[Saudia]] vliegtuig <ref name=":2" /> |- | [[Airbus A320neo-familie|Airbus A320neo]] | 1 | 112 | 12 | 144 | 156 | |- | Airbus A321neo | &#x2014; | 65 | colspan="3" | TBA | |- | [[Airbus A330|Airbus A330-300]] | 2 | &#x2014; | 18 | 374 | 392 | |- | rowspan="2" | [[Boeing 737 NG|Boeing 737-800]] | 22 | rowspan="2" | — | 12 | 150 | 162 | |- | 6 | 12 | 162 | 174 | Oud-[[Garuda Indonesia]] vliegtuig. |- ! Totaal ! 71 ! 181 ! colspan="4" | |} [[Lêer:PK-LBI.jpg|duimnael| ’n Voormalige Batik Air [[Boeing 737 NG|Boeing 737-900ER]] by die Ngurah Rai-lughawe]] [[Lêer:ID73NCClass_2021_Business_Class_cabin_on_Batik_Air.jpg|duimnael| Besigheidsklas sitplekke op 'n Batik Air [[Boeing 737 NG|Boeing 737]]]] [[Lêer:Economy_Class_Cabin,_Batik_Air_Boeing_737-900ER_(04052020).jpg|links|duimnael| [[Boeing 737 NG|Boeing 737-900]] ekonomiese klas kajuit]] [[Lêer:IDLGCGK2021_Batik_Lounge.jpg|duimnael| Batik Air Business Class Lounge by [[Soekarno-Hatta Internasionale Lughawe|Soekarno Hatta Internasionale Lughawe]]]] {{clear}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lugrederye]] 30n0wl53c4nexipkue7afxe02hm8eex 0 404458 2966086 2602951 2026-09-10T05:34:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966086 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline |airline = Air Austral |logo = |logo_size = |fleet_size = 9 <ref name="spot">{{Cite web |url=https://www.planespotters.net/airline/Air-Austral |title=argiefkopie |access-date=20 Augustus 2023 |archive-date= 5 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805183224/https://www.planespotters.net/airline/Air-Austral |url-status=dead }}</ref> |destinations = 17 |IATA = UU |ICAO = REU |callsign = REUNION |subsidiaries = Ewa Air |parent = |founded = {{start date and age|1974}} |headquarters = [[Roland Garros-lughawe]]<br/>Sainte-Marie, [[Réunion]] | key_people = Marie Joseph Malé (CEO) |hubs = [[Roland Garros-lughawe]]<br/>Pierrefonds-lughawe |focus_cities = [[Dzaoudzi-Pamandzi Internasionale Lughawe]] |frequent_flyer = Capricorn |lounge = |alliance = Vanilla Alliance |website = {{URL|https://www.air-austral.com}} |num_employees= }} [[Lêer:F-ONGB (22047162675).jpg|duimnael|links|Air Austral gebruik die [[Boeing 737]]-300 vir direkte vlugte na Indië]] [[Lêer:AIR AUSTRAL B787 Domenjod 27-02-2017.jpg|duimnael|links|Air Austral [[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787-8]]]] '''Air Austral''' is 'n [[Frankryk|Franse]] [[lugredery]] gebaseer op die [[Roland Garros-lughawe]] in [[Réunion]]. Dit bedryf geskeduleerde dienste vanaf Réunion na [[Frankryk|metropolitaanse Frankryk]], [[Suid-Afrika]], [[Thailand]], [[Indië]] en 'n aantal bestemmings in die [[Indiese Oseaan]]. Die maatskappy het nege vliegtuie in sy vloot<ref name="spot" /> en ongeveer 900 personeel in diens. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lugrederye]] 9p6rqxkh5ua94wxndnv2bpcqdx0c5sp 0 405087 2965939 2744025 2026-09-09T12:27:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965939 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Spirit Airlines<br/> [[Beeld:Spirit A321neo N709NK BWI MD1.jpg|265px]] | image = Spirit Airlines logo.svg | fleet_size = 197<ref name="planespotters">{{cite web |url=https://www.planespotters.net/airline/Spirit-Airlines |title=Spirit Airlines Fleet Details and History |publisher=Planespotters.net |access-date=June 8, 2020 |archive-date= 3 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180603111246/https://www.planespotters.net/airline/Spirit-Airlines |url-status=dead }}</ref> | destinations = 83 | IATA = NK | ICAO = NKS | callsign = SPIRIT WINGS | founded = 1983 as Charter One Airlines | commenced = {{start date|1992|05|29}}<br />(as ''Spirit Airlines'') | headquarters = Miramar, [[Florida]], [[Verenigde State]] | key_people = Ted Christie ([[HUB]] & President) | bases = {{Unbulleted list|class=nowrap | [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta]] | [[Atlantic City Internasionale Lughawe|Atlantic City]] | [[O'Hare Internasionale Lughawe|Chicago–O'Hare]] | [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]] | [[Detroit Metropolitan-lughawe|Detroit Metropolitan]] | [[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale]] | [[George Bush Interkontinentale Lughawe|Houston–Interkontinentaal]] | [[Harry Reid Internasionale Lughawe|Las Vegas]] | [[Miami Internasionale Lughawe|Miami]] | [[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando]] }} | frequent_flyer = Free Spirit<ref>{{cite web |title=Join – Free Spirit|url=https://www.spirit.com/FreeSpiritEnrollment.aspx |website=www.spirit.com |access-date=10 Februarie 2019}}</ref> | revenue = {{increase}} VS$ 5,07 miljard (2022)<ref name=10K>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1498710/000149871023000080/save-20221231.htm |title=Spirit Airlines, Inc., 2022 Annual Report (Form 10-K) |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=6 Februarie 2023 }}</ref> | operating_income = {{decrease}} VS$ -599 miljoen (2022) | net_income = {{decrease}} VS$ -554 miljoen (2022) | assets = {{increase}} VS$ 9,18 miljard (2022) | equity = {{decrease}} VS$ 1,57 miljard (2022) | num_employees = 11&nbsp;107 (2022) | website = {{URL|https://www.spirit.com/}} }} '''Spirit Airlines, Inc'''. (gestileer as '''spirit'''), is 'n groot [[Verenigde State|Amerikaanse]] [[laekosteredery|ultralaekosteredery]] met sy hoofkwartier in Miramar, [[Florida]], in die [[Miami]]-metropolitaanse gebied. Spirit bedryf geskeduleerde vlugte regoor die Verenigde State, die [[Karibiese gebied|Karibiese Eilande]] en Latyns-Amerika. Spirit was die sewende grootste passasiersvervoerder in Noord-Amerika teen 2023 sowel as die grootste ultralaekoste-diensverskaffer in Noord-Amerika. In Julie 2022 het [[JetBlue Airways|JetBlue]] 'n aanbod van VS$3,8 miljard gemaak om Spirit te verkry. Dit is egter in Maart 2023 afgewys deur die VSA se Departement van Justisie. == Geskiedenis == === 1990's === In Mei 1992 het Charter One [[straalvliegtuig|straalvliegtuie]] in die vloot geplaas en sy naam na Spirit Airlines verander. Geskeduleerde vlugte tussen [[Detroit]] en [[Atlantic City Internasionale Lughawe|Atlantic City]] het op 1 Junie 1992 begin. Geskeduleerde vlugte tussen [[Boston]] en [[Providence]] het op 15 Junie 1992 begin. === 2000's === In 2000 het die Amerikaanse [[Federale Lugvaartadministrasie]] (FAA) Spirit Airlines met VS$67&nbsp;000 beboet vir die oortreding van federale regulasies oor kajuit- en sitplekmerke en plakkate. Teenstrydighede is gevind in die merk en plakkate van noodtoerusting, passasiersitplekke, stoorareas en deure op agt van Spirit se DC9 en MD80 vliegtuie. In November 2001 het Spirit 'n diens na [[Luis Muñoz Marín Internasionale Lughawe|San Juan, Puerto Rico]], ingestel. Hulle het 'n volledig-geïntegreerde Spaanstalige kliëntediensplan geïmplementeer, insluitend 'n webwerf en toegewyde besprekingslyn. In Junie 2008 het Spirit Airlines 'n WARN (Werkeraanpassing en Heropleidingkennisgewing) aansoek gedoen om moontlik honderde vlieëniers en vlugkelners te hervestig of af te dank, en die sluiting van hul San Juan- en LaGuardia-bemanningsbasisse. In September 2008 het Spirit begin om advertensies op vliegtuigrompe, oorhoofse bagasiehouers, skinkbordtafels en sitplek-insetsels te plaas. === 2010's === In April 2010 het Spirit Airlines die eerste Amerikaanse lugredery geword wat passasiers 'n fooi vir handbagasie hef. Hulle is later gevolg deur Allegiant Air en [[Frontier Airlines]]. In Augustus 2013 het Spirit 'n ooreenkoms bereik oor 'n nuwe vyfjaarooreenkoms met die ''Transport Workers Union of America'', wat die lugredery se vlugversenders verteenwoordig. In Januarie 2016 het Robert L. Fornaro, voormalige uitvoerende hoof van AirTran, Baldanza as uitvoerende hoof vervang. Dit het gerugte van 'n samesmelting met Frontier Airlines veroorsaak, wat die grootste ultra-laekostelugdiens in die Amerikas sou geskep het. Fornaro het aangekondig dat die lugredery met die Disney-instituut sal saamspan om "'n gemeenskaplike doel en 'n nuwe stel diensstandaarde te skep", en om beleid intern te verander om 'n meer verwelkomende omgewing te skep === 2020's === In 2020, as gevolg van die [[Covid-19-pandemie]], het Spirit Airlines hulp van $334 miljoen ontvang in die vorm van toelaes en lenings via die ''Coronavirus Aid, Relief and Economic Security Act'' (CARES). Die geld is gebruik om werknemers tot 30 September te betaal. In Julie 2020 het die maatskappy aangekondig dat hy 20–30% van sy werknemers in Oktober op verlof gaan plaas. In Augustus het sommige vlieëniers en lugwaardinne ingestem om vrywillige verlof te neem of hul werkskedule tydelik te laat verminder om afleggings te vermy. In Julie 2020 het 'n passasier aan [[Covid-19-virus|Covid-19]] gesterf aanboord 'n Spirit Airlines-vlug. Spirit Airlines het beweer dat dit die ''Centers for Disease Control'' in kennis gestel het, maar daar was geen rekord van die kontak nie. Passasiers op die vlug is nie ingelig dat hulle rondom 'n besmette persoon was nie. In Februarie 2022 het Spirit sy voorneme aangekondig om deur Frontier Airlines verkry te word hangende regulatoriese goedkeuring, met Frontier Airlines-aandele as die oorlewende entiteit. Die transaksie sou die gekombineerde lugdiens die vyfde grootste lugredery in die VSA maak. In Julie 2022 het Spirit se aandeelhouers egter Frontier se aanbod verwerp. In April 2022 het JetBlue voorgestel om Spirit vir $33 per aandeel in kontant te verkry, gelykstaande aan $3,6 miljard. Spirit het in Mei gesê sy direksie het besluit om nie JetBlue se voorstel te oorweeg nie. {{Multiple image | align = | direction = vertical | total_width = 230 | image2 = Spirit Airlines Airbus A319 KvW.jpg | caption2 = 'n Spirit Airlines Airbus A319-100 in die vroeëre blou kleurskema, gebruik van 2007 tot 2014 | image3 = Airbus A319 N507NK landing at McCarran Airport Mar 2012 (6804924980).jpg | caption3 = 'n Spirit Airlines Airbus A319-100 geverf in blinkgrys kleurskema gebruik van 2002 tot 2007 | image4 = Spirit Airlines Airbus A321-231 N677NK approaching Newark Airport.jpg | caption4 = 'n Spirit Airlines Airbus A321-200 in die vroeëre "Bare Fare" kleure, gebruik van 2014 tot 2018 | image1 = | image5 = | caption5 = 'n Spirit Airlines Airbus A321-271NX in die huidige geel en swart kleurskema }} == Hoofkwartier == In 2019 het die lugredery aangekondig dat hy na 'n nuwe hoofkwartier van tot 46&nbsp;000&nbsp;m² sal skuif in die Dania Pointe-ontwikkeling in Dania Beach, Florida, en $250 miljoen daarvoor bestee. Die lugdiens voorsien dat dit 1&nbsp;000 werknemers sal huisves. == Vloot == Teen Augustus 2023 opereer Spirit Airlines 'n slegs-[[Airbus A320|A320]] en A320neo-familievloot.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/Spirit-Airlines|title=Spirit Airlines Fleet Details and History|website=www.planespotters.net|language=en|access-date=August 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812101116/https://www.planespotters.net/airline/Spirit-Airlines|archive-date=August 12, 2017|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; text-align:center" |+ Spirit Airlines vloot |- !rowspan=2|Vliegtuie !rowspan=2|In <br />diens !rowspan=2|Bestellings !colspan=3|Passasiers !rowspan=2|Notas |- !<abbr title="Big Front Seat">C</abbr> !<abbr title="Economy">Y</abbr> !Totaal |- |[[Airbus A319]]-100 |22 |&mdash; |10 |135 |145 |Afgelê teen 2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/123747-uss-spirit-airlines-to-retire-a319s-by-the-end-of-2025|title=US's Spirit Airlines to retire A319s by the end of 2025|access-date=23 January 2023|website=Ch-Aviation}}</ref> |- |- |[[Airbus A320]]-200 |64 |&mdash; |rowspan=2|8 |rowspan=2|174 |rowspan=2|182 | |- |Airbus A320neo |79 |42 |Bestellings sluit 50 opsies in. |- |Airbus A321-200 |30 |&mdash; |8 |220 |228 | |- |Airbus A321neo |3 |62 |8 |227 |235 |<ref name=Airbus-ord-del/> |- !Totaal !198 !104<ref name=Airbus-ord-del>{{Cite web|title=Orders and deliveries {{!}} Airbus|url=https://www.airbus.com/en/products-services/commercial-aircraft/market/orders-and-deliveries|website=www.airbus.com|date=July 31, 2023|access-date=August 5, 2023}}</ref> !colspan=4| |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Lugvaart-saadjie}} [[Kategorie:Amerikaanse maatskappye]] [[Kategorie:Lugrederye]] e29evdcdlyr7fpnu73lnk9l493qns2j 0 405424 2966087 2607722 2026-09-10T05:35:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966087 wikitext text/x-wiki '''Air Malta plc''' is die vlagdraer van [[Malta]], met sy hoofkwartier in Luqa en sy [[Spil (lughawe)|spilpunt]] by Malta Internasionale Lughawe. Dit bedryf dienste na bestemmings in [[Europa]], die [[Midde-Ooste]] en [[Noord-Afrika]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Air_Malta_Boeing_720B_AP-AMG_LHR_1978-8-24.png|duimnael| Air Malta het sy eerste Boeing 720B's in 1974 gehuur en 'n paar jaar later het nog drie by hulle aangesluit.]] [[Lêer:Boeing_737-2Y5-Adv,_Air_Malta_AN1170418.jpg|regs|duimnael| Eens 'n steunpilaar van die vloot, is die Boeing 737-200-reeks sedertdien uitgefaseer, hier by die Londense Heathrow-lughawe in 1983 gesien.]] In die vroeë 1970's het die Maltese regering Albert Mizzi as voorsitter van die lugredery aangestel en 'n versoek gerig vir 'n internasionale lugrederyvennoot om te help met die stigting van 'n lugredery. Die naam wat vir die nuwe lugredery gekies is, was soortgelyk aan dié van sy voorloper, Air Malta Co Ltd, en is op 31 Maart 1973 gestig. In 1981 is drie [[Boeing 737|Boeing 737-200's]] met hul bemanning gehuur, wat so suksesvol was dat 'n verdere drie nuwe Boeing 737-200's in 1983 in volle besit gelewer is. In 1986 het Air Malta drie nuwe Boeing 737-200's gekoop en in 1987 sy eerste [[Airbus A320]] bestel. In 1989 het Air Malta 'n opsie vir nog een A320 uitgeoefen, en in 1992 is nog drie Boeing 737-300's bestel en vier Avro RJ70's is bestel vir roetes na Catania en [[Palermo]], en na nuwe bestemmings soos [[Tunis]] en Monastir. Na die opening van [[Malta Internasionale Lughawe]] in 1992, het Air Malta CargoSystems geskep, wat die vervoer van vrag op Air Malta-vliegtuie insluit. In 1994 het Air Malta 'n vragsentrum by die lughawe ingewy. Dit was ook in hierdie tyd dat 'n kodedeel-ooreenkoms met Trans World Airlines begin het. In die winter verhuur die lugredery dikwels vliegtuie om verdienste gedurende die laagseisoen te maksimeer. In September 2007, byvoorbeeld, het Air Malta twee ooreenkomste met [[Aboe Dhabi]]-gebaseerde [[Etihad Airways]] aangegaan waarvolgens Air Malta 2 Airbus-vliegtuie aan Etihad Airways diensgereed verhuur het vir die winterperiode wat 1 September 2007 begin, en operasionele ondersteuning op 'n ander Airbus A320-vliegtuig, gehuur deur Etihad Airways, verskaf het. In Januarie en Februarie 2009 het Air Malta 'n A320 aan Sky Airline van Chili verhuur. Van 2011 tot 2014 het Air Malta nog 'n A320 aan Sky Airline verhuur. In 2012 het Air Malta 'n her-handelsmerkproses ondergaan, wat 'n mate van omstredenheid veroorsaak het, aangesien die titels op vliegtuie en naamborde slegs ''Malta'' sê, wat die woord ''Air'' weglaat. Die lugredery het volgehou dit was nie 'n naamsverandering nie, en die volle naam van die lugredery bly Air Malta. Boonop sê die titels op die enjins steeds airmalta.com. Die eerste vliegtuig wat met die nuwe kleure gespog het, was die Airbus A320-200 9H-AEN by die Malta Internasionale Lugskou 2012. Op die tweede en laaste dag van die vertoning het die A320 en 'n Spitfire 'n vlugvoetigheid as afsluiting uitgevoer. As 'n herdenking van die lugredery se 40 jaar van bedryf, het die lugredery een van sy vliegtuie, 9H-AEI, 'n A320-200, in retro-kleure geverf, wat die kleur van die Boeing 720B's uitbeeld. In Junie 2017 het die nuutaangestelde Minister vir Toerisme die herstrukturering van Air Malta aangekondig. Air Malta het toe 'n aantal nuwe roetes geopen, insluitend Tunis, Malaga, Comiso, [[Kiëf]], [[Lissabon]], [[Casablanca]], Southend en Cagliari. Manchester en Frankfurt is weer begin nadat hulle kortliks beëindig is. In Maart 2019 het die lugdiens aangekondig dat hy 'n wins van €1,2 miljoen in die boekjaar van 2018 gemaak het. Hierdie wins was die eerste wat die lugdiens in 18 jaar gemaak het. Op 1 April 2019 het Air Malta 45 jaar gevier sedert dit met sy eerste bedrywighede begin het. Tans is die lugdiens besig om te herstruktureer en beoog om sy vloot tot 14 vliegtuie te vergroot. Die herstruktureringsplanne sluit in die vervanging van die huidige vloot met nuwer [[Airbus A320neo-familie|Airbus A320neo]]-vliegtuie, sowel as eerste vlugte na Asië en Noord-Amerika met Airbus A321LR-vliegtuie. == Korporatiewe sake == Die hoofkantoor van die maatskappy is op Vlak 2 van die Skyparks Besigheidsentrum, geleë op die perseel van Malta Internasionale Lughawe in Luqa. In die 1960's en 1970's was die hoofkantoor van die voorganger Malta Airlines in Sliema. == Bestemmings == Air Malta kodedeel met die volgende lugrederye:<ref>{{cite web|url=https://www.airmalta.com/information/about/partners-air-malta |title=Airmalta Partners |website=airmalta.com |access-date=21 April 2020}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * [[Aeroflot]] * [[airBaltic]]<ref>{{cite news|last1=Liu|first1=Jim|title=airmalta / airBaltic begins codeshare service in S18|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/278238/airmalta-airbaltic-begins-codeshare-service-in-s18/|access-date=20 April 2018|work=Routesonline|date=20 April 2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=Liu |first1=Jim |title=airBaltic / airmalta expands codeshare network from April 2019 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/284026/airbaltic-airmalta-expands-codeshare-network-from-april-2019/ |access-date=24 April 2019 |work=Routesonline |date=24 April 2019}}</ref> * [[Air France]] * [[Air Serbia]] * [[Austrian Airlines]] * [[Brussels Airlines]] * Czech Airlines * [[Emirates]] * [[Etihad Airways]] * ITA Airways<ref>{{Cite web|last=Kaminski-Morrow|first=David|title=New Italian carrier ITA to codeshare with Air Malta|url=https://www.flightglobal.com/airlines/new-italian-carrier-ita-to-codeshare-with-air-malta/146138.article|access-date=2021-10-28|website=Flight Global|language=en}}</ref> * [[KLM]] * [[Lufthansa]] * [[Qatar Airways]] * [[Swiss International Air Lines]] * [[Turkish Airlines]] {{div col end}} == Vloot == [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|Air Malta [[Airbus A320|Airbus A320-200]]]] [[File:Air Malta, 9H-NEC, Airbus A320-251N (49585974967).jpg|thumb|Air Malta Airbus A320neo]] ===Huidige vloot=== Teen Junie 2023 opereer Air Malta die volgende vliegtuie:<ref name=f1>{{cite web|url= http://www.transport.gov.mt/aviation/list-of-registered-aircraft |title=List of Registered Aircraft |website=transport.gov.mt |access-date=30 October 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.planespotters.net/airline/Air-Malta|title=Air Malta Fleet Details and History|website=m.planespotters.net|access-date=30 October 2022|archive-date=25 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325090003/https://www.planespotters.net/airline/Air-Malta|url-status=dead}}</ref> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="5" style="border-collapse:collapse;text-align:center;margin:auto;" |+ '''Air Malta-vloot''' |- style="background:#bc1427;" ! rowspan="2" | <span style="color:white;">Vliegtuig</span> ! rowspan="2" style="width:60px;" | <span style="color:white;">In Diens</span> ! rowspan="2" style="width:40px;" | <span style="color:white;">Bestel</span> ! colspan="3" class="unsortable" | <span style="color:white;">Passasiers</span> ! rowspan="2" |<span style="color:white;">Notas</span> |- style="background:#bc1427;" ! style="width:25px;" | <span style="color:white;">J</span> ! style="width:25px;" | <span style="color:white;">Y</span> ! style="width:25px;" | <span style="color:white;">Totaal</span> |- |[[Airbus A320|Airbus A320-200]] |2 |&mdash; |12 |150 |162 | |- |Airbus A320neo |6 |&mdash; |12 |162 |174 | |- !Totaal !8 !0 ! colspan="3" class="unsortable" | |} <!-- ===Former fleet=== Air Malta previously operated the following jet aircraft: * [[Airbus A319-100]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/82389-air-malta-retires-last-a319|title = Air Malta retires last A319}}</ref> * [[British Aerospace 146|Avro RJ70]]<ref name="waf95" /> * [[McDonnell-Douglas MD-90]]<ref>{{Cite web|url=https://www.airliners.net/photo/Air-Malta-Hello/McDonnell-Douglas-MD-90-30/1341476?qsp=eJyrVkrOzytJrSgJqSxIVbJSSsxJKs1V0lEqSCxKzC1WsqqGiHimKFkZG1oYmdTWAgDBEhDX|title = Air Malta MD-90}}</ref> * [[Boeing 720B]]<ref>{{cite magazine|magazine=[[Flight International]]|title=World Airline Directory|date=22 April 1978|url=https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1978/1978%20-%200634.html|page=1130}}</ref> * [[Boeing 727-200]]<ref>https://www.airliners.net, photos of Air Malta Boeing 727-200 aircraft</ref> * [[Boeing 737-200]]<ref name="waf95">{{cite magazine|magazine=[[Flight International]]|title=World Airline Directory|date=29 March 1995|url=https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1995/1995%20-%200851.html|page=50}}</ref> * [[Boeing 737-300]]<ref name="waf95" /> * [[Boeing 737-400]]<ref name="waf99">{{cite magazine|magazine=[[Flight International]]|title=World Airline Directory|date=24 March 1999|url=https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1999/1999%20-%200626.html|page=46}}</ref> * [[Convair 880]]<ref>https://www.airliners.net, photo of Air Malta Convair 880 aircraft</ref> --> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lugrederye]] 1ubyjbnyf5ycwo9cqjf8d3a06zot31q 0 405537 2966085 2610200 2026-09-10T05:34:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966085 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Air Arabia Abu Dhabi | image = | logo = [[File:Air Arabia Logo.svg|150px]] | fleet_size = 9 | destinations = 32 | IATA = 3L | ICAO = ADY | callsign = NAWRAS<ref>{{cite web|title=Airline Code Full Details - Wizz Air Abu Dhabi|url=https://www.avcodes.co.uk/details.asp?ID=29273|website=avcodes.co.uk}}</ref> | parent = [[Air Arabia]] & [[Etihad Airways]] | founded = {{Start date|2019|10|16|df=y}} | commenced = {{Begin datum en ouderdom|2020|07|14|df=yes}} | headquarters = | key_people = | aoc = | hubs = [[Aboe Dhabi Internasionale Lughawe]] | focus_cities = | frequent_flyer = AirRewards | lounge = | alliance = Arab Air Carriers Organization | revenue = | profit = | assets = | equity = | website = [http://www.airarabia.com/ www.airarabia.com] }} '''Air Arabia Abu Dhabi''' is 'n Emirati-[[laekostelugredery]]. Dit gebruik [[Aboe Dhabi Internasionale Lughawe]] as sy [[Spil (lughawe)|middelpunt]] van bedrywighede. [[Lêer:Countries_served_by_Air_Arabia_from_Abu_Dhabi.svg|regs|duimnael|Lande waarin Air Arabia Abu Dhabi bedrywig is <ref name="Flightconnections">{{Cite web|url=https://www.flightconnections.com/route-map-air-arabia-abu-dhabi-3l|title=Route map Air Arabia Abu Dhabi|date=1 June 2023|website=Flightconnections}}</ref>]] == Geskiedenis == In Oktober 2019 het [[Etihad Airways|Etihad]] aangekondig dat dit sy eie laekostediens sal oprig in vennootskap met die Sharjah-gebaseerde Air Arabia.<ref name="Announcement">{{Cite web|url=https://simpleflying.com/etihad-low-cost-carrier/|title=Etihad Eyes Flydubai Competition With New Low-Cost Carrier|date=16 October 2019|website=Simple Flying}}</ref> Tot op daardie stadium was die lugredery die vyfde in die VAE, en die eerste laekostediensverskaffer in [[Aboe Dhabi]]. Die aankondiging is gemaak in 'n tyd toe Etihad 'n derde agtereenvolgende jaar van verliese aangeteken het. Dit was nadat hy 'n strategie gevolg het om in mislukte lugrederye te belê en toe Etihad in staatsbesit in 2017 'n transformasieplan van vyf jaar begin het.<ref name="Announcement" /><ref name="OneMile">{{Cite web|url=https://onemileatatime.com/air-arabia-abu-dhabi/|title=Air Arabia Abu Dhabi Launching Flights Next Week|last=BEN|date=6 Julie 2020|website=One Mile at a Time|access-date=14 Desember 2020}}</ref> Air Arabia Abu Dhabi sou sy bedrywighede in Maart 2020 begin, met planne om na ongeveer 'n dosyn bestemmings in Saoedi-Arabië, Kazakhstan, Georgië, Armenië, Indië, Pakistan en Bangladesj te vlieg.<ref name="OneMile"/> In April 2020 het Air Arabia Abu Dhabi sy lugoperateursertifikaat van die VAE se Algemene Burgerlugvaartowerheid ontvang.<ref name="AOC">{{Cite web|url=https://simpleflying.com/air-arabia-abu-dhabi-aoc/|title=Abu Dhabi's New Low Cost Carrier Secures Operating Certificate|date=23 April 2020|website=Simple Flying}}</ref> Die lugredery moes nog tot 'n vaste bekendstellingsdatum verbind word weens die reisbeperkings tydens die [[Covid-19-pandemie]].<ref name="AOC" /> Op 14 Julie 2020 is die lugdiens begin na die ondertekening van 'n ooreenkoms tussen Etihad Airways en Air Arabia.<ref name="OneMile"/> In Junie 2021 het die uitgaande laaifaktor meer as 70% bereik terwyl inkomende laaifaktore “baie ligter” was.<ref name="cha">{{Cite web|url=https://www.exyuaviation.com/2022/03/air-arabia-abu-dhabi-terminates-sarajevo.html|title=Air Arabia Abu Dhabi terminates Sarajevo|website="EX-YU Aviation News"|access-date=4 December 2022}}</ref> In Oktober 2022 was Air Arabia Abu Dhabi die tweede grootste vervoerder in Aboe Dhabi met 'n 8 persent aandeel van sitplekke, terwyl dit 24 bestemmings bedien.<ref>{{Cite web|url=https://airlineweekly.com/2022/10/air-arabia-wizz-air-among-budget-airlines-gaining-share-in-gulf-hub-shift/|title=Air Arabia, Wizz Air Among Budget Airlines Gaining Share in Gulf Hub Shift|date=31 October 2022|website=Airline Weekly}}</ref> == Korporatiewe sake == Air Arabia Abu Dhabi ondersteun die netwerk van bestemmings en dienste wat deur Etihad Airways verskaf word, en sal op sy beurt voldoen aan die behoeftes van die laekoste en groeiende reissektor in die streek. Sy direksie, wat bestaan uit lede wat deur die twee maatskappye benoem is, is verantwoordelik vir die leiding van die maatskappy se onafhanklike strategie en die ontwikkeling van sy besigheid.<ref>{{Cite web|url=https://www.aerotime.aero/articles/25372-etihad-codeshare-air-arabia-abu-dhabi|title=Etihad announces codeshare partnership with Air Arabia Abu Dhabi|website=Aerotime Hub|access-date=4 December 2022}}</ref> Air Arabia Abu Dhabi is Etihad Airways se eerste groot belegging, 'n verandering van sy jarelange verhoudingstrategie van lugredery-aandelevennootskappe.<ref>{{Cite web|url=https://centreforaviation.com/data/profiles/airlines/air-arabia-abu-dhabi-3l|title=Air Arabia Abu Dhabi Airline Profile|website=CAPA|access-date=4 December 2022}}</ref> Air Arabia Abu Dhabi sal na verwagting in die nabye toekoms 'n aantal voormalige en huidige Etihad-roetes wat deur smalrompvliegtuie bedryf word, oorneem.<ref name="Exyu"/> == Kompetisie op roetes == Die ultra-laekostelugdiens Wizz Air Abu Dhabi het ook 'n basis in die Aboe Dhabi Internasionale Lughawe. Wat die kort afstand tussen Aboe Dhabi en Doebai betref, is die hibriede lugredery [[Flydubai]] 'n mededinger. Soos gerapporteer in Julie 2022, het die lugredery se uitvoerende hoof, Adel Abdulla Ali, gesê "Ons sal 'n sirkel om Aboe Dhabi trek en waar ons ook al potensiaal vind binne vier tot ses uur, sal ons graag daardie roetes wil doen, insluitend Europa." <ref name="Exyu">{{Cite web|url=https://www.exyuaviation.com/2022/07/air-arabia-abu-dhabi-eyes-greater.html|title=Air Arabia Abu Dhabi eyes greater Balkan presence|website=EX-YU Aviation|access-date=21 July 2022}}</ref> In Junie 2021 het die HUB gesê die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] (GOS), [[Arabiese wêreld|Arabiese lande]], [[Oos-Europa]] en die [[Indiese subkontinent]] is van die aantreklikste markte vir die lugredery.<ref name="cha"/> In September 2022 het Air Arabia Abu Dhabi [[Moskou]] as 'n nuwe bestemming aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.connectingtravel.com/news/air-arabia-abu-dhabi-launches-new-route-to-moscow|title=Air Arabia Abu Dhabi launches new route to Moscow|date=30 September 2022|website=Connecting Travel}}</ref> In November 2022 het die lugredery vlugte na die [[Russiese]] lughawens van [[Jekaterinburg]] en [[Kazan]] aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstraveller.com/business-travel/2022/11/28/air-arabia-abu-dhabi-launches-new-routes-to-russia/|title=Air Arabia Abu Dhabi launches new routes to Russia|date=28 November 2022|website=BusinessTraveller}}</ref> == Vloot == Teen Julie 2023 bestaan die Air Arabia Abu Dhabi-vloot uit die volgende vliegtuie:<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/Air-Arabia-Abu-Dhabi|title=Air Arabia Abu Dhabi Fleet Details and History|website=www.planespotters.net|access-date=16 July 2023|archive-date= 7 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507012709/https://www.planespotters.net/airline/Air-Arabia-Abu-Dhabi|url-status=dead}}</ref><ref name="airbus.com">Airbus Orders and Deliveries (XLS), opgedateer en verkry via {{Cite web|url=http://www.airbus.com/aircraft/market/orders-deliveries.html|title=Orders & deliveries|website=Airbus|publisher=Airbus SAS|access-date=16 July 2023}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto;" |+Air Arabia Abu Dhabi-vloot ! Vliegtuie ! In diens ! Bestellings ! Passasiers ! Notas |- | [[Airbus A320|Airbus A320-200]] | 9 | 0 | 174 | |- ! Totaal ! 9 ! 0 ! colspan="2" | |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lugrederye]] [[Kategorie:Verenigde Arabiese Emirate]] jt1c82r4e90fsim61hhqznomzlul1bg 0 407870 2966105 2965375 2026-09-10T09:22:05Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966105 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Artificial Intelligence: A Modern Approach''}} '''''Artificial Intelligence: A Modern Approach''''' ('''AIMA''') ([[Afrikaans]]: Kunsmatige intelligensie: 'n moderne benadering) is 'n universiteitshandboek oor [[kunsmatige intelligensie]], geskryf deur Stuart J. Russell en Peter Norvig. Dit is die eerste keer in 1995 gepubliseer en die vierde uitgawe van die boek is op 28 April 2020 vrygestel.<ref>{{cite web|url=https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Russell-Artificial-Intelligence-A-Modern-Approach-4th-Edition/PGM1263338.html|title=Artificial Intelligence: A Modern Approach, 4th edition|accessdate=2020-05-11}}</ref> Dit word in meer as 1400 universiteite wêreldwyd gebruik<ref>{{cite web|url=http://aima.cs.berkeley.edu/adoptions.html|title=1178 Schools That Have Adopted AIMA|accessdate=2010-04-11|archive-date=2010-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202033818/http://aima.cs.berkeley.edu/adoptions.html|url-status=dead}}</ref> en is "die gewildste kunsmatige intelligensie-handboek ter wêreld" genoem. <ref>Kevin Gold (6/21/2011). [http://www.tor.com/blogs/2011/06/norvig-vs-chomsky-and-the-fight-for-the-future-of-ai "Norvig vs. Chomsky and the Fight for the Future of AI".] ''Tor Books Blog''.</ref> Dit word beskou as die standaardteks op die gebied van kunsmatige intelligensie.<ref>{{Cite web|title=Nobel Week Dialogue 2019|url=https://www.nobelprize.org/events/nobel-week-dialogue/gothenburg-2019/panellists/stuart-russell/|access-date=2022-01-19|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |last1=John |first1=Comex |title=Artificial Intelligence |url=https://sayainstitute.org/ |access-date=7 Augustus 2021 |archive-date=27 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027090634/https://www.sayainstitute.org/ |url-status=dead }}</ref> Die boek is bedoel vir 'n voorgraadse gehoor, maar kan ook gebruik word vir nagraadse vlakstudies met die voorstel om sommige van die primêre bronne by te voeg wat in die uitgebreide bibliografie gelys word. Programme in die boek word in pseudo-kode aangebied met implementerings in [[Java (programmeertaal)|Java]], [[Python (programmeertaal)|Python]], Lisp, [[JavaScript]] en Scala wat aanlyn beskikbaar is.<ref>{{Cite web |title=aimacode |url=https://github.com/aimacode |access-date=2023-04-12 |website=GitHub |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aima.cs.berkeley.edu/code.html|title=Online Code Repository|accessdate=2010-04-11|archive-date=2010-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100224071709/http://aima.cs.berkeley.edu/code.html|url-status=dead}}</ref> Daar is ook nie-ondersteunde implementerings in Prolog, [[C++]], C# en verskeie ander tale. == Uitgawes == *1ste 1995, rooi omslag *2de 2003, groen omslag *3de 2009, blou buiteblad *4de 2020, pers omslag == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] ovqib26fnrartuabosv79atfp0lj6yd 3 411069 2966074 2646565 2026-09-10T00:03:31Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Gebruikerbespreking:أبو متين]] reggemaak 2966074 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:أبو متين]] 3bmli5yjqql1qltifavpw0h58dxy3ks 0 411549 2966098 2857770 2026-09-10T08:46:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966098 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Lugredery|image_size=|IATA=DM|ICAO=DWI|callsign=DOMINICAN|aoc=|logo=}} '''Arajet S.A.''' (wat as Arajet werk) is 'n [[Laekostelugredery|ultra-laekoste-lugredery]] en die vlagskip van die [[Dominikaanse Republiek]]. Sy bedrywighede het op 15 September 2022 begin met 'n eerste vlug na Barranquilla, Colombia. <ref>{{Cite web|url=https://www.aviacionline.com/2022/09/caribbean-revolution-arajet-inaugurated-its-regular-flights-with-the-aim-of-a-new-era-in-low-cost-flights-in-the-region/|title=Caribbean Revolution: Arajet inaugurated its regular flights with the aim of a new era in low-cost flights in the region|last=Mazó|first=Edgardo Gimenez|date=2022-09-15|website=Aviacionline.com|language=es|access-date=2022-09-25|archive-date=2022-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925164448/https://www.aviacionline.com/2022/09/caribbean-revolution-arajet-inaugurated-its-regular-flights-with-the-aim-of-a-new-era-in-low-cost-flights-in-the-region/|url-status=dead}}</ref> == Vloot == === Huidige vloot === Arajet se vloot bestaan uit die volgende vliegtuie: <ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/Arajet|title=Arajet Fleet in Planespotters.net|last=3 March 2022|publisher=Planespotters.net|access-date=2022-03-03|archive-date= 7 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507033943/https://www.planespotters.net/airline/Arajet|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |+Huidige Arajet-vloot <ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/Arajet?refresh=1|title=Arajet Fleet Details and History|website=www.planespotters.net|access-date=2023-06-04|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604081430/https://www.planespotters.net/airline/Arajet?refresh=1|url-status=dead}}</ref> ! rowspan="2" | Vliegtuie ! rowspan="2" | In diens ! rowspan="2" | Bestellings ! colspan="3" | Passasiers ! rowspan="2" | nommerplate ! rowspan="2" | Oudheid ! rowspan="2" | Grade |- ! <small>Toeris+</small> ! <small>Toeris</small> ! <small>Totaal</small> |- | rowspan="9" | Boeing 737 MAX 8 | rowspan="9" | 9 | rowspan="9" | 18 | rowspan="9" | 8 | rowspan="9" | 177 | rowspan="9" | '''185''' | HI1027 « New Valley » | 1,7 jaar | Ingelyf in Mei 2022 |- | HI1026 « Duarte Peak » | 1,8 jaar | Ingelyf in Maart 2022 |- | HI1078 " The Three Eyes " | 4,2 jaar | Ingelyf in Augustus 2022 |- | HI1082 “Inheemse oë” | 4,5 jaar | Ingelyf in Julie 2022 |- | HI1081 « Jaragua » | 4,6 jaar | Ingelyf in Junie 2022 |- | HI1099 « Lake Enriquillo » | 0,2 jaar | Ingelyf in Desember 2023 |- | HI1104 « Saona-eiland » | 5,3 jaar | Ingelyf in November 2023 |- | HI1103 « Baai van die Arende » | 6,4 jaar | Ingelyf in Desember 2023 |- | HI1098 « Laguna Redonda - Miches » | 0,2 jaar | Ingelyf in Desember 2023 |- ! Totaal ! 9 ! 18 ! colspan="7" | Gemiddelde vlootouderdom (November 2023): 3,7 jaar. |} Soos gesien kan word in Cirium Fleet Analyzer is daar is nog drie Boeing 737 MAX 8 geskeduleer om in November en in Januarie en Februarie 2024 afgelewer te word (hulle sal twee ontvang: HI1098 en HI1103). <ref>{{Cite web|url=https://www.aviacionline.com/2023/11/arajet-recibio-su-sexto-boeing-737-max-8/|title=Arajet recibió su sexto Boeing 737 MAX 8|last=Mazó|first=Edgardo Gimenez|date=2023-11-04|website=Aviacionline.com|language=es|access-date=2023-11-24|archive-date=2023-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124164010/https://www.aviacionline.com/2023/11/arajet-recibio-su-sexto-boeing-737-max-8/|url-status=dead}}</ref> === Ou vloot === [[Lêer:Image_Plane.jpg|alt=Antiguo Airbus A320-200 (HI-968) de Dominican Wings|duimnael| Voormalige Airbus A320-200 (HI-968) van Dominican Wings]] Soos Dominican Wings, het die maatskappy die volgende vliegtuie gehad: <ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/Dominican-Wings|title=Dominican Wings Fleet Details and History|publisher=Planespotters.net|access-date=2019-10-23}}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" |+Voormalige Arajet-vloot ! Vliegtuie ! Totaal ! Ingevoeg ! Afgetree ! Onderrig |- | Airbus A320-200 | 1 | 2015 | 2016 | HI968 |} == Bestemmings == [[Lêer:Countries_in_which_AraJet_operates.svg|duimnael|225x225px|{{Legend|#492370ff|Servido por Arajet<ref>{{cite web|title=Route map AraJet|url=https://www.flightconnections.com/route-map-arajet-dm|website=Flightconnections|date=6 de mayo de 2023|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=AraJet Online Booking|url=https://www.arajet.com/en/|website=AraJet|date=6 de mayo de 2023|language=en}}</ref>}}{{Legend|#e4d4f2ff|Planeado a ser servido por Arajet}}]] Die lugredery bedryf tans die volgende bestemmings vanaf sy twee hooflughawens (Santo Domingo en Santiago de los Caballeros): {| class="wikitable" |+Arajet-bestemmings<ref>{{Cite web|url=https://www.arajet.com/es/destinations|title=AraJet BookSecure PWA|website=www.arajet.com|access-date=2023-06-04}}</ref> !Lande !Bestemmings !Lughawens !Weeklikse frekwensies vanaf [[Las Américas Internasionale Lughawe|Santo Domingo]] !Weeklikse frekwensies vanaf [[Cibao Internasionale Lughawe|Santiago de los Caballeros]] |- ! colspan="5" |[[Noord-Amerika]] (2 lande, 4 bestemmings) |- | rowspan="2" |{{CAN}} |[[Toronto]] |[[Toronto Pearson Internasionale Lughawe]] |4 <small>(verminder tot 3 weeklikse frekwensies vanaf April 2024)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.nlarenas.com/2023/11/arajet-realiza-cambios-red-rutas/|title=Arajet realiza cambios en su red de rutas » Nicolás Larenas|last=Larenas|first=Nicolás|date=2023-11-22|website=Nicolás Larenas|language=es|access-date=2023-11-23}}</ref></small> | rowspan="1" |— |- |[[Montreal]] |[[Montréal–Trudeau Internasionale Lughawe|Pierre Elliott Trudeau Internasionale Lughawe]] |4 <small>(verminder tot 3 weeklikse frekwensies vanaf 3 April 2024)<ref name=":0" /></small> | rowspan="1" |— |- | rowspan="2" |{{MEX}} |Cancún |[[Cancún Internasionale Lughawe|Cancun Internasionale Lughawe]] |6 | rowspan="1" |— |- |[[Meksikostad]] |Felipe Ángeles Internasionale Lughawe |7 | rowspan="1" |— |- ! colspan="5" |[[Sentraal-Amerika]] (3 lande, 3 bestemmings) |- |{{CRC}} |[[San José, Costa Rica|San José]] |[[Juan Santamaría Internasionale Lughawe]] |4 <small>(verhoog tot 6 weeklikse frekwensies tussen 9 Januarie en 29 Maart 2024)<ref name=":0" /></small> | rowspan="1" |— |- |{{SLV}} |[[San Salvador]] |[[El Salvador Internasionale Lughawe]] |6 <small>(verhoog tot 7 weeklikse frekwensies tussen 8 Januarie en 29 Maart 2024)<ref name=":0" /></small> | rowspan="1" |— |- |{{GTM}} |[[Guatemalastad]] |La Aurora Internasionale Lughawe |4 <small>(verhoog tot 6 weeklikse frekwensies tussen 12 Januarie en 30 Maart 2024)<ref name=":0" /></small> | rowspan="1" |— |- ! colspan="5" |[[Karibiese gebied]] (5 lande, 6 bestemmings) |- |{{ARU}} |[[Oranjestad]] |[[Koningin Beatrix Internasionale Lughawe]] |2 | rowspan="1" |— |- |{{CUR}} |[[Willemstad]] |Hato Internasionale Lughawe (via [[Koningin Beatrix Internasionale Lughawe|AUA]]) |2 | rowspan="1" |— |- |{{JAM}} |[[Kingston, Jamaika|Kingston]] |Norman Manley Internasionale Lughawe |4 | rowspan="1" |— |- | rowspan="2" |{{DOM}} |[[Santo Domingo]] |[[Las Américas Internasionale Lughawe|Las Americas Internasionale Lughawe]] |'''HUB''' | rowspan="1" |2 |- |Santiago de los Caballeros |[[Cibao Internasionale Lughawe]] | rowspan="1" |— |'''HUB sekondêr''' |- |{{STM}} |[[Philipsburg]] |[[Prinses Juliana Internasionale Lughawe]] |2 | rowspan="1" |— |- ! colspan="5" |[[Suid-Amerika]] (6 países, 9 destinos) |- |{{ARG}} |[[Buenos Aires]] |[[Ministro Pistarini Internasionale Lughawe|Minister Pistarini Internasionale Lughawe]] |3 <small>(verhoog tot 4 weeklikse frekwensies in April en 7 in Junie 2024)<ref name=":0" /></small> |2 |- |{{BRA}} |[[São Paulo]] |[[São Paulo Guarulhos Internasionale Lughawe|São Paulo-Guarulhos Internasionale Lughawe]] |3 <small>(verhoog tot 7 weeklikse frekwensies vanaf April 2024)<ref name=":0" /></small> |1 |- | rowspan="3" |{{COL}} |[[Bogotá]] |[[El Dorado Internasionale Lughawe]] |3 |2 <small>(feindig op 29 Maart 2024)<ref name=":0" /></small> |- |[[Cartagena, Colombia|Cartagena]] |Rafael Núñez Internasionale Lughawe |3 <small>(verhoog tot 4-5 weeklikse frekwensies in April en 6-7 in Junie 2024)<ref name=":0" /></small> | rowspan="1" |— |- |[[Medellín]] |[[José María Córdova Internasionale Lughawe]] |3 <small>(verhoog tot 5 weeklikse frekwensies vanaf 3 April 2024)<ref name=":0" /></small> |2 |- |{{CHL}} |[[Santiago de Chile]] |[[Arturo Merino Benítez Internasionale Lughawe|Arturo Merino Benitez Internasionale Lughawe]] |3 |1 |- | rowspan="2" |{{ECU}} |[[Guayaquil]] |José Joaquín de Olmedo Internasionale Lughawe |2 <small>(sal direk vanaf 20 Junie 2024 bedryf word)<ref name=":0" /></small> | rowspan="1" |— |- |[[Quito]] |Mariscal Sucre Internasionale Lughawe (via GYE) |2 <small>(sal direk vanaf 20 Junie 2024 bedryf word)<ref name=":0" /></small> | rowspan="1" |— |- |{{PER}} |[[Lima]] |[[Jorge Chávez Internasionale Lughawe|Jorge Chavez Internasionale Lughawe]] |2 <small>(verhoog na 3 weeklikse frekwensies vanaf 2 April 2024)<ref name=":0" /></small> | rowspan="1" |— |- ! colspan="5" |Totaal: 16 lande, 23 bestmmings, 72 weeklikse frekwensies. |} === Toekomstige bestemmings === {| class="wikitable" !Lande !Bestemmings !Lughawens !Grade |- |{{BAR}} |[[Bridgetown, Barbados|Bridgetown]] |Grantley Adams Internasionale Lughawe |Beginplanne<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.arecoa.com/aerolineas/2023/05/11/arajet-alista-su-segunda-fase-de-expansion-enfocada-en-el-mercado-estadounidense/|title=Arajet alista su segunda fase de expansión enfocada en el mercado estadounidense - Noticias de turismo - arecoa.com|language=es|access-date=2023-10-08}}</ref> |- |{{BOL}} |[[Santa Cruz de la Sierra]] |Viru Viru Internasionale Lughawe |Beginplanne<ref name=":4"/> |- |{{BRA}} |[[Rio de Janeiro|Río de Janeiro]] |[[Rio de Janeiro/Galeão Internasionale Lughawe|Galeao Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |{{CUB}} |[[Havana]] |[[José Martí Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref>{{Cite web|url=https://www.directoriocubano.info/actualidad/arajet-nueva-aerolinea-de-dominicana-ya-tiene-permisos-para-volar-a-cuba-a-ultra-bajo-costo/|title=Arajet: nueva aerolínea de Dominicana ya tiene permisos para volar a Cuba a “ultra bajo costo”|last=Torres|first=Yamila|date=2021-11-13|website=Directorio Cubano|language=es|access-date=2023-10-08}}</ref> |- | rowspan="14" |{{USA}} |[[Atlantic City, New Jersey|Atlantic City]] |[[Atlantic City Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5">{{Cite web|url=https://espana.ladevi.info/arajet/arajet-completa-2022-una-gran-expansion-n45677|title=Arajet completa 2022 con una gran expansión|date=2022-11-08|website=Ladevi|language=es-AR|access-date=2023-10-08}}</ref> |- |[[Baltimore]] |[[Baltimore/Washington Internasionale Lughawe|Baltimore-Washington Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |[[Boston]] |[[Logan Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":4" /> |- |[[Chicago]] |[[O'Hare Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |[[Philadelphia]] |[[Philadelphia Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |[[Fort Lauderdale]] |[[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale-Hollywood Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |[[Houston]] |[[George Bush Interkontinentale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":4" /> |- |[[Los Angeles]] |[[Los Angeles Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":4" /> |- |[[Miami]] |[[Miami Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":4" /> |- |[[Newark, New Jersey|Newark]] |[[Newark Liberty Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |[[New York]] |[[John F. Kennedy Internasionale Lughawe|John F Kennedy Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":4" /> |- |[[Orlando, Florida|Orlando]] |[[Orlando Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":4" /> |- |[[Tampa, Florida|Tampa]] |[[Tampa Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |[[Washington, D.C.|Washington D. C.]] |[[Dulles Internasionale Lughawe|Washington Dulles Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |{{Bandera|Guadalupe}} [[Guadeloupe|Guadalupe]] |Pointe-à-Pitre |Pointe-à-Pitre Internasionale Lughawe |Beginplanne<ref name=":5" /> |- | rowspan="2" |{{HND}} |[[San Pedro Sula]] |Ramón Villeda Morales Internasionale Lughawe |Beginplanne<ref name=":5"/> |- |[[Tegucigalpa]] |Palmerola Internasionale Lughawe |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |{{PAN}} |[[Panamastad]] |[[Tocumen Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.prensa.com/economia/arajet-la-aerolinea-dominicana-que-entra-en-la-pista-regional/|title=Arajet, la aerolínea dominicana que entra en la pista regional|date=2022-08-05|website=www.prensa.com|language=es|access-date=2023-10-08}}</ref> |- |{{PAR}} |[[Asunción]] |Silvio Pettirossi Internasionale Lughawe |Beginplanne<ref>{{Cite web|url=https://www.dinac.gov.py/v3/index.php/component/k2/item/2668-arajet-s-a-se-suma-a-las-empresas-aereas-que-operan-en-nuestro-pais|title=Arajet S. A. se suma a las empresas que operan en nuestro país|last=Dirección Nacional de Aeronáutica Civil (República del Paraguay​)|website=www.dinac.gov.py|language=es-es|access-date=2023-11-05|archive-date=2023-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231105101911/https://www.dinac.gov.py/v3/index.php/component/k2/item/2668-arajet-s-a-se-suma-a-las-empresas-aereas-que-operan-en-nuestro-pais|url-status=dead}}</ref> |- |{{Puerto Rico}} |[[San Juan]] |[[Luis Muñoz Marín Internasionale Lughawe]] |Beginplanne<ref>{{Cite web|url=https://www.elnuevodia.com/negocios/turismo/notas/aerolinea-dominicana-de-bajo-costo-solicita-permiso-para-viajar-a-san-juan/|title=Aerolínea dominicana de bajo costo solicita permiso para viajar a San Juan|date=2023-03-04|website=El Nuevo Día|language=es|access-date=2023-10-08}}</ref> |- |{{TTO}} |[[Port of Spain]] |Piarco Internasionale Lughawe |Beginplanne<ref name=":5" /> |- |{{URU}} |[[Montevideo]] |Carrasco Internasionale Lughawe |Beginplanne<ref name=":4" /> |- |} === Voormalige bestemmings === {| class="wikitable" !Lande ! Bestemmings ! Lughawens ! Begin datum ! Beëindigingsdatum |- | rowspan="2" | Colombia</img> Colombia | [[Barranquilla]] | Ernesto Cortissoz Internasionale Lughawe | 15 September 2022 <ref>{{Cite web|url=https://www.elespectador.com/turismo/aerolinea-de-precios-bajos-aterriza-en-colombia-con-una-amplia-red-de-rutas/|title=Aerolínea de precios bajos aterriza en Colombia con una amplia red de rutas|last=|first=El Espectador|date=2022-09-15|website=elespectador.com|language=español|access-date=2023-08-11}}</ref> | 25 Augustus 2023 <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aviacionline.com/2023/07/arajet-suspende-sus-vuelos-a-cali-y-barranquilla-por-baja-ocupacion/|title=Arajet suspende sus vuelos a Cali y Barranquilla|last=Sena|first=Gastón|date=2023-07-27|website=Aviacionline.com|language=es|access-date=2023-08-11|archive-date=2023-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811082801/https://www.aviacionline.com/2023/07/arajet-suspende-sus-vuelos-a-cali-y-barranquilla-por-baja-ocupacion/|url-status=dead}}</ref> |- | [[Cali]] | Alfonso Bonilla Aragón Internasionale Lughawe | 15 September 2022 <ref>{{Cite web|url=https://www.aerocali.com.co/arajet-inicio-operaciones-en-el-aeropuerto-internacional-alfonso-bonilla-aragon/#:~:text=A%20partir%20de%20hoy,%2015,las%20Am%C3%A9ricas%20y%20el%20Caribe.|title=Arajet Inició Operaciones en el Aeropuerto Internacional Alfonso Bonilla Aragón {{!}}|website=www.aerocali.com.co|access-date=2023-08-11|archive-date=2023-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811085440/https://www.aerocali.com.co/arajet-inicio-operaciones-en-el-aeropuerto-internacional-alfonso-bonilla-aragon/#:~:text=A%20partir%20de%20hoy,%2015,las%20Am%C3%A9ricas%20y%20el%20Caribe.|url-status=dead}}</ref> | 31 Julie 2023 <ref name=":1" /> |- | México</img> | [[Monterrey|Monterey]] | Monterrey Internasionale Lughawe | 30 September 2022 <ref>{{Cite web|url=https://www.aviacionline.com/2022/09/low-cost-dominicana-arajet-inauguro-sus-vuelos-a-monterrey/|title=Low-cost dominicana Arajet inauguró sus vuelos a Monterrey|last=Dolande|first=Rainer Nieves|date=2022-09-30|website=Aviacionline.com|language=es|access-date=2023-08-11|archive-date=2023-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811082434/https://www.aviacionline.com/2022/09/low-cost-dominicana-arajet-inauguro-sus-vuelos-a-monterrey/|url-status=dead}}</ref> | 10 Januarie 2023 <ref>{{Cite web|url=http://a21.com.mx/aerolineas/2023/01/10/arajet-deja-de-operar-el-vuelo-hacia-monterrey|title=Arajet deja de operar el vuelo hacia Monterrey|website=a21.com.mx|language=es|access-date=2023-08-11}}</ref> |} == Eerste vlug == Die eerste amptelike vlug van die lugredery het op Saterdag 13 Augustus 2022 van Santo Domingo na Bogotá, Colombia, plaasgevind. Meer as 125 mense wat aan "Die Peña vir 'n beter land" behoort, waaronder amptenare, meningsvormers, sakeleiers, prokureurs, diplomate en spesiale gaste, met die belang om die eienskappe van die Boeing 737 MAX 8-vliegtuig wat Arajet gebruik, te kan wys. <ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/colombia/2022/08/16/arajet-aterriza-en-bogota-con-vuelo-privado-antes-de-iniciar-sus-operaciones-en-colombia/|title=Arajet aterriza en Bogotá con vuelo privado, antes de iniciar sus operaciones en Colombia|last=de 2022|first=15 de Agosto|website=infobae|language=es-ES|access-date=2022-08-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://listindiario.com/la-republica/2022/08/16/734534/aerolinea-lleva-a-bogota-a-la-pena-por-un-mejor-pais|title=Aerolínea lleva a Bogotá a La Peña por un mejor país|last=Diario|first=Listin|date=2022-08-16|website=listindiario.com|language=ES|access-date=2022-08-16}}</ref> Onder die deelnemers aan hierdie geskiedkundige eerste vlug was Miguel Calzada, Tony Ramos, Víctor Miguel Pacheco Méndez, Federico Jovine, Ney E. Deschamps, José Gregorio Cabrera, Jorge Rizek, Cesar Dargam, Amín Vásquez, Edwin Lebron, José Martínez Hopelman, Julio Peña , José Quiroz, Abel Guzmán, Pascal Peña, Yerik Shamir, César Dargam, Cirilo Guzmán, Martin Breton, Miguel Franjul, Manuel Luna onder andere, onder die mees charismatiese en aktiewe,aan die vooraanstaande vroulike voorstelling wat gevorm word deur Katherine Hernández, Claudia de los Santos, Ely Encarnación, Gabriela Balaguer, Julia Muñoz, Leidy Blanco, Laura de la Nuez, Madeleine Bare, Michelle Domínguez, Claudia Aquino, Gabriela Melo, Julissa Rosario, en nog vele meer. <ref>{{Cite web|url=https://acento.com.do/opinion/la-pena-conquista-bogota-en-arajet-9095105.html|title=La Peña conquista Bogotá en Arajet|website=Acento|language=es-ES|access-date=2022-09-13}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lugrederye]] kgxzmpprdcqyyezg3gr4ge1m6l0ew7o 2 413650 2965945 2965894 2026-09-09T13:00:16Z Pynappel 70858 2965945 wikitext text/x-wiki {{Babel|af|en-4|de-3|nl-2|pt-1|ru-1}} {{Gebruiker Gebruikersboksies omraam| {{Gebruiker wikipedia/WikiDwergie}} }} == KI-porboodskappe == === Vertaling === Huidige [[porboodskap]] wat ek gebruik om artikels vanuit Engels te vertaal: Vertaal die artikel https://en.wikipedia.org/wiki/Ratko_Mladi%C4%87 na Afrikaans. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Moenie jou eie navorsing doen of nuwe inhoud skep nie. Bring alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Hierdie porboodskap doen die donkiewerk van vertaling. Ek gebruik [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] Opus 5. === Uitbreiding === Brei die artikel hhttps://af.wikipedia.org/wiki/X uit na aanleiding van die artikels https://en.wikipedia.org/wiki/Y en https://de.wikipedia.org/wiki/Z. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Maak seker die resulterende weergawe dupliseer nie inligting of verwysings nie. Moenie inligting uit die huidige weergawe verwyder nie, tensy dit feitelik inkorrek is. Werk eerder die huidige weergawe by met nuwe inligting uit die ander weergawes en pas die teks aan sodat die prosa natuurlik vloei. Moenie jou eie navorsing doen of jou eie kennis gebruik om nuwe inhoud te skep nie. Gebruik slegs die inhoud van die oorspronklike Afrikaanse weergawe en die inhoud van die ander weergawes om 'n uitgebreide, nuwe Afrikaanse weergawe te skep. Bring ook alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Indien 'n stelling reeds in die Afrikaanse weergawe is en dit het nie 'n verwysing nie, maar dieselfde stelling het 'n verwysing in 'n ander weergawe, bring die verwysing oor. Moenie onensiklopediese inhoud oorbring nie. Jy mag klein foutjies regmaak, maar lang paragrawe van duidelik verkeerde inhoud moet eerder glad nie oorgebring word nie. Gebruik slegs metrieke eenhede en moenie sjablone soos convert gebruik om alternatiewe eenhede te vertoon nie. Raadpleeg ook https://af.wikipedia.org/wiki/A vir vakterminologie. === Versmelting === Versmelt die Wikipedia-artikels https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_van_Gent en https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Gent deur seker te maak alle inligting en stellings wat in een of die ander artikel voorkom, in die resultaat voorkom, en dat inligting en stellings wat in beide artikels voorkom, in die resultaat slegs een keer voorkom deur dit op 'n intelligente manier te kombineer, te herskryf of te herfraseer, tensy dit sin maak om die inligting of stellings te herhaal vanweë die posisie waar dit in die resultaat voorkom en/of om die resultaat natuurlik te laat klink. == Instandhoudingskategorieë == * [[:Kategorie:Doodloopartikels]] * [[:Kategorie:Weesbladsye]] == Bronne == === ''Maroela Media'' === ''[[Maroela Media]]'' is 'n belangrike bron omdat dit aktuele gebeure in Afrikaans dokumenteer en omdat dit gratis toeganklik is. Tans pas dit tegniese versperrings toe wat verhoed dat teks geselekteer en gekopieer kan word. Die taak om verwysings na en aanhalings uit hierdie bron by Wikipedia in te sluit, word dus bemoeilik, terwyl 'n vasberade persoon wat outeursreg wil skend, eenvoudig die HTML sal aflaai. Om bv. 'n verwysing na 'n artikel by Wikipedia in te sluit, moet die titel, datum, outeur en moontlik 'n aanhaling uit die teks gekopieer word. Hierdie versperrings forseer 'n gebruiker om die teks handmatig oor te tik of om die versperring te omseil. Ek is nie bewus van enige ander bron wat hierdie tegniese versperrings toepas nie. Dus, om hierdie versperrings te omseil, volg die volgende stappe: 1. Blokkeer die skrip wat met kopieer lol deur [https://ublockorigin.com/ uBlock Origin] te installeer en die URL <code>https://maroelamedia.co.za/wp-content/themes/bones-maroelamedia/library/js/scripts.js</code> by "My filters" (uBlock Origin-ikoon > Ratte > My filters) te voeg. 2. Maak 'n boekmerk en voeg die volgende bronkode in die URL-veld: <syntaxhighlight lang="javascript"> javascript:(function(){document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect='unset';}()) </syntaxhighlight> 3. Kliek op die boekmerk op 'n bladsy waar jy teks wil kopieer. 'n Mens kan ook die skrip outomaties loop deur dit in Tampermonkey of Greasemonkey te stoor. Tampermonkey-voorbeeld: <syntaxhighlight lang="javascript"> // ==UserScript== // @name . // @version 2024-04-15 // @description . // @match https://maroelamedia.co.za/* // ==/UserScript== (function() { 'use strict'; document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect = 'unset'; })(); </syntaxhighlight> == Uitstaande take == * Versmelt en opruim van sjablone ** {{ss|Inligtingskas}}, {{ss|Inligtingskas2}}, {{ss|Inligtingskas3}}, {{ss|Inligtingskas4}} ** {{ss|Inligtingskas Maatskappy}}, {{ss|Infobox company}} * Voeg dokumentasie by sjablone * Verbeter artikels in [[:meta:List of articles every Wikipedia should have|monster van artikels]] ([[:meta:List of Wikipedias by sample of articles|ranglys]]) * Gaan voorkoms van [[Sjabloon:Geen bronne]] op selfoonweergawe na (oranje vs. grys band) === Skep ontbrekende metabladsye === {| class="wikitable" |- ! Bladsy !! Engelse weergawe |- | [[Wikipedia:Verwysing benodig]] || [[:en:Wikipedia:Citation needed]] |} == Skakels == * [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] * [[:m:List of Wikipedias by expanded sample of articles]] * [[:Kategorie:Bladsye met skripfoute]] * [[Gebruiker:Pynappel/monster]] <div> {{Gebruiker besoekland alpha2|AU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|EE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|FR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|GR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|QA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MY}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NO}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NZ}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|AT}} {{Gebruiker besoekland Orania}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|RU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CN}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ES}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|SE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|US}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IS}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZW}} </div> [[Kategorie:Gebruiker koppelvlakadministrateur]] ecgxp3lzang8ur83pv4tazek3fqve1y 0 415071 2966084 2957418 2026-09-10T04:44:41Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966084 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Achille Mbembe 2.JPG|duimnael|Achille Mbembe in 2015]] '''Joseph-Achille Mbembe''', bekend as '''Achille Mbembe''' (/əmˈbɛmbeɪ/; gebore [[1957]]), is 'n [[Kameroen|Kameroense]] [[historikus]], politieke teoretikus en openbare intellektueel wat 'n navorsingsprofessor in [[geskiedenis]] en [[politiek]] by die Wits Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] is. Hy is bekend vir sy skryfwerk oor [[kolonialisme]] en die gevolge daarvan en is 'n leidende figuur in die nuwe-golf Franse [[kritiese teorie]].<ref name="Ru.ac.za">[http://www.ru.ac.za/latestnews/name,60705,en.html Achille Mbembe to deliver a second "Thinking Africa" Public Lecture] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123071202/http://www.ru.ac.za/latestnews/name%2C60705%2Cen.html |date=23 November 2012 }}, Rhodes University, 5 Julie 2012</ref><ref name="WISER Staff Profile"/> == Biografie == Mbembe is in 1957 naby Otélé in [[Kameroen]] gebore. Hy het sy Ph.D. in geskiedenis aan die [[Sorbonne Universiteit]] in [[Parys]], [[Frankryk]], in 1989 verwerf. Hy het daarna 'n D.E.A. in politieke wetenskap aan die [[Institut d’études politiques de Paris]] in dieselfde stad, verwerf. Hy het aanstellings by die Columbia-universiteit in [[New York]], Brookings Institution in [[Washington, D.C.]], Universiteit van Pennsylvania, [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], [[Yale-universiteit]], Duke-universiteit en die Raad vir die Ontwikkeling van Sosiale Wetenskaplike Navorsing in Afrika (CODESRIA) in [[Dakar]], Senegal, bekom.<ref name="WISER Staff Profile">[http://wiser.wits.ac.za/users/achille-mbembe Achille Mbembe], WISER Staff Profile</ref> Mbembe was assistent-professor in geskiedenis aan die Columbia-universiteit, New York, van 1988 tot 1991, 'n senior navorsingsgenoot by die Brookings Institution in Washington, D.C., van 1991 tot 1992, medeprofessor in geskiedenis aan die Universiteit van Pennsylvania van 1992 tot 1996, uitvoerende direkteur van die Raad vir die Ontwikkeling van Sosiale Wetenskaplike Navorsing in Afrika (Codesria) in Dakar, Senegal, van 1996 tot 2000. Mbembe was ook 'n besoekende professor aan die Universiteit van Kalifornië, Berkeley, in 2001, en 'n besoekende professor aan Yale Universiteit in 2003.<ref name="wiser.wits.ac.za">{{Cite web|url=http://wiser.wits.ac.za/users/achille-mbembe|title=Achille Mbembe {{!}} Wits Institute for Social and Economic Research|website=Wiser.wits.ac.za|access-date=2016-10-04}}</ref> Hy was 'n navorsingsprofessor in geskiedenis en politiek aan die Harvard Universiteit se W. E. B. Du Bois Navorsingsinstituut.<ref>{{Cite web|url=http://hutchinscenter.fas.harvard.edu/achille-mbembe|title=Achille Mbembe|access-date=2016-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005031122/http://hutchinscenter.fas.harvard.edu/achille-mbembe|archive-date=2016-10-05|url-status=dead}}</ref> In 2020 het Mbembe die presidensiële lesing in die Geesteswetenskappe by Stanford-universiteit gelewer In 2020.<ref>{{Cite web|last1=University|first1=© Stanford|last2=Stanford|last3=Complaints|first3=California 94305 Copyright|title=Presidential Lecture in the Humanities: Achille Mbembe – Stanford Arts|url=https://arts.stanford.edu/event/88762/|access-date=2021-03-18|language=en-US}}</ref> Mbembe het breedvoerig oor die geskiedenis en politiek van [[Afrika]] geskryf, insluitend ''La naissance du maquis dans le Sud-Cameroun'' (Parys: Karthala, 1996).<ref>{{Cite web|url=http://www.karthala.com/948-la-naissance-du-maquis-dans-le-sud-cameroun.html|title=La naissance du maquis dans le Sud-Cameroun|website=Karthala.com|access-date=2016-10-04|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005231139/http://www.karthala.com/948-la-naissance-du-maquis-dans-le-sud-cameroun.html|url-status=dead}}</ref> ''On the Postcolony'' is in 2000 in Parys in [[Frans]] gepubliseer en die [[Engels]]e vertaling is in 2001 deur die University of California Press, Berkeley, gepubliseer. In 2015 het Wits University Press 'n nuwe, Afrika-uitgawe gepubliseer. Hy het 'n A1-gradering van die Nasionale Navorsingstigting.<ref name="wiser.wits.ac.za"/> Op 14 Maart 2024 is die 2024 Holbergprys vir letterkunde, geesteswetenskappe, regte en teologie aan Achille Mbembe toegeken. Die oorhandigingseremonie vind plaas op 6 Junie 2024 by die Universiteit van Bergen, [[Noorweë]].<ref>{{Cite web|url=https://www.jeuneafrique.com/1547167/culture/lhistorien-achille-mbembe-recoit-le-prix-holberg-2024/|title=LIVRES CAMEROUN L'historien Achille Mbembe reçoit le prix Holberg 2024|website=jeuneafrique.com|access-date=2024-03-14}}</ref> ==Huidige aanstellings== Mbembe is tans 'n lid van die personeel by die Wits Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing (WISER) aan die Universiteit van die Witwatersrand in Johannesburg, [[Suid-Afrika]],<ref name="Ru.ac.za"/> en het 'n jaarlikse besoekende aanstelling by die Franklin Geesteswetenskaplike Instituut by die Duke-universiteit. <ref>{{Cite web|url=https://fsp.trinity.duke.edu/speakers/achille-mbembe|title=Achille Mbembe {{!}} Forum for Scholars and Publics - Duke University|website=fsp.trinity.duke.edu|access-date=2016-10-04}}</ref> Hy is 'n bydraende redakteur tot die vaktydskrif ''Public Culture''.<ref>"[http://egs.edu/faculty/achille-mbembe Achille Mbembe]" (faculty page). Division of Philosophy, Art, and Critical Thought, [[European Graduate School]]. egs.edu. Besoek op 2018-07-11.</ref><ref>{{cite web |url=http://publicculture.org/people/view/achille-mbembe/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305100741/http://publicculture.org/people/view/achille-mbembe/ |archive-date=5 Maart 2016 |title=Achille Mbembe |type=profile |publisher=Public Culture. publicculture.org |access-date=2018-07-11}}</ref> ==Werk== [[Lêer:Achille Mbembe, Wendy Brown, Judith Butler, and David Theo-Goldberg Panel.jpg|duimnael|Mbembe, [[Wendy Brown]], [[Judith Butler]], en David Theo-Goldberg in 2016.]] Mbembe se hoofnavorsingsonderwerpe is Afrikageskiedenis, postkoloniale studies en politiek en [[sosiale wetenskap]]. Alhoewel hy 'n postkoloniale teoretikus genoem word, naamlik as gevolg van die titel van sy eerste Engelse boek, het hy hierdie etiket meer onlangs deeglik verwerp,<ref>{{cite web|last=Mbembe|first=Achille|title=The Invention of Johannesburg|url=http://slought.org/content/11431/|publisher=Slought Foundation|access-date=2011-03-23}}</ref> omdat hy sy projek sien as een van beide aanvaarding en transendensie van verskil, eerder as van terugkeer na 'n oorspronklike, marginale, nie-metropolitaanse tuisland. Mbembe se belangrikste werke is: ''Les jeunes et l'ordre politique en Afrique noire'' (1985);<ref>{{Cite web|url=http://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&obj=livre&no=1437|title=LES JEUNES ET L'ORDRE POLITIQUE EN AFRIQUE NOIRE - Mbembe J. A. - livre, ebook, epub|website=Editions-harmattan.fr|access-date=2016-10-04|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005164709/http://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&obj=livre&no=1437|url-status=dead}}</ref> ''La naissance du maquis dans le Sud-Cameroun'' (1920–1960);<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xwRqzSs9Ee8C|title=La naissance du maquis dans le Sud-Cameroun, 1920-1960: histoire des usages de la raison en colonie|last=Mbembé|first=J.-A.|date=1996-01-01|publisher=KARTHALA Editions|isbn=9782865376001|language=fr}}</ref> ''Histoire des usages de la raison en colonie'' (1996);<ref>{{Cite journal|last=Hamos|first=Hongla|title=Mbembe (Achille): La naissance du maquis dans le Sud-Cameroun (1920–1960): histoire des usages de la raison en colonie|url=http://www.persee.fr/doc/outre_0300-9513_1998_num_85_321_3696_t1_0096_0000_2|journal=Revue française d'histoire d'outre-mer|year=1998|volume=85|issue=321|pages=96–97}}</ref> ''De la postcolonie. Essai sur l'imagination politique dans l'Afrique contemporaine'' ''(On the Postcolony'') (2000);<ref name="On the Postcolony">{{Cite book|url=https://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520204355|title=On the Postcolony|access-date=15 Desember 2021|website=Ucpress.edu}}</ref> ''Sortir de la grande nuit: Essai sur l'Afrique décolonisée'' (2010);<ref>{{Cite journal|last=Eyebiyi|first=Elieth P.|date=2010-11-29|title=Achille Mbembe, Sortir de la grande nuit. Essai sur l'Afrique décolonisée|url=https://lectures.revues.org/1198|journal=Lectures|doi=10.4000/lectures.1198|language=fr|issn=2116-5289}}</ref> ''Critique de la raison nègre'' (2013).<ref>{{Cite web|url=http://www.editionsladecouverte.fr/catalogue/index-Critique_de_la_raison_negre-9782707177476.html|title=Critique de la raison nègre - Achille MBEMBE - Éditions La Découverte|website=Editionsladecouverte.fr|access-date=2016-10-04}}</ref> Sy sentrale werk ''On the Postcolony'' is in Engels vertaal en in 2001 deur University of California Press vrygestel.<ref name="On the Postcolony"/> Hierdie invloedryke werk is ook heruitgegee in 'n Afrika-uitgawe deur Wits University Press en bevat 'n nuwe voorwoord deur Achille Mbembe. In hierdie teks argumenteer Mbembe dat akademiese en populêre diskoers oor Afrika vasgevang word in verskeie ''cliches'' wat verband hou met [[Weste|Westerse]] fantasieë en vrese.<ref>{{Cite book|title = On the Postcolony|url = https://archive.org/details/onpostcolony0000mbem|last = Mbembe|first = Achille|publisher = University of California Press|year = 2001|isbn = 9780520204348|location = Stanford|pages = [https://archive.org/details/onpostcolony0000mbem/page/3 3]}}</ref> Na aanleiding van [[Frantz Fanon]] en [[Sigmund Freud]], meen Mbembe dat hierdie uitbeelding nie 'n weerspieëling van 'n outentieke Afrika is nie, maar 'n onbewuste projeksie wat gekoppel is aan skuldgevoelens, ontkenning en die dwang om te herhaal. Soos James Ferguson, V.Y. Mudimbe, en ander, Mbembe interpreteer Afrika nie as 'n gedefinieerde, geïsoleerde plek nie, maar as 'n belaaide verhouding tussen homself en die res van die wêreld wat gelyktydig op politieke, psigiese, semiotiese en seksuele vlakke afspeel. Mbembe beweer dat [[Michel Foucault]] se konsep van biomag – as ’n samestelling van dissiplinêre mag en biopolitiek – nie meer voldoende is om hierdie hedendaagse vorme van onderwerping te verklaar nie. By die insigte van Foucault met betrekking tot die idees van [[Soewereiniteit|soewereine]] [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]] en biomag, voeg Mbembe die konsep van nekropolitiek by, wat verder gaan as bloot "om liggame binne dissiplinêre apparate in te skryf".<ref name="Duke.edu">{{Cite web|url=http://www.jhfc.duke.edu/icuss/pdfs/Mbembe.pdf|title='' 34''|archive-url=https://web.archive.org/web/20050321125215/http://www.jhfc.duke.edu/icuss/pdfs/Mbembe.pdf|access-date=15 Desember 2021|archive-date=2005-03-21}}</ref> Deur die voorbeelde van [[Palestina]], Afrika en [[Kosovo]] te bespreek, toon Mbembe hoe die mag van soewereiniteit nou in werking gestel word deur die skepping van sones van dood waar die [[dood]] die uiteindelike uitoefening van oorheersing en die primêre vorm van weerstand word.<ref>{{Cite journal|url=http://publicculture.dukejournals.org/content/15/1/11.full.pdf+html|title=Sign In|journal=Public Culture|date=January 2003|volume=15|issue=1|pages=11–40|doi=10.1215/08992363-15-1-11|access-date=2016-10-04|last1=Mbembe|first1=Achille}}</ref> Hy het ook [[Johannesburg]] as 'n metropolitaanse stad en die werk van [[Frantz Fanon]] ondersoek.<ref name="Ru.ac.za"/> Achille Mbembe veroordeel die gebrek aan demokrasie in Afrika en doen 'n beroep op die einde van die CFA-frank en van Franse militêre basisse in Afrika, en beklemtoon die verlies aan Franse invloed in Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/fr/%C3%A9missions/en-t%C3%AAte-%C3%A0-t%C3%AAte/20250416-achille-mbembe-l-afrique-est-gouvern%C3%A9e-par-des-vieillards-qui-peinent-%C3%A0-rester-%C3%A9veill%C3%A9s|title=Achille Mbembe : "L'Afrique est gouvernée par des vieillards qui peinent à rester éveillés" - France 24|website=france 24.com|access-date=2025-04-17}}</ref> ==Kansellasie van Ruhrtriennale-toespraak== In Mei 2019 het die Duitse parlement 'n resolusie aanvaar wat die BDS-beweging as [[Antisemitisme|antisemities]] gebrandmerk het. Daarbenewens is alle Duitse state aangeraai om openbare befondsing vir geleenthede of mense wat daardie beweging ondersteun, te weier.{{sfn|Eddy|2020}} Vroeg in 2020 het die Federale Kommissaris vir Joodse Lewe en die stryd teen antisemitisme, Felix Klein, gevra vir die kansellasie van 'n hoofrede deur Mbembe wat geskeduleer is om op 14 Augustus daardie somer by die Ruhrtriënnale gelewer te word. Hy het beweer Mbembe het “die [[Holocaust]] gerelativiseer en [[Israel]] se bestaansreg ontken”. Die uitnodiging is teruggetrek en die fees self is gekanselleer weens die [[Covid-19-pandemie]].{{sfn|Kuras|2021}}{{sfn|Eddy|2020}} Die bewyse vir hierdie aanklag was gebaseer op opmerkings wat Mbembe in twee boeke gemaak het waar hy parallelle getrek het tussen die separatistiese beleid wat in die Israeliese besetting van die Palestynse gebiede en Suid-Afrika onder [[Apartheid]] ontplooi is.{{sfn|Zonszein|2020}}{{efn|" Dit is verseker nie apartheid, Suid-Afrikaanse styl nie. Dit is baie meer dodelik. Dit lyk soos hoë-tegnologie [[Jim Crow]]-cum-apartheid."{{harvnb|Mbembe|2015|p=vii-viii}}}}{{sfn|Mbembe|2019|pp=42-65}} Mbembe is ondersteun deur groepe Israeliese en Joodse akademici, insluitend 'n paar prominente Duitse Holocaust-geleerdes. Kommer is geopper oor wat sommige aangevoer het 'n "wapenisering van antisemitisme" was,{{sfn|Zonszein|2020}} en later daardie jaar, in Desember, het verteenwoordigers van 32 prominente kulturele instellings 'n verklaring uitgereik waarin hulle beide die BDS-beweging verwerp en terselfdertyd gewaarsku het dat, eerder as om antisemitisme in toom te hou, het die resolusie gevare vir [[vryheid van spraak]] ingehou.{{efn|'Vir maande het die leiers van dosyne van Duitsland se mees prominente kulturele instellings in die geheim vergader en stories van selfsensuur uitgeruil, van ure wat hulle spandeer het om bekommerd te wees oor die sosiale media-geskiedenis van kunstenaars of skoliere wat hulle na hul programme wou nooi, en vrese vir hul termynkontrakte, as hulle gegly het. Hulle besorgdheid? Dat hulle of hul instellings aanklagte van anti-Semitisme in die gesig kan staar oor skakels - werklik of waargeneem - met die Boikot-, Divestment- en Sanksies-beweging teen Israel, alom bekend as B.D.S. Dit is wat vroeër vanjaar gebeur het met Achille Mbembe, 'n prominente Kameroense filosoof wat in sy skryfwerk parallelle getrek het tussen die situasie van Palestyne en apartheid in Suid-Afrika.'{{harvnb|Eddy|2020}}}}{{sfn|Kuras|2021}} In reaksie hierop het Monika Grütters, Duitsland se parlementêre staatsekretaris vir kultuur, verklaar dat kulturele instellings oor 'n stywe koord loop tussen artistieke vryhede en sosiaal aanvaarbare idees, en dat anti-Semitisme 'n rooilyn-kwessie was.{{sfn|Eddy|2020}} ==Toekennings== * 2015 Geschwister-Scholl-Preis vir sy werk ''Critique de la raison nègre''<ref>{{Cite web|url=http://www.geschwister-scholl-preis.de/preistraeger_2010-2019/2015/index.php|title=Geschwister-Scholl-Preis|website=Geschwister-scholl-preis.de|access-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022193905/http://www.geschwister-scholl-preis.de/preistraeger_2010-2019/2015/index.php|archive-date=2017-10-22|url-status=dead}}</ref> * 2018 Gerda Henkeprys<ref>{{Cite web|url=https://www.gerda-henkel-stiftung.de/2014?page_id=93616&language=en|title=2014 {{!}} Gerda Henkel Stiftung|website=Gerda-henkel-stiftung.de|access-date=2018-08-07}}</ref> * 2024 Holberg-prys<ref>{{Cite web |last=Space |first=Social Science |date=2024-03-14 |title=2024 Holberg Prize Goes to Political Theorist Achille Mbembe |url=https://www.socialsciencespace.com/2024/03/2024-holberg-prize-goes-to-political-theorist-achille-mbembe/ |access-date=2024-03-16 |website=Social Science Space |language=en-US}}</ref> ==Private lewe== Mbembe is getroud met Sarah Nuttall, professor in literatuur- en kultuurwetenskap en direkteur van die Wits Instituut vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing aan die Universiteit van die Witwatersrand, Johannesburg. Hulle het verskeie tekste saam geskryf en het twee kinders.<ref>{{Cite web|url=https://mg.co.za/article/2013-06-14-wits-all-the-wiser-for-its-vital-literary-couple/|title=Wits all the Wiser for its vital literary couple|last=Zvomuya|first=Percy|website=The M&G Online|date=14 June 2013|language=en|access-date=2019-03-13}}</ref> ==Notas== {{notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mbembe, Achille }} [[Kategorie:Geboortes in 1957]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Filosowe]] grslwi6e7hihmpb88mzmk7e7ozw8qro 0 419520 2965944 2965905 2026-09-09T12:53:06Z Aliwal2012 39067 2965944 wikitext text/x-wiki Die '''Rapportryers''' is ‘n kultuurvereniging vir Afrikanermans. ==Doel== Die organisasie op Christelik-nasionale grondslag strewe na die beskerming en behoud van die Afrikaanse taal, kultuur, leefwyse en die bevordering van samehorigheid onder die volksgenote. Veral word gestry vir wat eie is aan die Afrikaner in die tyd van toenemende verstedeliking en oorheersing van die Anglo-Amerikaanse kultuur. ==Naam en stigting== Die woord rapportryer verwys terug na die draers van boodskappe (dus rapporte) in oorlogstyd. In 1949 met die inwyding van die [[Voortrekkermonument]] het perderuiters boodskappe van gelukwense vanuit die uithoeke van die land na [[Pretoria]] gebring. Na hierdie ruiters is ook as rapportryers verwys. Vroeg in die 1950’s is ‘n herontmoeting van hierdie ruiters gehou en word die eerste klub, deur hulle ‘n korps genoem, gestig. Dit is spoedig opgevolg deur ander soortgelyke klubs. In Augustus 1960 is ‘n Federasie van Rapportryerskorpse gevorm en is al die klubs saamgesnoer onder die slagspreuk “Draers van die boodskap”. ==Klubs== Op sy hoogtepunt teen 1980 was daar ‘n 530 korpse in Suid- en [[Suidwes-Afrika]]. ‘n Veertigtal jaar later het dit afgeneem tot ‘n 30. Lidmaatskap geskied op uitnodiging en is beperk tot blanke, Christelike Afrikaanssprekende mans van ongeveer 35 jaar en ouer. Daar bestaan egter ‘n soortgelyke beweging vir jonger simpatisante. ==Werksaamhede== Om die doelstellings te bereik reël die korpse volksfeeste, musiekaande, boekbesprekings, jeugleierskursusse, debatskompetisies en kinderkunsuitstallings. Oudhede word versamel en monumente onderhou, ouetehuise en kinderhuise word bygestaan. Klubvergaderings word dikwels toegespreek deur politici en ander meningsvormers. ==Bibliografie== *rapportryers.org.za *Venter, E.A.: 400 leiers in Suid-Afrika oor vier eeue. Beskouinge oor vierhonderd leiersfigure in Suid-Afrika sedert die grondlegging. [[Potchefstroom]]: privaat uitgawe, 1980. {{ISBN|0-620-03622-2}} [[Kategorie: Suid-Afrikaanse organisasies]] kh94raj5en9iclhuxj110okvq9qgvcq 0 422032 2966170 2786029 2026-09-10T11:56:02Z BurgertB 2401 Databoks verwyder 2966170 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Beeld:Hamza Alic o.jpg|thumb|240px|Alic]] '''Hamza Alic''' (* 20 Januarie 1979) is 'n [[atletiek|atleet]] van [[Bosnië en Herzegowina]]. Hy het aan die [[Olimpiese Somerspele 2008|Olimpiese Somerspele van 2008]] en [[Olimpiese Somerspele 2016|Olimpiese Somerspele van 2016]] deelgeneem.<ref>[https://www.olympedia.org/athletes/114513 Hamza Alić]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Alić, Hamza}} [[Kategorie:Geboortes in 1979]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Olimpiese deelnemers]] ewvwf113qwu9xwuijo03csxr75zzw6k 0 423233 2965946 2908980 2026-09-09T13:06:52Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965946 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Over-the-counter-crypto-exchange.jpeg|duimnael|'n Oor-die-toonbank stabielemunt-besigheid in Hongkong.]] 'n '''Stabielemunt''' is 'n tipe [[kriptogeldeenheid]] wat daarop gemik is om 'n stabiele waarde relatief tot 'n spesifieke bate, 'n poel of mandjie bates te handhaaf. Die gespesifiseerde bate kan verwys na fidusiêre-geldeenheid, kommoditeit of ander kriptogeldeenhede.<ref name="Bank of England-2023">{{Cite web |date=2023-11-06 |title=What are stablecoins and how do they work? |url=https://www.bankofengland.co.uk/explainers/what-are-stablecoins-and-how-do-they-work |access-date=2025-08-01 |website=Bank of England |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2024-02-29 |title=Recommendations for the Regulation, Supervision and Oversight of Global Stablecoin Arrangements - Executive Summary |url=https://www.bis.org/fsi/fsisummaries//global_stablecoins.htm |journal=Bank for International Settlements - Financial Stability Institute |language=en |via=FSI Connect |access-date=2026-05-25 |archive-date=2026-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519100319/https://www.bis.org/fsi/fsisummaries/global_stablecoins.htm |url-status=dead }}</ref> Ten spyte van die naam, is stabiele munte nie noodwendig stabiel nie. Stabiele munte maak staat op stabiliseringsinstrumente soos reserwebates of [[algoritme]]s wat vraag en aanbod pas om 'n stabiele waarde te probeer handhaaf.<ref name="Adachi-2022">{{Cite journal |last1=Adachi |first1=Mitsu |last2=Da Silva |first2=Pedro Bento Pereira |last3=Born |first3=Alexandra |last4=Cappuccio |first4=Massimo |last5=Czák-Ludwig |first5=Stephanie |last6=Gschossmann |first6=Isabella |last7=Pellicani |first7=Antonella |last8=Philipps |first8=Sarah-Maria |last9=Plooij |first9=Mirjam |last10=Rossteuscher |first10=Ines |last11=Zeoli |first11=Pierfrancesco |date=2022-07-11 |title=Stablecoins' role in crypto and beyond: functions, risks and policy |url=https://www.ecb.europa.eu/press/financial-stability-publications/macroprudential-bulletin/html/ecb.mpbu202207_2~836f682ed7.en.html |journal=Macroprudential Bulletin |language=en |issue=18 |via=ECB}}</ref> Histories het verskeie stabielemunte nie daarin geslaag om hul waarde relatief tot die onderliggende bates te handhaaf nie. Met 'n groeiende aantal marktransaksies wat stabielemunte betrek, word hul uitreiking en gebruik toenemend deur regerings regoor die wêreld gereguleer. ==Agtergrond== Stabielemunte het in 2014 ontstaan as 'n metode vir beleggers in kriptogeldeenhede om hul geld te parkeer wanneer hulle in ander hoogs wisselvallige kriptogeldeenhede belê.<ref name="Towfighi-2025">{{Cite news |last=Towfighi |first=John |date=2025-06-05 |title=What are stablecoins? Everything to know about the crypto being debated in Congress |url=https://www.cnn.com/2025/06/05/business/stablecoins-crypto-genius-act |access-date=2025-07-31 |work=CNN Business |language=en}}</ref><ref name="Dionysopoulos-2024">{{Cite journal |last1=Dionysopoulos |first1=Lambis |last2=Urquhart |first2=Andrew |date=2024-11-01 |title=10 years of stablecoins: Their impact, what we know, and future research directions |journal=Economics Letters |volume=244 |article-number=111939 |doi=10.1016/j.econlet.2024.111939 |issn=0165-1765|doi-access=free }}</ref> Stabielemunte word nou hoofsaaklik gebruik vir die koop of verkoop van kriptobates, en vir die maak van oorgrensbetalings.<ref name="Bank of England-2023" /> Volgens die Bank vir Internasionale Vereffenings in Julie 2025 was 90% van die markkapitalisasie van stabiele munte óf in Tether óf [[USD Coin|USDC]].<ref name="Aldasoro-2025">{{Cite journal |last1=Aldasoro |first1=Iñaki |last2=Aquilina |first2=Matteo |last3=Lewrick |first3=Ulf |last4=Lim |first4=Sang Hyuk |date=2025-07-11 |title=Stablecoin growth － policy challenges and approaches |url=https://www.bis.org/publ/bisbull108.pdf |journal=BIS Bulletin |language=en |issue=108 |page=2}}</ref>{{rp|4}}   Volgens die Finansiële Aksietaakmag het die markkapitalisasie van stabiele munte $316 miljard in Oktober 2025 bereik, terwyl die daaglikse handelsvolume $156 miljard bereik het. Binne die stabielemuntmark word 95% daarvan gerugsteun deur fidusiêre-geldeenheid, terwyl 97% van daardie fidusiêre--geldeenheid-gerugsteunde stabiele munte in [[Amerikaanse dollar]] gedenomineer is.<ref name="Financial Action Task Force-2024">{{cite report |title=Targeted Report on Stablecoins and Unhosted Wallets |publisher=Financial Action Task Force |date=2024 |url=https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf-gafi/publications/targeted-report-on-stablecoins-and-unhosted-wallets.pdf |access-date=2026-03-11}}</ref>{{rp|11}} ==Soorte stabielemunte== ===Fidusiêre-gesteunde stabielemunte=== [[Lêer:Stablecoin logos montage.svg|duimnael|'n Paar logo's van bekende stablelemunte: USDT, DAI, USDC, en TerraUSD. ]] Fidusiêre-gesteunde stabielemunte is stabielemunte waaroor beweer word dat hulle gerugsteun word deur bates wat in 'n fidusiêre-geldeenheid gedenomineer is. Die waarde van 'n fidusiêre-gesteunde stabielemunt is gebaseer op die waarde van die ondersteunende geldeenheid, wat vermoedelik deur 'n derdeparty-bewaarder gehou word. Die uitreiker verdedig die koppeling van die stabielemunt deur meestal fidusiêre--gedenomineerde korttermynbates te hou, soos tesourie-effekte, hoëgehalte-kommersiële effekte, terugkoopooreenkomste en bankdeposito's. Daarom lyk die struktuur van fidusiêre--gesteunde stabielemunte baie soos dié van geldmarkfondse (MMF's), en hulle word blootgestel aan 'n soortgelyke risiko van grootskaalse terugkoopversoeke wat negatiewe brandverkoping-besmettingseffekte op die finansiële stelsel veroorsaak.<ref name="Aldasoro-2024">{{Cite journal |last1=Aldasoro |first1=Iñaki |last2=Cornelli |first2=Giulio |last3=Minesso |first3=Massimo Ferrari |last4=Gambacorta |first4=Leonardo |last5=Habib |first5=Maurizio Michael |date=2024 |title=Stablecoins, Money Market Funds and Monetary Policy |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4979553 |journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.4979553 |ssrn=4979553 |issn=1556-5068}}</ref><ref name="Adachi-2021">{{Cite journal |last1=Adachi |first1=Mitsutoshi |last2=Born |first2=Alexandra |last3=Gschossmann |first3=Isabella |last4=van der Kraaij |first4=Anton |date=2021-11-17 |title=The expanding uses and functions of stablecoins |url=https://www.ecb.europa.eu/press/financial-stability-publications/fsr/focus/2021/html/ecb.fsrbox202111_04~45293c08fc.en.html |journal=Financial Stability Review, November 2021 |language=en |via=ECB}}</ref> Teen Oktober 2025 is byna 97% van fidusiêre-gesteunde stabielemunte gekoppel aan die Amerikaanse dollar.<ref name="Financial Action Task Force-2024" /> Belangrike voorbeelde van Amerikaanse dollar-gekoppelde stabielemunte is Tether se USDT en Circle se USDC.<ref>{{Cite journal |last1=Baughman |first1=Garth |last2=Carapella |first2=Francesca |last3=Gerszten |first3=Jacob |last4=Mills |first4=David C. |date=2022-12-16 |title=The stable in stablecoins |url=https://www.federalreserve.gov/econres/notes/feds-notes/the-stable-in-stablecoins-20221216.html |journal=FEDS Notes |issue=12/17/2022 |doi=10.17016/2380-7172.3224 |issn=2380-7172 |via=The Federal Reserve|quote=... soos geïllustreer in Figuur 1, met Tether (blou) en USD Coin (bruin) wat verantwoordelik is vir die grootste markkapitalisasie vanaf 10 November 2022.}}</ref> Vir Euro-gekoppelde stabielemunte sluit voorbeelde Circle se EURC,<ref>{{Cite web |last=Asgari |first=Nikou |date=2025-08-22 |title=EU speeds up plans for digital euro after US stablecoin law |url=https://www.ft.com/content/8ad60169-d1e5-4d2c-b928-d53d668f0ec6 |access-date=2025-08-23 |website=Financial Times |quote= Verskeie euro-gedenomineerde stablecoins is bekendgestel, waarvan die grootste deur Circle bestuur word en 'n markkapitalisasie van $225 miljoen het.}}</ref> EUR Tether, en Stasis EUR in.<ref>{{Cite journal |last=Lagarde |first=Christine |date=2022-06-14 |title=The international role of the euro, June 2022 |url=https://www.ecb.europa.eu/press/other-publications/ire/html/ecb.ire202206~6f3ddeab26.en.html |journal=The International Role of the Euro |language=en |issue=June 2022 |doi=10.2866/7881574 |doi-broken-date= |issn=1725-6593 |via=European Central Bank|quote= Die mark vir euro-gedenomineerde stablecoins word ook oorheers deur twee groot munte, EUR Tether en Stasis euro, wat saam ongeveer die helfte van die totaal uitmaak.}}</ref> ===Kriptogeldeenheid-gesteunde stabielemunte === Kriptogeldeenheid-gesteunde stabielemunte is stabielemunte wat ander kriptogeldeenhede as kollateraal gebruik. Die rede waarom sulke stabielemunte geskep word, is dat hulle deur slimkontrakte te gebruik, 'n gedesentraliseerde netwerk toelaat om die prys van die Amerikaanse dollar so noukeurig as moontlik na te spoor. Nog 'n gebruiksgeval van kriptogeldeenheid-gesteunde stabielemunte is om 'n kriptogeldeenheid om te skakel na ERC20-versoenbare standaard om handel op 'n ander blokketting moontlik te maak.<ref>{{Cite journal |last1=Lyons |first1=Richard K. |last2=Viswanath-Natraj |first2=Ganesh |date=2023-03-01 |title=What keeps stablecoins stable? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261560622001802 |journal=Journal of International Money and Finance |volume=131 |article-number=102777 |doi=10.1016/j.jimonfin.2022.102777 |issn=0261-5606}}</ref> ===Kommoditeitsgesteunde stabielemunte=== Kommoditeitsgesteunde stabielemunte is stabielemunte wat na bewering deur kommoditeite gerugsteun word. Voorbeelde is PAX Gold en Tether Gold.<ref name="Kosse-2023">{{Cite journal |last1=Kosse |first1=Anneke |last2=Glowka |first2=Marc |last3=Mattei |first3=Ilaria |last4=Rice |first4=Tara |date=2023 |title=Will the real stablecoin please stand up? |url=https://ideas.repec.org//b/bis/bisbps/141.html |journal=BIS Papers |language=en}}</ref> ===Algoritmiese stabielemunte=== Algoritmiese stabielemunte, soms ''seigniorage''-styl stabiele munte genoem, is stabielemunte met geen reserwebates of slegs gedeeltelike reserwebates. Hulle gebruik [[algoritme]]s wat vraag en aanbod ooreenstem om 'n stabiele waarde te handhaaf. Die [[Europese Sentrale Bank]] stel voor dat algoritmiese stabielemunte as ongesteunde kripto-bates behandel moet word.<ref name="Adachi-2022" /> Enkele belangrike voorbeelde van algoritmiese stabielemunte is Celo Dollar, Tron se USDD en Kava se USDX.<ref name="Krause-2025">{{Cite journal |last=Krause |first=David |date=2025 |title=Algorithmic Stablecoins: Mechanisms, Risks, and Lessons from the Fall of TerraUSD |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5092827 |access-date=2025-08-03 |website=SSRN |doi=10.2139/ssrn.5092827 |ssrn=5092827 }}</ref> ==Gebruike van stabielemunte== ===Gerief vir kriptogeldeenheidgebruikers=== Stabielemunte bied gerief vir beleggers in kriptogeldeenhede, as 'n eenvoudiger manier om ander meer wisselvallige kriptogeldeenhede te koop en te verkoop.<ref name="Adachi-2022"/><ref name="Towfighi-2025"/> Planet Money het hierdie gebruik van stabielemunte beskryf as soortgelyk aan kasino-skyfies, aangesien dit die koop en verkoop van ander kriptogeldeenhede vereenvoudig voordat dit uiteindelik vir geld verhandel word.<ref>{{cite news |last1=Nam |first1=Rafael |title=Why there's so much excitement around a cryptocurrency called stablecoin |url=https://www.npr.org/2025/07/15/nx-s1-5467380/crypto-stablecoin-genius-act-congress |access-date=9 Maart 2026 |work=NPR |date=15 Julie 2025 |language=en}}</ref> ===Oorgrensbetalings=== Volgens 'n 2025-verslag van die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) het oorgrenstransaksies van stabielemunte dié van ongesteunde kripto-bates vroeg in 2022 oortref. Volgens die IMF het [[Asië]] en die [[Stille Oseaan]]-streek die meeste stabielemunt -aktiwiteit, terwyl die meerderheid stabielemunte, na aanpassing vir BBP, van [[Noord-Amerika]] na ander plekke vloei. Die verslag het beraam dat die oorgrens vloei van stabielemunte $1,4 triljoen dollar in 2024 was, in vergelyking met die wêreldwye oorgrens betalingsmark van ongeveer een kwadriljoen dollar. In gevorderde ekonomieë word oorgrens vloei oorheers deur tradisionele betalingsstelsels soos SWIFT. Die grootste deel van stabielemunte wat vir oorgrenstransaksies gebruik is, was onder ontluikende markte en ontwikkelende ekonomieë.<ref name="IMF-2025">{{Cite web |date=2025-12-04 |title=Understanding Stablecoins |url=https://elibrary.imf.org/view/journals/087/2025/009/087.2025.issue-009-en.xml?cid=570602-com-dsp-crossref |access-date=2026-03-10 |website=IMF |publisher=Monetary and Capital Markets Department |doi=10.5089/9798229024075.087 |p=17}}</ref> Volgens 'n studie deur die [[Universiteit van Cambridge]], is die mees aangehaalde rede vir die gebruik van stabielemunte in oorgrensvereffenings die 24/7-vereffeningsvermoë, wat transaksies toelaat om buite bankure plaas te vind.<ref>{{Cite journal |last=Alkhair |first=Sami |last2=Bear |first2=Keith |last3=Bergvinson |first3=Markus |last4=Coelho |first4=Hugo |last5=Hussain |first5=Hatim |last6=Jones |first6=Matthew |last7=Oma |first7=Lindis |last8=Proskalovich |first8=Roman |last9=Seta |first9=Christopher |last10=Zhang |first10=Bryan Zheng |date=2026 |title=Tokenised Money: Use Cases, Interoperability and Regulation |url=https://www.ssrn.com/abstract=6407098 |journal=SSRN Electronic Journal |language=en |doi=10.2139/ssrn.6407098 |issn=1556-5068}}</ref> 'n 2025-studie in die tydskrif ''Telematics and Informatics'', van 866 volwassenes in die VSA wat die vorige jaar oorbetalings gestuur het, het 26% berig dat hulle stabielemunte vir oorgrensoordragte gebruik, met 34% wat ook ander metodes gebruik.<ref name="Ante2025">{{Cite journal |last=Ante |first=Lennart |date=2025-02-01 |title=From adoption to continuance: Stablecoins in cross-border remittances and the role of digital and financial literacy |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0736585324001345 |journal=Telematics and Informatics |volume=97 |article-number=102230 |doi=10.1016/j.tele.2024.102230 |issn=0736-5853 |url-access=subscription }}</ref> ===Valutavervanging=== Volgens Chainalysis, as gevolg van die wisselvalligheid van die Venezolaanse bolivar, gebruik sommige Venezolane Amerikaanse dollar-gedenomineerde stabielemunte om waarde te behou en transaksies in 'n meer stabiele geldeenheid uit te voer.<ref>{{Cite web |last=Chinea |first=Eyanir |date=2025-01-05 |title=The new gray-area dollar in Venezuela is digital |url=https://english.elpais.com/economy-and-business/2025-01-05/the-new-gray-area-dollar-in-venezuela-is-digital.html |access-date=2025-08-04 |website=EL PAÍS English |language=en-us}}</ref> In Januarie 2026 is berig dat Amerikaanse dollar-gedenomineerde stabielemunte toenemend in binnelandse transaksies in [[Venezuela]] gebruik word as gevolg van langdurige tydperke van hiperinflasie, sanksies en kapitaalbeheer.<ref>{{Cite web |last=Cobo |first=Maria Clara |date=2026-01-08 |title=Stablecoins Live Up To Their Billing During Venezuela Turmoil |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2026-01-08/stablecoins-live-up-to-their-billing-during-venezuela-turmoil |access-date=2026-03-19 |website=Bloomberg}}</ref> 'n Verslag deur Standard Chartered het gewaarsku dat die voorkoms van Amerikaanse dollar-gedenomineerde stabielemunte moontlik kan veroorsaak dat $1 triljoen van ontwikkelende lande na stabielemunte vloei, wat verlies aan bankdeposito's kan veroorsaak. Die kapitaaluitvloei sal veroorsaak word deur risiko-afkeer van individue binne ontwikkelende lande teen skielike skerp valuta-depresiasie.<ref>{{Cite news |last=Jones |first=Marc |last2=Jones |first2=Marc |date=2025-10-07 |title=Stablecoins could suck $1 trillion from EM banks in next three years, Standard Chartered estimates |url=https://www.reuters.com/business/finance/stablecoins-could-suck-1-trillion-em-banks-next-three-years-standard-chartered-2025-10-07/ |access-date=2025-10-08 |work=Reuters |language=en}}</ref> ===Hulpverspreiding=== Die niewinsorganisasie ImpactMarket het berig dat hulle meer as $1 miljoen in Celo Dollar- stabielemunte aan meer as 18 000 begunstigdes in 102 plekke in [[Afrika]] versprei het, en het gesê sommige plaaslike handelaars het die tokens vir betalings begin aanvaar.<ref>{{Cite web |last1=Idris |first1=Abubakar |last2=Karombo |first2=Tawanda |date=2021-08-19 |title=Stablecoins find a use case in Africa's most volatile markets |url=https://restofworld.org/2021/stablecoins-find-a-use-case-in-africas-most-volatile-markets/ |access-date=2025-08-06 |website=Rest of World |language=en-US}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Kriptogeld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kriptogeld]] 7mdqdu10arhodazx7jh2ilxbif2x17m 2 423470 2965948 2965856 2026-09-09T13:43:51Z Derek J Moore 173539 added 2965948 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"> <div class="afipedia-logo"> <span class="afipedia-logo-lead">Wikipediy</span><span class="afipedia-logo-end">A</span> </div> <div class="afipedia-tagline"> Die vrye ensiklopedie </div> <div class="afipedia-meta"> <span class="afipedia-pill">📚 Ensiklopedie</span> </div> </div> <div class="afipedia-header-right"> </div> </div> {{Tabs|[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]] |[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]] |[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]] |[[Tuisblad]]|This={{{This|1}}}}} [[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]] == Wil jy saam leer oor 'n gebruikersbladsy? == Dagsê. My naam is Derek Moore. Ek is 'n [[Onderwystegnoloog]] en ek werk met [[opvoedkundige tegnologie]]. Ek is ook 'n [[Instruksionele ontwerp|instruksionele ontwerper]]. Ons is besig om ’n wêreldklas-ensiklopedie in Afrikaans te skep en het reeds '''{{Sjabloon:NUMBEROF|articles|af}}''' artikels gepubliseer. {{Fmbox |image=[[File:Camera aabb.svg|20px|link=User:Derek_J_Moore]] |style = background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none; |text = {{clear}} # Neem 'n [[Kopskootfoto |kopskootfoto]] # Meld aan met jou gebruikernaam en wagwoord # Kuier by [https://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad Commons.Wikipedia]. Laai die foto of die prent }} == Ja, ek gaan 'n gebruikersbladsy opstel == {{Nuwe gebruikersbladsy}} <hr> {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat Wikipedia se betroubaarheid van jou afhang.}} <div id="previewnote-an"> {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="width:100%; clear:both; background-color:#e2f2d2; border:2px solid #acce79;" |- align="right" | rowspan="3" align="center" width="64px" | [[Image:Start hand.svg|30px]] |align="left" style="padding-left:30px"|<span style="color:green; solid green">[[:zu:User:Derek_J_Moore|Lo msebenzisi ukholelwa ukuthi ukwethembeka kweWikipedia kuncike kuwe.]] |} </div> 3ai3hjj6513qgysc86l7ljgu044sxl8 2965950 2965948 2026-09-09T13:58:18Z Derek J Moore 173539 kom on sien 2965950 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"> <div class="afipedia-logo"> <span class="afipedia-logo-lead">Wikipediy</span><span class="afipedia-logo-end">A</span> </div> <div class="afipedia-tagline"> Die vrye ensiklopedie </div> <div class="afipedia-meta"> <span class="afipedia-pill"> <span class="afipedia-tab"> [[User:Derek_J_Moore#|Gebruikersbladsy]] </span> <span class="afipedia-tab"> [[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]] </span> <span class="afipedia-tab"> [[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]] </span> <span class="afipedia-tab"> [[Tuisblad]] </span> </span> </div> </div> <div class="afipedia-header-right"> </div> </div> {{Tabs|[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]] |[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]] |[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]] |[[Tuisblad]]|This={{{This|1}}}}} [[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]] == Wil jy saam leer oor 'n gebruikersbladsy? == Dagsê. My naam is Derek Moore. Ek is 'n [[Onderwystegnoloog]] en ek werk met [[opvoedkundige tegnologie]]. Ek is ook 'n [[Instruksionele ontwerp|instruksionele ontwerper]]. Ons is besig om ’n wêreldklas-ensiklopedie in Afrikaans te skep en het reeds '''{{Sjabloon:NUMBEROF|articles|af}}''' artikels gepubliseer. {{Fmbox |image=[[File:Camera aabb.svg|20px|link=User:Derek_J_Moore]] |style = background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none; |text = {{clear}} # Neem 'n [[Kopskootfoto |kopskootfoto]] # Meld aan met jou gebruikernaam en wagwoord # Kuier by [https://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad Commons.Wikipedia]. Laai die foto of die prent }} == Ja, ek gaan 'n gebruikersbladsy opstel == {{Nuwe gebruikersbladsy}} <hr> {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat Wikipedia se betroubaarheid van jou afhang.}} <div id="previewnote-an"> {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="width:100%; clear:both; background-color:#e2f2d2; border:2px solid #acce79;" |- align="right" | rowspan="3" align="center" width="64px" | [[Image:Start hand.svg|30px]] |align="left" style="padding-left:30px"|<span style="color:green; solid green">[[:zu:User:Derek_J_Moore|Lo msebenzisi ukholelwa ukuthi ukwethembeka kweWikipedia kuncike kuwe.]] |} </div> jsb0tkse6c4mexvaac6bjenh2tcr0r4 2965952 2965950 2026-09-09T14:03:06Z Derek J Moore 173539 Los hom so 2965952 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"> <div class="afipedia-logo"> <span class="afipedia-logo-lead">Wikipediy</span><span class="afipedia-logo-end">A</span> </div> <div class="afipedia-tagline"> Die vrye ensiklopedie </div> <div class="afipedia-meta"> </div> </div> <div class="afipedia-header-right"> </div> </div> {{Tabs|[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]] |[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]] |[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]] |[[Tuisblad]]|This={{{This|1}}}}} [[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]] == Wil jy saam leer oor 'n gebruikersbladsy? == Dagsê. My naam is Derek Moore. Ek is 'n [[Onderwystegnoloog]] en ek werk met [[opvoedkundige tegnologie]]. Ek is ook 'n [[Instruksionele ontwerp|instruksionele ontwerper]]. Ons is besig om ’n wêreldklas-ensiklopedie in Afrikaans te skep en het reeds '''{{Sjabloon:NUMBEROF|articles|af}}''' artikels gepubliseer. {{Fmbox |image=[[File:Camera aabb.svg|20px|link=User:Derek_J_Moore]] |style = background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none; |text = {{clear}} # Neem 'n [[Kopskootfoto |kopskootfoto]] # Meld aan met jou gebruikernaam en wagwoord # Kuier by [https://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad Commons.Wikipedia]. Laai die foto of die prent }} == Ja, ek gaan 'n gebruikersbladsy opstel == {{Nuwe gebruikersbladsy}} <hr> {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat Wikipedia se betroubaarheid van jou afhang.}} <div id="previewnote-an"> {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="width:100%; clear:both; background-color:#e2f2d2; border:2px solid #acce79;" |- align="right" | rowspan="3" align="center" width="64px" | [[Image:Start hand.svg|30px]] |align="left" style="padding-left:30px"|<span style="color:green; solid green">[[:zu:User:Derek_J_Moore|Lo msebenzisi ukholelwa ukuthi ukwethembeka kweWikipedia kuncike kuwe.]] |} </div> lwqrze1al3jaw0alxicxq91np8x0bl9 2965953 2965952 2026-09-09T14:04:12Z Derek J Moore 173539 miskien lyk dit beter 2965953 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"> <div class="afipedia-logo"> <span class="afipedia-logo-lead">Wikipedi</span><span class="afipedia-logo-end">A</span> </div> <div class="afipedia-tagline"> Die vrye ensiklopedie </div> <div class="afipedia-meta"> </div> </div> <div class="afipedia-header-right"> </div> </div> {{Tabs|[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]] |[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]] |[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]] |[[Tuisblad]]|This={{{This|1}}}}} [[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]] == Wil jy saam leer oor 'n gebruikersbladsy? == Dagsê. My naam is Derek Moore. Ek is 'n [[Onderwystegnoloog]] en ek werk met [[opvoedkundige tegnologie]]. Ek is ook 'n [[Instruksionele ontwerp|instruksionele ontwerper]]. Ons is besig om ’n wêreldklas-ensiklopedie in Afrikaans te skep en het reeds '''{{Sjabloon:NUMBEROF|articles|af}}''' artikels gepubliseer. {{Fmbox |image=[[File:Camera aabb.svg|20px|link=User:Derek_J_Moore]] |style = background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none; |text = {{clear}} # Neem 'n [[Kopskootfoto |kopskootfoto]] # Meld aan met jou gebruikernaam en wagwoord # Kuier by [https://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad Commons.Wikipedia]. Laai die foto of die prent }} == Ja, ek gaan 'n gebruikersbladsy opstel == {{Nuwe gebruikersbladsy}} <hr> {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat Wikipedia se betroubaarheid van jou afhang.}} <div id="previewnote-an"> {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="width:100%; clear:both; background-color:#e2f2d2; border:2px solid #acce79;" |- align="right" | rowspan="3" align="center" width="64px" | [[Image:Start hand.svg|30px]] |align="left" style="padding-left:30px"|<span style="color:green; solid green">[[:zu:User:Derek_J_Moore|Lo msebenzisi ukholelwa ukuthi ukwethembeka kweWikipedia kuncike kuwe.]] |} </div> rwx1z8g6m64l3gyscz87ypwrjm923ji 2965961 2965953 2026-09-09T14:19:50Z Derek J Moore 173539 added 2965961 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"> <div class="afipedia-header-left"> <div class="afipedia-logo"><span class="afipedia-logo-lead">Wikipediy</span><span class="afipedia-logo-end">A</span> </div> <div class="afipedia-tagline"> Die vrye ensiklopedie </div> </div> </div> {{Tabs|[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]] |[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]] |[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]] |[[Tuisblad]]|This={{{This|1}}}}} [[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]] == Wil jy saam leer oor 'n gebruikersbladsy? == Dagsê. My naam is Derek Moore. Ek is 'n [[Onderwystegnoloog]] en ek werk met [[opvoedkundige tegnologie]]. Ek is ook 'n [[Instruksionele ontwerp|instruksionele ontwerper]]. Ons is besig om ’n wêreldklas-ensiklopedie in Afrikaans te skep en het reeds '''{{Sjabloon:NUMBEROF|articles|af}}''' artikels gepubliseer. {{Fmbox |image=[[File:Camera aabb.svg|20px|link=User:Derek_J_Moore]] |style = background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none; |text = {{clear}} # Neem 'n [[Kopskootfoto |kopskootfoto]] # Meld aan met jou gebruikernaam en wagwoord # Kuier by [https://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad Commons.Wikipedia]. Laai die foto of die prent }} == Ja, ek gaan 'n gebruikersbladsy opstel == {{Nuwe gebruikersbladsy}} <hr> {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat Wikipedia se betroubaarheid van jou afhang.}} <div id="previewnote-an"> {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="width:100%; clear:both; background-color:#e2f2d2; border:2px solid #acce79;" |- align="right" | rowspan="3" align="center" width="64px" | [[Image:Start hand.svg|30px]] |align="left" style="padding-left:30px"|<span style="color:green; solid green">[[:zu:User:Derek_J_Moore|Lo msebenzisi ukholelwa ukuthi ukwethembeka kweWikipedia kuncike kuwe.]] |} </div> dq1xutz3oqxbnpl9vudddxb7k7gjr67 2965969 2965961 2026-09-09T14:31:26Z Derek J Moore 173539 kom ons sien as dit werk hierdie keer 2965969 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"><div class="afipedia-logo"><span class="afiki-logo-lead">Wikipediy</span><span class="afiki-logo-end">A</span></div><div class="afikipedia-tagline">Die vrye ensiklopedie</div><div class="afikipedia-meta"> <span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]]</span></div></div><div class="afipedia-header-right">[[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]]</div> </div> == Wil jy saam leer oor 'n gebruikersbladsy? == Dagsê. My naam is Derek Moore. Ek is 'n [[Onderwystegnoloog]] en ek werk met [[opvoedkundige tegnologie]]. Ek is ook 'n [[Instruksionele ontwerp|instruksionele ontwerper]]. Ons is besig om ’n wêreldklas-ensiklopedie in Afrikaans te skep en het reeds '''{{Sjabloon:NUMBEROF|articles|af}}''' artikels gepubliseer. {{Fmbox |image=[[File:Camera aabb.svg|20px|link=User:Derek_J_Moore]] |style = background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none; |text = {{clear}} # Neem 'n [[Kopskootfoto |kopskootfoto]] # Meld aan met jou gebruikernaam en wagwoord # Kuier by [https://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad Commons.Wikipedia]. Laai die foto of die prent }} == Ja, ek gaan 'n gebruikersbladsy opstel == {{Nuwe gebruikersbladsy}} <hr> {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat Wikipedia se betroubaarheid van jou afhang.}} <div id="previewnote-an"> {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="width:100%; clear:both; background-color:#e2f2d2; border:2px solid #acce79;" |- align="right" | rowspan="3" align="center" width="64px" | [[Image:Start hand.svg|30px]] |align="left" style="padding-left:30px"|<span style="color:green; solid green">[[:zu:User:Derek_J_Moore|Lo msebenzisi ukholelwa ukuthi ukwethembeka kweWikipedia kuncike kuwe.]] |} </div> nznd2fe7yaxbtt2uiwg6azpsr4xieov 2965973 2965969 2026-09-09T14:37:26Z Derek J Moore 173539 daarso 2965973 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"><div class="afipedia-logo"><span class="afiki-logo-lead">Wikipedi</span><span class="afiki-logo-end">A</span></div><div class="afikipedia-tagline">Die vrye ensiklopedie</div><div class="afikipedia-meta"> <span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]]</span></div></div><div class="afipedia-header-right">[[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]]</div> </div> == Wil jy saam leer oor 'n gebruikersbladsy? == Dagsê. My naam is Derek Moore. Ek is 'n [[Onderwystegnoloog]] en ek werk met [[opvoedkundige tegnologie]]. Ek is ook 'n [[Instruksionele ontwerp|instruksionele ontwerper]]. Ons is besig om ’n wêreldklas-ensiklopedie in Afrikaans te skep en het reeds '''{{Sjabloon:NUMBEROF|articles|af}}''' artikels gepubliseer. {{Fmbox |image=[[File:Camera aabb.svg|20px|link=User:Derek_J_Moore]] |style = background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none; |text = {{clear}} # Neem 'n [[Kopskootfoto |kopskootfoto]] # Meld aan met jou gebruikernaam en wagwoord # Kuier by [https://commons.wikimedia.org/wiki/Tuisblad Commons.Wikipedia]. Laai die foto of die prent }} == Ja, ek gaan 'n gebruikersbladsy opstel == {{Nuwe gebruikersbladsy}} <hr> {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat Wikipedia se betroubaarheid van jou afhang.}} <div id="previewnote-an"> {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="width:100%; clear:both; background-color:#e2f2d2; border:2px solid #acce79;" |- align="right" | rowspan="3" align="center" width="64px" | [[Image:Start hand.svg|30px]] |align="left" style="padding-left:30px"|<span style="color:green; solid green">[[:zu:User:Derek_J_Moore|Lo msebenzisi ukholelwa ukuthi ukwethembeka kweWikipedia kuncike kuwe.]] |} </div> gef2u7dzyrghwx1d1m4n6165pkmewo2 2 423641 2965970 2900426 2026-09-09T14:35:51Z Derek J Moore 173539 added 2965970 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"><div class="afipedia-logo"><span class="afiki-logo-lead">Wikipediy</span><span class="afiki-logo-end">A</span></div><div class="afikipedia-tagline">Die vrye ensiklopedie</div><div class="afikipedia-meta"> <span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]]</span></div></div><div class="afipedia-header-right">[[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]]</div> </div> == Is daar 'n verouderde inskrywing op Wikipedia? == Miskien is daar 'n artikel wat nie tans voldoen aan die hoë standaarde van kwaliteit nie? Kan jy die artikel verbeter?{{Fmbox|image=[[File:Echo generic.svg|20px|link=Grants:Programs/Wikimedia Community Fund/Updates]]|style=background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none;|text={{clear}} # Versamel bronne of verwysings # Skryf die inleiding # Voeg 'n inligtingkassie by}} == Ja, ek wil Wikipedia se betroubaarheid verbeter. == <div style="border : 2px solid #44b9ff; color :var(--color-base, #202122); background-color :var(--background-color-neutral, #eaecf0); margin-left :auto; margin-right :auto; padding :10px; max-width :80%;"> == Is daar 'n verouderde inskrywing? == Wikipedia word deur vrywillige bydraers geskryf en daar is al​​reeds baie inhoud op Wikipedia. Maar soms het belangrike onderwerpe swak dekking of hulle is verouderd. Wikipedia maak staat op bydraers om huidige inligting te behou of nuwe inligting by te werk. Miskien kan jy 'n kort "saadjie"-artikel uitbrei. Of nuwe artikels skep oor onderwerpe wat nie reeds in jou Wikipediataal gedek word nie. Elkeen bring iets na die tafel. * Navorsingsvaardighede, * Tegniese kundigheid, * Skryfvernuf, of * Spelvernuf.  Die belangrikste is 'n bereidwilligheid om te help. </div> == Het jy verifieerbare verwysings of bronne? == Verifieerbaarheid<ref> Morse, J. M., Barrett, M., Mayan, M., Olson, K., & Spiers, J. (2002). Verification Strategies for Establishing Reliability and Validity in Qualitative Research. International Journal of Qualitative Methods, 1(2), 13-22. <nowiki>https://doi.org/10.1177/160940690200100202</nowiki> </ref> beteken dat artikels slegs materiaal moet bevat wat deur betroubare bronne gepubliseer is, soos betroubare [[Koerant|koerante]] en [[Lys van Suid-Afrikaanse vaktydskrifte|vaktydskrifte]] {{Inligtingskas Wetenskaplike|naam=Derek Moore|beeld=Wikimedia and me.jpg|beeldonderskrif=Portretfoto van Derek Moore|geboortedatum=1968|geboorteplek=[[Johannesburg]]|blyplek=Johannesburg|burgerskap=|nasionaliteit=Suid-Afrika|vakgebied=[[Opvoedkundige tegnologie]]|werkplek=|alma mater=[[Universiteit van Pretoria]]|doktorale promotor=|akademiese adviseurs=|doktorale studente=|ander studente=|bekend vir=|toekennings=|handtekening=|webblad=https://www.weblearning.co.za}} === Inleiding === === Kinderjare en Jongdae === === Loopbaan === === Navorsing en Publikasies === === Eerbewyse === ==Verwysings== {{Verwysings}} {{saadjie}} {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat [[User:Derek_J_Moore/Middel|Wikipedia se kwaliteit]] van jou afhang.}} g9kb80dy9l37xh00wjt06dwydetwjql 2965974 2965970 2026-09-09T14:37:49Z Derek J Moore 173539 added 2965974 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"><div class="afipedia-logo"><span class="afiki-logo-lead">Wikipedi</span><span class="afiki-logo-end">A</span></div><div class="afikipedia-tagline">Die vrye ensiklopedie</div><div class="afikipedia-meta"> <span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]]</span></div></div><div class="afipedia-header-right">[[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]]</div> </div> == Is daar 'n verouderde inskrywing op Wikipedia? == Miskien is daar 'n artikel wat nie tans voldoen aan die hoë standaarde van kwaliteit nie? Kan jy die artikel verbeter?{{Fmbox|image=[[File:Echo generic.svg|20px|link=Grants:Programs/Wikimedia Community Fund/Updates]]|style=background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none;|text={{clear}} # Versamel bronne of verwysings # Skryf die inleiding # Voeg 'n inligtingkassie by}} == Ja, ek wil Wikipedia se betroubaarheid verbeter. == <div style="border : 2px solid #44b9ff; color :var(--color-base, #202122); background-color :var(--background-color-neutral, #eaecf0); margin-left :auto; margin-right :auto; padding :10px; max-width :80%;"> == Is daar 'n verouderde inskrywing? == Wikipedia word deur vrywillige bydraers geskryf en daar is al​​reeds baie inhoud op Wikipedia. Maar soms het belangrike onderwerpe swak dekking of hulle is verouderd. Wikipedia maak staat op bydraers om huidige inligting te behou of nuwe inligting by te werk. Miskien kan jy 'n kort "saadjie"-artikel uitbrei. Of nuwe artikels skep oor onderwerpe wat nie reeds in jou Wikipediataal gedek word nie. Elkeen bring iets na die tafel. * Navorsingsvaardighede, * Tegniese kundigheid, * Skryfvernuf, of * Spelvernuf.  Die belangrikste is 'n bereidwilligheid om te help. </div> == Het jy verifieerbare verwysings of bronne? == Verifieerbaarheid<ref> Morse, J. M., Barrett, M., Mayan, M., Olson, K., & Spiers, J. (2002). Verification Strategies for Establishing Reliability and Validity in Qualitative Research. International Journal of Qualitative Methods, 1(2), 13-22. <nowiki>https://doi.org/10.1177/160940690200100202</nowiki> </ref> beteken dat artikels slegs materiaal moet bevat wat deur betroubare bronne gepubliseer is, soos betroubare [[Koerant|koerante]] en [[Lys van Suid-Afrikaanse vaktydskrifte|vaktydskrifte]] {{Inligtingskas Wetenskaplike|naam=Derek Moore|beeld=Wikimedia and me.jpg|beeldonderskrif=Portretfoto van Derek Moore|geboortedatum=1968|geboorteplek=[[Johannesburg]]|blyplek=Johannesburg|burgerskap=|nasionaliteit=Suid-Afrika|vakgebied=[[Opvoedkundige tegnologie]]|werkplek=|alma mater=[[Universiteit van Pretoria]]|doktorale promotor=|akademiese adviseurs=|doktorale studente=|ander studente=|bekend vir=|toekennings=|handtekening=|webblad=https://www.weblearning.co.za}} === Inleiding === === Kinderjare en Jongdae === === Loopbaan === === Navorsing en Publikasies === === Eerbewyse === ==Verwysings== {{Verwysings}} {{saadjie}} {{Userbox|border-c=#bcb234|border-s=1|id-c=#819637|id-p=5px|info-p=0px 8px|info-c=#f4f4f4|info-s=9|info-fc=black|id=[[File:Finger-pointing-icon.png| 52px]]|info=Hierdie gebruiker glo dat [[User:Derek_J_Moore/Middel|Wikipedia se kwaliteit]] van jou afhang.}} 1e5z1bs9jjubwvovx4pamdu2nzujf3f 2 423677 2965972 2869582 2026-09-09T14:36:51Z Derek J Moore 173539 daarso 2965972 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Sjabloon:Afipedia/styles.css" /> <div class="afipedia-header"><div class="afipedia-header-left"><div class="afipedia-logo"><span class="afiki-logo-lead">Wikipedi</span><span class="afiki-logo-end">A</span></div><div class="afikipedia-tagline">Die vrye ensiklopedie</div><div class="afikipedia-meta"> <span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore# | Gebruikersbladsy]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Begin|'n Verouderde inskrywing]]</span><span class="afikipedia-pill">[[User:Derek_J_Moore/Middel|Finale hersiening]]</span></div></div><div class="afipedia-header-right">[[File:Greetings in many languages.png|thumb|Groete in baie tale]]</div> </div> == Is die bevordering van kennis duidelik? == Wikipedia gebruik 'n kopiereglisensie om te verseker dat almal die werk mag gebruik. Dit beteken jy kan kopieë van 'n artikel maak en herverdeel, veranderinge en verbeterings aanbring, en om ook afgeleide werke te versprei, deur enige persoon vir enige doel. <br/> <div style="border : 2px solid #44b9ff; color :var(--color-base, #202122); background-color :var(--background-color-neutral, #eaecf0); margin-left :auto; margin-right :auto; padding :10px; max-width :80%;"> ===Het jy probeer om jou inskrywing aanlyn te soek?=== 'n Week nadat jy 'n artikel geskep het, probeer 'n websoektog vir jou onderwerp via 'n soekenjin. Jy sal dalk verbaas wees om jou eie skryfwerk te sien! Gebruik 'n [https://xtools.wmcloud.org/ec| wysig teller] om jou statistieke te sien. </div> 'n Goeie inskrywing is kort en gebruik gewone taal. Die skrywer haal bronne vir feitelike bewerings aan. Hier is verdere verduidelikings. {{Versteek begin|titel=verdere verduidelikings}} ==1) Is die titel kort en eenvoudig?== Maak seker dat die titel nie soos 'n opstel lyk nie. ==2) Is die eerste sin direk en bruikbaar?== Die eerste sin moet die onderwerp duidelik omskryf, met die onderwerp van die artikel in '''vetdruk'''. ==3) Is die hoofafdeling 'n duidelike opsomming?== Die hoofafdeling is net 'n verkorte opsomming van wat in die artikel staan. Alles wat voorlê, moet ook in die artikel genoem word. ==4) Het jy dit in jou eie woorde geskryf?== Maak seker dat die artikel nie oormatige aanhalings bevat nie, of kopieer enige bronne, selfs al het jy hulle krediet gegee. ==5) Is die artikel duidelik vir 'n nie-kenner?== As dit die eerste keer is dat jy 'n akroniem gebruik het, maak seker dat dit verstaanbaar is vir buitestaanders. Gebruik eenvoudige Afrikaans om te verduidelik. ==6) Laat die artikel die leser self besluit?== Moenie die leser vra om iets te doen nie. Laat die leser hul eie gevolgtrekkings maak gebaseer op die feite. ==7) Het jy jou artikel geproeflees?== Doen 'n basiese grammatika en speltoets. Maak seker dat jou sinne volledige sinne is. ==8) Is jou formatering in ooreenstemming met die res van Wikipedia?== Moenie te veel kolpuntlyste of te veel opskrifte in jou artikel gebruik nie. ==9) Het jy mense bedank wat jou gehelp het?== Gaan jou Gebruikerbesprekingsbladsy en die besprekingsbladsy van jou artikel na. As iemand hulp aangebied het of terugvoer gee, sê dankie! <hr> CC BY SA | Peters, D. (N.D.) "Editing Wikipedia" Wiki Education. https://wikiedu.org/ {{Versteek einde}} == Gereed om jou werk te deel? == {{Fmbox |image=[[File:Echo generic.svg|20px|link=Grants:Programs/Wikimedia Community Fund/Updates]] |style = background-color: #EAF3FF; padding: .5em 1em .5em .5em; border: none; |text = {{clear}} # Ek het 'n kopskootfoto # Ek kan aanmeld met my gebruikernaam en wagwoord # Ek het die kopskootfoto (of die prent) gelaai # Ek het bronne of verwysings versamel # Ek het die inleiding geskryf # Ek het 'n inligtingkassie bygevoeg # Ek dink dat dit 'n goeie inskrywing is }} [[gebruikerbespreking:Derek_J_Moore | Kom ons praat.]] [[File:Symbol-User-Email-Icon.png|50px|center|link=Spesiaal:Stuur_epos/Derek_J_Moore|contact me]] <hr> 5dk0893lt7j7nadda7lvni0gqc76t5h 4 453671 2966097 2837286 2026-09-10T07:36:57Z Aliwal2012 39067 2966097 wikitext text/x-wiki {{Argief}} == [[C.J. Langenhoven]] == {{sperdatum|5 September 2025}} * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 15:20, 5 Augustus 2025 (UTC) * {{gekant}} – Die aanduiding van sy werke in kursief én met aanhalingstekens is verkeerd en daar is net een foto, die een in die kassie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:33, 5 Augustus 2025 (UTC) : {{kommentaar}} – Die aanhalingstekens is 'n beuselagtige kwessie, en kan maklik genoeg verwyder word, sodat die titels slegs in kursief aangedui word, dit is nie 'n beswaar wat veel water dra nie en dit kan maklik gekorrigeer word, maar waar kan foto's van Langenhoven self en van andere plekke soos bv. sy huis (nou 'n museum) en die omliggende gebied en bv. sy graf gevind word en opgelaai word, sonder om kopiereg op die foto's te verbreek? Miskien was juis dié penarie en die kwessie van kopiereg die rede waarom daar in die eerste instansie 'n gebrek aan foto's in die artikel self is? Want regtig, verder voldoen die artikel myns insiens heeltemal aan die vereistes vir 'n voorbladartikel, veral inaggenome die lengte daarvan en bykomende faktore wat ook nie uit die oog verloor moet word nie naamlik; Langenhoven se enorme bydrae tot die ontwikkeling en aanvaarding van Afrikaans, ten opsigte waarvan juis hierdie jaar die 100ste herdenking van Afrikaans se status as amptelike taal gevier word. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 00:01, 8 Augustus 2025 (UTC) : {{kommentaar}} – Die aanhalingstekens kan nie net verwyder word nie. Boeke se name is kursief en kortverhale nie; hulle kom tussen aanhalingstekens. Die veranderings moet dus oordeelkundig gedoen word. Ek het nie beswaar teen die artikel self nie, net die manier waarop dit gedoen is. Daar kort ook meer subhofies om die ellelange stukke kopie te breek. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 10:39, 8 Augustus 2025 (UTC) : {{kommentaar}} – Ek het beswaar teen die artikel gemaak. Gaan dit nou net so op die voorblad verskyn sonder dat aandag aan dié kwessies gegee is? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:39, 9 September 2025 (UTC) * {{gekant}} – Sien BurgertB se beswaar. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:20, 10 September 2025 (UTC) lbke4dkb33pkw1nbbn9sdb901u887ii 0 453914 2966081 2920380 2026-09-10T02:05:10Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2966081 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Ousmane Dembélé | image = [[Lêer:Ousmane Dembele France v Senegal 16 June 2026-341 (cropped).jpg|240px]] | caption = Dembélé by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026 FIFA Wêreldbeker]] | full_name = Masour Ousmane Dembélé<ref name="Legion">{{cite journal |date=1 January 2019 |title=Décret du 31 décembre 2018 portant promotion et nomination |trans-title=Decree of 31 December 2018 on promotion and appointment |url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000037909703 |journal=Official Journal of the French Republic |volume=2019 |issue=1 |id=PRER1835394D |access-date=26 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1997|5|15|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=FIFA World Cup Russia 2018: List of Players: France |publisher=FIFA |page=11 |date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611000407/https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=11 June 2019}}</ref> | birth_place = Vernon, [[Frankryk]] | height = 1,78 m<ref>{{cite web |url=https://www.psg.fr/en/players/ousmane-dembele |title=Ousmane Dembélé |date=15 May 1997 |publisher=Paris Saint-Germain FC |access-date=25 August 2025}}</ref> | position = Aanvaller | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 2004–2009 | youthclubs1 = Madeleine Évreux | youthyears2 = 2009–2010 | youthclubs2 = [[Évreux FC 27|Évreux]] | youthyears3 = 2010–2015 | youthclubs3 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | years1 = 2014–2015 | clubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes II]] | caps1 = 22 | goals1 = 13 | years2 = 2015–2016 | clubs2 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | caps2 = 26 | goals2 = 12 | years3 = 2016–2017 | clubs3 = [[Borussia Dortmund]] | caps3 = 32 | goals3 = 6 | years4 = 2017–2023 | clubs4 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps4 = 127 | goals4 = 24 | years5 = 2023– | clubs5 = [[Paris Saint-Germain]] | caps5 = 79 | goals5 = 34 | nationalyears1 = 2013–2014 | nationalteam1 = Frankryk o/17 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2014–2015 | nationalteam2 = Frankryk o/18 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2015 | nationalteam3 = Frankryk o/19 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2016 | nationalteam4 = Frankryk o/21 | nationalcaps4 = 4 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2016– | nationalteam5 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps5 = 67 | nationalgoals5 = 13 | club-update = 4 September 2026 | nationalteam-update = 18 Julie 2026 }} '''Masour Ousmane Dembélé''' (gebore [[15 Mei]] [[1997]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller speel vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] en die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Dembélé het sy professionele loopbaan by Rennes begin, waar hy as Ligue 1 Jong Speler van die Jaar aangewys is in sy enigste seisoen met die eerste span. In 2016 het hy na die Duitse klub [[Borussia Dortmund]] oorgegaan, waar hy die [[DFB-Pokal]] gewen het in sy debuutseisoen en in die eindstryd aangeteken het. As een van die mees belowende jong talente in wêreldsokker beskou, het hy in 2017 by die Spaanse klub [[FC Barcelona|Barcelona]] aangesluit vir ’n aanvanklike fooi van €105 miljoen — destyds die gesamentlik tweede duurste speler in die geskiedenis, saam met [[Paul Pogba]] en agter [[Neymar]]. Alhoewel hy nie heeltemal aan die verwagtinge by die klub voldoen het nie, het Dembélé verskeie binnelandse titels met Barcelona gewen, insluitend drie [[La Liga]]-, twee Copa del Rey- en twee Supercopa de España-titels. Dembélé het in 2023 na Frankryk teruggekeer en vir Paris Saint-Germain geteken vir ’n fooi van €50,4 miljoen. In die 2024/25-seisoen het hy sy loopbaan laat herleef met 33 doele en 15 doelpasse in 49 wedstryde, wat ’n sleutelrol gespeel het in PSG se oorwinning van die kontinentale drie-dubbel. Hy is aangewys as die Ligue 1 Speler van die Jaar en [[UEFA Champions League]] Speler van die Seisoen, het as die topskieter van Ligue 1 geëindig en die 2025 [[Ballon d'Or]] gewen. Na 20 wedstryde en vyf doele op jeugvlak, het Dembélé sy senior internasionale debuut vir Frankryk in 2016 gemaak. Hy was deel van die Franse span wat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|FIFA Wêreldbeker in 2018]] gewen het, en het ook deelgeneem aan die [[UEFA Europa-beker|Europeese Kampioenskap]] in 2021, die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|Wêreldbeker in 2022]] (waar hulle as naaswenners geëindig het), en die Europeese Kampioenskap in 2024.<ref name=":6">{{cite web|url=https://www.goal.com/en/lists/ballon-dor-2025-power-rankings/bltd009fae5576d751f|title=Ballon d'Or 2025 Power Rankings: Desire Doue's Champions League final fireworks move PSG teenager into the top 10 - but this is Ousmane Dembele's Golden Ball|date=1 June 2025|website=Goal.com|access-date=3 June 2025}}</ref><ref name=":7">{{cite web|url=https://www.givemesport.com/best-football-players-in-the-world/|title=The 25 best footballers in the world right now - ranked in order|last1=Swan|first1=Rob|last2=Malyan|first2=Christy|date=10 November 2023|website=GiveMeSport|access-date=3 June 2025|last3=Murray|first3=Will}}</ref><ref name=":8">{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/insider/story/_/id/44237996/ousmane-dembele-psg-liverpool-france-best-player-world|title=After PSG beat Liverpool, we ask: Is Dembélé the world's best soccer player?|date=14 March 2025|website=ESPN|access-date=3 June 2025}}</ref> Dembélé is in Vernon, [[Normandië]], gebore. Sy ma is van [[Mauritanië]] en [[Senegal]], en sy pa is van [[Mali]]. Hy het as kind in Évreux sokker begin speel.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2016/mar/23/ousmane-dembele-football-hottest-property-rennes-bayern-munich-ligue-1|title=Ousmane Dembélé: football's hottest property, if you can convince his mother|last=Aarons|first=Ed|date=23 March 2016|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=31 January 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414013530/https://www.theguardian.com/football/2016/mar/23/ousmane-dembele-football-hottest-property-rennes-bayern-munich-ligue-1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Olivier|first=Mathieu|url=http://www.jeuneafrique.com/352918/societe/ousmane-dembele-nouvelle-etoile-dorigine-africaine-football-francais/|title=Qui est Ousmane Dembélé, la nouvelle étoile d'origine africaine du football français ?|date=30 August 2016|magazine=Jeune Afrique|language=fr|access-date=31 January 2017|archive-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826105414/http://www.jeuneafrique.com/352918/societe/ousmane-dembele-nouvelle-etoile-dorigine-africaine-football-francais|url-status=live}}</ref> == Klubloopbaan == === Rennes === Op 6 September 2014 het hy vir Rennes se tweede span gedebuteer. Hy het 13 doele in 18 wedstryde in sy eerste seisoen aangeteken. Op 6 November 2015 het hy sy eerste wedstryd vir Rennes se eerstespan in Ligue 1 gespeel.<ref>{{cite news|title=Angers – Rennes – Ligue 1|url=http://www.eurosport.fr/football/ligue-1/2015-2016/live-sco-angers-stade-rennais_mtc782233/live.shtml|publisher=Eurosport|access-date=11 August 2017|date=6 November 2015|archive-date=11 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811143258/http://www.eurosport.fr/football/ligue-1/2015-2016/live-sco-angers-stade-rennais_mtc782233/live.shtml|url-status=live}}</ref> Op 22 November het hy sy eerste doel in Ligue 1 aangeteken. Hy het sy eerste drie-doel-wedstryd op 6 Maart 2016 teen [[FC Nantes|Nantes]] aangeteken. Hy het sy eerste seisoen met 12 doele in 29 wedstryde afgesluit. === Borussia Dortmund === Op 12 Mei 2016 het Dembélé ’n vyfjaar-kontrak met Borussia Dortmund geteken.<ref>{{Cite web|url=http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-signs-top-talent-Ousmane-Dembele|title=Borussia Dortmund signs top talent Ousmane Dembélé|date=12 May 2016|publisher=[[Borussia Dortmund]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518002702/http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-signs-top-talent-Ousmane-Dembele|archive-date=18 May 2016|access-date=12 May 2016|url-status=live}}</ref> Hy het sy eerste doel vir die klub op 20 September 2016 teen VfL Wolfsburg aangeteken en sy eerste Champions League-doel op 22 November teen [[Legia Warskou]]. Hy het in die DFB-Pokal-halfeindstryd teen [[FC Bayern München|Bayern München]] aangeteken en Dortmund gehelp om die eindstryd te bereik. Op 27 Mei 2017 het hy die eerste doel in die eindstryd teen [[Eintracht Frankfurt]] aangeteken, en Dortmund het 2–1 gewen. Hy het die seisoen met ses doele en 13 doelpasse afgesluit en is in die [[Bundesliga]]-span van die seisoen ingesluit en as Rookie van die Seisoen aangewys.<ref name="ToS">{{cite web|url=http://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp|title=Official Bundesliga Team of the Season for 2016/17|date=26 May 2017|publisher=Bundesliga|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184358/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp|archive-date=12 June 2018|access-date=29 May 2017|url-status=live}}</ref> === Barcelona === Op 25 Augustus 2017 het Barcelona ooreengekom om Dembélé vir €105 miljoen te koop. Hy het ’n vyfjaar-kontrak onderteken en die nommer 11-trui gekry.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/41044659|title=Ousmane Dembele: Barcelona agree £135.5m deal for Dortmund forward|date=25 August 2017|access-date=25 August 2017|work=BBC Sport|archive-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825230601/http://www.bbc.com/sport/football/41044659|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com.au/story/3188187/borussia-dortmund-confirm-barcelona-close-to-ousmane-dembele-deal|title=Borussia Dortmund confirm Barcelona close to Ousmane Dembele deal|last=Marsden|first=Samuel|date=25 August 2017|website=ESPN FC|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825181927/http://www.espnfc.com.au/story/3188187/borussia-dortmund-confirm-barcelona-close-to-ousmane-dembele-deal|archive-date=25 August 2017|access-date=25 August 2017|url-status=live}}</ref> In sy eerste seisoen (2017/18) het hy vier doele in 24 wedstryde aangeteken en La Liga en die Copa del Rey gewen. In die 2018/19-seisoen het hy 14 doele aangeteken en weer La Liga gewen. Tussen 2019 en 2021 het hy verskeie hamstringbeserings gehad wat hom lank buite aksie gehou het. Hy het in September 2020 teruggekeer en in Oktober sy eerste doel na 380 dae aangeteken. In 2021 het hy weer ’n hamstringbesering opgedoen tydens die Europese Kampioenskap, wat ’n operasie vereis het. In die 2021/22-seisoen het hy 13 doelpasse in La Liga aangeteken en as die liga se topspelmaker geëindig. Op 14 Julie 2022 het hy sy kontrak met Barcelona tot 2024 verleng.<ref>{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2672243/dembele-to-sign-contract-until-2024|title=Dembélé to sign contract until 2024|website=FC Barcelona|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714132724/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2672243/dembele-to-sign-contract-until-2024|archive-date=14 July 2022|access-date=15 July 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2677465/ousmane-dembele-fc-barcelona-was-always-my-first-choice|title=Ousmane Dembélé: 'FC Barcelona was always my first choice'|website=FC Barcelona|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714133613/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2677465/ousmane-dembele-fc-barcelona-was-always-my-first-choice|archive-date=14 July 2022|access-date=15 July 2022|url-status=live}}</ref> Sy vrystellingsklousule is op €50 miljoen vasgestel en later op 1 Augustus 2023 tot €100 miljoen verhoog.<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en/news/psg-trigger-ousmane-dembele-private-eur50m-release-clause-barcelona/blt4214c1d891f87071|title=PSG trigger Ousmane Dembele's 'private' €50m release clause with transfer from Barcelona set to be finalised this week|date=1 August 2023|publisher=Goal.com}}</ref> === Paris Saint-Germain === Op 12 Augustus 2023 het Dembélé by die Ligue 1-klub Paris Saint-Germain aangesluit op ’n kontrak tot Junie 2028, vir ’n bedrag van €50,4 miljoen.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/38106043/psg-sign-dembele-barcelona-agreeing-50m-deal|title=PSG sign Dembele from Barcelona after agreeing €50m deal|date=12 August 2023|publisher=ESPN}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3611320/agreement-on-transfer-of-ousmane-dembele-to-paris-st-germain|title=Agreement on transfer of Ousmane Dembélé to Paris St Germain|date=12 August 2023|website=FC Barcelona|access-date=12 August 2023}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tomsanderson/2023/08/12/fc-barcelona-come-out-of-dembele-psg-transfer-richer-than-expected-after-pressuring-players-camp-reports/|title=FC Barcelona Come Out Of Dembele PSG Transfer Richer Than Expected After Pressuring Player's Camp: Reports|last=Sanderson|first=Tom|website=Forbes|access-date=14 August 2023}}</ref> Hy is aanvanklik die nommer 23-trui toegeken, maar het na nommer 10 oorgeskakel ná Neymar se vertrek uit die klub.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/ousmane-dembele-another-star-in-paris-psg-mercato-2324-equipe-premiere|title=Ousmane Dembélé, another star in Paris|date=12 August 2023|website=Paris Saint-Germain F.C.|language=en|access-date=12 August 2023}}{{Dooie skakel|date=Julie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/the-number-10-for-dembele-psg-paris-saint-germain|title=DEMB10UZ - The number 10 for Dembélé!|date=17 August 2023|website=Paris Saint-Germain F.C.|access-date=17 August 2023|archive-date=25 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250425122551/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/the-number-10-for-dembele-psg-paris-saint-germain|url-status=dead}}</ref> In sy eerste seisoen (2023/24) het hy PSG gehelp om die Ligue 1-titel en die Coupe de France te wen. In die 2024/25-seisoen het hy 33 doele en 15 doelpasse in 49 wedstryde aangeteken, PSG gelei tot die kontinentale drie-dubbel en as mede-topskieter in Ligue 1 geëindig met 21 doele. Hy is aangewys as die Ligue 1 Speler van die Jaar en het die Champions League gewen, met twee assists in die finaal. Op 22 September 2025 is hy met die FIFA Ballon d'Or bekroon.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9v71gxp02ro|title=Tearful Dembele wins Ballon d'Or as PSG dominate|date=2025-09-22|website=BBC Sport|access-date=2025-09-23}}</ref> == Internasionale loopbaan == Dembélé is vir die eerste keer in Augustus 2016 vir die senior Franse nasionale span gekies. Hy het sy debuut op 1 September 2016 gemaak teen [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italië]] en sy eerste doel vir Frankryk op 13 Junie 2017 teen [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] aangeteken.<ref>{{cite news |last=McNulty |first=Phil |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40168358 |title=France 3–2 England |publisher=BBC Sport |date=13 June 2017 |access-date=11 August 2017 |archive-date=20 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020184417/https://www.bbc.co.uk/sport/football/40168358 |url-status=live }}</ref> Hy was deel van die Franse span wat die 2018 FIFA Wêreldbeker in [[Rusland]] gewen het, maar het nie in die eindstryd teen [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]] gespeel nie.<ref name="WC2018">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965 |title=France 4–2 Croatia |first=Phil |last=McNulty |publisher=BBC Sport |date=15 July 2018 |access-date=18 December 2022}}</ref> Hy het deelgeneem aan die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022 FIFA Wêreldbeker]] in [[Katar]], waar Frankryk tweede geëindig het. Hy het in die eindstryd teen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] begin en is in die 41ste minuut vervang nadat hy ’n strafskop veroorsaak het.<ref>{{cite web |last=Murray |first=Scott |date=18 December 2022 |title=2022 World Cup final: Argentina 3–3 France (aet, 4–2 on pens) – as it happened |url=https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live?page=with:block-639f3b018f0834f3c057bd19&filterKeyEvents=false |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218223853/https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live?page=with:block-639f3b018f0834f3c057bd19 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dembélé, Ousmane}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] pcvn0209o0pg2k4xldn9tf1jktfyx1j 0 457474 2965998 2902211 2026-09-09T16:01:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965998 wikitext text/x-wiki '''Tandazani Dhlakama''' is 'n Zimbabwiese kurator en museumprofessioneel. Sy is die Kurator van Globale Afrika by die [[:en:Royal_Ontario_Museum|Royal Ontario Museum]] (ROM) in [[Toronto]], [[Kanada]].<ref>{{Cite web |date=2026-03-22 |title=ROM Appoints Tandazani Dhlakama as Curator of Global Africa {{!}} Royal Ontario Museum |url=https://www.rom.on.ca/news-releases/rom-appoints-tandazani-dhlakama-curator-global-africa |access-date=2026-01-20 |website=www.rom.on.ca |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-04 |title=Dhlakama Appointed ROM's New Curator of Global Africa |url=https://www.gallerieswest.ca/api/content/ca0e1088-f91c-11ef-9395-12163087a831/ |access-date=2026-01-20 |website=Galleries West |language=en-ca}}</ref> Dhlakama is bekend vir haar werk oor Afrika- en diasporiese kuns, sowel as vir haar kuratoriese rolle by die [[Zeitz Museum van Kontemporêre Kuns Afrika|Zeitz Museum of Contemporary Art Africa]] (Zeitz MOCAA) in [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web |date=2012-11-08 |title=Five Bhobh Conversations (Mellon |url=https://www.ru.ac.za/fineart/latestnews/five_bhobh_conversations.html |access-date=2026-01-20 |website=www.ru.ac.za |language=en}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Dhlakama is in [[Zimbabwe]] gebore. Sy het 'n Meestersgraad in Kunsgalery- en Museumstudies van die [[Universiteit van Leeds]] in die [[Verenigde Koninkryk]], en 'n Baccalaureusgraad in Beeldende Kunste en Politieke Wetenskap van [[:en:St._Lawrence_University|die St. Lawrence Universiteit]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]].<ref name="ROMAppointment">{{cite web |title=ROM appoints Tandazani Dhlakama as Curator of Global Africa |url=https://www.rom.on.ca/media-centre/news-release/rom-appoints-tandazani-dhlakama-curator-global-africa |website=Royal Ontario Museum |access-date=19 January 2026 |archive-date=15 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815060241/https://www.rom.on.ca/media-centre/news-release/rom-appoints-tandazani-dhlakama-curator-global-africa |url-status=dead }}</ref> == Loopbaan == === Nasionale Galery van Zimbabwe === Voordat sy internasionaal gewerk het, was Dhlakama die kurator van onderwys en openbare programmering by die [[:en:National_Gallery_of_Zimbabwe|Nasionale Galery van Zimbabwe]] in Harare. In hierdie rol het sy bygedra tot uitstallings, opvoedkundige inisiatiewe en openbare betrokkenheidsprogramme wat daarop gemik is om kontemporêre kunspraktyk in Zimbabwe te ondersteun.<ref name="GoetheProfile">{{cite web |title=Tandazani Dhlakama |url=https://www.goethe.de/prj/hga/en/h24/j24/tdh.html |website=Goethe-Institut |access-date=19 January 2026}}</ref> In Harare het Dhlakama ''These Images Are Stories (2017)'' mede-kurator gemaak in samewerking met die [[:en:British_Council|British Council]] Zimbabwe, ''Zimbo Jam'' en ''Impact Hub Islington'' in [[Harare]]. Dhlakama het as kurator by die Tsoko Gallery, 'n onafhanklike kunsruimte in Harare, gewerk, waar sy hul intreerede-uitstalling, ''Beyond the Body'' (2016), gekurateer het en betrokke was by die vestiging van die ruimte. Dhlakama het as Galery-assistent by die Richard F. Brush-kunsgalery, St. Lawrence Universiteit (2008-2011) gewerk en internskap gedoen by die Microspazio Disponibile-kunsgalery, Italië (2009); Tizianos Art-Kreemart, VSA (2011); en East Street Arts, VK (2015). Dhlakama was deel van die kuratoriale span vir die 13de ''Bamako Encounters—Afrikaanse Biënnale van Fotografie'' (2022) in [[Mali]]. Sy het ''Witness: Afro Perspectives'' (Getuie: Afro Perspektiewe) uit die Jorge M. Pérez-versameling by ''El Espacio 23'' (2020) saamgestel. Sy was 'n adviseur en bydraer tot ''African Artists: From 1882 to Now, deur Phaidon'' (2021) en dien ook as 'n lid van die NESR-stigting se artistieke komitee in [[Luanda]]. Dhlakama het deelgeneem aan verskeie kuratoriese intensiewe kursusse in Afrika, insluitend die [[:en:Independent_Curators_International|Independent Curators International]] (ICI) Kuratoriese Intensief in Dakar, [[Senegal]] (2016), die Zeitz MOCAA Kuratoriese Opleidingsprogram in Kaapstad, Suid-Afrika (2015) en die New Ideas, New Possibilities Kuratoriese Forum en Werkswinkel in [[Bulawayo]], Zimbabwe (2013).<ref>{{Cite web |title=Tandazani Dhlakama - About - Independent Curators International |url=https://curatorsintl.org/collaborators/7346-tandazani-dhlakama |access-date=2026-01-20 |website=curatorsintl.org |language=en}}</ref> === Zeitz MOCAA === In 2017 het Dhlakama by die Zeitz Museum of Contemporary Art Africa (Zeitz MOCAA) in Kaapstad aangesluit, waar sy verskeie kuratoriale poste beklee het, insluitend Assistent-Kurator.<ref>{{Cite web |date=2020-08-12 |title=15 Minutes With a Price Database Power User: Zeitz MOCAA's Tandazani Dhlakama on Telling the Story of Contemporary Painting in Zimbabwe |url=https://news.artnet.com/art-world/15-minutes-with-a-price-database-power-user-zeitz-mocaas-tandazani-dhlakama-1900757 |access-date=2026-01-20 |website=Artnet News |language=en-US}}</ref> Gedurende haar ampstermyn het sy gewerk binne die kuratoriale span onder leiding van [[Koyo Kouoh]], wat die museum se Uitvoerende Direkteur en Hoofkurator was.<ref name="ZeitzAppointments">{{cite web |title=Zeitz MOCAA boosts senior curatorial team with new appointments |url=https://zeitzmocaa.museum/zeitz-mocaa-boosts-senior-curatorial-team-with-new-appointments/ |website=Zeitz MOCAA |access-date=19 January 2026}}</ref> By Zeitz MOCAA het Dhlakama 'n aantal groot uitstallings gekurateer en mede-kurateer, insluitend ''Five Bhobh: Painting at the End of an Era'' (2018); ''When We See Us: A Century of Black Figuration in Painting'' (mede-kurator, 2022); ''Shooting Down Babylon: A Tracey Rose Retrospective'' (mede-kurator, 2022); en ''Seekers, Seers, Soothsayers'' (2023).<ref name="GoetheProfile" /> Sy was ook betrokke by institusionele navorsing, redaksionele projekte en die vestiging van die Zeitz MOCAA– [[Universiteit van Wes-Kaapland|Universiteit van die Wes-Kaap]] Museumgenootskapsprogram in 2021.<ref name="ZeitzSymposium">{{cite web |title=The Poetics and Politics of Archival Practice |url=https://zeitzmocaa.museum/exhibition/symposium-the-poetics-and-politics-of-archival-practice-and-book-launch-radical-solidarity-a-reader/ |website=Zeitz MOCAA |access-date=19 January 2026}}</ref> === Koninklike Ontario Museum === In Maart 2025 is Dhlakama aangestel as Kurator van Globale Afrika by die [[:en:Royal_Ontario_Museum|Royal Ontario Museum]]. In hierdie rol hou sy toesig oor die interpretasie, navorsing en uitstallingsontwikkeling van die museum se Afrika- en Afrika-diasporiese versamelings en dra sy by tot openbare programmering en institusionele strategie met betrekking tot Globale Afrika.<ref name="ROMAppointment" /><ref>{{Cite web |date=2026-03-22 |title=We Were Here - The Untold Story of Black Africans in Renaissance Europe {{!}} Royal Ontario Museum |url=https://www.rom.on.ca/whats-on/events/talks-we-were-here-untold-story-black-africans-renaissance-europe |access-date=2026-01-20 |website=www.rom.on.ca |language=en }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Kuratoriese praktyk == Dhlakama se kuratoriese praktyk fokus op Afrika- en diasporiese perspektiewe, dekoloniale museummetodologieë, en die verhouding tussen historiese versamelings en kontemporêre artistieke praktyk. Haar werk handel gereeld oor vrae van verteenwoordiging, geheue en globale Afrika-identiteite.<ref name="CIntl">{{cite web |title=Tandazani Dhlakama |url=https://curatorsintl.org/collaborators/7346-tandazani-dhlakama |website=Independent Curators International |access-date=19 January 2026}}</ref> Dhlakama was 'n jurielid vir die [[Sony]] World Photography Awards, [[Londen]] (2023), Contemporary African Photography Prize (2023) en was deel van die 2021 Pérez-prys-nominasiespan, [[Miami]] (2021). In 2026 is Dhlakama aangewys as een van die 50 Afrika-invloedryke kurators van 2025.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Online |date=2025-12-31 |title=Chikukwa, Dhlakama, Hockley among Africa’s Top 50 Influential curators |url=https://www.heraldonline.co.zw/chikukwa-dhlakama-hockley-among-africas-top-50-influential-curators-2/ |access-date=2026-01-20 |website=herald |language=en-US}}</ref> == Geselekteerde uitstallings == * ''Vyf Bhobh: Skilderkuns aan die einde van 'n era'' (Zeitz MOCAA, 2018) * ''Getuie: Afro-perspektiewe uit die Jorge M. Pérez-versameling'' (Miami, 2020).<ref>{{Cite web |title=El Espacio 23 {{!}} WITNESS: Afro Perspectives from the Jorge M. Pérez Collection |url=https://elespacio23.org/2020/06/06/witness-afro-perspectives-from-the-jorge-m-perez-collection/ |access-date=2026-01-20 |language=en-US}}</ref> * ''Wanneer Ons Ons Sien: 'n Eeu van Swart Figurasie in Skilderkuns'' (Zeitz MOCAA, 2022).<ref>{{Cite web |title=When We See Us: A Century of Black Figuration in Painting {{!}} Zeitz MOCAA |url=https://zeitzmocaa.museum/exhibition/when-we-see-us-a-century-of-black-figuration-in-painting/ |access-date=2026-01-20 |language=en-ZA}}</ref> * ''Die Afskiet van Babilon: 'n Tracey Rose-terugblik'' (Zeitz MOCAA, 2022).<ref>{{Cite web |title=Tracey Rose: Shooting Down Babylon {{!}} Zeitz MOCAA |url=https://zeitzmocaa.museum/exhibition/shooting-down-babylon/ |access-date=2026-01-20 |language=en-ZA}}</ref> * ''Soekers, Sieners, Waarsêers'' (Zeitz MOCAA, 2023) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://www.rom.on.ca/people/tandazani-dhlakama}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lewende mense]] l16vjegebu3ryr88k606eintprhpww1 0 457848 2966071 2956350 2026-09-09T23:37:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966071 wikitext text/x-wiki {{Versmelt|Vreemde vlieënde voorwerp}} [[Lêer:Supposed UFO, Passaic, New Jersey (cropped).jpg|’n vermeende vlieënde piering gefotografeer bo Passaic, [[New Jersey]], in 1952|duimnael]] ’n '''Vlieënde piering''', of '''vlieënde skyf''', is ’n vermeende tipe skyf-vormige [[vreemde vlieënde voorwerp]] (VVV). Die term is in 1947 deur die Amerikaanse nuusmedia geskep vir die voorwerpe wat die vlieënier Kenneth Arnold beweer het langs sy vliegtuig gevlie het naby Mount Rainier, in [[Washington (staat)|Washington-staat]]. Koerante het Arnold se storie met snelheidskattings verslaan wat onwaarskynlik was vir vliegtuie van daardie tydperk. Die storie het voorafgegaan aan ’n golf van honderde waarnemings dwarsdeur die Verenigde State, insluitend die [[Roswell-voorval]] en die Flight 105 UFO sighting. ’n Nasionale Garde-vlieënier is in 1948 dood terwyl hy ’n vlieënde piering agtervolg het,<ref name="Hambling-2002"/> en burgerlike navorsingsgroepe en samesweringsteorieë het rondom die onderwerp ontwikkel. Die konsep het vinnig na ander lande versprei. Vroeë berigte het gespekuleer oor geheime militêre tegnologie, maar teen 1950 het vlieënde pierings sinoniem geword met buitenaardse wesens. Die meer algemene militêre terme “vreemde vlieënde voorwerp” (VVV) en “onbekende anomale verskynsels” (''unidentified anomalous phenomena'', UAP) het mettertyd die term vervang. [[Lêer:Sept 1971 - Lake Cote UAP - Full Size RGB Drum Scan cropped levels.jpg|alt=swart-wit foto met reflektiewe sirkelvorm|duimnael|Lugfoto geneem bo Lake Cote, [[Costa Rica]], deur Sergio Loaiza (1971)<ref>{{multiref2 |{{Cite news |last1=Hodgkin |first1=Emily |last2=Ashmore |first2=Richard |date=2024-08-25 |title='Best Ever' UFO Picture Showing Silvery Disc Over Lake Seen After 50 Years |url=https://www.irishstar.com/news/us-news/best-ever-ufo-picture-showing-33535287 |access-date=2025-01-13 |language=en |work=Irish Star}} |Loaiza, Sergio (1971). Lake Cote, Costa Rica: National Geographic Institute of Costa Rica. Scanned by [https://web.archive.org/web/20220528122002/https://www.uapmedia.uk/articles/costarica-ufo Michael Strickland Photography] |{{cite news |url=https://www.ladbible.com/news/latest-researchers-release-highquality-photo-of-ufo-20220508 |title=Researchers Release High-Quality 'Best Ever' Photo Of A UFO Flying Above Earth |last=Collins |first=Jayden |date=13 May 2022 |work=LADbible}} }} </ref>]] In [[wetenskapsfiksie]], VVV-waarnemings, VVV-samesweringsteorieë en breër populêre kultuur word pierings tipies deur nie-menslike wesens bestuur.<ref name="Britt-2016">{{cite web |last1=Britt |first1=Ryan |title=Meet the UFO Expert Who Doesn't Believe in Aliens |url=https://www.inverse.com/article/20857-ufos-flying-saucers-jack-womack |website=Inverse |access-date=13 July 2024 |language=en |date=13 September 2016}}</ref> Die meeste gerapporteerde waarnemings beskryf pierings in die verte en noem nie ’n bemanning nie. Beskrywings van die vaartuie wissel aansienlik. Vroeë berigte het klem gelê op spoed, maar die beskrywings het oor die dekades verskuif na die voorwerpe wat meestal sweef. Hulle word oor die algemeen as rond beskryf, soms met ’n uitsteeksel bo-op, maar die details van die vorm wissel tussen verslae. Getuies beskryf vlieënde pierings as stil of oorverdowend, met ligte in elke kleur, en vlieg alleen of in formatie. Grootte-skattings wissel van klein genoeg om in ’n woonkamer te pas tot meer as {{convert|2000|ft|m}} in deursnee. Waarnemings is mees gereeld snags. Sterrekundige Donald Howard Menzel het tot die gevolgtrekking gekom dat die verslae te veel varieer om almal dieselfde tipe voorwerpe te beskryf. Kenners het die meeste gerapporteerde pierings geïdentifiseer as bekende verskynsels, insluitend sterrekundige voorwerpe soos [[Venus]], lugvoorwerpe soos ballonne, en optiese verskynsels soos [[Parhelium|bysonne]]. Die popkultuur van die 1950’s het vlieënde pierings omhels. Die skywe het in rolprente, televisie, literatuur, musiek, speelgoed en advertensies verskyn. Hul verslae het godsdienstige bewegings beïnvloed en was die onderwerp van militêre ondersoeke. Die vorm het visuele kortsluiting geword vir buitenaardse indringers. Tydens die 1960’s het pierings in gewildheid afgeneem terwyl VVV’s in ander vorms gerapporteer en uitgebeeld is. Skywe het opgehou om as die standaardvorm vir buitenaardse ruimtetuie beskou te word, maar word steeds dikwels uitgebeeld, soms vir hul retro-waarde om die vroeë Koue Oorlog-era op te roep. ==Geskiedenis== ===Voorlopers=== [[Lêer:Science Wonder Stories Nov 1929 - flying saucer.jpg|duimnael|upright=1.0|alt=tydskrif, volledige omslagtekst by skakel |’n "vlieënde piering" op die omslag van ’n 1929-uitgawe van ''Science Wonder Stories''<ref name="Prothero-2017" />]] Verslae van fantastiese vliegtuie dateer voor die eerste vlieënde pierings.<ref name="Eghigian-2024">{{cite book |last1=Eghigian |first1=Greg |title=After the Flying Saucers Came: A Global History of the UFO Phenomenon |date=2024 |publisher=Oxford University Press |location=New York, NY |isbn=9780190092054 |url=https://books.google.com/books?id=0VoIEQAAQBAJ&q=After+the+Flying+Saucers+Came.+A+Global+History+of+the+Ufo+Phenomenon}}</ref> In die oudheid is geheimsinnige ligte in die lug as spirituele verskynsels geïnterpreteer.<ref name="Bader-2011">{{cite book |last1=Bader |first1=Christopher D. |last2=Mencken |first2=F. Carson |last3=Baker |first3=Joseph O. |title=Paranormal America: Ghost Encounters, UFO Sightings, Bigfoot Hunts, and Other Curiosities in Religion and Culture |date=2011 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-8642-0 |pages=46–50 |url=https://books.google.com/books?id=pSSnLpYK7gQC |language=en}}</ref> In die 1800’s het baie koerante massiewe lugskippe met gloeiende ligte en brommende enjins gerapporteer. Hierdie word dikwels gesien as voorlopers van vlieënde piering- en VVV-waarnemings.<ref>{{cite journal |last1=Welsch |first1=Robert |title='This Mysterious Light Called an Airship': Nebraska 'Saucer' Sightings, 1897 |journal=Nebraska History |date=1979 |volume=60 |pages=92–113 |url=https://history.nebraska.gov/wp-content/uploads/2017/12/doc_publications_NH1979UFOs.pdf}}</ref> Op 25 Januarie 1878 het die ''Denison Daily News'' ’n artikel gedruk waarin John Martin, ’n plaaslike boer, ’n voorwerp wat soos ’n ballon lyk, gerapporteer het wat “met wonderlike spoed” vlieg. Die koerant het gesê dit het van sy perspektief soos ’n piering gelyk, een van die eerste gebruike van die woord “piering” in verband met ’n VVV.<ref>{{Cite web |date=2012-08-19 |work=American Chronicle |title=Before the Wright Brothers...There Were UFOs |url=http://www.americanchronicle.com/articles/view/17732 |access-date=2022-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819213938/http://www.americanchronicle.com/articles/view/17732 |archive-date=19 August 2012}}</ref> ’n Uitbarsting van talle waarnemings van "mystery airships" het in Amerika in 1896 en 1897 plaasgevind. Tydens [[Tweede Wêreldoorlog]] het Geallieerde vlieëniers balle ligte gerapporteer wat hul vliegtuie gevolg het. Hulle het die ligte "foo fighters" genoem en geglo dit was gevorderde [[Spilmoondhede]]-toestelle.<ref name="Peebles-1994" /> Baie aspekte van die tipiese vlieënde piering het eers in [[wetenskapsfiksie]] verskyn.<ref>{{cite web |url=http://ufopop.org/ufopop_mags.php |title=Early 20th Century Magazine Covers with "Flying Saucer"-Like Craft |publisher=Ufopop.org |access-date=23 March 2013 |archive-date=30 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030000632/http://www.ufopop.org/ufopop_mags.php |url-status=dead }}</ref><ref name="Kripal-2010" /> Die Franse sosioloog Bertrand Méheust het byvoorbeeld Jean de La Hire se 1908-roman ''La Roue fulgurante'' (''The Lightning Wheel'') opgemerk.<ref>{{cite book |first=Bertrand |last=Meheust |title=Science Fiction et Soucoupes Volantes |publisher=Mercure de France |date=1978}}</ref> In die roman word ’n vlieënde skyf-vormige masjien wat die protagoniste via ’n ligstraal ontvoer.<ref name="Kripal-2010">{{cite book |first=Jeffrey J. |last=Kripal |title=Authors of the Impossible: The Paranormal and the Sacred |publisher=University of Chicago Press |date=2010 |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo8490174.html}}</ref> Die wetenskapsfiksie-tydskrif ''Amazing Stories'' het in 1945 begin publiseer "The Shaver Mystery". Geschryf deur Richard Sharpe Shaver en geredigeer deur Raymond A. Palmer, was dit wetenskapsfiksie-verhale oor tegnologies gevorderde "skadelike robotte" wat mense ontvoer het, maar die verhale is as ’n ware rekening van Shaver se lewe aangebied.<ref name="Britt-2016" /><ref name="Mckee-2020">{{cite journal |last1=Mckee |first1=Gabriel |title="Reality – Is It a Horror?": Richard Shaver's Subterranean World and the Displaced Self |journal=The Journal of Gods and Monsters |date=18 July 2020 |volume=1 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.58997/jgm.v1i1.1|doi-access=free }}</ref> Totdat die tydskrif The Shaver Mystery gestaak het, was ''Amazing Stories''' briefkolom gereeld vol lesers wat hul eie vermeende ware waarnemings van die robotte deel.<ref name="Mckee-2020" /> Voor die term “vlieënde piering” geskep is, het fantasiekuns in [[Pulptydskrif|pulptydskrifte]] vlieënde skywe uitgebeeld.<ref name="Prothero-2017">{{Cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |url=https://books.google.com/books?id=G5SFDwAAQBAJ&pg=PA319 |title=UFOs, Chemtrails, and Aliens: What Science Says |last2=Callahan |first2=Timothy D. |date=2017-08-02 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-03338-3 |pages=319–321 |language=en}}</ref> Die skeptiese fisikus Milton Rothman het die voorkoms van sogenaamde vlieënde pierings in die fantasiekuns van 1930’s pulp wetenskapsfiksie-tydskrifte opgemerk, deur kunstenaars soos Frank R. Paul.<ref name="Wu">{{cite web |last=Wu |first=Frank |date=1998 |title=Gallery of Frank R. Paul's Science Fiction Artwork |url=http://www.frankwu.com/Paul-8.html |access-date=April 1, 2015 |website=www.frankwu.com |publisher=}}</ref><ref name="Darr">{{cite web |last=Darr |first=Jennifer |title=Coming To A Sky Near You |publisher=Philadelphia Citypaper |date=July 3, 1997 |url=http://citypaper.net/articles/070397/article005.shtml |access-date=April 1, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001154047/http://citypaper.net/articles/070397/article005.shtml |archive-date=1 October 2015 |df=dmy-all}}</ref> Een van Paul se vroegste uitbeeldings van ’n vlieënde piering het op die omslag van die November 1929-uitgawe van Hugo Gernsback se pulp wetenskapsfiksie-tydskrif ''Science Wonder Stories'' verskyn.<ref name="Prothero-2017" /> Die wetenskapsfiksie-illustrateur Frank Wu het geskryf: {{blockquote|Die punt is dat die idee van ruimtetuie in die vorm van vlieënde pierings jare lank voor 1947, toe die Roswell-voorval plaasgevind het, in die nasionale psige ingedrukt was. Dit het nie veel verbeelding verg om die eerste waarnemers van VVV’s te laat aanvaar dat die onbekende voorwerpe wat in die lug sweef dieselfde skyfvorm as die wetenskapsfiktiewe voertuie het nie.<ref name="Wu" />}} ===Oorsprong=== [[Image:Arnold AAF drawing.jpg|duimnael|regs|alt=gedrukte verslag met sy- en bo-aansigsketse plus handgeskrewe notas |Kenneth Arnold se Julie 1947-verslag aan [[United States Army Air Forces|Army Air Forces]] (AAF)-intelligensie met sketse]] Die moderne vlieënde piering-konsep, insluitend die assosiasie met buitenaardse wesens, kan teruggevoer word na die 1947 Kenneth Arnold VVV-waarneming.<ref name="Garber-2014"/><ref name="Bader-2011"/> Op 24 Junie 1947 het die sake-man en amateurvlieënier Kenneth Arnold by die Yakima, Washington-lughawe geland. Hy het personeel en vriende vertel dat hy nege ongewone lugvoorwerpe gesien het.<ref name="Wright-2017">{{cite news |last1=Wright |first1=Phil |title=The Sighting |url=https://www.eastoregonian.com/news/local/the-sighting/article_1dc33f61-868d-5c36-b159-87c8465fb662.html |access-date=14 July 2024 |work=East Oregonian |date=16 June 2017 |language=en |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714054743/https://www.eastoregonian.com/news/local/the-sighting/article_1dc33f61-868d-5c36-b159-87c8465fb662.html |url-status=dead }}</ref> Arnold het hul spoed geskat op 1 700 myl per uur, verby die vermoëns van bekende vliegtuie.<ref name="Garber-2014">{{cite news |last1=Garber |first1=Megan |title=The Man Who Introduced the World to Flying Saucers |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/06/the-man-who-introduced-the-world-to-flying-saucers/372732/ |access-date=14 July 2024 |work=The Atlantic |date=15 June 2014 |language=en}}</ref> Koerante het gou Arnold vir onderhoude gebel. Die ''East Oregonian'' het sy vermeende vliegtuie as "piering-agtig" gerapporteer.<ref name="Russell-2022">{{cite news |last1=Lee |first1=Russell |title=1947: Year of the Flying Saucer |url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/1947-year-flying-saucer |access-date=18 July 2024 |work=airandspace.si.edu |date=24 June 2022 |language=en |quote=He told his story to reporters Bill Bequette and Nolan Skiff of the East Oregonian newspaper the day after his sighting. Skiff used the words 'saucer-like aircraft' when he published a short print article that same day. After suggesting to Arnold that a wire story might generate comments from the military on flights of experimental aircraft that could explain Arnold’s sighting, Bequette published a brief story picked up by the Associated Press wire service, using the words 'nine bright saucer-like objects' to describe what Arnold said he saw.}}</ref> In ’n 26 Junie radio-onderhoud het Arnold hulle beskryf as "iets soos ’n pietbak wat in die helfte gesny is met ’n soort konvekse driehoek agter".<ref>{{cite interview |title=12:15 News |last=Arnold |first=Kenneth |date=June 26, 1947 |interviewer-last=Smith |interviewer-first=Ted |publisher=KWRC |location=Pendleton, Oregon |type=Radio}}</ref><ref name="Meyer-2011">{{cite news |last1=Meyer |first1=Dave |title=64th Anniversary of Flying Saucers at Mt. Rainier |url=https://www.knkx.org/other-news/2011-06-24/64th-anniversary-of-flying-saucers-at-mt-rainier |access-date=18 July 2024 |work=KNKX Public Radio |date=24 June 2011 |language=en |quote=Arnold described the shiny objects as 'something like a pie plate that was cut in half with a sort of a convex triangle in the rear' and that they flew 'like a saucer if you skipped it across the water.' The term 'flying saucer' made it into a newspaper headline and the rest, as they say, is history.}}</ref> Nuuskopskrywers het die terme "vlieënde piering" en "vlieënde skyf" (of net "skyf") vir die storie geskep.<ref name="Garber-2014"/><ref>{{cite news |location=Chicago |newspaper=Chicago Sun |date=June 26, 1947 |title=Supersonic Flying Saucers Sighted by Idaho Pilot |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chicago_Sun_1947-06-26-2_Flying_Saucer_headline-th.jpg}}</ref> Arnold het later aan CBS News gesê dat die vroeë dekking "het my nie behoorlik aangehaal nie [...] toe ek beskryf hoe hulle gevlie het, het ek gesê dat hulle gevlie het soos jy ’n piering oor die water gooi. Die meeste koerante het dit verkeerd verstaan en verkeerd aangehaal. Hulle het gesê dat ek gesê het dat hulle piering-agtig was; ek het gesê dat hulle op ’n piering-agtige manier gevlie het."<ref name="Sagan-1997" /> Die sirkelvorm van tipiese vlieënde pierings kan wees as gevolg van verslaggewers wat Arnold se "piering-agtige" beskrywing van beweging verkeerd verstaan het.<ref name="Garber-2014"/> Arnold se storie het voorafgegaan aan ’n golf van honderde vlieënde piering-verslae.<ref name="Garber-2014" /> Die Luitenant-Goewerneur van Idaho Donald S. Whitehead het beweer dat hy ’n vinnig bewegende voorwerp wat soos ’n meteoriet lyk, gesien het rondom die tyd van Arnold se waarneming.<ref>{{Cite book|last=Bartholomew|first=Robert E.|url=https://books.google.com/books?id=8XR55jphsw4C&q=Whitehead&pg=PA172 |page=172 |title=Hoaxes, Myths, and Manias: Why We Need Critical Thinking|date=2010-11-02|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-61592-338-0|language=en}}</ref> In vroeë Julie het die hoof van Air Materiel Command Nathan F. Twining aan verslaggewers gesê dat "enigiemand wat die voorwerpe sien" moet kontak maak met Wright Field.<ref>{{cite book |last1=Arnold |first1=Gordon |title=Flying Saucers Over America: The UFO Craze of 1947 |date=17 December 2021 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-4652-7 |page=55 |url=https://books.google.com/books?id=8GBVEAAAQBAJ |language=en}}</ref> Die volgende wydverspreide verslag was die waarneming deur ’n [[United Airlines]]-bemanning op 4 Julie van nog nege skyf-agtige voorwerpe wat hul vliegtuig oor [[Idaho]] pas.<ref>{{cite news |last1=Renshaw |first1=Eric |title=Argus Leader Subscription Offers, Specials, and Discounts |url=https://www.argusleader.com/story/news/2021/03/19/looking-back-flying-saucer-hype-reached-sioux-falls-late-1940-s/4754123001/ |website=Argus Leader |archive-url=https://archive.today/20230517115137/https://www.argusleader.com/story/news/2021/03/19/looking-back-flying-saucer-hype-reached-sioux-falls-late-1940-s/4754123001/ |archive-date=2023-05-17}}</ref><ref name="Peebles-1994">{{cite book |last=Peebles |first=Curtis |url=https://archive.org/details/watchskieschroni0000peeb_k3q2 |title=Watch the Skies!: A Chronicle of the Flying Saucer Myth |date=1994 |publisher=The Smithsonian Institution |isbn=978-1-56098-343-9 |location=Washington, DC}}</ref> Die publiek was verdeeld oor die potensiële oorsprong van die pierings.<ref name="Bartholomew-2000">{{cite journal |last1=Bartholomew |first1=Robert E. |title=From Airships to Flying Saucers: Oregon's Place in the Evolution of UFO Lore |journal=Oregon Historical Quarterly |date=2000 |volume=101 |issue=2 |pages=192–213 |jstor=20615052 |url=https://www.jstor.org/stable/20615052 |issn=0030-4727}}</ref> Arnold het militêre intelligensiebeamptes vertel dat hy vermoed die skywe was eksperimentele vliegtuie, en vroeë koerante het Arnold as sêende aangehaal: "Ek weet nie wat hulle was nie—tensy hulle geleide missiele was."<ref>{{cite news |title=Whizzing 'Pie-Pan' Plane Report Gets Army Skepticism |date=26 June 1947 |newspaper=The Oregon Daily Journal |location=Pendleton, Oregon |url=https://www.newspapers.com/article/the-oregon-daily-journal/159608237/}}</ref><ref name="Garber-2014" /> Nuusmedia het gespekuleer oor ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-oorsprong, en baie oorlogsveterane het hulle verbind met die foo fighters wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gesien is.<ref>{{cite book |last1=Geppert |first1=Alexander C. T. |title=Imagining Outer Space: European Astroculture in the Twentieth Century |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/25970/Geppert%202012%20-%20Imagining%20Outer%20Space.pdf |location=New York |isbn=978-0-230-23172-6 |pages=227}}</ref><ref name="Eghigian-2024" /> ’n Gallup-peiling het bevind dat 90% van Amerikaners bewus was van die piering-verhale, en 16 persent het geglo hulle was geheime militêre wapens, meestal Amerikaans. Die mees algemene verklaring wat gegee is, was een of ander tipe illusie of mirage.<ref name="Gallup-1947" /><ref>{{cite journal |last1=Gabilliet |first1=Jean-Paul |title=Making a Homefront Without a Battlefront: The Manufacturing of Domestic Enemies in the Early Cold War Culture |journal=European Journal of American Studies |date=29 March 2012 |volume=7 |issue=2 |doi=10.4000/ejas.9549}}</ref> Minder as een persent het geglo hulle was buitenaardse vaartuie.<ref name="Gallup-1947">{{cite news |title=9 out of 10 Heard of Flying Saucers |date=15 August 1947 |last=Gallup |first=George |work=Tampa Bay Times |location=St. Petersburg, Florida |quote='What do you think these saucers are?' No answer, don't know: 33%. Imagination, optical illusion, mirage, etc.: 29%. Hoax: 10%. U.S. secret weapon, part of atomic bomb, etc.: 15%. Weather forecasting devices: 3%. Russian secret weapon: 1%. Searchlights on airplanes: 2%. Other explanations: 9%.}}</ref><ref name="Bartholomew-2000" /> Een verslag uit Seattle, Washington, het ’n [[hamer en sekel]] geskilder op ’n vlieënde skyf beskryf.<ref name="Bartholomew-2000" /> Die stories het na ander lande versprei, waar hulle beïnvloed is deur plaaslike politieke en sosiale kwessies. In Europa, wat nog steeds herstel het van die Tweede Wêreldoorlog, was pierings dikwels gerapporteer met raket-agtige eienskappe. Duitse koerante het vlieënde pierings gerapporteer wat ontplof het of vuursterte gehad het.<ref name="Eghigian-2014">{{cite journal |last1=Eghigian |first1=Greg |title='A Transatlantic Buzz': Flying Saucers, Extraterrestrials and America in Postwar Germany |journal=Journal of Transatlantic Studies |date=3 July 2014 |volume=12 |issue=3 |pages=282–303 |doi=10.1080/14794012.2014.928032}}</ref> Die name vir die skywe was grootliks afgelei van die Engelse "flying saucer", insluitend die Franse ''soucoupe volante'', Spaanse ''platillo volante'', Portugese ''disco voador'', Sweedse ''flygande tefat'', Duitse ''fliegende Untertasse'', en Italiaanse ''disco volante''.<ref>{{multiref2 |{{cite dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/french-english/soucoupe-volante |title=Soucoupe Volante |dictionary=Cambridge Dictionary }} |{{cite dictionary |url=https://www.spanishdict.com/translate/platillo%20volante |title=Platillo Volante |dictionary=SpanishDictionary.com }}{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |{{cite dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/portuguese-english/disco-voador |title=Disco Voador |dictionary=Cambridge Dictionary }} |{{cite dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/swedish-english/flygande-tefat |title=Flygande Tefat |dictionary=Cambridge Dictionary }} |{{cite dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/german-english/fliegende-untertasse |title=Fliegende Untertasse |dictionary=Cambridge Dictionary }} |{{cite dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/italian-english/disco-volante |title=Disco Volante |dictionary=Cambridge Dictionary }} }}</ref><ref name="Eghigian-2024" /> Die 1947-waarnemings het ’n hoogtepunt bereik in die dae ná die Vierde van Julie en het vinnig tot half-Julie afgeneem.<ref>{{cite book |last1=Bloecher |first1=Ted |title=Report on the UFO Wave of 1947 |date=1967 |url=http://kirkmcd.princeton.edu/JEMcDonald/bloecher_67.pdf |oclc=429980 |quote=which reached its peak on July 6–7, 1947}}</ref><ref name="Wright-1998" /> Veelvuldige organisasies het $1 000-pryse vir harde bewyse aangebied.<ref>{{cite news |title=Thinking Flashes in the Sky (Part 3) |work=San Diego Reader |url=https://www.sandiegoreader.com/news/2013/oct/09/second-thinking-flashes-sky-part-3/ |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Watson |first1=Nigel |title=75 Years On, the Roswell Mythology Continues to Captivate Ufologists and the Public Alike |magazine=The Skeptic |date=22 August 2022 |url=https://www.skeptic.org.uk/2022/08/75-years-on-the-roswell-mythology-continues-to-captivate-ufologists-and-the-public-alike/}}</ref> In die wydverspreide 7 Julie 1947, Twin Falls-vlieënde piering-bedrogspul, het vier tienerlinge in Idaho ’n neergestorte skyf van jukebox-dele vervals.<ref>{{cite news |date=July 12, 1947 |title=Twin Falls Falling Disc Proves Ingenious Hoax of 4 Teen-Age Boys |url=https://www.newspapers.com/clip/94298643/twin-falls-falling-disc-proves/ |work=Deseret News |via=Newspapers.com |page=9}}</ref><ref>{{cite book |last=Weeks |first=Andy |date=2015 |title=Forgotten Tales of Idaho |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3efuBwAAQBAJ&pg=PT67 |chapter=Fooled by a, Um... UFO |publisher=The History Press |location=Charleston, South Carolina |isbn=9781625852465}}</ref> Op 8 Julie het die Army Air Force-basis by Roswell, New Mexico, ’n persverklaring uitgereik dat hulle ’n "vlieënde skyf" van ’n nabygeleë plaas herstel het; die sogenaamde [[Roswell-voorval]] het voorbladnuus gemaak.<ref name="Becket-2022">{{cite news |last1=Becket |first1=Stefan |title=Recently Uncovered 1947 Headline From Long-Defunct Newspaper Offers "Amazing Glimpse" at UFO Incident in Roswell |url=https://www.cbsnews.com/news/roswell-ufo-incident-1947-headline-dispatch/ |work=CBS News |date=1 July 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Goldberg |first=Robert Alan |date=2001 |title=Enemies Within: The Culture of Conspiracy in Modern America |url=https://books.google.com/books?id=Z8e5YELGGFAC |publisher=Yale University Press |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0300132946 |page=192}}</ref> Internasionale media het die militêre aankondiging van ’n neergestorte skyf gedek, maar binne 24 uur het hulle die militêre terugtrekking en verduideliking gerapporteer dat die materiaal ballonpuin was.<ref>{{cite book |last=Pflock |first=Karl |url=https://archive.org/details/isbn_9781573928946 |title=Roswell: Inconvenient Facts and the Will to Believe |date=2001 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-57392-894-6 |location=Amherst, New York |pages=27, 171}}</ref><ref name="Wright-1998">{{cite book |last=Wright |first=Susan |date=1998 |title=UFO Headquarters: Investigations on Current Extraterrestrial Activity in Area 51 |url=https://books.google.com/books?id=81xoS94LSncC&pg=PA39 |location=New York |publisher=St. Martin's Press |page=39 |isbn=9780312207816}}</ref> Teen 11 Julie was die wydverspreidste storie ’n inwoner van North Hollywood se bewering dat ’n 30-duim galvaniseerde ysterskyf met glas radiobuise in sy tuin neergestort het. Koerante het Brandweer-bataljonhoof Wallace Newcombe se assessering aangehaal: "Dit lyk nie vir my asof dit kan vlieg nie."<ref>{{multiref2 |{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-press-democrat-another-one-found/163392483/ |title=Another One 'Found' |date=10 July 1947 |page=3 |work=The Press Democrat}} |{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-chronicle-telegram-flying-saucers-gi/163392579/ |title=Flying Saucers Give Jokesters a Field Day |date=10 July 1947 |page=10 |work=The Chronicle-Telegram}} |{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-lexington-herald-flying-disc-with-ra/163392625/ |title=Flying Disc With Radio Tube Found |date=10 July 1947 |page=2 |work=The Lexington Herald}} |{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/bartlesville-examiner-enterprise-flying/163392701/ |title=Flying? Disc Found |date=10 July 1947 |page=1 |work=Bartlesville Examiner-Enterprise}} }}</ref><ref name="Wright-1998" /> Die Lugmag het meer as honderd verslae by Wright Field, nou Wright-Patterson Air Force Base, [[Ohio]], versamel.<ref>{{cite book |last=Dick |first=Steven J. |year=1998 |title=Life on Other Worlds: The 20th-Century Extraterrestrial Life Debate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |isbn=0521620120 |url=https://books.google.com/books?id=sk51eo3fKEgC&pg=PA141 |page=141}}</ref> Lugmag-generaal Nathan Twining het Project SAUCER gestig, later hernoem na Project Sign,<ref>{{Cite web |title=CIA's Role in the Study of UFOs, 1947-90 — Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/97unclass/ufo.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613113822/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/97unclass/ufo.html |url-status=dead |archive-date=June 13, 2007 |website=www.cia.gov |access-date=2020-04-30}}</ref> die eerste in ’n reeks van VVV-ondersoeke deur die VSA-regering.<ref name="Eghigian-2017">{{cite web |last=Eghigian |first=Greg |date=19 December 2017 |title=That Secret Government Program to Track UFOs? It's Not the First |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/secret-government-program-track-ufos-its-not-first-180967597/ |website=Smithsonian Magazine |access-date=29 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709040210/https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/secret-government-program-track-ufos-its-not-first-180967597/ |archive-date=9 July 2023 |url-status=live}}</ref> Ander nasionale regerings het gevolg. Kanada het Project Magnet begin en die [[Verenigde Koninkryk]] het die Flying Saucer Working Party in 1950 geloods, wat piering-verslae toegeskryf het aan meteorologiese verskynsels, sterrekundige verskynsels, verkeerde identifikasie, optiese illusies, misverstande of grappies.<ref>{{cite news |last1=Posted |first1=Chris Rutkowski |title=May 2022: Disdain, Confusion Around Officials' Handling of UFO Reports |url=https://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/entertainment/books/2022/05/21/disdain-confusion-around-officials-handling-of-ufo-reports |access-date=22 August 2024 |work=Winnipeg Free Press |date=21 May 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blackshaw |first1=Ethan |last2=O'sullivan |first2=John |title=UK's Hidden UFO Probes by MoD and Their Strong Verdicts Unveiled |url=https://www.irishstar.com/news/us-news/uk-ufo-investigation-results-mod-33104213 |work=Irish Star |date=25 June 2024 |language=en}}</ref> ===Ontwikkeling=== [[Lêer:Trent2 UFOA 600dpi.jpg|duimnael|upright 1.2|alt=vae profiel van OVV wat soos ’n motor se sy-spieël lyk |Vergroting van tweede McMinnville VVV-foto van 1950]] Teen die 1950’s was die term "vlieënde piering" wyd geassosieer met buitenaardse lewe.<ref name="Eghigian-2024" /> Nadat kommersiële vlieëniers Clarence Chiles en John Whitted in 1948 ’n gloeiende silindriese voorwerp gerapporteer het wat hul vliegtuig verbygevlie het, het die VSA Lugmag begin om ernstig die moontlikheid van ’n buitenaardse oorsprong te ondersoek, maar het ook tot die gevolgtrekking gekom dat gerapporteerde skywe "blyk onverenigbaar met die vereistes vir ruimtereis."<ref name="Eghigian-2024" /><ref name="Peebles-1994" /> In ’n 1950-onderhoud oor vlieënde pierings het Kenneth Arnold gesê: "as dit nie deur ons wetenskap of ons Army Air Forces gemaak is nie, is ek geneig om te glo dit is van ’n buitenaardse oorsprong".<ref name="Garber-2014"/> Hierdie buitenaardse hipotese is gepaard met ander ongewone teorieë. Meade Layne het gespekuleer dat hulle uit ’n alternatiewe dimensie kom.<ref name="Reece-2007">{{Cite book |last=Reece |first=Gregory L. |title=UFO Religion: Inside Flying Saucer Cults and Culture |url=https://archive.org/details/uforeligioninsid0000reec |publisher=[[I. B. Tauris]] |year=2007 |isbn=978-1845114510}}</ref> Baie mense het beweer dat hulle die uitvinders van die skywe is, maar kon geen bewyse bied nie.<ref name="Eghigian-2024" /> Van 1947 tot 1970 was daar ’n wye verskeidenheid oorvleuelende en strydige verklarings vir die oorsprong en doel van die pierings, selfs onder voorstanders.<ref name="Gulyas-2013"/> Oortuigings oor vlieënde pierings is beïnvloed deur pulp wetenskapsfiksie.<ref name="Gulyas-2013" /> ''Amazing Stories''-redakteur Ray Palmer het oorgeskakel van die publisering van die vermeende ware Shaver Mystery, na die publisering en organiseer van VVV-ondersoeke.<ref name="Eghigian-2024" /> In 1946 het Palmer Fred Crisman se briewe oor sy ontmoetings met ondergrondse wesens gepubliseer.<ref name="Kinsella-2011">{{cite book |last1=Kinsella |first1=Michael |title=Legend-Tripping Online: Supernatural Folklore and the Search for Ong's Hat |date=2011 |publisher=University Press of Mississippi |location=Jackson |isbn=9781604739848 |url=https://academic.oup.com/mississippi-scholarship-online/book/18426 |edition=1. pr}}</ref> Die volgende jaar het Crisman pale metaalfragmente saam met ’n verslag van sy werknemer, Harold Dahl, oor ’n wanwerkende vlieënde piering aan Palmer gestuur.<ref name="Harrison-2007" /><ref name="Gulyas-2015" /> Palmer het Kenneth Arnold gerekruteer om Crisman en Dahl se Maury Island-voorval te ondersoek. Die fragmente het uitgekom as slak van ’n plaaslike smelter, maar die "men in black" wat Crisman en Dahl beweer het hulle volg, sou ’n algemene element in latere VVV-literatuur word.<ref name="Harrison-2007">{{Cite book |last=Harrison |first=Albert A. |url=https://books.google.com/books?id=ORNcQUBAEjUC&pg=PA123 |title=Starstruck: Cosmic Visions in Science, Religion, and Folklore |publisher=Berghahn Books |year=2007 |isbn=978-1-84545-286-5 |page=123 |access-date=October 2, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012231551/http://books.google.com/books?id=ORNcQUBAEjUC&pg=PA123 |archive-date=October 12, 2013 |url-status=live}}</ref><ref name="Gulyas-2015">{{Cite book |last=Gulyas |first=Aaron John |url=https://archive.org/details/paranormalparano0000guly |title=The Paranormal and the Paranoid: Conspiratorial Science Fiction Television |publisher=Rowman & Littlefield |year=2015 |isbn=9781442251144 |location=Lanham, Maryland |pages=30–31 }}</ref> Gray Barker het die idee van "men in black" wat VVV-getuies intimideer of stilmaak in sy boek ''They Knew Too Much About Flying Saucers'' gewild gemaak.<ref>{{cite news |title=The Legacy of Men in Black |url=https://www.cnn.com/2012/05/24/living/the-legacy-of-men-in-black/index.html |access-date=4 September 2024 |work=CNN |date=24 May 2012 |language=en}}</ref> Palmer het die tydskrif ''Fate'' in 1948 geloods, met die bewering om "die waarheid oor vlieënde pierings" aan te bied.<ref name="Eghigian-2024" /> Dit was die eerste van baie nie-fiksie paranormale tydskrifte, ’n genre wat in die 1950’s gebloei het.<ref name="Mckee-2020" />{{rp|3}} [[Lêer:Integratron-3.jpg|alt=gedomeerde wit struktuur in die woestyn |Die Integratron|duimnael|links]] ’n Vlieënde piering-beweging het tydens die 1950’s ontwikkel.<ref name="Eghigian-2024" />{{rp|83}} Dit is beïnvloed deur wetenskaplike navorsing, okkulte praktyke, popkultuur, bestaande godsdienste en vroeëre mites. In verslae en in popkultuurmedia soos die 1951-film ''The Day the Earth Stood Still'', is pierings en hul vlieëniers gekarakteriseer as boodskappers.<ref name="Partridge-2003">{{cite book |last1=Partridge |first1=Christopher |title=UFO Religions |url=https://archive.org/details/uforeligions0000unse |date=2003 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-26323-9}}</ref> Die eerste golf van sogenaamde contactees, George Van Tassel, George Adamski, Truman Bethurum, Orfeo Angelucci, en George Hunt Williamson, het almal beweer dat hulle aan boord van die pierings gery het en boodskappe vir die mensdom teruggebring het.<ref name="Reece-2007" /> Nuwe godsdienste en instellings het rondom die contactees ontstaan.<ref name="Reece-2007" /> Van Tassel het die Integratron, ’n gedomeerde struktuur naby Landers, [[Kalifornië]], gebou om verdere kontak met buitenaardse wesens, fisieke verjonging en ’n soort spirituele tydreis te fasiliteer.<ref name="Reece-2007" /> Volgens George King het hy die Aetherius Society—’n nuwe godsdienstige beweging beïnvloed deur teosofie—gestig op die direkte instruksie van ’n buitenaardse wese.<ref name="Reece-2007" /> Sommige bestaande godsdienste het begin om vlieënde pierings in te sluit. Die [[Nasie van Islam]] het geleer dat die [[Eskatologie|einde van die wêreld]] deur die "Moederwiel" of "Moedervliegtuig", ’n vlieënde piering half ’n myl wyd, gebring sal word.<ref name="Partridge-2003" /> Terwyl Margaret Murray se "Ou Godsdienst" of heksekultus-hipotese in akademiese kringe diskrediet is, is die kernidee—’n verlore beskawing wat in mites onthou word—in pulp-fiksie, okkulte groepe en die groeiende VVV-beweging omhels.<ref name="Card-2019">{{cite journal |last1=Card |first1=Jeb J. |title=Witches and Aliens: How an Archaeologist Inspired Two New Religious Movements |journal=Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions |date=2019 |volume=22 |issue=4 |pages=44–59 |doi=10.1525/nr.2019.22.4.44 |jstor=26770451 |url=https://www.jstor.org/stable/26770451 |issn=1092-6690|url-access=subscription }}</ref> Verskeie outeurs het gespekuleer dat [[Antieke ruimtevaarders|antieke buiteaardse wesens]] wat VVV’s bestuur, die oorsaak van mites en godsdienste was. Skoolonderwyser Robert Dione het ''God Drives a Flying Saucer'' geskryf om bybelse mirakels en die Miracle of the Sun as die werk van mensagtige buitenaardse wesens wat vlieënde pierings bestuur, te herinterpreteer. Later het Erich von Däniken ''Chariots of the Gods?'' vrygestel, ’n werk van [[pseudowetenskap]] wat antieke artefakte en monumente toegeskryf het aan sy vermeende antieke astronautte.<ref name="Peters-1993">{{Cite web |last=Peters |first=Ted |date=1993 |title=Chariots, UFOs, and the Mystery of God |url=https://www.religion-online.org/article/chariots-ufos-and-the-mystery-of-god/ |website=Religion Online}}</ref> [[Lêer:1952 UFO Flap - Air Force frequency graph of UFO reports.png|alt=grafiek, details by skakel|duimnael|1952-piek in VVV-verslae]] Ufologie het as ’n parallelle sosiale beweging ontwikkel.<ref name="Zeller-2021">{{cite journal |last1=Zeller |first1=Benjamin E. |title=(Dis)Enchanted Ufology |journal=Nova Religio |date=1 November 2021 |volume=25 |issue=2 |pages=61–86 |doi=10.1525/nr.2021.25.2.61}}</ref> Die bekende ''Variety''-kolomnis Frank Scully het ''Behind the Flying Saucers'' in 1950 gepubliseer. Die boek bied die neergestorte piering-grap in Aztec, New Mexico, as die ware rekening van ’n buitenaardse vaartuig wat "sagweg soos [[Sonja Henie]] wat ’n stervende swaan naboots, op aarde neergepancake het" en deur die Verenigde State-regering herstel is. Die grapmakers is van bedrog skuldig bevind vir die verkoop van nuttelose wichelroede-toerusting aan die olie-industrie op grond van ’n beweerde buitenaardse oorsprong, maar die boek het een van die mans as ’n dokter met "meer grade as ’n termometer" beskryf.<ref>{{cite book |last=McAndrew |first=James |url=https://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/FOID/Reading%20Room/UFOsandUAPs/RoswellReportCaseClosed.pdf?ver=2017-05-22-113519-430 |title=The Roswell Report: Case Closed |date=1997 |publisher=US Government Printing Office |isbn=9780160490187 |location=Washington, DC |pages=84–85}}</ref><ref name="Reece-2007"/> Donald Keyhoe het ’n "nuts and bolts"-benadering tot die idee van die regering wat buitenaardse lewe bedek, in sy 1950-boek ''The Flying Saucers Are Real'' gevolg.<ref name="Reece-2007"/> Toe die gewilde en gerespekteerde ''[[Life (tydskrif)|Life]]''-tydskrif in 1952 "Have We Visitors From Space?" loop, wat idees van buitenaardse besoekers ernstig opneem, het ’n golf van waarnemings gevolg.<ref name="Mazur-2017">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rjwrDwAAQBAJ&pg=PA123 |title=Implausible Beliefs: In the Bible, Astrology, and UFOs |first=Allan |last=Mazur |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-51322-7 |via=Google Books}}</ref> Die 1952-waarnemings het Leonard H. Stringfield aangespoor om ’n vroeë VVV-ondersoekgroep genaamd die Civilian Investigating Group for Aerial Phenomena te vorm en navorsing oor VVV’s te publiseer.<ref name="Eghigian-2024"/> Albert K. Bender het sy eie International Flying Saucer Bureau in Bridgeport, Connecticut, in 1952 begin.<ref name="Eghigian-2024"/> Beïnvloed deur hierdie werke, het James W. Moseley begin om die land te toer, getuies te onderhou en ’n nuusbrief vir die groeiende piering-subkultuur te versprei.<ref name="Eghigian-2024"/> Binne ’n dekade van die eerste piering-waarnemings het verslae na ander lande versprei, wat gelei het tot die ontstaan van plaaslike groepe en ufologe.<ref name="Eghigian-2024" /> Antonio Ribera het ''Centro de Estudios Interplanetarios'' in Spanje begin, en Edgar Jarrold het die Australia Flying Saucer Bureau gestig.<ref name="Eghigian-2024" /> In Frankryk het VVV-groepe oorvleuel met okkultistiese groepe en die anti-kernkragbeweging.<ref name="Eghigian-2024" /> Verslae is meer dikwels gemaak in lande waar VVV-groepe aktief is, soos die Verenigde State, Frankryk, Spanje, die Verenigde Koninkryk, Brasilië, Chili en Argentinië.<ref name="Iain-2024">{{cite web |last1=Todd |first1=Iain |title=Historian Greg Eghigian Looked at the History of Reported UFO Sightings. This Is What He Found. |url=https://www.skyatnightmagazine.com/space-science/flying-saucers-ufo-history |website=www.skyatnightmagazine.com |date=7 August 2024 |access-date=7 September 2024 |language=en}}</ref> Teen die einde van die dekade het ''The Case for the UFO''-outeur Morris K. Jessup oor sy veld nagedink: "Hierdie embrio-wetenskap is so vol kulte, vete en dogmas soos ’n hond vol vlooie. Daar is waarskynlik meer menings oor die aard en doel van VVV’s as wat daar ufologe is."<ref name="Dirda-2023">{{cite news |last1=Dirda |first1=Michael |title='Flying Saucers Are Real!': Womack's New Book Looks at the Heyday of UFO Lore |url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/flying-saucers-are-real-womacks-new-book-looks-at-the-heyday-of-ufo-lore/2016/10/12/d15d6134-8b27-11e6-bff0-d53f592f176e_story.html |access-date=24 August 2024 |newspaper=Washington Post |date=12 April 2023 |archive-url=https://archive.today/20221014164916/https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/flying-saucers-are-real-womacks-new-book-looks-at-the-heyday-of-ufo-lore/2016/10/12/d15d6134-8b27-11e6-bff0-d53f592f176e_story.html |archive-date=2022-10-14}}</ref><ref name="Eghigian-2024" /> {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 250 | image1 = | image2 = Sears & Roebuck 742-461 TURD Gas Lantern 1930s (cropped) (cropped).jpg | footer = Adamski word vermoed om ook ’n 1930’s gaslantern gebruik het. }} VVV-fotografie het as ’n subgenre van dokumentêre fotografie ontstaan, wat dikwels wasige of abstrakte skywe wys wat deur andersins alledaagse omgewings raam word.<ref name="Joseph-2015" /> Opmerklike voorbeelde sluit in die 1950 McMinnville-foto's,<ref name="debunker.com">{{Cite web |last=Sheaffer |first=Robert |date=10 September 2010 |title=The Trent UFO Photos McMinnville, Oregon - May 11, 1950 |url=http://www.debunker.com/trent.html |website=The Debunker's Domain}}</ref><ref name="The Trent UFO Photos">{{Cite web |last=Sheaffer |first=Robert |date=September 10, 2014 |title=The Trent UFO Photos - |url=http://www.debunker.com/trent.html |access-date=12 April 2018 |website=www.debunker.com}}</ref><ref name="Bartholomew-2000" /> die Passaic UFO photographs,<ref>{{cite web |title=Ronald Reagan Sees a UFO |url=https://science.howstuffworks.com/space/aliens-ufos/ronald-reagan-ufo.htm |website=HowStuffWorks |access-date=4 September 2024 |language=en-us |date=1 January 1970}}</ref> en die foto's van contactee George Adamski.<ref name="Joseph-2015">{{Citation |last=Joseph |first=Branden W. |title=Nose-To-Nose With a Mutant: UFO Photography |date=2015 |work=Imponderable: The Archives of Tony Oursler |url=https://comparativemedia.columbia.edu/nose-nose-mutant-ufo-photography |place=Zurich |publisher=LUMA Foundation}}</ref> Sommige van die beweerde vlieënde piering-foto's van die era was grape, geskep met alledaagse voorwerpe soos hubcaps.<ref name="Barber-2022" /> Die Duitse rakettekenaar Walther Johannes Riedel het George Adamski se VVV-foto's ontleed en gevind dat hulle vervals is. Die VVV se "landingsstutte" was General Electric gloeilampe met GE-logo's sigbaar daarop.<ref name="Nong-2021">{{cite news |last1=Nóng |first1=Xã Luận Tin |title=Do You Remember Dolores Barrios, the Woman from the Planet Venus?? |url=https://www.xaluannews.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3226334 |access-date=21 August 2024 |work=www.xaluannews.com |date=4 August 2021}}</ref><ref name="Moseley-2002">{{cite book |last1=Moseley |first1=James W. |last2=Pflock |first2=Karl T. |title=Shockingly Close to the Truth! Confessions of a Grave-Robbing Ufologist |url=https://archive.org/details/shockinglycloset0000mose |date=2002 |publisher=Prometheus Books |location=Amherst, NY |isbn=1-57392-991-3 |page=[https://archive.org/details/shockinglycloset0000mose/page/69 69]}}</ref> VVV-navorsers Joel Carpenter het die liggaam van Adamski se "vlieënde piering" as die lampskerm van ’n 1930’s druklantern geïdentifiseer.<ref>{{cite web |url=http://www.beamsinvestigations.org/Adamski%20Scout%20Ship%20Hoax.pdf |title=Preliminary Notes on the Adamski Scout Ship Photos |access-date=8 June 2017 |last=Carpenter |first=Joel}}</ref><ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/ACriticalAppraisalOfGeorgeAdamskiTheManWhoSpokeToTheSpaceBrothers |title=A Critical Appraisal of George Adamski The Man Who Spoke to the Space Brothers |last=Hallet |first=Marc |publisher=Self-published |date=2015 |page=70}}</ref> Vlieënde pierings word nou as retro beskou en emblematies van die 1950’s en van wetenskapsfiksie B-flieks.<ref name="Kelly-2014">{{cite news |last1=Kelly |first1=Jon |title=The Lasting Allure of the Flying Saucer |url=https://www.bbc.com/news/magazine-27796697 |work=BBC News |date=12 June 2014}}</ref><ref name="Barber-2022">{{cite web |last1=Barber |first1=Nicholas |date=14 July 2022 |title=The UFO Sightings That Swept the US |url=https://www.bbc.com/culture/article/20220714-the-ufo-sightings-that-swept-the-us |website=BBC |access-date=7 September 2024}}</ref> Die term "vlieënde piering" is geleidelik deur "VVV" en later "UAP" vervang.<ref>{{Cite magazine |last=Eghigian |first=Greg |title=UFOs, UAPs—Whatever We Call Them, Why Do We Assume Mysterious Flying Objects Are Extraterrestrial? |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/ufos-uapswhatever-we-call-them-why-do-we-assume-mysterious-flying-objects-are-extraterrestrial-180978374/ |access-date=18 July 2024 |magazine=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> Skywe het opgehou om die standaardvorm in VVV-verslae te wees,<ref name="Rao-2023">{{cite news |last1=Rao |first1=Smriti |title=UFO Sightings: The Shapes They Are A-Changing |url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/ufo-sightings-the-shapes-they-are-a-changing |access-date=22 August 2024 |work=Discover Magazine |date=Jun 28, 2023 |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Wiley |first=Chris |date=2023-08-04 |title=The Enticing Mysteries of U.F.O. Photography |url=https://www.newyorker.com/culture/photo-booth/the-enticing-mysteries-of-ufo-photography |archive-url=https://archive.today/20230804165219/https://www.newyorker.com/culture/photo-booth/the-enticing-mysteries-of-ufo-photography |archive-date=2023-08-04 |magazine=The New Yorker}}</ref> en ’n wyer verskeidenheid voorwerpe is gerapporteer.<ref name="Gnerre-2019" /> Onlangse verslae beskryf meer dikwels sferiese en driehoekige VVV’s.<ref name="Gottschalk-2018">{{cite web |last1=Gottschalk |first1=Molly |title=These Drawings Show How Pop Culture Has Changed the Way We See UFOs |url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-drawings-pop-culture-changed-way-ufos |website=Artsy |language=en |date=20 March 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Flying Saucers Are So 1947. This Is the New Shape of the Modern UFO |url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a43918091/new-shape-of-modern-ufos/ |website=Popular Mechanics |access-date=12 October 2024 |date=17 May 2023}}</ref> ==Beskrywing== === Identifikasie === [[Lêer:Sun dog with reflection over Brofjorden.jpg|duimnael|’n [[Parhelium|byson]] veroorsaak deur yskristalle, sigbaar links van die son]] Kenneers het die meerderheid vlieënde piering- en breër VVV-verslae geïdentifiseer met bekende verskynsels.<ref name="Huang-2022">{{cite news |last1=Huang |first1=Nancy |title=UFO Sightings Are Real, but Aliens Are Not Responsible |url=https://now.northropgrumman.com/ufo-sightings-are-real-but-aliens-are-not-responsible |work=Northrop Grumman |date=21 March 2022 |language=en}}</ref> Britse regeringsondersoeke in die 1950’s het bevind dat die oorgrote meerderheid van verslae verkeerde identifikasies of grappies was.<ref name="Eghigian-2024"/>{{rp|111}} Algemene verklarings vir piering-waarnemings sluit in die planeet Venus, weerfenomene soos yskristalle, ballonne en lugafval.<ref name="Achenbach-2021">{{cite news |last1=Achenbach |first1=Joel |title=Dear Earthlings: Please Stop Obsessing About UFOs |url=https://www.washingtonpost.com/magazine/2021/08/11/stop-ufo-mania-no-evidence-of-aliens/ |newspaper=Washington Post |date=11 August 2021 |language=en}}</ref> Die VSA Mariniers en General Mills het duisende top-geheime Skyhook spioenasie-ballonne teen die middel van die 1950’s geloods. Omdat hulle teen hoë hoogte gesweef het, was dit moeilik om die spoed van die massiewe ballonne te beoordeel, en hulle is wyd gerapporteer as vlieënde pierings.<ref name="Baker-2024">{{cite news |last1=Baker |first1=Nicholson |title=No Aliens Haven't Visited the Eart |url=https://nymag.com/intelligencer/article/leslie-kean-ufo-sightings-aliens.html |access-date=9 October 2024 |work=Intelligencer |date=31 January 2024 |language=en}}</ref> Kentucky Air National Guard-vlieënier Thomas Mantell is dood terwyl hy ’n onbekende ronde voorwerp "van geweldige grootte" agtervolg het,<ref name="Peebles-1994" /> later geïdentifiseer as ’n Skyhook-ballon.<ref name="Graff2023">{{cite news |last1=Graff |first1=Garrett M. |title=A History of Confusing Stuff in the Sky |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2023/02/-chinese-spy-balloon-shot-down-ufo-history/672982/ |access-date=16 November 2023 |work=The Atlantic |date=8 February 2023 |archive-url=https://archive.today/20230209131504/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2023/02/-chinese-spy-balloon-shot-down-ufo-history/672982/ |archive-date=9 February 2023 |language=en}}</ref> Nuusmedia het Mantell as iemand wat "’n vlieënde piering agtervolg" het, neergestort, en sommige verlore Skyhook-ballonne is opgespoor deur nuusverslae van VVV-waarnemings.<ref name="Hambling-2002">{{cite magazine |last1=Hambling |first1=David |title=The Secrets of Area 51: classified balloons and flying saucers |url=https://www.skeptic.org.uk/2002/07/the-secrets-of-area-51-classified-balloons-and-flying-saucers/ |website=The Skeptic |date=1 July 2002}}</ref> In die middel van die 1950’s het sielkundiges begin om te bestudeer waarom mense in vlieënde pierings glo ten spyte van die gebrek aan bewyse. Die Franse psigiater Georges Heuyer het die verskynsel as ’n soort globale folie à deux, of gedeelde waan, gesien, uitgelok deur vrees vir ’n moontlike nukleêre holocaust.<ref name="Eghigian-2024" /> In die 1970’s het die Franse VVV-navorsers Michel Monnerie gerapporteerde verslae wat later geïdentifiseer is, met dié wat onverklaarbaar gebly het, vergelyk. Monnerie het geen verskil gevind in die frekwensie van parapsigologiese verskynsels wat langs die waarnemings gerapporteer is nie. Hierdie bevindinge het hom gelei om die tesis te ontwikkel dat die piering-spesifieke ervarings ’n "psigososiale" proses van miteskepping was wat deur, maar nie veroorsaak deur, lugverskynsels was. Hierdie psigososiale VVV-hipotese het ’n gewilde verklaring in Frankryk geword.<ref>{{cite book |last=Monnerie |first=Michel |date=1977 |title=Et Si Les OVNIs N'existaient Pas? |location=Paris |publisher=Les Humanoïdes Associés |language=fr |trans-title=What If UFOs Do Not Exist?}}</ref><ref name="Eghigian-2024" /> === Gerapporteerde waarnemings === [[Lêer:UFO Sightings Chart.jpg|duimnael|alt=diagram met reeks gerapporteerde OVV-vorms |Sketse van gerapporteerde vlieënde pierings (uit die VK Nasionale Argiewe)]] Ooggetuiebeskrywings verskil in gerapporteerde voorkoms, beweging en doel. In ’n 1963-oorsig van vlieënde pierings het sterrekundige Donald Howard Menzel sekere breë eienskappe oor waarnemings gevind, maar opgemerk dat "geen twee verslae presies dieselfde tipe VVV beskryf nie."<ref name="Menzel-1963-Description"/> Menzel het gevind dat pierings gewoonlik as rond gerapporteer word, maar sluit voorwerpe in wat soos eetskottels, traandrope, sigare, nierboontjies, die planeet [[Saturnus]], en garing spindels lyk. Pierings word dikwels gerapporteer met ’n koepel of knopvormige uitsteeksel op die boonste kant. Grootte-skattings het gewissel van 6 m tot meer as 610 m in deursnee. Menzel het gevind dat pierings in byna elke kleur gerapporteer word, dikwels gloeiend of flitsend. Die waarnemings het min konsekwentheid in gerapporteerde beweging gehad. Getuies het klanke beskryf wat wissel van ’n donderslag tot totale stilte. Waarnemings het tipies snags plaasgevind, rond sononder of sonsopkoms. Byna alle getuies het afgeleë pierings in vlug beskryf.<ref name="Menzel-1963-Description">{{Cite book |last1=Menzel |first1=Donald Howard |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/66639 |title=The World of Flying Saucers: A Scientific Examination of a Major Myth of the Space Age |last2=Boyd |first2=Lyle Gifford |language=en |date=1963 |via=Project Gutenburg |chapter=The Saucer Worlds |pages=[https://www.gutenberg.org/cache/epub/66639/pg66639-images.html#Page_7 7], [https://www.gutenberg.org/cache/epub/66639/pg66639-images.html#Page_9 9], [https://www.gutenberg.org/cache/epub/66639/pg66639-images.html#Page_10 10]}} [https://catalog.hathitrust.org/Record/001115219 Scan] – via HathiTrust.</ref> Menzel het tot die gevolgtrekking gekom: "Geen enkele verskynsel kon moontlik sulke oneindige verskeidenheid vertoon nie."<ref name="Menzel-1963-Description"/> As ’n getuie ’n bemanning van ’n piering beskryf, beskou hulle hulle gewoonlik as buitenaards.<ref name="Sagan-1997" /> Grys buitenaardse wesens ("grey aliens") het geleidelik die mees gerapporteerde tipe vlieënier geword, maar ’n wye verskeidenheid wesens is gerapporteer.<ref name="cdbb-ce4k-1995">{{Cite book|url=https://archive.org/details/closeencounterso00brya_0|title=Close Encounters of the Fourth Kind: Alien Abduction, UFOs, and the Conference at M.I.T.|last=Bryan|first=C. D. B.|publisher=Alfred A. Knopf, Inc|year=1995|isbn=978-0-679-42975-3|edition=First|location=NY, US|oclc=32390030|url-access=registration|page=68}}</ref> Die diversiteit was groter in die 1950’s en vroeë 1960’s, toe getuies die buitenaardse wesens verskeie as behaard, onbehaard, monstersagtig, pragtig, reusagtig, dwergagtig, robotagtig, insekagtig, voëlachtig, Nordiese buitenaardse wesens, of grysvel-agtig beskryf het.<ref name="Iain-2024" /><ref name="Sagan-1997">{{cite book |last=Sagan |first=Carl |author-link=Carl Sagan |url=https://archive.org/details/B-001-001-709 |title=The Demon-Haunted World |date=1997 |publisher=Headline |isbn=978-0-7472-5156-9 |edition=Paperback |location=London |pages=69, 123–127}}</ref> Die historikus Greg Eghigian argumenteer dat hierdie geleidelike standaardisering ’n kulturele proses aandui om ’n breed herkenbare ontwerp te skep.<ref name="Iain-2024" /> Getuies beskryf en beeld vlieënde pierings konsekwent uit as vooruitgang op tydgenootlike tegnologie. By die vergelyking van die 1947 piering-verslae met die mystery airships van die 1800’s, het die sosioloog Robert Bartholomew gevind dat die beweerde waarnemings "populêre sosiale en kulturele verwagtinge van elke periode weerspieël".<ref name="Bartholomew-2000" /> Die mystery airship-waarnemings van die 1800’s het details soos metaalrompe, propellers, soekligte en groot vlerke ingesluit.<ref name="Bartholomew-2000" /> Die 1947-waarnemings—wat maande voor [[Chuck Yeager]] die [[klankmuur]] gebreek het—het die "ongelooflike spoed" van vlieënde pierings beklemtoon.<ref name="Kottmeyer-2017">{{cite book |last=Kottmeyer |first=Martin S. |url=https://books.google.com/books?id=eHo2DwAAQBAJ&pg=PT238 |title=Why Statues Weep: The Best of the "Skeptic" |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1134962525 |editor-last=Grossman |editor-first=Wendy M. |location=Oxfordshire, England |chapter=Why Have UFOs Changed Speed Over the Years? |editor-last2=French |editor-first2=Christopher C. |chapter-url=https://archive.org/details/whystatuesweepbe0000gros/page/170/}}</ref> Terwyl die meeste 1947-verslae op spoed gefokus het, het dit in 1971 tot 41 persent en in 1986 tot 22 persent gedaal.<ref name="Kottmeyer-2017" /> In die 1950’s was swevende vlieënde pierings geassosieer met kontakpersone en grappies. Teen 1986 is byna die helfte van gerapporteerde VVV’s gesê om stadig te sweef of roerloos te bly.<ref name="Kottmeyer-2017" /> === Fiksie-uitbeeldings === In popkultuurmedia het vlieënde pierings ’n verandering in beweging ondergaan wat soortgelyk is aan die verskuiwing in ooggetuieverslae. Vroeë uitbeeldings het klem gelê op hoëspoedmanoeuvres, maar later media het geleidelik verskuif na stadig swevende skywe.<ref name="Kottmeyer-2017" /> Vroeë rolprente soos ''The Flying Saucer'' (1950) en fliekreekse soos ''Bruce Gentry – Daredevil of the Skies'' (1949), wys pierings wat teen hoë snelhede verbyjaag. ''The Day the Earth Stood Still'' (1951) noem hoë snelhede wat deur radar opgespoor is, maar sluit ook ’n stadige landingtoneel in. Die 1960’s televisiereeks ''The Invaders'' bevat prominent ’n stadige landingtoneel in elke episode. Baie latere ikoniese vlieënde piering-films, insluitend ''[[Close Encounters of the Third Kind]]'' (1977) en ''Fire in the Sky'' (1993), beeld sweef- en stadige bewegings uit.<ref name="Kottmeyer-2017" />{{rp|175}} === Popkultuur === [[Lêer:Earth vs. the Flying Saucers (1956) by Fred F. Sears, trailer.webm|duimnael|thumbtime=10|''Earth vs. the Flying Saucers'' (1956)]] Sedert die laat 1940’s het vlieënde skywe toenemend geassosieer geword met ’n kulturele konsep van buitenaardse wesens wat die sosiale en politieke angs van die 20ste eeu weerspieël. Fiktiewe vlieënde pierings verteenwoordig kommer oor atomoorlog, die Koue Oorlog, verlies van liggaamlike integriteit, xenofobie, regeringsgeheimhouding, en die vraag of die mensdom alleen in die heelal is.<ref name="Horton-2021">{{Cite web |last=Horton |first=Adrian |date=25 June 2021 |title=How Pop Culture Has Shaped Our Understanding of Aliens |url=https://www.theguardian.com/culture/2021/jun/25/how-pop-culture-has-shaped-our-understanding-of-aliens |access-date=12 September 2024 |website=The Guardian}}</ref> Verslae van getuies het popkultuurmedia beïnvloed, wat gelei het tot groter belangstelling in vlieënde pierings.<ref name="Horton-2021" /> Vir die film ''Earth vs. the Flying Saucers'' het produsent Charles H. Schneer Donald Keyhoe se VVV-boeke vir die draaiboek aangepas, terwyl spesiale effekte-kunstenaar Ray Harryhausen met contactee George Adamski oor die piering-ontwerp geraadpleeg het.<ref>{{cite book |last1=Hankin |first1=Mike |title=Ray Harryhausen - Master of the Majicks Vol. 2: The American Films |date=14 September 2008 |publisher=Ray Harryhausen - Majicks |isbn=978-0-9817829-0-4 |url=https://books.google.com/books?id=1voGbBwpB9sC |pages=146–147}}</ref> Geen korrelasie is gevind tussen die vrystelling van groot VVV-films en pieke in waarnemings nie.<ref name="Eghigian-2024" /> ’n Skyf, dikwels met ’n koepel of wat ’n ligstraal uitsit, het visuele kortsluiting vir buitenaardse wesens geword.<ref name="Barber-2022" /> In 2017 is die vlieënde piering-emoji by [[Unicode]] gevoeg.<ref>{{multiref2 |{{Cite web |date=26 May 2021 |title=Ready To Make Contact With The 🛸 UFO Emoji? |url=https://www.dictionary.com/e/emoji/ufo-emoji/ |access-date=4 September 2024 |website=Dictionary.com}} |{{cite dictionary |title=🛸 UFO emoji |date=26 May 2021 |url=https://www.dictionary.com/e/emoji/ufo-emoji/ |dictionary=Dictionary.com}} |{{cite news |title=Face palm: When the emoji you want doesn't exist |url=https://www.bbc.com/news/technology-57848226 |access-date=4 September 2024 |date=23 July 2021 |first1=Sarah |last1=Treanor |first2=Vivienne |last2=Nunis}} }}</ref> Alhoewel die simbool nou buitenaardse lewe beteken, het soortgelyke motiewe in die verlede onverwante godsdienstige en sterrekundige betekenisse gehad. Sommige ufologe het probeer om premoderne kuns te herinterpreteer om pseudohistoriese aansprake van antieke buitenaardse interaksies met die mensdom te ondersteun. Ufologe beweer dat vroeë uitbeeldings van vlieënde skywe ’n historiese basis kan vestig vir hul bestaan as fisieke vaartuie of een of ander ander tipe eksterne verskynsel. Tog het kenners konsekwent vermeende uitbeeldings van antieke VVV’s as artefakte van die kulture wat hulle geproduseer het, verduidelik. Byvoorbeeld, die Italiaanse Renaissance-skilder Carlo Crivelli het ’n skyfvormige element in sy 1486 altaarstuk ''The Annunciation, with Saint Emidius'' geplaas wat kuns-historikus Massimo Polidoro as "’n wervelstorm van engele in die wolke" beskryf het. Die kunstenaars en gehore van daardie tyd het dit as ’n artistieke toestel verstaan wat die invloed van die Christelike God verteenwoordig, nie buitenaardse wesens nie. Die toestel is duideliker in baie tydgenootlike werke gesien, veral Luca Signorelli se 1491 ''Annunciation''.<ref>{{multiref2 |{{cite magazine |last1=Kreidler |first1=Marc |title=There's a UFO in My Painting! |date=1 May 2005 |volume=29 |issue=3 |pages=22–23 |magazine=Skeptical Inquirer |url=https://cdn.centerforinquiry.org/wp-content/uploads/sites/29/2005/05/22164635/p22.pdf}} |{{cite magazine |last1=Polidoro |first1=Massimo |date=2018 |title=Does the Vatican Hold a Painting of a UFO? |journal=Skeptical Inquirer |publisher=Committee for Skeptical Inquiry |volume=42 |issue=3 |page=19}} |{{Cite web |last=Cuoghi |first=Diego |date=2002 |title=Part 1 |url=http://sprezzatura.it/Arte/Arte_UFO_1_eng.htm |website=Art and UFO |translator-first=Daniela |translator-last=Cisi}} |{{cite web |last1=Cuoghi |first1=Diego |title=Part 2 |url=http://sprezzatura.it/Arte/Arte_UFO_2_eng.htm |work=Art and UFO |translator-first=Daniela |translator-last=Cisi |date=2002}} |{{cite web |last1=Cuoghi |first1=Diego |title=Part 5 |url=http://sprezzatura.it/Arte/Arte_UFO_5_eng.htm |work=Art and UFO |translator-first=Leonardo |translator-last=Serni |date=2002}} |{{Cite web |last=Speigel |first=Lee |date=2015-12-23 |title=Look! Is That A UFO Over Jesus' Head? |url=https://www.huffpost.com/entry/ufos-in-renaissance-art_n_5679991de4b014efe0d7044b |access-date=2024-09-13 |website=HuffPost |language=en}} }}</ref> === Literatuur === {{multiple image | align = right | caption_align = center | total_width = 320 | image1 = Amazing Stories August 1946 back cover.png | alt1 = omslag, details by skakel | caption1 = 1946 | image2 = Amazing Stories October 1957.jpg | alt2 = omslag, details by skakel | caption2 = 1957 | footer = Vlieënde skyf-vormige vaartuie uitgebeeld op pulp-tydskrifte uit 1946 en 1957 }} Verskeie voorlopers van moderne vlieënde pierings het in wetenskapsfiksie-literatuur verskyn, insluitend The Shaver Mystery.<ref name="Maughan-2016">{{cite web |last1=Maughan |first1=Tim |title=Your Coffee Table Needs This Lavish Collection of Retro UFO Pulp Fiction Art |url=https://www.vice.com/en/article/flying-saucers-are-real-jack-womack-pulp-fiction-cover-art/ |website=VICE |access-date=2 October 2024 |date=10 August 2016}}</ref> Richard Sharpe Shaver se verhale oor ’n geheime tegnologies gevorderde beskawing van "skadelike robotte" binne die aarde is as ’n ware rekening van sy lewe gepubliseer.<ref name="Gulyas-2013">{{cite book |last1=Gulyas |first1=Aaron John |title=Extraterrestrials and the American Zeitgeist: Alien Contact Tales Since the 1950s |date=11 May 2013 |publisher=McFarland |isbn=978-1-4766-0168-7 |pages=30–36 |url=https://books.google.com/books?id=bPxRk_-Wv1wC |language=en}}</ref> Terugslag uit die wetenskapsfiksie-gemeenskap het oorgedra na VVV-literatuur.<ref name="Mckee-2020"/> Pierings het wel in konvensionele wetenskapsfiksie verskyn,<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=Isaac |editor-last1=Asimov |editor-first1=Isaac |editor-last2=Greenberg |editor-first2=Martin Harry |editor-last3=Waugh |editor-first3=Charles Gordon |title=Flying Saucers |url=https://archive.org/details/flyingsaucers0000unse_u0v9 |date=1987 |publisher=Fawcett Crest |isbn=978-0-449-21400-8 |language=en |chapter=Introduction}}</ref> maar ’n genre het ontstaan wat fantastiese verhale as óf waar óf plausibel waar behandel het.<ref name="Stupple-1977">{{cite journal |last1=Stupple |first1=David |last2=Dashti |first2=Abdollah |title=Flying Saucers and Multiple Realities: A Case Study in Phenomenological Theory |journal=Journal of Popular Culture |date=1977 |volume=11 |issue=2 |pages=479–493 |doi=10.1111/j.0022-3840.1977.00479.x |hdl=2027.42/75099 |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/75099/j.0022-3840.1977.00479.x.pdf}}</ref> Die debuutuitgawe van ''Mystic''-tydskrif het lesers gevra: "Wanneer jy hierdie storie lees, sal jy vir jouself sê dat dit fiksie is; die redakteurs verseker jou dat dit is. Maar wat as—dit nie is nie?"<ref>{{cite web |last1=Crumm |first1=David |title=Amazing Ray Palmer, the Pulp Pioneer Behind the Flying Saucer Craze |url=https://readthespirit.com/explore/ray-palmer-interview-with-biographer-fred-nadis-about-flying-saucers-and-pulp-fiction/ |website=Read the Spirit |publisher=Front Edge Publishing |access-date=2 October 2024 |date=June 29, 2013}}</ref> ''The Fortec Conspiracy'', ’n wetenskapsfiksie-roman, het beide uit en in neergestorte piering-gerugte geput.<ref name="Smith-2000">{{cite book |last=Smith |first=Toby |url=https://books.google.com/books?id=9qSxyR0i6goC |title=Little Gray Men: Roswell and the Rise of a Popular Culture |date=2000 |publisher=University of New Mexico Press |isbn=978-0826321213 |location=Albuquerque |page=82}}</ref> Groot koerante het selde resensies vir piering-boeke gedoen, maar het hul sensasionele advertensies gedruk wat beweer het dat vlieënde pierings geland het of bedek word. Kultuurstudies-geleerde Jonathan Gray beskryf hierdie tipe wydgesiene alarmistiese advertensie as ’n parateks (verwantskap met die sentrale teks, maar nie deel daarvan nie), wat ’n veel wyer gehoor as die teks self kan bereik.<ref name="McAllister-2022"/> [[Lêer:They Knew Too Much About Flying Saucers ad (crop).png|duimnael|alt=’n Advertensie lees: "Waarom is hierdie mans verstil? Hulle het te veel geweet oor vlieënde pierings"|Advertensie geformateer soos ’n koerantartikel<ref>{{cite news |author=University Books |title=They Knew Too Much About Flying Saucers |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times-they-knew-too-much/163409755/They |work=The Los Angeles Times |date=24 June 1956 |page=100}}</ref>]] Advertensies het kulturele belangstelling in vlieënde pierings vanaf die vroegste verslae benut. Tydskrifte is bevorder as biedend skeptiese, ontmaskerende verklarings vir die verskynsel. Van 1947 tot in die 1970’s het bemarking die skywe se potensiaal as gevorderde tegnologie benut. Teen die 1980’s is pierings in advertensies gebruik om eerder ontzag vir hul potensiële vlieëniers as futurisme op te roep.<ref name="McAllister-2022">{{cite journal |last1=McAllister |first1=Matthew P. |last2=Eghigian |first2=Greg |title=Flying Saucers and UFOs in US Advertising During the Cold War, 1947–1989 |journal=Advertising & Society Quarterly |date=2022 |volume=23 |issue=3 |doi=10.1353/asr.2022.0028 |url=https://muse.jhu.edu/article/868219 |issn=2475-1790}}</ref> Buitenaardse wesens en vlieënde skywe was algemeen in 1950’s wetenskapfiksie-streekstrips wat gebloei het ná die "Golden Age of Comic Books".<ref name="Reece-2014" /> Geloods in die 1960’s, het die stripverhaal-antologie ''UFO Flying Saucers'' illustrasies van vermeende ware waarnemings bevat.<ref name="Reece-2014">{{cite web |last1=Reece |first1=Gregory L. |title=Where Do They Come From? What Do They Want? |url=https://www.popmatters.com/182966-where-do-they-come-from-what-do-they-want-2495648430.html |website=PopMatters |access-date=1 October 2024 |date=19 June 2014}}</ref> Die openingslyn van sy eerste uitgawe het verklaar: "Ons wetenskaplikes het hulle gesien! Ons vlieëniers het teen hulle geveg!"<ref>{{cite web |title=UFO Flying Saucers |issue=1 |date=1968 |publisher=[[Gold Key Comics]] |story=The UFOs and Flying Saucers! |url=https://archive.org/details/ufo-flying-saucers-issue-1/page/n2/mode/1up |page=1 |writer=[[Leo Dorfman|Dorfman, Leo]] |artist=Certa, Joe}}</ref> Soos die 1950’s vorder het, het vorige pulp-lesers hul aandag na die groeiende medium van televisie verskuif.<ref>{{cite news |title=Out of This World |url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/out-of-this-world-20050423-gdl6jq.html |website=The Sydney Morning Herald |access-date=2 October 2024 |language=en |date=23 April 2005}}</ref> === Film en televisie === [[Lêer:Encina Drive-in Ad - 4 May 1956, CA.jpg|duimnael|Filmplakkaat vir ’n drive-in bioskoop wat ''Forbidden Planet'' wys]] Baie vroeë uitbeeldings van vlieënde pierings het hulle met die Koue Oorlog verbind.<ref name="Eghigian-2024"/> Die 1949-filmreeks ''Bruce Gentry – Daredevil of the Skies'' het ’n mensgemaakte vlieënde piering uitgebeeld,<ref>Greer, John Michael. ''The UFO Phenomenon: Fact, Fantasy and Disinformation''. Woodbury, Minnesota: Llewellyn Publications, 2009. {{ISBN|978-0-73871-319-9}}. p.33</ref> en die 1950-film ''The Flying Saucer'' het op Koue Oorlog-spioenasie gefokus.<ref name="Eghigian-2024"/> Piering-films in die 1950’s het buitenaardse vlieëniers uitgebeeld, maar baie het steeds op Koue Oorlog-vrese gefokus.<ref name="meehan-1998"/> ''The Thing from Another World'' (1951) was ’n losse aanpassing van John W. Campbell se "Who Goes There?", opgedateer om buitenaardse wesens in te sluit en na Alaska verplaas, waar Amerikaners ’n Russiese aanval gevrees het.<ref name="meehan-1998"/> Later daardie jaar het ''The Day the Earth Stood Still'' sy mensagtige buitenaardse Klaatu gehad om gehore eksplisiete waarskuwings oor ’n moontlike kernholocaust te gee.<ref name="meehan-1998"/>{{rp|4}} ''The Day the Earth Stood Still'' en ''The Thing from Another World'' was finansiële suksesse wat die mark vir ’n "buitenaardse besoeker"-subgenre van wetenskapsfiksie gevestig het wat vlieënde pierings in bestaande ruimte-opera-tropes ingesmelt het.<ref name="Eghigian-2024"/> Stadig swevende skywe, soos dié uit die landingstoneel in ''The Day the Earth Stood Still'', het deur wetenskapsfiksie verskyn, insluitend ''It Came from Outer Space'' (1953), ''Earth vs. the Flying Saucers'' (1956), en die televisiereeks ''The Invaders''.<ref name="Kottmeyer-2017" /> Terwyl contactees buitenaardse wesens as weldadige boodskappers beskryf het, het Hollywood-flieks hulle dikwels as monstersagtige antagoniste uitgebeeld.<ref name="Eghigian-2024"/> Ander lande het die grotendeels Amerikaanse verskynsel op verskillende tye aangepas en elemente van die plaaslike kultuur bygevoeg. Vroeë Britse rolprente was lae-begroting produksies soos ''Devil Girl from Mars'' (1954) en ''Stranger from Venus'' (1954).<ref name="BFIsearch">{{Cite web|title=Devil Girl from Mars|url=https://collections-search.bfi.org.uk/web/Details/ChoiceFilmWorks/150016673|access-date=16 December 2023|website=British Film Institute Collections Search}}</ref><ref>{{Cite web|last=Lenera|first=Dr|date=7 January 2024|title=Devil Girl From Mars [1954]|url=https://horrorcultfilms.co.uk/2024/01/devil-girl-from-mars-1954/|access-date=13 September 2024|website=Horror Cult Films}}</ref> Japannese rolprentmakers het vlieënde skywe en buitenaardse indringers in die ''tokusatsu''-tradisie ingesluit in middel-50’s films soos ''Fearful Attack of the Flying Saucers'' en ''Warning from Space''.<ref name="Warning-from-Space">{{multiref2 |{{cite book |last1=Galbraith |first1=Stuart |title=Japanese science fiction, fantasy, and horror films : a critical analysis of 103 features released in the United States, 1950-1992 |date=1994 |publisher=McFarland |location=Jefferson, North Carolina |isbn=978-0-89950-853-5 |pages=21–23 |url=https://archive.org/details/japanesesciencef00unse}} |{{Cite web |last=Erickson |first=Glenn |date=29 September 2020 |title=Warning from Space |url=https://trailersfromhell.com/warning-from-space/ |access-date=13 September 2024 |website=Trailers From Hell}} |{{cite web |last1=Lenera |title=Warning From Space [1956]: On Blu-ray Now |url=https://horrorcultfilms.co.uk/2020/10/warning-from-space-1956-on-blu-ray-now/ |website=Horror Cult Films |access-date=13 September 2024 |date=29 October 2020}} |{{Cite book |last=Galbraith |first=Stuart |url=https://archive.org/details/japanesefilmogra0000galb |title=The Japanese filmography : a complete reference to 209 filmmakers and the over 1250 films released in the United States, 1900 through 1994 |date=1996 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-0032-4 |location=Jefferson, North Carolina |page=63}} }}</ref> Indiese rolprente het begin om buitenaardse indringers in die 1960’s in te sluit, begin met die Tamil-taalrolprent ''Kalai Arasi''.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wg_RCwAAQBAJ&q=kalaiarasi+queen+of+arts&pg=PA56 |title=The Liverpool Companion to World Science Fiction Film |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2014 |isbn=978-1-78138-038-3 |editor-last=Fritzsche |editor-first=Sonja |pages=56 |access-date=18 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607141822/https://books.google.com/books?id=Wg_RCwAAQBAJ&q=kalaiarasi+queen+of+arts&pg=PA56 |archive-date=7 June 2021 |url-status=live}}</ref> ’n aanpassing van ''Bankubabur Bandhu'' deur [[Satyajit Ray]] is nooit voltooi nie, maar mag ander werke van wetenskapsfiksie beïnvloed het.<ref>{{Cite news |last=Khan |first=Murtaza Ali |date=16 June 2018 |title=Did Steven Spielberg Plagiarise Satyajit Ray's The Alien? |url=https://www.newslaundry.com/2018/06/16/did-steven-spielberg-plagiarise-satyajit-rays-the-alien |access-date=13 September 2024 |work=Newslaundry |language=en}}</ref> In Spanje het buitenaardse-tema televisieprogramme in die 1960’s gewild geword.<ref name="Eghigian-2024" />{{rp|174}} Vlieënde pierings het vinnig na ander genres versprei. In Metro-Goldwyn-Mayer se groot-begroting ''Forbidden Planet'', ’n futuristiese 1956-aanpassing van William Shakespeare se toneelstuk ''[[The Tempest]]'', reis mense deur die ruimte in die ''United Planets Cruiser C-57D'', ’n skip wat soos ’n vlieënde piering lyk.<ref name="Wilson-2000">{{Cite book |last=Wilson |first=Robert F. |url=https://archive.org/details/shakespeareinhol0000will |title=Shakespeare in Hollywood, 1929-1956 |date=2000 |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |isbn=0838638325 |pages=71, 101–109}}</ref> ''The Twilight Zone'' episodes "The Monsters Are Due on Maple Street", "Third from the Sun", "Death Ship", "To Serve Man", "The Invaders", en "On Thursday We Leave for Home", maak almal gebruik van die ikoniese piering uit ''Forbidden Planet''.<ref>{{Cite web |last1=Braukman |first1=Stacy |last2=Maderer |first2=Jason |date=August 28, 2018 |title=Out of This World |url=https://news.gatech.edu/archive/features/out-world.shtml}}</ref> Die ''C-57D'' is gevolg deur ander skyf-vormige ruimtetuie in breër wetenskapsfiksie, soos die ''Jupiter 2'' uit die televisiereeks ''Lost in Space'' (1965–1968).<ref>{{Cite web |last=Seibold |first=Witney |date=7 March 2018 |title=How Netflix's Lost in Space Compares to the Other Lost in Spaces |url=https://www.ign.com/articles/2018/03/07/how-netflixs-lost-in-space-compares-to-the-other-lost-in-spaces |website=IGN}}</ref> Pierings het in die televisiereeks ''Babylon 5'' (1994–1998) verskyn as sterreskepe wat deur ’n ras genaamd die Vree gebruik word.<ref>{{cite web |last1=Nizalowski |first1=Ursula |title=Babylon 5: The 10 Fastest Ships In The Universe, Ranked |url=https://screenrant.com/babylon-5-fastest-ships-ranked/ |website=ScreenRant |access-date=28 September 2024 |language=en |date=12 July 2019}}</ref> Buitenaardse wesens in die film ''Independence Day'' (1996) het die mensdom in reuse stadsgrootte piering-vormige ruimtetuie aangeval.<ref>{{cite web |title=8 Things We'll Never Forget From Alien Invasion Blockbuster 'Independence Day' |url=https://www.nyfa.edu/student-resources/8-things-independence-day/ |website=New York Film Academy |date=28 June 2019}}</ref> [[Lêer:Plan9SaucerShadow.jpg|duimnael|’n vlieënde piering en sy moederskip in ''Plan 9 from Outer Space'' (1957)]] Vlieënde pierings is deur ander konsepte vervang en het uit gunsteling by Hollywood-film-makers geraak.<ref name="Barber-2022" /><ref name="meehan-1998" /> Na 1956 was Amerikaanse piering-films hoofsaaklik B-flieke. ''Plan 9 from Outer Space'' is berug vir sy "pietpan"-pierings wat aan sigbare pianodraad hang.<ref>{{cite news |last1=Newman |first1=Bruce |title=Computers Now, Apocalypse Coming Right Up |url=https://www.nytimes.com/1996/06/30/movies/computers-now-apocalypse-coming-right-up.html |work=The New York Times |date=30 June 1996}}</ref><ref name="meehan-1998" /> Televisieprogramme en Britse films het tot in die 1960’s voortgegaan om vlieënde skywe en buitenaardse indringers uit te beeld.<ref name="meehan-1998" />{{rp|106}} Verskeie piering-ontwerpe het in ''Doctor Who'' verskyn, soos dié wat deur die Daleks in ''Daleks' Invasion Earth 2150 A.D.'' of die Cybermen in "The Tenth Planet" gebruik is.<ref>{{cite web |last1=Mount |first1=Paul |title=Daleks – Invasion Earth – 2150 AD (1966) |url=https://www.starburstmagazine.com/reviews/blu-ray-review-daleks-invasion-earth-2150-ad-1966/ |website=Starburst |access-date=28 September 2024}}</ref><ref>{{cite web |last1=Blair |first1=Andrew |title=Doctor Who: The 60 Best Episodes |url=https://www.denofgeek.com/tv/doctor-who-the-60-best-episodes/ |website=Den of Geek |access-date=28 September 2024 |date=20 November 2023}}</ref> Italië het ’n golf lae-begroting films geproduseer, dikwels ruimte-operas of komedies, insluitend ''Omicron'' (1963) en ''Il disco volante'' (1964).<ref name="meehan-1998" /> Teen die einde van die 1960’s het Japan, Italië en Brittanje grotendeels opgehou om piering-films te produseer.<ref name="meehan-1998">{{cite book |last1=Meehan |first1=Paul |title=Saucer Movies: A UFOlogical History of the Cinema |date=1998 |publisher=Scarecrow Press |location=Lanham, Md. |isbn=978-0-8108-3573-3 |pages=105–145 |url=https://archive.org/details/saucermoviesufol0000meeh}}</ref> Skyf-vormige ruimtetuie het uit gunsteling in reguit wetenskapsfiksie geraak, maar het voortgegaan om ironies in komedies gebruik te word.<ref name="Anders-2009">{{cite web |last1=Anders |first1=Charlie Jane |title=Alien Trespass: The Ultimate 1950s Nostalgia Trip |url=https://gizmodo.com/alien-trespass-the-ultimate-1950s-nostalgia-trip-5162486 |website=Gizmodo |access-date=7 October 2024 |date=3 March 2009}}</ref><ref name="Barber-2022" /> Die beeld word dikwels retrofuturisties aangeroep om ’n nostalgiese gevoel in periode-werke te skep.<ref name="Horton-2021" /> Byvoorbeeld, ''Mars Attacks!'' (1996) put uit die vlieënde piering as deel van die groter satiriese weergawe van 1950’s [[B-film]]-tropes.<ref>{{Cite magazine |last=Busack |first=Richard von |date=December 18, 1996 |title=Alien Notions |url=http://www.metroactive.com/papers/metro/12.12.96/mars-attacks-9650.html |access-date=23 March 2013 |magazine=Metro}}</ref> === Argitektuur === [[Lêer:LAX Theme Building and moon from northwest 2016-07-21.jpg|links|duimnael|Die Theme Building in Los Angeles, Kalifornië, is ’n voorbeeld van Googie architecture.]] Die glansende, silwer vlieënde piering word wyd beskou as ’n simbool van 1950’s kultuur.<ref name="Barber-2022"/> Die motief is algemeen in Googie-argitektuur en Atomic Age-dekór.<ref>{{Cite web |last=Suaya |first=Stacy |date=October 27, 2022 |title=9 UFO-Inspired Homes Around the World |url=https://www.architecturaldigest.com/gallery/ufo-inspired-homes-around-the-world}}</ref> Opmerklike vlieënde piering-strukture sluit in Seattle se Space Needle en Los Angeles Internasionale Lughawe se Theme Building.<ref>{{Cite web |title=Astronomers and the Space Needle |url=http://astroprofspage.com/archives/593 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228142944/http://astroprofspage.com/archives/593 |archive-date=February 28, 2007 |access-date=23 March 2013 |website=Astroprof's}}</ref><ref>{{cite book |last1=Winter |first1=Robert |title=An Architectural Guidebook to Los Angeles |date=September 2009 |publisher=Gibbs Smith |isbn=978-1-4236-0893-6 |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=WWl29hn0C9gC |language=en}}</ref> Googie-argitektuur in Kalifornië, soos die Chemosphere-huis, het die futuristiese strukture in die 1960’s tekenfilm ''The Jetsons'' beïnvloed. Die tekenfilm het die styl so gewild gemaak dat dit dikwels as die "Jetsons look" verwys word.<ref>{{Cite magazine |last=Novak |first=Matt |title=Mid-21st Century Modern: That Jetsons Architecture |url=https://www.smithsonianmag.com/history/mid-21st-century-modern-that-jetsons-architecture-2494820/ |access-date=12 September 2024 |magazine=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> Argitek [[Frank Lloyd Wright]], wat saamgewerk het aan die ontwerp van die vlieënde piering in ''The Day The Earth Stood Still'', het daarna die vlieënde piering as ’n argitektoniese motief gebruik.<ref>{{Cite book |last=Walla |first=Douglas |url=https://books.google.com/books?id=iErAEAAAQBAJ&pg=PA77 |title=The Essential Paul Laffoley: Works from the Boston Visionary Cell |date=9 May 2016 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31541-6}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamilton |first=Tierney |date=19 July 2019 |title=Imagining the Future Through Frank Lloyd Wright's Work |url=https://franklloydwright.org/imagining-the-future-through-frank-lloyd-wrights-work/ |publisher=Marin Cultural Association}}</ref> Wright se sirkelvormige Annunciation Greek Orthodox Church in Wauwatosa, [[Wisconsin]], Verenigde State, is gekap met ’n plat koepel oor honderd voet oor.<ref>{{Cite web |date=1 January 2012 |title=9400 W Congress St |url=https://www.wisconsinhistory.org/Records/Property/HI8918 |access-date=12 September 2024 |website=Architecture and History Inventory |publisher=Wisconsin Historical Society |language=en}}</ref> [[Lêer:Spaceship osciron 02.jpg|duimnael|Tentoonstellingsmodel van ’n vlieënde piering (2022)]] Ruimtetuie is een van die onderwerpe van [[popargitektuur]]. Ook bekend as mimetiese argitektuur, is popargitektuur die praktyk om strukture te skep wat soos ander bestaande voorwerpe lyk.<ref>{{Cite web |last=Campbell |first=Tori |title=The Art of Imitation: Novelty Architecture |date=29 January 2021 |url=https://magazine.artland.com/the-art-of-imitation-novelty-architecture/ }}{{Dooie skakel|date=Maart 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Kommunist-era Kielce-busstasie in Kielce, [[Pole]], is deur argitek Edward Modrzejewski ontwerp om soos ’n VVV te lyk.<ref>{{multiref2 |{{cite news |last1=M.D. |title=Love Them or Hate Them |url=https://www.economist.com/eastern-/2013/12/19/love-them-or-hate-them |access-date=13 September 2024 |work=Economist |date=19 December 2013}} |{{Cite web |year=2020 |title=Kielce Bus Station |url=https://www.sageglass.com/en-gb/case-studies/kielce-bus-station |website=SageGlass}} |{{cite web |title=Kielce Bus Station in Kielce, Poland |url=https://www.kathmanduandbeyond.com/kielce-bus-station-poland/ |website=Kathmandu & Beyond |access-date=13 September 2024 |date=20 December 2018}} }}</ref> Die historiese landmerkarena in [[Katowice]], [[Pole]], word Spodek (Pools vir "piering") genoem op grond van sy ooreenkoms met die pierings van 1960’s wetenskapsfiksie.<ref>{{cite book |last1=Bulsa |first1=Michał |last2=Grzegorek |first2=Grzegorz |last3=Tabaczyński |first3=Piotr |last4=Waniek |first4=Henryk |last5=Witaszczyk |first5=Beata |title=Domy i gmachy Katowic |date=2013 |publisher=Wydawnictwo Prasa i Książka Grzegorz Grzegorek |location=Katowice |isbn=978-83-63780-00-5 |page=208}}</ref> Ander [[Modernisme|modernistiese]] en [[Brutalisme|brutalistiese]] VVV-strukture sluit in die Oekraïense Instituut vir Wetenskaplike, Tegniese en Ekonomiese Inligting,<ref>{{Cite web |date=7 January 2019 |title=Institute of Scientific & Technological Research & Development, Kyiv |url=https://www.kathmanduandbeyond.com/ukrainian-institute-scientific-technological-research-development-kiev/ |access-date=13 September 2024 |website=Kathmandu & Beyond}}</ref> Bulgarije se [[Boezloedja-monument|Buzludzha monument]],<ref>{{Cite news |last=Salem |first=Jarryd |date=18 January 2017 |title=Inside Bulgaria's Crumbling Communist UFO |url=https://www.cnn.com/travel/article/bulgaria-buzludzha-monument/index.html |access-date=13 September 2024 |work=CNN |language=en}}</ref> die Brug van die Slowaakse Nasionale Opstand (''Most SNP'') in [[Bratislava]], Slowakye,<ref>{{cite news |last1=Majumdar |first1=Debashree |title=Rough Edges of Bratislava |url=https://openthemagazine.com/travel-issue-2019/rough-edges-of-bratislava/ |access-date=2 October 2024 |work=Open The Magazine |date=28 June 2019}}</ref> en The Flying Saucer in [[Sharjah]], [[Verenigde Arabiese Emirate]].<ref>{{Cite news |last=Ravenscroft |first=Tom |date=28 September 2020 |title=Sharjah's Brutalist Flying Saucer Turned into Arts Centre |url=https://www.dezeen.com/2020/09/28/brutalist-flying-saucer-sharjah-art-foundation-spacecontinuum-design-studio/ |access-date=13 September 2024 |work=Dezeen |language=en}}</ref> Die Westall UFO is herdien met die Grange Reserve UFO Park, wat ’n UFO met rooi glybane bevat wat op die gerapporteerde waarneming gemodelleer is.<ref name="Kingston">{{Cite web |title=The Grange Reserve (UFO Park) |url=https://www.kingston.vic.gov.au/Outdoors/Parks-Playgrounds/Playgrounds/The-Grange-Reserve-UFO-Park |archive-url=https://archive.today/20210621110501/https://www.kingston.vic.gov.au/Outdoors/Parks-Playgrounds/Playgrounds/The-Grange-Reserve-UFO-Park |archive-date=21 June 2021 |access-date=24 March 2021 |website=kingston.vic.gov.au |publisher=Kingston City Council}}</ref> Roswell, [[Nieu-Meksiko]], is ’n VVV-toeriste-bestemming in die Suidwestelike Verenigde State. Baie strukture in Roswell, insluitend die straatligte en die McDonald's, is ontwerp rondom buitenaardse temas.<ref>{{Cite news |last1=Siegler |first1=Kirk |last2=Baker |first2=Liz |date=June 5, 2021 |title=The Truth Is (Still) Out There In 'UFO Capital' Roswell, New Mexico |url=https://www.npr.org/2021/06/05/1003267794/the-truth-is-still-out-there-in-ufo-capital-roswell-new-mexico |access-date=13 September 2024 |work=NPR}}</ref> Moonbeam, [[Ontario]], Kanada, het ’n buitenaardse wese as sy maskotte en ’n prominente padlangs vlieënde piering by sy welkom-sentrum.<ref>{{Cite web |last=Dunne |first=Nick |title=Roadside-Attraction Showdown: Moonbeam's Flying Saucer |url=https://www.tvo.org/article/roadside-attraction-showdown-moonbeams-flying-saucer |access-date=13 September 2024 |website=TVO Today}}</ref> UFO-vormige huise sluit in die Futuro-kapsules ontwerp deur Matti Suuronen,<ref>{{Cite news |last=Terzon |first=Emilia |date=3 September 2015 |title=Australia's Lost Futuro: The Tropical UFO Shaped Ski Chalet |url=https://www.abc.net.au/news/2015-09-03/futuro-home-flying-saucer-shaped-ski-chalet-became-darwin-icon/6730594 |access-date=13 September 2024 |work=ABC News |language=en-AU}}</ref> die voormalige Sanzhi UFO houses uit die Sanzhi District, [[Nieu-Taipei]], Taiwan,<ref>{{Cite news |last=Morrison |first=Geoffrey |date=September 23, 2018 |title=The Sci-Fi Future Stands Derelict: Taiwan's Abandoned UFO Houses |url=https://www.cnet.com/tech/computing/the-sci-fi-future-stands-derelict-taiwans-abandoned-ufo-houses/ |access-date=13 September 2024 |work=CNET |language=en}}</ref> en kunstenaar Harry Visser se ikoniese huis in [[Roodepoort]], Johannesburg, Suid-Afrika.<ref>{{Cite news |last=Patrick |first=Alex |date=15 February 2019 |title=If You've Got a UFO Obsession & R50k for Rent, We've Got a Jozi House for You |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/lifestyle/home-and-gardening/2019-02-15-if-youve-got-a-ufo-obsession--r50k-for-rent-weve-got-a-jozi-house-for-you/ |access-date=13 September 2024 |work=Sunday Times}}</ref> === Breër popkultuur === [[Lêer:Masudaya – Battery Operated – Tin UFO – Galaxy Flying Saucer X-7 (銀河円盤 X-7) – Close Up.jpg|Battery-aangedrewe tin UFO|duimnael]] Vlieënde pierings was ’n alomteenwoordige deel van popkultuur van 1947 tot die middel van die 1970’s.<ref name="Reece-2014" /> Vlieënde skyf-motiewe is in speelgoed en ander nuuskierighede gebruik kort nadat die vroegste verslae verskyn het. Die [[frisbee]] is in 1948 vrygestel en aanvanklik as die "vlieënde piering" gemerk.<ref>{{Cite web |date=12 September 2024 |title=On This Day (Jan. 23) in History – 1957 – Toy Company Wham-O Produces First Frisbees |url=https://www.heraldchronicle.com/news/history/on-this-day-jan-23-in-history-1957-toy-company-wham-o-produces-first-frisbees/article_4108a409-4341-5ab1-bd1d-7f79c415c409.html |access-date=13 September 2024 |website=Herald Chronicle |language=en |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913082228/https://www.heraldchronicle.com/news/history/on-this-day-jan-23-in-history-1957-toy-company-wham-o-produces-first-frisbees/article_4108a409-4341-5ab1-bd1d-7f79c415c409.html |url-status=dead }}</ref> Vlieënde piering-lekkers is in die 1950’s bekendgestel toe ’n Belgiese produsent van kommuniehosties ’n daling in verkope gehad het.<ref>{{Cite web |last=Banim |first=Julia |date=10 April 2023 |title=People Astounded over History Behind Flying Saucer Sweets from Their Childhood |url=https://www.mirror.co.uk/news/weird-news/people-astounded-after-learning-history-29670333 |access-date=12 September 2024 |website=The Mirror |language=en}}</ref> Saam met ander vintage lekkers het hulle sedertdien hernieude belangstelling van kliënte as "retro" gesien.<ref>{{Cite news |last=Salter |first=Katy |date=6 August 2014 |title=Sherbet Dips, Flying Saucers and the British Retro Sweet Revival |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2014/aug/06/sweets-british-retro-revival-made-simple-bbc-hope-greenwood |access-date=12 September 2024 |work=The Guardian}}</ref> In die 1950’s en vroeë 1960’s was Japan ’n groot vervaardiger van blikke speelgoed dikwels met ruimte-temas soos robotte, vuurpyle en vlieënde skywe.<ref>{{multiref2 |{{Cite journal |last=Elsass |first=Bruce |date=2023-09-20 |title=The Journal of Antiques and Collectibles |url=https://journalofantiques.com/features/japanese-tin-toys-a-craze-that-rebuilt-post-war-japan/ |journal=Journal of Antiques and Collectibles |language=en-US}} |{{Cite web |last=Bunte |first=Jim |date=1999 |title=My Spacetoy History |url=https://vintagespacetoys.com/about/ |access-date=2024-09-13 |website=Vintage Spacetoys}} |{{Cite book |last=Teruhisa |first=Kitahara |url=https://archive.org/details/robotsspaceships0000unse |title=Robots : spaceships & other tin toys |date=2006 |publisher=Koln |isbn=978-3-8228-5062-6}} }}</ref> Deur die 1950’s het musikante soos Billy Lee Riley, Jesse Lee Turner, en Betty Johnson novelty-liedjies oor vlieënde skywe en buitenaardse indringers vrygestel. Bill Buchanan en Dickie Goodman het die eerste break-in-opnames, "The Flying Saucer", vrygestel, wat die vorm van ’n nagemaakte nuusuitsending oor ’n buitenaardse invasie geneem het.<ref>{{cite web |last1=Blevins |first1=Joe |title=Let's Celebrate Alien Day with Crazy Late 1950s Novelty Songs |url=https://www.avclub.com/let-s-celebrate-alien-day-with-crazy-late-1950s-novelty-1798246619 |website=AV Club |access-date=7 October 2024 |date=April 26, 2016}}</ref> Disneyland het ''Flying Saucers'', ’n aantreklikheid waar gaste ’n sweefskyf kon bestuur deur hul eie liggaam te kantel, oopgemaak.<ref name="Gnerre-2019">{{cite news |last1=Gnerre |first1=Sam |title=South Bay History: Flying Saucers Land with a Vengeance in 1950s Pop Culture |url=https://www.dailybreeze.com/2019/04/01/south-bay-history-flying-saucers-land-with-a-vengeance-in-1950s-pop-culture/ |access-date=4 October 2024 |work=Daily Breeze |date=1 April 2019}}</ref> Videospelletjies het ’n lang geskiedenis van die uitbeelding van vlieënde pierings, tipies as antagoniste.<ref name="Winchester-2022">{{Cite web |last=Winchester |first=Jonah |date=14 August 2022 |title=8 Iconic Flying Saucers In Gaming |url=https://www.thegamer.com/most-iconic-flying-saucers-in-gaming/ |access-date=12 September 2024 |website=TheGamer |language=en}}</ref> In die speelhallen het die gewilde vroeë skiet-spelletjies ''Asteroids'' (1979) en ''Space Invaders'' (1978) vlieënde pierings as "bonus"-vyande uitgebeeld wat slegs kortliks verskyn het.<ref>{{Cite web |last=Jozefowicz |first=Gabriela |date=30 December 2023 |title=The Rise of the Arcade |url=https://theboar.org/2023/12/the-rise-of-the-arcade-by-gabriela-jozefowicz/ |access-date=12 September 2024 |website=theboar.org}}</ref> ''Super Mario Land'', een van [[Nintendo]] se lanseertitels vir die oorspronklike Game Boy, het ruimtetuie bevat wat op foto's deur George Adamski gemodelleer is en tussen verskeie monumente gestel is wat valslik aan antieke ruimtetuigreisigers toegeskryf word, soos die [[Egiptiese piramide|Egiptiese piramides]] en die monolitiese [[Moai]] van Paas-Eiland.<ref>{{Cite web |last=Lambie |first=Ryan |date=22 April 2019 |title=Super Mario Land: The Brilliance of an Underrated Classic |url=https://www.denofgeek.com/games/super-mario-land-underrated-classic/ |access-date=12 September 2024 |website=Den of Geek}}</ref> Die ''XCOM''-reeks stel spelers voor om ’n invasie van buitenaardse wesens wat in vlieënde skywe op aarde land, te keer. Pierings het verskyn as ’n vaartuig wat spelers in ''Fortnite'', ''Destroy All Humans'', en ''Spore'' kan beheer.<ref name="Winchester-2022" /> ==Verwysings== {{Reflist}} {{Normdata}} [[Kategorie:Misterie]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] as11vmoiszcmqmaamg80uqvmiemn4mq 0 461617 2966078 2906022 2026-09-10T00:47:19Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966078 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Wang Xingxing | beeld = Wang Xingxing at the World Economic Forum's 16th Annual Meeting of the New Champions in Tianjin, China.png | beeld_regop = 0.7 | beeldonderskrif = | inheemse_naam = {{lang|zh-CN|王兴兴}} | geboortedatum = {{Geboortejaar en ouderdom|1990}} | geboorteplek = [[Ningbo]], [[Zhejiang]], [[Volksrepubliek China|China]] | alma_mater = Zhejiang Sci-Tech University<br/>Universitet van Shanghai | bekend_vir = Stigter en hoof uitvoerende beampte van [[Unitree Robotics]] }} '''Wang Xingxing''' ([[Chinees]]: 王兴兴; [[pinyin]]: ''Wáng Xìngxìng''; gebore [[1990]]) is ’n [[Volksrepubliek China|Chinese]] [[Robotika|robotikus]] en entrepreneur. Hy is die stigter, hoof uitvoerende beampte en hooftegnologiebeampte van [[Unitree Robotics]],<ref>{{Cite web |date=2025-08-13 |title=Unitree founder: lack of advanced AI deters mass adoption of robots |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3321713/founder-chinas-unitree-sees-lack-advanced-ai-biggest-roadblock-mass-robot-use |access-date=2026-01-22 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> ’n ontwikkelaar van viervoetige en mensagtige [[Robot|robotte]] in [[Hangzhou]] wat in 2016 gestig is.<ref>{{Cite web |last=Demaitre |first=Eugene |date=2025-10-25 |title=Leju raises $200M for humanoid production as Unitree unveils H2 |url=https://www.therobotreport.com/leju-raises-200m-humanoid-production-unitree-unveils-h2-robot/ |access-date=2026-01-22 |website=The Robot Report |language=en-US}}</ref> == Vroeë lewe en opleiding == Wang is in 1990 in [[Ningbo]], [[Zhejiang]], China, gebore.<ref name=":0">{{Cite web |last=Chen |first=Wency |date=21 February 2025 |title=Meet Wang Xingxing, the Unitree robotics star at Xi's symposium |url=https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3299435/meet-wang-xingxing-young-chinese-robotics-star-unitree-xi-jinpings-symposium |access-date=27 February 2025 |website=South China Morning Post |language=en |archive-date=24 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224230911/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3299435/meet-wang-xingxing-young-chinese-robotics-star-unitree-xi-jinpings-symposium |url-status=live }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=18 February 2025 |title=今天這個90後，開會和任正非馬雲雷軍坐第一排！ |url=https://hao.cnyes.com/post/135329 |access-date=27 February 2025 |website=anue |language=zh-Hant-TW}}</ref> In 2009 het Wang by Zhejiang Sci-Tech University ingeskryf, waar hy megatroniese ingenieurswese gestudeer het. As ’n eerstejaarstudent het hy sy eerste klein tweevoetige robot gebou met slegs ongeveer ¥200 (ongeveer US$30) se onderdele en handgemaakte komponente.<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web |last= |date=27 January 2025 |title=宇树科技CEO王兴兴，浙江宁波人，90后因英语奇差无缘浙大，19岁造机器人，从大疆辞职创业，34岁获10亿元融资，吸引马斯克关注 |url=https://news.qq.com/rain/a/20250127A02YIE00 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307172538/https://news.qq.com/rain/a/20250127A02YIE00 |archive-date=7 March 2025 |access-date=27 February 2025 |website=QQ News |language=zh-CN}}</ref> Wang se gradueringstesis het gefokus op die ontwikkeling van ’n borsellose gelykstroommotor-beheerder.<ref name=":0" /> In 2013 het Wang by die Universiteit van Shanghai ingeskryf om ’n meestersgraad in megatroniese ingenieurswese te volg.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> In 2015 het Wang ongeveer 20 000 yuan bestee om ’n prototipe viervoetige robot genaamd XDog vir sy gradueringstesis te ontwikkel. Wang het in 2016 gegradueer.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":1">{{Cite web |last=Li |first=Stephanie |date=7 July 2021 |title=Unitree Robotics develops personal robot dogs that can jog with you |url=https://kr-asia.com/unitree-robotics-develops-personal-robot-dogs-that-jog-alongside-you |access-date=27 February 2025 |website=KrASIA |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617125110/https://kr-asia.com/unitree-robotics-develops-personal-robot-dogs-that-jog-alongside-you |url-status=live }}</ref> == Loopbaan == In 2016 het Wang by die [[Onbemande vliegtuig|hommeltuigvervaardiger]] DJI aangesluit.<ref name=":0" /> Hy het egter ná twee maande bedank<ref>{{Cite web |title=Wang Xingxing (王兴兴) |url=https://www.thewirechina.com/whos_who/wang-xingxing-%E7%8E%8B%E5%85%B4%E5%85%B4/ |access-date=2025-10-04 |website=The Wire China |language=en-US}}</ref> om [[Unitree Robotics]] te begin.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> In ’n onderhoud met ''KrAsia'' in 2021 het Wang gesê dat die onderneming gedurende sy eerste drie jaar soms gesukkel het om salarisse te betaal, en dat dit teen laat 2018 inkomste begin genereer en bykomende beleggings gelok het.<ref name=":1" /> Volgens Wang in 2021 is [[Boston Dynamics]] nie ’n direkte mededinger nie, aangesien sy robotte wel meer gevorderd in funksionaliteit is, maar die produklewensiklus baie langer en stadiger is as dié van Unitree Robotics. Daarbenewens fokus Unitree Robotics op die segment van individuele verbruikers en bied dit baie goedkoper produkte aan.<ref name=":1" /> In Januarie 2025 het Wang opslae gemaak toe hy in die voorste ry gesit het by [[Xi Jinping]] se hoëprofiel-besigheidssimposium wat deur verteenwoordigers van China se voorste maatskappye bygewoon is. Hy was die jongste persoon onder die groep wat in die voorste ry gesit het.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news |last1=McMorrow |first1=Ryan |last2=Olcott |first2=Eleanor |last3=Alim |first3=Arjun Neil |date=17 February 2025 |title=Xi Jinping meets China's business titans including Alibaba's Jack Ma |url=https://www.ft.com/content/ac8da614-6bd4-4328-a522-a1712986d73f |access-date=27 February 2025 |work=Financial Times}}</ref> In 2025 het ''[[Time (magazine)|Time]]'' Wang ingesluit op sy TIME100 AI-lys van invloedryke mense in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name="TimeAI">{{cite news |last=Booth |first=Harry |date=27 August 2025 |title=Wang Xingxing: The 100 Most Influential People in AI 2025 |url=https://time.com/collections/time100-ai-2025/7305853/wang-xingxing/ |access-date=4 October 2025 |work=Time }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chinese entrepreneurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] [[Kategorie:Lewende mense]] 908rudmdbx9chjuq75b6w6ba6okcwmg 0 463939 2966080 2918348 2026-09-10T02:03:24Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2966080 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Ferran Torres | image = [[Lêer:Ferran Torres France v Spain 7.24.26-237 (cropped).jpg|240px]] | caption = Torres in 2026 | full_name = Ferran Torres García<ref>{{cite news |url=https://www.premierleague.com/news/1869523 |title=2020/21 Premier League squads confirmed |publisher=Premier League |date=20 October 2020 |access-date=25 October 2020}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|2|29|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/265869/ferran-torres |title=Ferrán Torres: Overview |publisher=ESPN |access-date=20 February 2021}}</ref> | birth_place = Foios, [[Spanje]] | height = 1,82 m<ref>{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/43098/ferran-torres |title=Ferran Torres |publisher=FC Barcelona |access-date=19 September 2025}}</ref> | position = Voorspeler, vleuel | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 7 | youthyears1 = 2006–2017 | youthclubs1 = [[Valencia CF|Valencia]] | years1 = 2016–2017 | clubs1 = [[Valencia CF Mestalla|Valencia Mestalla]] | caps1 = 12 | goals1 = 1 | years2 = 2017–2020 | clubs2 = [[Valencia CF|Valencia]] | caps2 = 71 | goals2 = 6 | years3 = 2020–2022 | clubs3 = [[Manchester City]] | caps3 = 28 | goals3 = 9 | years4 = 2022–2026 | clubs4 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps4 = 140 | goals4 = 41 | years4 = 2026– | clubs4 = [[Paris Saint-Germain]] | caps4 = 3 | goals4 = 2 | nationalyears1 = 2016–2017 | nationalteam1 = Spanje o/17 | nationalcaps1 = 24 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2018–2019 | nationalteam2 = Spanje o/19 | nationalcaps2 = 17 | nationalgoals2 = 10 | nationalyears3 = 2019–2021 | nationalteam3 = Spanje o/21 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2020– | nationalteam4 = [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] | nationalcaps4 = 65 | nationalgoals4 = 25 | club-update = 4 September 2026 | nationalteam-update = 19 Julie 2026 }} '''Ferran Torres García''' (gebore [[29 Februarie]] [[2000]]) is 'n [[Spanje|Spaanse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as 'n voorspeler of vleuel vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] en die [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spaanse nasionale span]] speel. Torres het sy loopbaan by [[Valencia CF|Valencia]] begin, waar hy in 2017 sy senior debuut gemaak het. Hy het in 2020 na [[Manchester City]] verhuis en in die 2020/21-seisoen die [[Premier League|Premierliga]] en die [[EFL Cup|EFL-beker]] gewen. Hy het in Januarie 2022 by [[FC Barcelona|Barcelona]] aangesluit. Nadat hy aanvanklik in sy eerste seisoene by die klub gesukkel het, het hy Barcelona in 2024/25 gehelp om 'n binnelandse driekuns te behaal deur die [[La Liga]]-titel, die [[Copa del Rey]] en die [[Supercopa de España]] te wen. Die daaropvolgende seisoen was Torres se produktiefste ooit, met 21 doele, wat deurslaggewend was toe Barcelona nóg 'n La Liga-titel ingepalm het. Op 15 Augustus 2026 het Torres by die Ligue 1-klub Paris Saint-Germain aangesluit op ’n vyfjaarkontrak.<ref>{{Cite web|url=https://www.psg.fr/en/content/ferran-torres-joins-paris-saint-germain-psg-news-2026-2027|title=Ferran Torres joins Paris-Saint-Germain|website=Paris-Saint-Germain FC|date=15 August 2026|access-date=15 August 2026|archive-date=15 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815102305/https://www.psg.fr/en/content/ferran-torres-joins-paris-saint-germain-psg-news-2026-2027|url-status=live}}</ref> Daar is volgens berigte €50 miljoen vir die oordrag betaal.<ref>{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260815-world-cup-winner-ferran-torres-signs-for-paris-saint-germain |title=World Cup winner Ferran Torres signs for Paris Saint-Germain |publisher=France 24 |date=15 August 2026 }}</ref> Hy het Spanje op verskeie jeugvlakke verteenwoordig en in 2020 sy debuut vir die senior nasionale span gemaak. Hy is in Spanje se groep vir [[UEFA Europa-beker|UEFA Euro 2020]] ingesluit. Daarna het hy sy land by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022 FIFA Wêreldbeker]], UEFA Euro 2024 en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026 FIFA Wêreldbeker]] verteenwoordig. Hy het UEFA Euro 2024 gewen en die enigste doel van die 2026 FIFA Wêreldbeker-eindstryd in die 106de minuut aangeteken om Spanje sy tweede Wêreldbekertitel te besorg.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2026/jul/19/spain-win-world-cup-ferran-torres-10-man-argentina-extra-time|title=Spain win the World Cup after Ferran Torres dethrones 10-man Argentina in extra time|date=2026-07-19|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-07-19}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Torres, Ferran}} [[Kategorie:Spaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2000]] [[Kategorie:Lewende mense]] lw69t0kouzo7e3g1wek52r2yjm4z4jk 0 468703 2965936 2965574 2026-09-09T12:12:03Z BurgertB 2401 /* Moord op Bosniese mans en seuns */ 2965936 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan VNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, die Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat VNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het VNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> VNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Die Dutchbat het VNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar VNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>[http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995]</ref> Op 4 Junie het die VNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf VNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die VNPROFOR-hoofkwartier van die Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van die Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe die Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers næ 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] gzum169xozi10wh3mcqk0mxg6ws3don 2965937 2965936 2026-09-09T12:17:07Z BurgertB 2401 Besig 2965937 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan VNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, die Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat VNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het VNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> VNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Die Dutchbat het VNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar VNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>[http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995]</ref> Op 4 Junie het die VNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf VNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die VNPROFOR-hoofkwartier van die Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van die Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe die Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers næ 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nee hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgnsy en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyk grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] cv6ysvfzib31a4mcjmxyi8e3xhebb2f 2965943 2965937 2026-09-09T12:49:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2965943 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan VNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, die Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat VNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het VNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> VNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Die Dutchbat het VNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar VNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die VNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf VNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die VNPROFOR-hoofkwartier van die Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van die Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe die Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers næ 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nee hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgnsy en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyk grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 9neyvgzdc1ta19fue16du79um36547z 2965991 2965943 2026-09-09T15:28:11Z BurgertB 2401 Besig 2965991 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan VNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, die Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat VNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het VNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> VNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Die Dutchbat het VNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar VNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die VNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf VNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die VNPROFOR-hoofkwartier van die Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van die Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe die Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers næ 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nee hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgnsy en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyk grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] ppv9pe6bajcl4lxv8vxxxijvbka56t3 2965993 2965991 2026-09-09T15:36:22Z BurgertB 2401 /* Moord op Bosniese mans en seuns */ 2965993 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|280px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan VNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, die Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat VNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het VNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> VNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Die Dutchbat het VNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar VNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die VNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf VNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die VNPROFOR-hoofkwartier van die Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van die Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe die Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nee hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgnsy en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyk grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 2nhemgrs3crsnareycxo3pkh55fmyuo 2966004 2965993 2026-09-09T16:19:43Z BurgertB 2401 Besig 2966004 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan VNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, die Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat VNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het VNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> VNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Die Dutchbat het VNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar VNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die VNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf VNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die VNPROFOR-hoofkwartier van die Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van die Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe die Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nee hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgnsy en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyk grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> The column was 12–15&nbsp;km long, two and a half hours separating head from tail.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandivi deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massa-teregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] c73weib2d9mf87uzotmwa6mjjawatvs 2966008 2966004 2026-09-09T17:06:16Z BurgertB 2401 Klaar 2966008 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan VNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, die Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat VNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het VNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> VNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Die Dutchbat het VNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar VNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die VNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf VNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die VNPROFOR-hoofkwartier van die Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van die Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe die Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nee hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgnsy en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyk grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> The column was 12–15&nbsp;km long, two and a half hours separating head from tail.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandivi deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massa-teregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }} ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] r1ydesz66dkaxpz353og4dmbrfd9m5m 2966028 2966008 2026-09-09T19:12:22Z BurgertB 2401 UNPROFOR 2966028 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, die Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Die Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van die Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van die Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe die Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nee hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgnsy en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyk grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> The column was 12–15&nbsp;km long, two and a half hours separating head from tail.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandivi deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massa-teregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }} ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] pptdn54fdti09ny0rm7i1cm8sm9swfi 2966032 2966028 2026-09-09T19:24:25Z BurgertB 2401 Dutchbat 2966032 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nee hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgnsy en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyk grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> The column was 12–15&nbsp;km long, two and a half hours separating head from tail.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandivi deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massa-teregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }} ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 2ddzmjvetjd7xut5acsxp817roha23k 2966033 2966032 2026-09-09T19:40:05Z BurgertB 2401 Paar goed 2966033 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Orc se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> Die kolom was 12-15&nbsp;km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandivi deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massa-teregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] csk8hrwxq2u03dmix5w7kupbanwbspl 2966046 2966033 2026-09-09T20:03:31Z Oesjaar 7467 /* Verhongering */ Reg so Burgert? 2966046 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Oric se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep UNPROFOR-soldate in Srebrenica aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> Die kolom was 12-15&nbsp;km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandivi deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massa-teregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] 177d03eu5hsb4rlksuzyzdinh04io93 2966117 2966046 2026-09-10T09:57:19Z BurgertB 2401 /* 1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied" */ 2966117 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Oric se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep soldate van UNPROFOR (die nuwe naam vir die streeksbevel van Bosnië en Herzegowina in Srebrenica) aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordgheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2" /> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de"/><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> Die kolom was 12-15&nbsp;km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandivi deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massa-teregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] t3stn1l39ul9vwo40xbt954tofqu3x7 2966122 2966117 2026-09-10T10:12:22Z BurgertB 2401 /* 1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied" */ 2966122 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Oric se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep soldate van UNPROFOR (die nuwe naam vir die streeksbevel van Bosnië en Herzegowina in Srebrenica) aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordigheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> Die kolom was 12-15&nbsp;km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandivi deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massa-teregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] q7v578fpew7em10qa0yy99f2i8g4s0u 2966130 2966122 2026-09-10T10:56:45Z BurgertB 2401 /* Massateregstellings */ 2966130 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Oric se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep soldate van UNPROFOR (die nuwe naam vir die streeksbevel van Bosnië en Herzegowina in Srebrenica) aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordigheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> Die kolom was 12-15&nbsp;km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandici deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massateregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] id31zvlst9pdv5hpijwllk1g7mumb15 2966131 2966130 2026-09-10T10:59:49Z BurgertB 2401 /* Massateregstellings */ 2966131 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp Srebrenica tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Oric se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep soldate van UNPROFOR (die nuwe naam vir die streeksbevel van Bosnië en Herzegowina in Srebrenica) aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordigheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> Die kolom was 12-15&nbsp;km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandici deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massateregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] asdwok56f82mlhkm80nolyuom5qipuc 2966166 2966131 2026-09-10T11:47:08Z BurgertB 2401 Skakel 2966166 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg|thumb|300px|'n Paar van die grafte in die Srebrenica-begraafplaas.]] Die '''Srebrenica-slagting''' ([[Serwies]]: Масакр у Сребреници, "Slagting in Srebrenica"), ook bekend as die '''Srebrenica-volksmoord''' (Геноцид у Сребреници, "Volksmoord in Srebrenica"),<ref> * {{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |title=UN approves resolution to commemorate the 1995 Srebrenica genocide annually over Serb opposition |url=https://apnews.com/article/un-commemorate-srebrenica-genocide-bosnia-muslims-serbs-ed58930f9e53639f22939a6efedd478b |work=The Associated Press |date=23 May 2024}} * {{cite web |title=European Parliament resolution of 15 January 2009 on Srebrenica |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN |access-date=10 August 2009 |publisher=European Parliament}} * {{cite web |title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide" |url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075959/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028 |archive-date=6 June 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina}} * {{cite web |title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide |url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144942/http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145 |archive-date=18 July 2011 |access-date=10 August 2009 |publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia}} * {{cite news |date=21 August 2006 |title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes |access-date=1 November 2008 |work=The Guardian |location=London}} * {{cite news |author=Mike Corder |date=20 August 2006 |title=Srebrenica Genocide Trial to Restart |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html |access-date=26 October 2010 |newspaper=The Washington Post}} * {{cite web |title=ICTY: The Conflicts |publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=5 August 2013 |url=http://www.icty.org/sid/322}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81 |title=The United Nations |author=Kirsten Nakjavani Bookmiller |year=2008 |publisher=Infobase Publishing |access-date=4 August 2013|isbn=9781438102993 |page=81}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25 |title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency |author1=Christopher Paul |Fauthor2=Colin P. Clarke |author3=Beth Grill |year=2010 |publisher=Rand Corporation |access-date=4 August 2013|isbn=9780833050786 |page=25}} * {{cite news |title=Mladic Arrives in The Hague |date=31 May 2011 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html |first=Marlise |last=Simons}}</ref> was die moord in Julie 1995 op meer as 8&nbsp;000 [[Bosnië|Bosniese]] mans en seuns in en om die dorp [[Srebrenica]] tydens die Bosniese Oorlog.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53346759 |title=Bosnia's Srebrenica massacre 25 years on – in pictures |work=BBC News |date=10 July 2020 |access-date=11 July 2020}}</ref> Dit is hoofsaaklik uitgevoer deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die Republiek Serwië onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}<!-- auto-translated from Swedish by Module:CS1 translator --></ref> Voor die slagting het die [[Verenigde Nasies]] (VN) die beleërde enklawe Srebrenica as 'n "veilige gebied" onder sy beskerming verklaar.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=International Day of Reflection and Commemoration of the 1995 Genocide in Srebrenica |url=https://www.un.org/en/observances/srebrenica-genocide-commemoration-day |access-date=2025-01-27 |website=United Nations |language=en}}</ref> 'n VN-beskermingsmag van 370<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref> liggewapende Nederlandse soldate kon nie die inname van die dorp en die daaropvolgende slagting voorkom nie.<ref>ICTY, ''[https://web.archive.org/web/20010804090142/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/index.htm]'', {{cite web |date=2 August 2001 |title=Case No. IT-98-33, United Nations |url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060608000517/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |archive-date=8 June 2006 |access-date=8 June 2006}} {{small|685 KB}}, "Findings of Fact", paragraphs 18 and 26</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7461310.stm|title=UN Srebrenica immunity questioned|date=18 June 2008|publisher=BBC |access-date=1 November 2008}}</ref><ref name="www.vandiepen.com">{{cite web |url=http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |title=Srebrenica :: Introduction to the Case Srebrenica |website=Van Diepen Van der Kroef |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306051405/http://www.vandiepen.com/en/about-us/corporate-social-responsibility/introduction-to-the-srebrenica-case.html |archive-date=6 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>"Under The UN Flag; The International Community and the Srebrenica Genocide" by Hasan Nuhanović, pub. DES Sarajevo, 2007, {{ISBN|978-9958-728-87-7}} [http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923205224/http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=3&sid=1|date=23 September 2015}}[http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?ukaz=DISP&id=2315525138791328&rec=4&sid=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024091305/https://plus.bh.cobiss.net/opac7/bib/search|date=24 October 2019}}</ref> Op 13 Julie het vredesmagte sowat 5&nbsp;000 Moslems wat by die Nederlandse basis geskuil het, oorhandig in ruil vir die vrylating van 14 Nederlandse vredesmagsoldate wat deur die Bosniese Serwiërs aangehou is.<ref name=":2">{{Cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-49042372 | title=Netherlands '10% liable' for 350 Srebrenica deaths| work=BBC News| date=19 July 2019}}</ref> [[Beeld:Srebrenica massacre memorial wall of names 2009 2.jpg|thumb|links|260px|'n Muur met 'n lys name van slagoffers by die Srebrenica-volksmoordgedenkteken.]] 'n Lys van mense wat tydens die slagting vermis geraak of gedood is, bevat 8&nbsp;372 name.<ref name="PWM">{{cite web|url=http://war-memorial.net/Victims-of-the-Srebrenica-Massacre-4.171|title=Victims of the Srebrenica Massacre |publisher=The Polynational War Memorial|date=|access-date=2 February 2022}}</ref> Die Navorsings-en-dokumentasiesentrum in [[Sarajevo]] het vasgestel 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Teen 2020 is byna 7&nbsp;000 slagoffers van die volksmoord geïdentifiseer deur middel van [[DNS]]-ontleding van liggaamsdele wat uit massagrafte herwin is. Sommige Serwiërs het beweer die slagting was vergelding vir burgerlike ongevalle wat Bosniese Serwiërs in Julie 1992 gely het onder die leër van Bosniese soldate uit Srebrenica onder bevel van Naser Oric.<ref>{{cite news |last1=Niksic |first1=Sabina |title=Bosnian court acquits ex-Srebrenica commander of war crimes |url=https://apnews.com/d9562388dd57466a91c453b37ea86584/Bosnian-court-acquits-ex-Srebrenica-commander-of-war-crimes |publisher=Associated Press |quote=Serbs continue to claim the 1995 Srebrenica slaughter was an act of revenge by uncontrolled troops because they say that soldiers under Oric's command killed thousands of Serbs in the villages surrounding the eastern town|date=9 October 2017}}</ref> Hierdie aansprake van "wraak" is deur die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die VN verwerp en veroordeel. Die Appèlkamer van die ICTY (in 2004) en die [[Internasionale Geregshof]] (in 2007) het beslis die Srebrenica-slagting was volksmoord.<ref name="Krstic para. 37">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=16|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|at=para. 37}}</ref><ref name="ICJ 2007">{{cite web |author=ICJ |date=26 February 2007 |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment |id=General List No. 91 |page=166 § 297|access-date=27 April 2017 |archive-date=1 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301032417/http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf#page=250 |url-status=dead }}</ref> In 2002 het die regering van Nederland bedank met verwysing na sy onvermoë om die slagting te voorkom. In 2013, 2014 en 2019 is die Nederlandse staat deur sy hoogste hof en die distrikshof van [[Den Haag]] aanspreeklik bevind omdat hy versuim het om meer as 300 sterftes te voorkom.<ref name="Netherlands 2013">{{cite web |url=http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |title=Judgement of the Supreme Court of the Netherlands, First Chamber, 12/03324 LZ/TT (Engelse vertaling) |date=6 September 2013 |access-date=17 July 2015 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227203829/http://www.nuhanovicfoundation.org/user/file/nuhanovic_vs_netherlands_supreme_court_decision_2013_6_sept_.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Amnesty NSC">{{cite web |url=http://www.amnesty.or.jp/en/news/2013/0927_4204.html |title=Netherlands Supreme Court hands down historic judgment over Srebrenica genocide |publisher=Amnesty Int. |date=27 Sep 2013 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|title=Court Says the Dutch Are to Blame for Srebrenica Deaths|first=Lauren|last=Comiteau|access-date=14 July 2015|magazine=Time|location=The Hague|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172428/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2081634,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2"/> In 2013 het die Serwiese president, Tomislav Nikolic, om verskoning gevra vir "die misdaad" van Srebrenica, maar geweier om dit volksmoord te noem.<ref>{{cite news|title=Serbian president apologises for Srebrenica 'crime'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22297089|date=25 April 2013 |work=BBC News}}</ref> In 2005 het die destydse VN-sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] die slagting beskryf as "'n verskriklike misdaad – die ergste op Europese bodem sedert die Tweede Wêreldoorlog",<ref name="UN10th">{{cite news |last1=Staff |title=UN officials commemorate 10th anniversary of Srebrenica massacre |url=https://news.un.org/en/story/2005/07/144502-un-officials-commemorate-10th-anniversary-srebrenica-massacre |access-date=2 July 2021 |work=UN News |date=11 July 2005 |language=en}}</ref> en in Mei 2024 het die VN 11 Julie aangewys as die jaarlikse "internasionale dag van besinning en herdenking van die volksmoord van 1995 in Srebrenica".<ref name="UNChiefwelcomes">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN Human Rights Chief welcomes resolution to commemorate 1995 genocide in Srebrenica |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/05/un-human-rights-chief-welcomes-resolution-commemorate-1995-genocide |access-date=2024-05-23|publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="UNapproves">{{Cite web |date=2024-05-23 |title=UN approves annual commemoration of 1995 Srebrenica genocide |url=https://www.euronews.com/2024/05/23/un-approves-annual-commemoration-of-1995-srebrenica-genocide |access-date=2024-05-23|website=Euronews}}</ref> == Agtergrond == === Konflik in Oos-Bosnië en Herzegowina === Die Sosialistiese Republiek Bosnië en Herzegowina is hoofsaaklik deur [[Moslems]], [[Bosniërs]] (44%), [[Serwiërs]] (31%) en [[Katolieke]] (17%) bewoon. Toe die voormalige [[Joego-Slawië]] begin disintegreer, het die republiek in 1991 nasionale soewereiniteit verklaar en in Februarie 1992 'n referendum oor onafhanklikheid gehou. Die uitslag, wat onafhanklikheid bevoordeel het, is teengestaan deur Bosnies-Serwiese politieke verteenwoordigers, wat die referendum geboikot het. Die [[Bosnië en Herzegowina|Republiek Bosnië en Herzegowina]] is in April 1992 formeel deur die Europese Gemeenskap en in Mei 1992 deur die Verenigde Nasies erken. Ná die onafhanklikverklaring het Bosnies-Serwiese magte, gesteun deur die Serwiese regering van [[Slobodan Milosevic]] en die Joego-Slawiese Volksleër (JNA), Bosnië en Herzegowina aangeval om die gebied onder Serwiese beheer te beveilig en te verenig, en om 'n etnies homogene Serwiese staat te skep.<ref>{{citation|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf |title=Prosecutor vs Radislav Krstic, ICTY Appeals Chamber Judgement |ref =Case No. IT-98-33-A|date=19 April 2004|at=Para. 15|work=International Tribunal for the Prosecution of Persons Responsible for Serious Violations of International Humanitarian Law Committed in the Territory of the Former Yugoslavia since 1991 |access-date= 21 March 2011}}</ref> In die stryd om territoriale beheer is die nie-Serwiese bevolkings van gebiede onder Serwiese beheer, veral die Bosniese bevolking in Bosnië naby die Serwiese grense, aan [[Volksmoord|etniese suiwering]] onderwerp.<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219012918/http://un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm#VC |archive-date=19 February 2009 }}</ref> === Etniese suiwering === [[Beeld:Naser Oric (cropped).jpg|thumb|links|180px|Naser Oric in 2008 by die ICTY.]] Srebrenica en die omliggende streek Sentraal-Podrinje was van ontsaglike strategiese belang vir die Bosnies-Serwiese leierskap. Dit was die brug na die afgesonderde dele van die beoogde etniese staat ''Republika Srpska''.<ref name="ICTY Krstic">ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 15.</ref> Die inname van Srebrenica en die uitskakeling van sy Moslembevolking sou ook die lewensvatbaarheid van die Bosniese Moslemstaat ondermyn.<ref name="ICTY Krstic"/> In 1991 was 73% van die bevolking in Srebrenica Bosniese Moslems en 25% Bosniese Serwiërs. Spanning tussen Moslems en Serwiërs het in die vroeë 1990's toegeneem namate die plaaslike Serwiese bevolking van wapens en militêre toerusting voorsien is wat deur Serwiese paramilitêre groepe, die JNA en die Serwiese Demokratiese Party (Serwies: ''Srpska demokratska stranka'', SDS) versprei is. Teen April 1992 was Srebrenica deur Serwiese magte geïsoleer. Op 17 April is die Bosniese Moslembevolking 'n ultimatum van 24 uur gegee om alle wapens oor te gee en die dorp te verlaat. Srebrenica is kortstondig deur die Bosniese Serwiërs ingeneem en op 8 Mei 1992 deur Bosniese Moslems herower. Nietemin het die Bosniese Moslems deur Serwiese magte omsingel en van afgeleë gebiede afgesny gebly. Die uitspraak in die verhoor van Naser Oric het die situasie soos volg beskryf: {{blockquote|Tussen April 1992 en Maart 1993 ... is Srebrenica en die dorpe in die gebied wat deur Bosniese Moslems gehou is, voortdurend aan Serwiese militêre aanvalle onderwerp, insluitende artillerieaanvalle, skerpskuttersvuur ... en sporadiese bombardering deur vliegtuie. Elke aanslag het 'n soortgelyke patroon gevolg. Serwiese soldate en paramilitêre magte het 'n Bosniese Moslemdorp omsingel ... die bevolking opgeroep om hul wapens oor te gee, en toe met willekeurige bombardering en skietery begin ... daarna het hulle die dorp binnegegaan ... die bevolking, wat geen noemenswaardige weerstand gebied het nie, verdryf of gedood, en hulle huise vernietig ... Srebrenica is daagliks uit alle rigtings aan willekeurige bombardering onderwerp. Potocari was veral 'n daaglikse teiken ... omdat dit 'n kwesbare punt in die verdedigingslinie rondom Srebrenica was. Ander Bosniese Moslemnedersettings is ook gereeld aangeval. Dit alles het tot 'n groot aantal vlugtelinge en slagoffers gelei.}} Tussen April en Junie 1992 het Bosnies-Serwiese magte, met die steun van die JNA, 296 oorwegend Bosniese dorpe om Srebrenica vernietig, 70&nbsp;000 Bosniërs met geweld uit hulle huise verdryf en minstens 3&nbsp;166 Bosniërs, insluitende vroue, kinders en bejaardes, stelselmatig uitgemoor.<ref name="bosnia.org.uk-Toljaga-2010-Prelude-Srebrenica">{{cite web |author1=Daniel Toljaga |title=Bosnian Institute UK, the 26-page study: Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992) |url=http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |website=bosnia.org.uk |publisher=Bosnian Institute |access-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022155535/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |archive-date=22 October 2019 |location=Londen |language=en |date=18 November 2010}}</ref> In die naburige Bratunac is Bosniërs óf gedood óf gedwing om na Srebrenica te vlug, wat tot 1&nbsp;156 sterftes gelei het.<ref name="Bratunac">{{cite web |url=http://bratunac.com/content.php?content.12 |trans-title=Truth about Bratunac |title=Istina o Bratuncu|year=1995|publisher=Bratunac Municipality Officials |access-date=2006-06-29 |df=dmy-all }}</ref> Duisende Bosniërs is in Foca, Zvornik, Cerska en Snagovo gedood.<ref name="IDC: Podrinje victim statistics">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html#podrinje |title=IDC: Podrinje victim statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707071037/http://www.idc.org.ba/onama/izvjestaj_analize_po_centrima.html |archive-date=7 July 2007 }}</ref> ===1992-'93: Stryd om Srebrenica=== Teen die einde van 1992 het offensiewe deur magte van die Bosniese regering uit Srebrenica die gebied onder hulle beheer vergroot. In Julie 1992 het Bosniese magte naburige Serwiese dorpe in Srebrenica en Bratunac aangeval en 69 mense gedood.<ref>{{cite news |ref={{harvid|BBC 12 July 2018}} |last1=Živić |first1=Petra |title=Srebrenica i Bratunac: Pomen za srpske žrtve ubijene na početku rata u Bosni |trans-title=Srebrenica and Bratunac: Memorial for the Serbian victims killed at the beginning of the war in Bosnia |url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-44813483 |work=[[BBC]] |date=12 July 2018 |language=Serbian}}</ref> Teen Januarie 1993 het hulle met die Bosniesbeheerde Zepa in die suide en Cerska in die weste saamgesnoer. Die Srebrenica-enklave het sy grootste omvang van 900&nbsp;km² bereik, hoewel dit ’n "kwesbare eiland te midde van Serwiesbeheerde grondgebied" gebly het.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |title=Prosecutor vs. Radislav Krstic Judgement |access-date=8 June 2006 |author=ICTY |publisher=United Nations |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060205104015/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/ |archive-date=5 February 2006 }}</ref> Magte van die leër van die Republiek Bosnië en Herzegowina (ARBiH) onder Naser Oric het Srebrenica as ’n basis gebruik van waar naburige Serwiese dorpe aangeval is, wat talle slagoffers tot gevolg gehad het.<ref name="OricIndict">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|title=Naser Orić: second amended indictment|publisher=The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303134851/http://www.un.org/icty/indictment/english/ori-2ai041004e.htm|archive-date=3 March 2009}}</ref><ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> In 1993 is die Serwiese dorp Kravica deur die ARBiH aangeval, wat tot burgerlike Serwiese slagoffers gelei het. [[Beeld:Exhumation Site in Čančari valley.jpg|thumb|240px|Opgrawing van die lyke van die Srebrenica-slagting.]] Die weerstand teen die Serwiese beleg van Srebrenica deur die ARBiH onder Oric is as ’n katalisator vir die slagting beskou. Serwiese propaganda het Bosniese weerstand teen Serwiese aanvalle as ’n grond vir wraak voorgestel. Serwiërs het in 1992 begin om Bosniërs te vervolg. In die daaropvolgende paar maande het die Serwiese weermag die dorpe Konjevic Polje en Cerska ingeneem, die samewerking tussen Srebrenica en Zepa verbreek en die Srebrenica-enklave tot 150 km² verklein. Bosniese inwoners van die buitegebiede het na Srebrenica saamgetrek, en die bevolking daarvan het tot tussen 50&nbsp;000 en 60&nbsp;000 toegeneem, ongeveer tien keer die vooroorlogse bevolking.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> Teen Maart 1993 was die dorp oorvol en belegtoestande het geheers. Daar was byna geen lopende water nie, aangesien die oprukkende Serwiese magte die watervoorrade vernietig het; mense was vir elektrisiteit van tydelike kragopwekkers afhanklik. Voedsel, medisyne en ander noodsaaklikhede was skaars. Die toestande het van Srebrenica ’n stadige doodskamp gemaak.<ref name="Bartrop Essential Reference" /> Die Serwiese owerhede was steeds vasbeslote om die enklave in te neem. Op 13 April 1993 het die Serwiërs aan die UNHCR-verteenwoordigers gesê hulle sou die dorp binne twee dae aanval tensy die Bosniërs oorgee en instem om ontruim te word.<ref>ICTY, Prosecutor vs. Krstic; Trial Chamber Judgement; United Nations; para. 13–17.</ref> ====Verhongering==== Met die mislukking om te demilitariseer en die tekort aan voorrade wat die gebied binnekom, het Oric sy mag gekonsolideer en die swartmark beheer. Sy manne het begin om kos, brandstof en sigarette op te gaar en geld te verduister wat deur hulporganisasies gestuur is om Moslemweeskinders te ondersteun.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=232}}</ref> Basiese benodigdhede was vir baie mense in Srebrenica buite bereik weens Oric se optrede. VN-amptenare het hulle geduld met die ARBiH in Srebrenica begin verloor en hulle as "misdadige bendeleiers en swartmarkhandelaars" beskou.<ref>{{Harvnb|Danner|2009|p=233}}</ref> ’n Voormalige Serwiese soldaat van die "Rooi Barette"-eenheid het die taktiek beskryf wat gebruik is om die beleërde bevolking uit te honger en dood te maak: {{blockquote|Dit was amper soos ’n kat-en-muis-speletjie. Maar natuurlik was ons baie meer as die Moslems, so in byna alle gevalle was ons die jagters en hulle die prooi. Ons wou hê hulle moes oorgee, maar hoe kry jy iemand om in ’n oorlog soos dié oor te gee? Jy honger hulle uit. Ons het dus baie vinnig besef dit is nie eintlik wapens wat na Srebrenica ingesmokkel is waaroor ons ons moes bekommer nie, maar kos. Hulle het daar binne werklik honger gely, en daarom het hulle mense uitgestuur om beeste te steel of oeste in te samel, en ons taak was om hulle te vind en dood te maak ... Geen gevangenes nie. Die plaaslike mense het taamlik verontwaardig geraak, so soms het ons iemand aan die lewe gehou om hom aan hulle oor te gee [om dood te maak], net om hulle gelukkig te hou.<ref name="nytimes.com">{{cite news |work=The New York Times Magazine |first=Scott |last=Anderson |date=28 May 2014 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/05/29/magazine/srebrenica-life-in-the-valley-of-death.html |title=Life in the Valley of Death |access-date=18 April 2017}}</ref>}} Toe die Britse joernalis Tony Birtley Srebrenica in Maart 1993 besoek, het hy beeldmateriaal geneem van burgerlikes wat van honger sterf.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cz_dVScxOtg|title=Starvation in Pre-Genocide Srebrenica / Gladovanje u Srebrenici (1993)|date=15 August 2010|via=YouTube}}</ref> ===1993-'95: Srebrenica, 'n "veilige gebied"=== [[Beeld:Bosnia areas of control Sep 94.jpg|thumb|240px|Gebiede van beheer in die enklaves Oos-Bosnië en Herzegowina naby die Serwiese grens, September 1994.]] Op 16 April 1993 het die VN se Veiligheidsraad resolusie 819 goedgekeur waarin gelas word dat "alle partye&nbsp;... Srebrenica en omstreke as 'n veilige gebied hanteer wat vry sal wees van enige gewapende aanval of&nbsp;... vyandelike daad".<ref name="UN2">{{cite web|url=https://undocs.org/S/RES/819(1993)|id=S/RES/819(1993)|title=Resolution 819|publisher=United Nations|date=16 April 1993|at=para. No. 1}}</ref> Op 18 April het die eerste groep soldate van UNPROFOR (die nuwe naam vir die streeksbevel van Bosnië en Herzegowina in Srebrenica) aangekom. UNPROFOR het Kanadese soldate ontplooi om dit te beskerm as een van vyf nuwe "veilige gebiede". UNPROFOR se teenwoordigheid het 'n algehele aanval voorkom, hoewel botsings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference">{{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |title=Bosnian genocide: the essential reference guide |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara |isbn=978-1-4408-3868-2}}</ref> On 8 Mei 1993 is ooreengekom om Srebrenica te demilitariseer. Volgens ’n VN-verslag, <blockquote>het generaal [Sefer] Halilovic en generaal Mladic ingestem tot maatreëls wat die hele Srebrenica-enklave en ... Zepa omvat het. ... Bosnies magte ... sou hulle wapens, ammunisie en landmyne aan UNPROFOR oorhandig, waarna Serwiese "swaar wapens en eenhede wat ’n bedreiging vir die gedemilitariseerde gebiede ... inhou, onttrek sal word". Anders as die vroeëre ooreenkoms het dit spesifiek bepaal dat Srebrenica as ’n "gedemilitariseerde sone" beskou moes word, soos daarna verwys word in die ... [[Geneefse konvensies]].</blockquote> Albei partye het die ooreenkoms geskend, hoewel twee jaar van betreklike stabiliteit op die instelling van die enklave gevolg het. Luitenant-kolonel Thom Karremans (bevelvoerder van die Nederlandse afdeling, Dutchbat) het getuig Serwiese magte het sy personeel gekeer om na die enklave terug te keer en dat toerusting en ammunisie verhinder is om die gebied binne te kom. Bosniërs in Srebrenica het gekla oor aanvalle deur Serwiese soldate, terwyl dit vir die Serwiërs gelyk het asof Bosniese magte die "veilige gebied" as ’n gerieflike basis gebruik het om teenoffensiewe van stapel te stuur en dat UNPROFOR nie daarin geslaag het om dit te voorkom nie. Generaal Sefer Halilović het erken dat ARBiH-helikopters die vliegverbodsone geskend het en dat hy agt helikopters met ammunisie vir die 28ste Divisie gestuur het. ’n Sending van die Veiligheidsraad onder leiding van Diego Arria het op 25 April 1993 gearriveer en die Serwiërs in hulle verslag aan die VN veroordeel omdat hulle "’n stadige proses van volksmoord" gepleeg het.<ref name="UN report">{{cite web|title=Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35 – The fall of Srebrenica|url=https://undocs.org/A/54/549|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=15 March 2017|pages=1–21, 55, 103–107|language=en}}</ref> Die sending het verklaar: "Serwiese magte moet terugtrek na punte van waar hulle nie die dorp kan aanval, teister of terroriseer nie." Pogings om die ARBiH te demilitariseer en die Serwiërs tot onttrekking te dwing het vrugteloos blyk te wees. Die ARBiH het die meeste van hulle swaar wapens, moderne toerusting en ammunisie in die omliggende woud versteek en slegs onbruikbare en ou wapens oorhandig.<ref name="NIOD Pt2Ch2">{{cite web|url=http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|title=Dutchbat in the enclave|publisher=Netherlands Institute for War Documentation (NIOD)|access-date=23 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060721152501/http://213.222.3.5/srebrenica/toc/p2_c02_s004_b01.html|archive-date=21 July 2006}}</ref> Die Serwiërs het geweier om van die frontlinies af terug te trek weens intelligensie wat hulle ontvang het oor die ARBiH se versteekte wapentuig.<ref name="auto1">{{cite web |date=17 January 2005 |title=Srebrenica: 'a safe area' Part 2 Dutchbat in the enclave |url=http://www.cnj.it/documentazione/Srebrenica/NIOD/NIOD%20Part%20II.pdf |access-date=5 May 2017 |work=Netherlands Institute of War Documentation}}</ref> In Maart 1994 het UNPROFOR 600 Nederlandse soldate ("Dutchbat") gestuur om die Kanadese te vervang. Teen Maart 1995 het Serwiese magte al die gebied rondom Srebrenica beheer en selfs VN-toegang tot die toevoerpad verhoed. Humanitêre hulp het afgeneem en lewensomstandighede het vinnig versleg.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> UNPROFOR se teenwoordigheid het ’n algehele aanval op die veilige gebied voorkom, hoewel skermutselings en mortieraanvalle voortgeduur het.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Dutchbat het UNPROFOR se bevel gewaarsku oor die haglike toestande, maar UNPROFOR het geweier om humanitêre verligting of militêre ondersteuning te stuur.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> ====Situasie versleg==== Teen vroeg in 1995 het al hoe minder voorraadkonvooie daarin geslaag om die enklave te bereik. Die situasie in Srebrenica en ander enklawes het ontaard in wettelose geweld namate prostitusie onder jong Moslemmeisies, diefstal en swartmarkbedrywighede toegeneem het.<ref>[[#refRamet2006|Ramet (2006)]], p. 443</ref> Reeds karige hulpbronne het verder afgeneem, en selfs die VN-magte het toenemend gevaarlik min kos, medisyne, ammunisie en brandstof gehad, totdat hulle uiteindelik gedwing is om te voet te patrolleer. Nederlandse soldate wat met verlof vertrek het, is nie toegelaat om terug te keer nie,<ref name="UN report" /> en hulle getal het van 600 tot 400 man afgeneem. In Maart en April het die Nederlandse soldate ’n opbou van Serwiese magte opgemerk. In Maart 1995 het Radovan Karadzic, president van die ''Republika Srpska'', ondanks druk van die internasionale gemeenskap om die oorlog te beëindig en pogings om oor vrede te onderhandel, ’n opdrag aan die RS oor langtermynstrategie in die enklave uitgereik. Die opdrag, bekend as "Opdrag 7", het bepaal die RS moes: {{blockquote|Die fisieke skeiding van Srebrenica van Zepa so gou moontlik voltooi en selfs kommunikasie tussen individue in die twee enklawes voorkom, en deur beplande en weldeurdagte gevegsoperasies ’n ondraaglike situasie van totale onveiligheid skep, met geen hoop op verdere oorlewing of lewe vir die inwoners van Srebrenica nie.<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf#page=33|title=Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement|publisher=ICTY|date=19 April 2004|access-date=25 April 2017|page=29}}</ref>}} Teen middel 1995 was die humanitêre situasie in die enklave katastrofies. In Mei het Oric en sy staf, in opdrag, die enklave verlaat en senior offisiere in bevel van die 28ste Divisie daar gelaat. Laat in Junie en vroeg in Julie het die 28ste Divisie verslae uitgereik, waaronder dringende pleidooie dat die humanitêre korridor heropen moes word. Toe dit misluk, het Bosniese burgerlikes van honger begin sterf. Op 7 Julie het die burgemeester berig dat agt inwoners gesterf het.<ref>{{Cite web |url=http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |title=BALKAN WATCH The Balkan Institute 10 July 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review 3–9 July 1995 |access-date= 6 September 2026 |archive-date= 1 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |url-status=dead }}</ref> Op 4 Junie het die UNPROFOR-bevelvoerder Bernard Janvier, ’n Fransman, in die geheim met Ratko Mladic vergader om die vrylating van gyselaars te verkry, van wie baie Frans was. Mladic het van Janvier geëis dat daar geen verdere lugaanvalle sou wees nie.<ref>{{cite web |title=Remarks by the High Commissioner to the Security Council meeting on Bosnia and Herzegovina (Srebrenica) |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16218&LangID=E |website=ohchr}}</ref> In die weke voor die aanval op Srebrenica deur die Serwiërs is ARBiH-magte deur die hoë bevel gelas om afleidings- en ontwrigtingsaanvalle op die RS uit te voer.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Op een geleentheid, op 25 Junie, het ARBiH-magte RS-eenhede op die Sarajevo-Zvornik-pad aangeval, groot ongevalle toegedien en RS-voorraaddepots geplunder.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} ====6-11 Julie 1995: Serwiese oorname==== Die Serwiese offensief teen Srebrenica het op 6 Julie in alle erns begin. Die RS, met 2&nbsp;000 soldate, was in die minderheid en het nie verwag die aanval sou ’n maklike oorwinning wees nie.{{sfn|Ingrao|2012|p=218}} Vyf UNPROFOR-waarnemingsposte in die suide van die enklave het geval in die aangesig van die Bosnies-Serwiese opmars. Sommige Nederlandse soldate het na die enklave teruggetrek nadat hulle waarnemingsposte aangeval is, terwyl die bemannings van die ander poste aan die Serwiërs oorgegee het. Die verdedigende Bosniese magte, wat 6&nbsp;000 man getel het, het onder vuur gekom en is na die dorp teruggedwing. Toe die suidelike gebied oorgeneem word, het sowat 4&nbsp;000 Bosniërs, wat in ’n nabygeleë Sweedse behuisingskompleks vir vlugtelinge gewoon het, noordwaarts na Srebrenica gevlug. Nederlandse soldate het berig die oprukkende Serwiërs "suiwer" die huise in die suide van die enklave.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> [[Beeld:Pantserrupsvoertuig YPR-765.jpg|thumb|240px|links|’n Nederlandse YPR-765 van die soort wat in Srebrenica gebruik is.]] Op 8 Julie het ’n Nederlandse YPR-765-pantservoertuig onder Serwiese vuur gekom en teruggetrek. ’n Groep Bosniërs het geëis dat die voertuig bly om hulle te verdedig en ’n tydelike versperring opgerig om sy terugtrekking te verhinder. Toe die voertuig wel terugtrek, het ’n Bosniese boer wat die versperring beman het, ’n handgranaat daarop gegooi en die Nederlandse soldaat Raviv van Renssen gedood.<ref name="LeBor2008">{{cite book|last1=LeBor|first1=Adam|title="Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300135145|page=97}}</ref> Op 9 Julie, aangemoedig deur sukses, min weerstand van die gedemilitariseerde Bosniërs en ’n gebrek aan reaksie van die internasionale gemeenskap, het president Karadzic ’n nuwe bevel uitgereik wat 1&nbsp;500<ref>{{cite news |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/july95/7-11/index4.html|title=1,500 Bosnian Serb troops overran the enclave of Srebrenica |date=11 July 1995 |access-date=7 October 2012}}</ref> Serwiese soldate gemagtig het om Srebrenica in te neem.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Die volgende oggend, 10 Julie, het luitenant-kolonel Karremans dringende versoeke vir lugsteun tot Navo gerig om Srebrenica te verdedig terwyl skares die strate gevul het, waarvan sommige wapens gedra het. RS-tenks het nader gekom, en Navo-lugaanvalle daarop het op 11 Julie begin. Bomwerpers het probeer om RS-artillerieposisies buite die dorp aan te val, maar swak sigbaarheid het Navo gedwing om die aanvalle te kanselleer. Nog lugaanvalle is gekanselleer nadat die RS gedreig het om die VN se Potocari-kompleks te bombardeer, Nederlandse en Franse militêre gyselaars dood te maak en omliggende plekke aan te val waar 20&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 burgerlike vlugtelinge saamgedrom het.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dertig Dutchbat-soldate is deur Mladic se troepe as gyselaars geneem.<ref name="Bartrop Essential Reference"/> Laat die middag van 11 Julie het Mladic, vergesel van ander RS-offisiere, triomfantlik deur die verlate strate van Srebrenica gestap.<ref name="Krstic 2001 takeover"/> Dié aand<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2011/07/13/the-fatal-toast-before-the-srebrenica-massacre.html|title=Dutch Court Rules Netherlands Responsible for Three Deaths in Srebrenica Massacre in Bosnia |work=The Daily Beast|date=13 July 2011|last1=Visser|first1=Nadette De}}</ref> is luitenant-kolonel Karremans verfilm terwyl hy saam met Mladic ’n heildronk instel tydens die mislukte onderhandelings oor die lot van die burgerlike bevolking wat in Potocari byeengekom het.<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/dealing-with-genocide-a-dutch-peacekeeper-remembers-srebrenica-a-364902.html|title=Dealing With Genocide: A Dutch Peacekeeper Remembers Srebrenica|date=12 July 2005|work=Spiegel Online}}</ref><ref name="Daruvalla">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316044527/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020429-232505,00.html |url-status=dead |archive-date=16 March 2005 |title=Anatomy of a Massacre |magazine=Time |last=Daruvalla |first=Abi |access-date=20 July 2006|date=21 April 2002}}</ref> ==Die slagting== ===Al hoe meer vlugtelinge in Potocari=== [[Beeld:Dutchbat HQ 2009.jpg||thumb|250px|Hoofkwartier in Potočari vir Nederlandse Dutchbat-soldate. Die gebou was ’n onbruikte batteryfabriek.]] Teen die aand van 11 Julie was ongeveer 20 000 - 25 000 Bosniese vlugtelinge uit Srebrenica in Potocari saamgetrek en het hulle beskerming binne die UNPROFOR-hoofkwartier van Dutchbat gesoek. Verskeie duisende het die kompleks binnegegaan, terwyl die res oor die aangrensende fabrieke en velde versprei was. Hoewel die meeste vroue, kinders, bejaardes of gestremdes was, het 63 getuies beraam dat daar minstens 300 mans binne die kompleks en tussen 600 en 900 in die skare buite was.<ref name="ICTY">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf|title=Prosecutor vs. Kristic, Judgement}}</ref> Daar was "min kos en water" en dit was verstikkend warm. ’n Dutchbat-offisier het die toneel beskryf: {{blockquote|Hulle was paniekerig, hulle was bang, en hulle het mekaar vasgedruk teen die soldate, my soldate, die VN-soldate wat probeer het om hulle te kalmeer. Mense wat geval het, is vertrap. Dit was ’n chaotiese situasie.<ref name="ICTY" />}} Op 12 Julie het die VN se Veiligheidsraad kommer in resolusie 1004 uitgespreek oor die humanitêre situasie in Potocari, die offensief deur Bosnies-Serwiese magte veroordeel en hulle onmiddellike onttrekking geëis. Op 13 Julie het die Nederlandse magte vyf Bosniese vlugtelinge uit die kompleks verdryf, ondanks die wete dat mans buite vermoor word.<ref name="NYT9613">{{cite news|title=Dutch Peacekeepers Are Found Responsible for Deaths|url=https://www.nytimes.com/2013/09/07/world/europe/dutch-peacekeepers-are-found-responsible-for-deaths.html|access-date=7 September 2013|newspaper=The New York Times|date=6 September 2013|first=Marlise |last=Simons|}}</ref> ===Misdade in Potocari === Op 12 Julie kon die vlugtelinge in die kompleks sien hoe RS-lede huise en hooimiedens aan die brand steek. Deur die loop van die middag het Serwiese soldate tussen die skare beweeg en die summiere teregstelling van mans het plaasgevind.<ref name="ICTY"/> Op die oggend van 12 Julie het ’n getuie ’n hoop van 20-30 lyke gesien wat agter die vervoergebou opgestapel was, langs ’n trekkeragtige masjien. ’n Ander getuie het verklaar dat hy gesien het hoe ’n soldaat ’n kind met ’n mes doodsteek, in die middel van ’n skare Bosniërs. Hy het gesien hoe Serwiese soldate meer as 100 Bosniese mans agter die sinkfabriek teregstel en toe hul liggame op ’n vragmotor laai, hoewel die aantal en aard van die moorde van ander getuienis in die verhoorrekord verskil het, wat aandui die moorde in Potocari was sporadies van aard. Soldate het mense uit die skare uitgesoek en hulle weggeneem. ’n Getuie het vertel hoe drie broers – een ’n kind en die ander twee tieners – in die nag weggeneem is. Toe die seuns se ma na hulle gaan soek, het sy hulle naak gevind met hul kele afgesny.<ref name="ICTY"/><ref name="Krstic 2001 takeover"/> Daardie nag het ’n Nederlandse mediese ordonnans twee Serwiese soldate gesien wat ’n vrou verkrag<ref name="Krstic 2001 takeover"/> ’n Oorlewende, Zarfa Turkovic, het die gruwels beskryf: "Twee Serwiese soldate het haar bene gevat en dit in die lug opgelig, terwyl die derde haar begin verkrag het. Vier van hulle het beurte met haar geneem. Mense was stil, en niemand het beweeg nie. Sy het geskree en uitgeroep en hulle gesmeek om te stop. Hulle het ’n lap in haar mond gedruk, en toe het ons net stil snikke gehoor."<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/736bd951f0ad2fe504a32d3476bde222|title=Srebrenicans Detail Serb Gang Rape, Other Atrocities|date=17 July 1995|work=Associated Press|first=Snjezana|last=Vukic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.markdanner.com/articles/show/62|first=Mark|last=Danner|title=The US and the Yugoslav Catastrophe|date=20 November 1997|work=The New York Review of Books|access-date=2 June 2009|archive-date=28 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228034959/http://www.markdanner.com/articles/show/62|url-status=dead}}</ref> ====Moord op Bosniese mans en seuns==== Van die oggend van 12 Julie af het Serwiese magte begin om mans en seuns uit die vlugtelingbevolking in Potocari bymekaar te maak en hulle op afsonderlike plekke aan te hou, en namate die vlugtelinge begin het om op die busse te klim wat noordwaarts na Bosniesbeheerde gebied op pad was, het Serwiese soldate mans van militêre ouderdom wat probeer het om aan boord te klim, uitgesonder. Soms is jonger en ouer mans ook voorgekeer (sommige net 14).<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000726ed.htm |title=Separation of boys, Krstic ICTY Potocari |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=26 July 2000 |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/070206ED.htm |title=Separation, Popovic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |access-date=26 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/000411ed.htm |title=Separation, Krstic ICTY |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=11 July 1995 |access-date=26 May 2011}}</ref> [[Beeld:Srebrenica 2008 1.jpg|thumb|220px|'n Beskadigde gebou in Srebrenica ná die oorlog.]] Dié mans is na ’n gebou geneem wat die "Withuis" genoem is. Teen die aand van 12 Julie het majoor Franken van Dutchbat gehoor geen mans kom saam met die vroue en kinders by hul bestemming in Kladanj aan nie. UNHCR se direkteur van operasies, Peter Walsh, is deur die hoof van die sending, Damaso Feci, na Srebrenica gestuur om te bepaal watter noodhulp vinnig verskaf kon word. Walsh en sy span het die middag by Gostilj, net buite Srebrenica, aangekom maar is deur RS-magte teruggewys. Ondanks hulle aanspraak op vryheid van beweging, is die UNHCR-span nie toegelaat om voort te gaan nie en is hulle gedwing om noordwaarts terug te keer na Bijeljina. Deur die loop van die tyd het Walsh verslae oor die ontwikkelende situasie aan UNHCR in Zagreb teruggestuur, insluitend sy waarneming van die gedwonge verskuiwing en mishandeling van Moslemmans en -seuns, asook die geluide van teregstellings wat plaasgevind het. Op 13 Julie het Dutchbat-troepe duidelike tekens gesien dat Serwiese soldate Bosniese mans wat uitgesonder is, vermoor het. Korporaal Vaasen het gesien hoe twee soldate ’n man agter die "Withuis" neem, ’n skoot gehoor en gesien hoe die twee soldate alleen terugkom. ’n Ander Dutchbat-offisier het gesien hoe Serwiese soldate ’n ongewapende man met ’n skoot in die kop vermoor, en het deur die loop van die middag 20-40 keer per uur geweerskote gehoor. Toe Dutchbat-soldate aan kolonel Joseph Kingori, ’n militêre waarnemer van die VN, daarvan vertel, het Kingori ondersoek gaan instel. Hy het geweerskote gehoor toe hy nader kom, maar is deur Serwiese soldate voorgekeer. Sommige teregstellings is snags onder boogligte uitgevoer, waarna stootskrapers die liggame in massagrafte gestoot het.<ref name="CNN-2006-05-03">Graham Jones. [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ "Srebrenica: A Triumph of Evil"]. CNN, 3 May 2006</ref> Volgens getuienis wat deur die Franse polisieman Jean-René Ruez van Bosniërs versamel is, is sommige mense lewendig begrawe; hy het getuienis aangehoor waarin beskryf is hoe Serwiese magte vlugtelinge doodgemaak en gemartel het, hoe strate met lyke besaai was, hoe mense selfmoord gepleeg het om te voorkom dat hulle neus, lippe en ore afgesny word, en hoe volwassenes gedwing is om toe te kyk terwyl soldate hul kinders doodmaak.<ref name="CNN-2006-05-03"/> Dit was eers ná 2004 – ná die Srebrenica-kommissie se verslag – dat Serwiese amptenare erken het hulle magte het die massamoord gepleeg. In 'n verslag is erken die moorde op die mans en seuns is beplan, en meer as 7 800 is vermoor.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.ohr.int/?p=44915|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina |access-date=1 May 2017|title=Srebrenica Commission Report to be assessed by judges before public comments|date=18 October 2004}}</ref><ref name=":0"/> ====Verkragting en mishandeling van burgerlikes==== Duisende vroue is verkrag, seksueel aangerand en op ander maniere gemartel. Daar is getuienis van jong vroue en meisies wat uit groepe vlugtelinge verwyder en verkrag is, soms voor die vroue se kinders. Daar was oral Nederlandse soldate. Een vrou se baba van 'n paar maande is voor haar keelaf gesny omdat hy gehuil het. {{blockquote|"Ek het erger dinge gesien. Daar was byvoorbeeld 'n meisie van sowat nege jaar oud. In 'n stadium het iemand vir haar broer gesê hy moet haar verkrag. Hy het nie en ek dink nie hy kon nie, want hy was nog 'n blote kind. Toe vermoor hulle die jong seun. … Ek het ook gesien hoe ander mense vermoor is. Sommige se kele is afgesny en ander se koppe.<ref name="legal tools">{{cite web|url=http://www.legal-tools.org/en/doc/ca1e99/|website=ICC Legal Tools|author=Van Diepen Van der Kroef Advocaten|title=Writ of Summons: District Court, The Hague|date=4 June 2007|pages=101–108}}</ref>}} Ander getuies het soortgelyke grustories vertel. <ref name="legal tools"/><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/ |title=Radislav Krstic Trial Chambers Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=5 March 2007 |access-date=26 May 2011}}</ref> Weens mislukte VN-onderhandelings met Serwiese soldate is sowat 25&nbsp;000 vroue van Srebrenica teen hulle wil na Bosniesbeheerde gebiede verskuif. Sommige busse het blykbaar nooit veiligheid bereik nie. Volgens Kadir Habibović, wat op een van die eerste busse na Kladanj weggekruip het, het hy minstens een bus vol Bosniese vroue sien wegry van Bosniese gebied.<ref name="Rhode">{{citation|last1=Rohde |first1=David|title=Account of Women Taken|publisher=Columbia University|date=2 October 1995|url=http://www.columbia.edu/itc/journalism/nelson/rohde/p-1025.html|access-date=7 January 2018}}</ref> ===Kolom Bosniese mans=== Op die aand van 11 Julie het die gerug versprei dat weerbare mans die woude moes invlug, ’n kolom saam met die ARBiH se 28ste Divisie vorm en probeer deurbreek na 'n gebied in die noorde wat deur die Bosniese regering beheer is.<ref name="ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men">{{cite web|url=https://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b |title=ICTY: Radislav Krstić verdict – The Column of Bosnian Muslim Men |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105091809/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |archive-date=5 January 2008 }}</ref> Hulle sou glo ’n beter kans gehad het om te oorleef deur te probeer ontsnap as om in Serwiese hande te val.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/tjug/en/bla-050117e.pdf Getuie P-104 se getuienis in die Blagojevic-verhoor], ICTY-saak IT-06-60-T, Uitspraak van die Verhoorkamer, 17 Januarie 2005, voetnota 460, p. 52. Onttrek op 9 April 2010.</ref> Langs die pad is die kolom bestook en in ’n lokval gelei. In ernstige geestelike nood het sommige vlugtelinge selfmoord gepleeg. Ander is oorreed om oor te gee. Oorlewendes het beweer hulle is met ’n chemiese middel aangeval wat hallusinasies, disoriëntasie en vreemde gedrag veroorsaak het. Dehidrasie en ’n gebrek aan slaap was verdere probleme.<ref name="Popovic 2006">{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm|title=Witness PW-139 evidence to the Popovic et al trial, 6 November 2006, ICTY transcript |pages=3665–66|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref><ref name="commdocs.house.gov">{{cite web|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa49268.000/hfa49268_0.htm#39|title=Testimony of Diane Paul to US House of Representatives Committee on International relations Subcommittee on International Operations and Human Rights hearing on the Betrayal of Srebrenica|page=39|access-date=24 July 2010}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/217753.stm|work=BBC News |title=Serbs accused of chemical attacks|date=19 November 1999}}</ref><ref name="sense-agency.com">{{Cite web|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20071008015959/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?sta=3&pid=8351&kat=3|url-status=dead|title=SENSE Tribunal report |date=22 August 2006|archive-date=8 October 2007}}</ref> Infiltreerders in burgerklere het vlugtelinge verwar, aangeval en vermoor.<ref name="Popovic 2006"/><ref>Testimony of I.N., J.C., J.T., G.I., N.T., Human Rights Watch Report [https://www.hrw.org/en/node/85087/section/12 "The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping"], 15 October 1995 (12. Trek through Serbian-Controlled Territory). Retrieved 7 April 2010.</ref> Baie van dié wat gevange geneem is, is op die plek doodgemaak.<ref name="Popovic 2006"/> Ander is bymekaargemaak en na afgeleë plekke geneem om tereggestel te word. Die aanvalle het die kolom in kleiner dele laat opbreek. Slegs ongeveer ’n derde het daarin geslaag om die teerpad tussen Konjevic Polje en Nova Kasaba oor te steek ===Massateregstellings=== [[Beeld:ICTY - One of the graves at Nova Kasaba..jpg|thumb|220px|Lyke wat by Nova Kasaba opgegrawe is.]] Die omvang van die beplanning en koördinering op hoë vlak om duisende mense binne enkele dae dood te maak, is duidelik uit die omvang en stelselmatige aard waarop die teregstellings uitgevoer is. Die RS het op 13 Julie die grootste aantal gevangenes geneem, langs die pad tussen Bratunac en Konjevic Polje. Getuies beskryf die versamelpunte, soos 'n veld, pakhuise, 'n skool en 'n sokkerveld. Etlike duisende mense is in die veld naby Sandici en op die veld in Nova Kasaba saamgedryf, waar hulle deursoek en in kleiner groepe verdeel is. In ’n video deur die joernalis Zoran Petrović verklaar ’n Serwiese soldaat dat minstens 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000 mans hulle langs die pad oorgegee het. Teen laatmiddag op 13 Julie het die totaal volgens onderskepte radiokommunikasie tot 6&nbsp;000 gestyg; die volgende dag is dieselfde syfer deur kolonel Radislav Jankovic van die Serwiese leër aan majoor Franken van Dutchbat gegee. Baie gevangenes is op die beskryfde plekke gesien deur verbygaande konvooie wat vroue en kinders per bus na Kladanj vervoer het, terwyl lugfoto’s bewyse gelewer het wat dit bevestig.<ref name="Neth-WarDocs">{{cite web|url=http://publications.niod.knaw.nl/publications/srebrenicareportniod_en.pdf|title=Srebrenica – Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a 'safe' area|author=NIOD Institute for War-, Holocaust- and Genocide Studies|date=2002}}</ref> Die kolom was 12-15&nbsp;km lank; die begin en einde was twee en 'n half uur uitmekaar.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> Opdrag is gegee dat die 700 mans in Sandici bymekaargemaak word, en die soldate wat hulle bewaak het, het hulle gedwing om hulle besittings op ’n hoop te gooi en waardevolle goed aan hulle te oorhandig. Deur die middag is die groep in Sandici deur Mladiv besoek, wat vir hulle gesê het dat hulle geen leed aangedoen sou word nie, as krygsgevangenes behandel sou word, vir ander gevangenes geruil sou word en dat hulle families veilig na Tuzla begelei is. Sommige mans is op voertuie na Bratunac en ander plekke geplaas, terwyl sommige na pakhuise in Kravica gemarsjeer is. Die mans wat op die veld in Nova Kasaba versamel is, is gedwing om hulle besittings te oorhandig. Mladic het hulle ook op die middag van 13 Julie besoek; by dié geleentheid het hy aangekondig dat die Bosniese owerhede in Tuzla hulle nie wou hê nie en dat hulle dus elders heen geneem sou word. Die mans in Nova Kasaba is op busse en vragmotors gelaai en na Bratunac of ander plekke geneem.<ref name="Krstic 2001 takeover">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/krstic/tjug/en/krs-tj010802e.pdf |title=Krstic Judgement Part II. Findings of Fact |pages=10–18, 27, 32–92 |date=2 August 2001 |publisher=ICTY }}</ref> Die Bosniese mans wat in Potocari van die vroue, kinders en bejaardes geskei is, ongeveer duisend, is na Bratunac vervoer en daar het Bosniese mans wat uit die kolom gevange geneem is, by hulle aangesluit.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/trans/en/030519IT.htm Jean-René Ruez se getuienis in die Blagojevic-verhoor], 19 Mei 2003 ICTY-transkripsie p. 480</ref> Byna sonder uitsondering is die duisende gevangenes wat ná die oorname gevange geneem is, tereggestel. Sommige is individueel of in klein groepe deur die soldate wat hulle gevange geneem het, doodgemaak. Die meeste is in noukeurig georkestreerde massateregstellings doodgemaak wat op 13 Julie net noord van Srebrenica begin het. Die massateregstellings het ’n goed gevestigde patroon gevolg. Die mans is na leë skole of pakhuise geneem. Nadat hulle ure lank aangehou is, is hulle op busse of vragmotors gelaai en na ’n ander plek geneem, gewoonlik in ’n afgesonderde gebied. Hulle was ongewapen en daar is dikwels stappe gedoen om weerstand tot ’n minimum te beperk, soos om hulle te blinddoek, hulle polse agter hulle rug met bande vas te bind of hul skoene uit te trek. Wanneer hulle by die teregstellingsplekke aangekom het, is die mans in klein groepies van die vragmotors afgehaal, in ’n ry opgestel en doodgeskiet. Diegene wat die aanvanklike skietery oorleef het, is met ’n verdere skoot doodgeskiet, hoewel dit soms eers gebeur het nadat hulle 'n ruk lank gely het.<ref name="Krstic 2001 takeover" /> ==Slagoffers== Die sogenaamde ''Bosniese Boek van die Dooies'' noem 8&nbsp;331 slagoffers wat in die slagting dood is. Die soldate onder hulle was 1&nbsp;416, oftewel 17%, wat beteken 83% van dié wat gedood is, was burgerlikes. Van dié 8&nbsp;331 was 5&nbsp;113 uit Srebrenica, 1&nbsp;766 uit Bratunac, 900 uit Vlasenica, 437 uit Zvornik en 115 uit Rogatica/Zepa.<ref>{{Cite web | publisher=Research and Documentation Center | title=Human Losses in Bosnia-Herzegovina 1991–1995 part I | pages=173–174 | url=http://www.mnemos.ba/en/home/Download}}</ref> Teen Julie 2020 het die Internasionale Kommissie vir Vermiste Persone (IKVP) 6&nbsp;993 mense geïdentifiseer wat sedert die val van Srebrenica vermis is, hoofsaaklik deur DNS-profiele wat uit opgegrawe oorskot verkry is te ontleed en dit met die profiele van familielede van die vermistes te vergelyk. Die IKVP skat die totale aantal sterftes was net meer as 8&nbsp;000.<ref>{{cite web |title=ICMP and the Srebrenica Genocide |url=https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf |website=International Commission on Missing Persons |access-date=30 October 2020 |date=July 2020 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161848/https://www.icmp.int/wp-content/uploads/2020/07/ICMP-srebrenica-leaflet-EN-web.pdf }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica massacre}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] p3bqfpoi79gxon2u9e12zgppgdfwe9l 1 468704 2966092 2965243 2026-09-10T06:43:27Z Aliwal2012 39067 {{Voorbladkandidaat}} 2966092 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{Voorbladkandidaat}} dlwmmtq2mgfjq07pz33fgwlbnlxztft 0 468767 2965978 2965923 2026-09-09T14:45:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965978 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Syncarpha vestita Cape snow.JPG |image_caption = ''Syncarpha vestita'' |display_parents = 3 |taxon = Syncarpha |authority = DC., (1810) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Argyranthus'' <small>Neck.</small> * ''Astelma'' <small>[[Robert Brown (botanis)|R.Br.]] ex Ker Gawl.</small> * ''Damironia'' <small>Cass.</small> * ''Helipterum'' <small>DC.</small> * ''Leucostemma'' <small>D.Don</small> }} '''''Syncarpha''''' is 'n [[genus]] van [[krui]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Asteraceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Syncarpha is afgelei van die Grieks, ''syn'' = ‘tesame’ of ‘verenig’ en ''carphos'' = enige klein droë struktuur, byvoorbeeld ’n stingel of skub. Die genusnaam verwys moontlik na die droë omwindselskutblare wat die blomhofie omsluit om ’n keëlagtige struktuur te vorm. == Spesies == Daar is 21 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:11218-1 Plants of the World Online]</ref> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Syncarpha affinis]]'' <small>(B.Nord.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha argyropsis]]'' <small>(DC.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha aurea]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha canescens]]'' <small>([[Carolus Linnaeus|L.]]) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha dregeana]]'' <small>(DC.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha dykei]]'' <small>([[Harry Bolus|Bolus]]) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha eximia]]'' <small>(L.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha ferruginea]]'' <small>(Lam.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha flava]]'' <small>(Compton) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha gnaphaloides]]'' <small>(L.) DC.</small> * ''[[Syncarpha lepidopodium]]'' <small>(Bolus) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha loganiana]]'' <small>(Compton) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha marlothii]]'' <small>(Schltr.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha milleflora]]'' <small>(L.f.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha montana]]'' <small>(B.Nord.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha speciosissima]]'' <small>(L.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha staehelina]]'' <small>(L.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha variegata]]'' <small>([[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha vestita]]'' <small>(L.) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha virgata]]'' <small>(P.J.Bergius) B.Nord.</small> * ''[[Syncarpha zeyheri]]'' <small>(Sond.) B.Nord.</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] q5diegbe5gxerv6rle2ew90sub38mqc 0 468785 2965954 2965798 2026-09-09T14:06:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965954 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha eximia | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Anaxeton eximium'' <small>(L.) Schrank</small> * ''Argyrocome eximium'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Astelma eximium'' <small>(L.) [[Robert Brown (botanis)|R.Br.]] ex Ker Gawl.</small> * ''Gnaphalium eximium'' <small>L.</small> * ''Helichrysum eximium'' <small>(L.) Less.</small> * ''Helipterum eximium'' <small>(L.) DC.</small> }} '''''Syncarpha eximia''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom van November tot Maart en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie se plaaslike name is: ''sewejaartjie'', ''rooisewejaartjie'' en ''strooiblommetjie''. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-9 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947248-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/14453a83-6cac-4e15-a916-69acefb0f5dd Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|eximia]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] q7y5lu8kssdt1fdgn4cyve5ytbsk1bq 0 468787 2966048 2965800 2026-09-09T20:11:21Z BurgertB 2401 Foto's 2966048 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Practical Magic | beeld = | regisseur = Griffin Dunne | vervaardiger = Denise Di Novi | produksieleier = | geskryf_deur = {{Plainlist| * Robin Swicord * Akiva Goldsman * Adam Brooks }} | geskoei = ''Practical Magic'', 'n roman deur Alice Hoffman | met = {{Plainlist| * [[Sandra Bullock]] * [[Nicole Kidman]] * [[Dianne Wiest]] * [[Stockard Channing]] * [[Aidan Quinn]] }} | musiek = Alan Silvestri | kinematografie = Andrew Dunn | ateljee = {{Plainlist| * Fortis Films * Di Novi Pictures * Village Roadshow Pictures }} | verspreider = Warner Bros. | vrygestel = {{Begindatum|1998|10|16|df=yes}} | speeltyd = 104 minute<ref>{{Cite web|date=October 27, 1998|title=''Practical Magic'' (12)|url=https://www.bbfc.co.uk/release/practical-magic-q29sbgvjdglvbjpwwc0zmtyynzm|access-date=May 7, 2025|website=British Board of Film Classification}}</ref> | land = [[VSA]] | taal = [[Engels]] | imdb_id = 0120791 }} {{Stapel|{{beeldgroep2|perrow = 2 / 2 |total_width=280 |align=right |image1=Nicole kidman3cropped.jpg|caption1=[[Nicole Kidman]] |image2=Sandra Bullock 1996 (cropped).jpg|caption2=[[Sandra Bullock]] |image3=Aidan Quinn at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|caption3=[[Aidan Quinn]] |image4=Dianne Wiest 2009.jpg|caption4=[[Dianne Wiest]] }}}} '''''Practical Magic''''' is ’n [[Amerika]]anse fantasierolprent/romantiese komedie/dramarolprent van 1998, geskoei op die roman met dieselfde naam uit 1995 deur Alice Hoffman. Die regie is deur Griffin Dunne en die hoofrolle word vertolk deur [[Sandra Bullock]], [[Nicole Kidman]], [[Dianne Wiest]], [[Stockard Channing]] en [[Aidan Quinn]]. Bullock en Kidman is die susters Sally en Gillian Owens, wat afstam van ’n lang geslag hekse. Nadat hulle ouers weens ’n familievloek gesterf het, word die susters deur hulle tantes grootgemaak, wat hulle die gebruike van praktiese towery leer. Jare later moet hulle hulle toorkrag gebruik om die bose gees van Gillian se mishandelende kêrel te vernietig voordat dit hulle doodmaak. ''Practical Magic'' is op 16 Oktober 1998 deur Warner Bros. uitgereik en het gemengde resensies gekry, wat die prent se kombinasie van verskillende genres, waaronder bonatuurlike fantasie, gesinsgewelddrama, romantiese komedie en misdaadprosedure, as skokkend en onvanpas beskou het. Sedertdien het dit ’n [[kultusrolprent|kultusaanhang]] opgebou. ’n Opvolgprent, ''Practical Magic 2'', sal na verwagting binnekort uitgereik word. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== * {{IMDb-titel|0120791}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Practical Magic}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] rpmh15aqxpjsav088jt76po8hw08oeu 2966051 2966048 2026-09-09T20:52:05Z BurgertB 2401 Besig 2966051 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Practical Magic | beeld = | regisseur = Griffin Dunne | vervaardiger = Denise Di Novi | produksieleier = | geskryf_deur = {{Plainlist| * Robin Swicord * Akiva Goldsman * Adam Brooks }} | geskoei = ''Practical Magic'', 'n roman deur Alice Hoffman | met = {{Plainlist| * [[Sandra Bullock]] * [[Nicole Kidman]] * [[Dianne Wiest]] * [[Stockard Channing]] * [[Aidan Quinn]] }} | musiek = Alan Silvestri | kinematografie = Andrew Dunn | ateljee = {{Plainlist| * Fortis Films * Di Novi Pictures * Village Roadshow Pictures }} | verspreider = Warner Bros. | vrygestel = {{Begindatum|1998|10|16|df=yes}} | speeltyd = 104 minute<ref>{{Cite web|date=October 27, 1998|title=''Practical Magic'' (12)|url=https://www.bbfc.co.uk/release/practical-magic-q29sbgvjdglvbjpwwc0zmtyynzm|access-date=May 7, 2025|website=British Board of Film Classification}}</ref> | land = [[VSA]] | taal = [[Engels]] | imdb_id = 0120791 }} {{Stapel|{{beeldgroep2|perrow = 2 / 2 |total_width=280 |align=right |image1=Nicole kidman3cropped.jpg|caption1=[[Nicole Kidman]] |image2=Sandra Bullock 1996 (cropped).jpg|caption2=[[Sandra Bullock]] |image3=Aidan Quinn at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|caption3=[[Aidan Quinn]] |image4=Dianne Wiest 2009.jpg|caption4=[[Dianne Wiest]] }}}} '''''Practical Magic''''' is ’n [[Amerika]]anse fantasierolprent/romantiese komedie/dramarolprent van 1998, geskoei op die roman met dieselfde naam uit 1995 deur Alice Hoffman. Die regie is deur Griffin Dunne en die hoofrolle word vertolk deur [[Sandra Bullock]], [[Nicole Kidman]], [[Dianne Wiest]], [[Stockard Channing]] en [[Aidan Quinn]]. Bullock en Kidman is die susters Sally en Gillian Owens, wat afstam van ’n lang geslag hekse. Nadat hulle ouers weens ’n familievloek gesterf het, word die susters deur hulle tantes grootgemaak, wat hulle die gebruike van praktiese towery leer. Jare later moet hulle hulle toorkrag gebruik om die bose gees van Gillian se mishandelende kêrel te vernietig voordat dit hulle doodmaak. ''Practical Magic'' is op 16 Oktober 1998 deur Warner Bros. uitgereik en het gemengde resensies gekry, wat die prent se kombinasie van verskillende genres, waaronder bonatuurlike fantasie, gesinsgewelddrama, romantiese komedie en misdaadprosedure, as skokkend en onvanpas beskou het. Sedertdien het dit ’n [[kultusrolprent|kultusaanhang]] opgebou. ’n Opvolgprent, ''Practical Magic 2'', sal na verwagting binnekort uitgereik word. [[Beeld:Mark Feuerstein (49614357922).jpg|thumb|220px|[[Mark Feuerstein]]]] ==Rolverdeling== {{div col|2}} * [[Sandra Bullock]] as Sally Owens, 'n heks wat haar man, Michael, verloor weens die familievloek. Sy laat staan toorkrag en laat nie toe dat haar dogters dit beoefen nie. ** [[Camilla Belle]] as 'n jong Sally Owens * [[Nicole Kidman]] as Gillian "Gilly" Owens, Sally se vrygeestige suster, wat die klein dorpie verlaat en die slagoffer van 'n mishandelende kêrel word ** Lora Anne Criswell as 'n jong Gillian Owens * [[Stockard Channing]] as Frances Owens, Sally en Gillian se eerlike en selfversekerde tante * [[Dianne Wiest]] as Bridget "Jet" Owens, Sally en Gillian se ander tante, wat sag en goedhartig is * Goran Visnjic as James "Jimmy" Angelov, Gillian se minnaar. Hy is oorspronklik van [[Bulgarye]], en is 'n [[alkohol]]is en [[reeksmoordenaar]] met 'n cowboystyl wat die Owens-susters ontvoer en twee keer uit selfverdediging deur hulle vermoor word. * [[Aidan Quinn]] as ondersoekbeampte Gary Hallet van [[Arizona]] wat Sally en Gillian ondervra oor Jimmy se verdwyning en verlief raak op Sally * [[Evan Rachel Wood]] as Kylie Owens, Sally se oudste dogter, wat ná haar pa se dood by haar ma en dié se twee tantes woon. Sy lyk nes Gillian en tree soos sy op. * Alexandra Artrip as Antonia Owens, Sally se jongste dogter, wat ook by hulle woon. Sy het donker hare en 'n vurige persoonlikheid. * Lucinda Jenney as Sara, een van die dorpsvroue wat aanvanklik bang is vir die Owens-familie, maar later vir Sally help * [[Mark Feuerstein]] as Michael Greene, Sally se man en Kylie en Antonia se pa. Hy is 'n slagoffer van sy vrou se familievloek en sterf voortydig. * Caprice Benedetti as Maria Owens, die eerste heks in die Owens-familie wat die vloek uitspreek wat al haar afstammelinge tref * Peter Shaw as Jack, Sally en Gillian se pa, wat weens die familievloek gesterf het toe hulle nog jonk was * Caralyn Kozlowski as Regina Owens, Sally en Gillian se ma, wat selfmoord gepleeg het ná haar man, Jack, se dood weens die familievloek {{div col end}} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== * {{IMDb-titel|0120791}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Practical Magic}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] 6habsk0xfdvt7znxcxcl50xo7i4676j 2966052 2966051 2026-09-09T21:17:19Z BurgertB 2401 Klaar 2966052 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Practical Magic | beeld = | regisseur = Griffin Dunne | vervaardiger = Denise Di Novi | produksieleier = | geskryf_deur = {{Plainlist| * Robin Swicord * Akiva Goldsman * Adam Brooks }} | geskoei = ''Practical Magic'', 'n roman deur Alice Hoffman | met = {{Plainlist| * [[Sandra Bullock]] * [[Nicole Kidman]] * [[Dianne Wiest]] * [[Stockard Channing]] * [[Aidan Quinn]] }} | musiek = Alan Silvestri | kinematografie = Andrew Dunn | ateljee = {{Plainlist| * Fortis Films * Di Novi Pictures * Village Roadshow Pictures }} | verspreider = Warner Bros. | vrygestel = {{Begindatum|1998|10|16|df=yes}} | speeltyd = 104 minute<ref>{{Cite web|date=October 27, 1998|title=''Practical Magic'' (12)|url=https://www.bbfc.co.uk/release/practical-magic-q29sbgvjdglvbjpwwc0zmtyynzm|access-date=May 7, 2025|website=British Board of Film Classification}}</ref> | land = [[VSA]] | taal = [[Engels]] | imdb_id = 0120791 }} {{Stapel|{{beeldgroep2|perrow = 2 / 2 |total_width=280 |align=right |image1=Nicole kidman3cropped.jpg|caption1=[[Nicole Kidman]] |image2=Sandra Bullock 1996 (cropped).jpg|caption2=[[Sandra Bullock]] |image3=Aidan Quinn at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|caption3=[[Aidan Quinn]] |image4=Dianne Wiest 2009.jpg|caption4=[[Dianne Wiest]] }}}} '''''Practical Magic''''' is ’n [[Amerika]]anse fantasierolprent/romantiese komedie/dramarolprent van 1998, geskoei op die roman met dieselfde naam uit 1995 deur Alice Hoffman. Die regie is deur Griffin Dunne en die hoofrolle word vertolk deur [[Sandra Bullock]], [[Nicole Kidman]], [[Dianne Wiest]], [[Stockard Channing]] en [[Aidan Quinn]]. Bullock en Kidman is die susters Sally en Gillian Owens, wat afstam van ’n lang geslag hekse. Nadat hulle ouers weens ’n familievloek gesterf het, word die susters deur hulle tantes grootgemaak, wat hulle die gebruike van praktiese towery leer. Jare later moet hulle hulle toorkrag gebruik om die bose gees van Gillian se mishandelende kêrel te vernietig voordat dit hulle doodmaak. ''Practical Magic'' is op 16 Oktober 1998 deur Warner Bros. uitgereik en het gemengde resensies gekry, wat die prent se kombinasie van verskillende genres, waaronder bonatuurlike fantasie, gesinsgewelddrama, romantiese komedie en misdaadprosedure, as skokkend en onvanpas beskou het. Sedertdien het dit ’n [[kultusrolprent|kultusaanhang]] opgebou. ’n Opvolgprent, ''Practical Magic 2'', sal na verwagting binnekort uitgereik word. [[Beeld:Mark Feuerstein (49614357922).jpg|thumb|220px|[[Mark Feuerstein]]]] ==Rolverdeling== {{div col|2}} * [[Sandra Bullock]] as Sally Owens, 'n heks wat haar man, Michael, verloor weens die familievloek. Sy laat staan toorkrag en laat nie toe dat haar dogters dit beoefen nie. ** [[Camilla Belle]] as 'n jong Sally Owens * [[Nicole Kidman]] as Gillian "Gilly" Owens, Sally se vrygeestige suster, wat die klein dorpie verlaat en die slagoffer van 'n mishandelende kêrel word ** Lora Anne Criswell as 'n jong Gillian Owens * [[Stockard Channing]] as Frances Owens, Sally en Gillian se eerlike en selfversekerde tante * [[Dianne Wiest]] as Bridget "Jet" Owens, Sally en Gillian se ander tante, wat sag en goedhartig is * Goran Visnjic as James "Jimmy" Angelov, Gillian se minnaar. Hy is oorspronklik van [[Bulgarye]], en is 'n [[alkohol]]is en [[reeksmoordenaar]] met 'n cowboystyl wat die Owens-susters ontvoer en twee keer uit selfverdediging deur hulle vermoor word. * [[Aidan Quinn]] as ondersoekbeampte Gary Hallet van [[Arizona]] wat Sally en Gillian ondervra oor Jimmy se verdwyning en verlief raak op Sally * [[Evan Rachel Wood]] as Kylie Owens, Sally se oudste dogter, wat ná haar pa se dood by haar ma en dié se twee tantes woon. Sy lyk nes Gillian en tree soos sy op. * Alexandra Artrip as Antonia Owens, Sally se jongste dogter, wat ook by hulle woon. Sy het donker hare en 'n vurige persoonlikheid. * Lucinda Jenney as Sara, een van die dorpsvroue wat aanvanklik bang is vir die Owens-familie, maar later vir Sally help * [[Mark Feuerstein]] as Michael Greene, Sally se man en Kylie en Antonia se pa. Hy is 'n slagoffer van sy vrou se familievloek en sterf voortydig. * Caprice Benedetti as Maria Owens, die eerste heks in die Owens-familie wat die vloek uitspreek wat al haar afstammelinge tref * Peter Shaw as Jack, Sally en Gillian se pa, wat weens die familievloek gesterf het toe hulle nog jonk was * Caralyn Kozlowski as Regina Owens, Sally en Gillian se ma, wat selfmoord gepleeg het ná haar man, Jack, se dood weens die familievloek {{div col end}} ===Ontvangs=== ''Practical Magic'' het met sy uitreiking negatiewe resensies gekry,<ref>{{Cite magazine |last=Galuppo |first=Mia |date=June 10, 2024 |title=Sandra Bullock, Nicole Kidman Returning for 'Practical Magic' Sequel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/practical-magic-sequel-sandra-bullock-nicole-kidman-1235918619/ |access-date=November 4, 2024 |magazine=The Hollywood Reporter}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nateras |first=Jose |date=November 1, 2021 |title=Does Practical Magic hold up? 'Tis the season to find out |url=https://www.avclub.com/does-practical-magic-hold-up-tis-the-season-to-find-o-1847963517 |access-date=November 4, 2024 |website=The A.V. Club |archive-date=September 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911000201/https://www.avclub.com/does-practical-magic-hold-up-tis-the-season-to-find-o-1847963517 |url-status=live}}</ref> wat die inkonsekwente toon en draaiboek daarvan gekritiseer het.<ref name="vox">{{Cite news |last=Framke |first=Caroline |date=October 31, 2016 |title=The flawed but fun Practical Magic is the Thelma and Louise of witch movies |url=https://www.vox.com/2015/10/31/9647652/practical-magic-review-witches |access-date=October 24, 2024 |website=Vox |archive-date=September 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907033221/https://www.vox.com/2015/10/31/9647652/practical-magic-review-witches |url-status=live}}</ref> Op [[Rotten Tomatoes]] was 30% van 107 resensies positief, met ’n gemiddelde punt van 5,1/10. Die webwerf se konsensus lui: "''Practical Magic'' se skokkende tonale verskuiwings kelder die geringe potensiaal wat sy onkonvensionele verhaal kan hê – hoewel Nicole Kidman en Sandra Bullock se chemie ’n goeie rede vir toekomstige samewerking is."<ref>{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/practical_magic |title=Practical Magic |website=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=August 26, 2026 |archive-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011205927/https://www.rottentomatoes.com/m/practical_magic |url-status=live}}</ref> Op [[Metacritic]] het die prent ’n gemiddelde telling van 46 op grond van 22 kritici ontvang, wat op 'n "gemengde of gemiddelde" ontvangs dui.<ref>{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/practical-magic |title=Practical Magic |website=[[Metacritic]] |access-date=December 4, 2012 |archive-date=October 29, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029105000/http://www.metacritic.com/movie/practical-magic |url-status=live}}</ref> Owen Gleiberman van ''Entertainment Weekly'' het 'n negatiewe resensie geskryf waarin hy dit beskryf as ’n "heksekomedie wat so slordig, slepend en deurmekaar is dat dit lyk asof ’n vloek daarop geplaas is".<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/article/1998/10/16/practical-magic/|last=Gleiberman|first=Owen|title=Practical Magic Review|magazine=Entertainment Weekly|date=October 16, 1998|access-date=December 4, 2012|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20120112150837/http://www.ew.com/ew/article/0,,63751,00.html|archive-date=January 12, 2012}}</ref> [[Roger Ebert]] van die ''Chicago Sun-Times'' het van die prent se onsekere toon gepraat, wat "van gruwel tot lag tot romanse swaai", en was van mening dat dit "te skrikwekkend vir kinders en te kinderagtig vir volwassenes is".<ref name=Ebert>{{cite news|url=https://www.rogerebert.com/reviews/practical-magic-1998|last=Ebert|first=Roger|author-link=Roger Ebert|title=Practical Magic|newspaper=Chicago Sun-Times|date=October 16, 1998|access-date=December 4, 2012|via=RogerEbert.com|archive-date=October 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026124115/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19981016%2FREVIEWS%2F810160303|url-status=live}}</ref> Garth Stahl van die ''Hartford Courant'' was positiewer en het opgemerk dat vroue in donker komedie en uitbeeldings van susterskap skaars in rolprente is.<ref name="Stahl">{{Cite news |last=Stahl |first=Garth |date=October 25, 1998 |title=Practical Magic Should Have Focused on Its Dark Side |url=https://www.courant.com/1998/10/25/practical-magic-should-have-focused-on-its-dark-side/ newspaper=Hartford Courant}}</ref> Hy het geskryf dat ''Practical Magic'' "sy gebreke het. Sommige tonele is swak, reëls is soms ’n bietjie deurmekaar, en die intrige is op sommige plekke onderontwikkel. Tog is dit waaghalsig en pret – ’n vrolike vertoning vir twee bekoorlike aktrises en ’n deftige filmuitgangspunt".<ref name="Stahl" /> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * {{IMDb-titel|0120791}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Practical Magic}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] gen3wpu9tg5yk0viu1ij0h5cx5qek8v 0 468789 2965956 2965802 2026-09-09T14:13:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965956 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Beesoogsewejaartjie | image = | taxon = Syncarpha ferruginea | authority = (Lam.) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Astelma crassifolium'' <small>D.Don</small> * ''Gnaphalium ferrugineum'' <small>J.C.Wendl.</small> * ''Helipterum ferrugineum'' <small>Sond. & Harv.</small> * ''Helipterum spinulosum'' <small>Turcz.</small> * ''Xeranthemum ferrugineum'' <small>Lam.</small> }} Die '''beesoogsewejaartjie''' (''Syncarpha ferruginea'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf Augustus is deel van die [[fynbos]]. Die spesie staan ook bekend as ''sewejaartjie''. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-10 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947253-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/fdfbd70f-40d8-4329-9d69-bbc5f4ede8ce Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|ferruginea]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] s73yh1fqgr3cindvif9a4870v4k5qno 2965957 2965956 2026-09-09T14:14:04Z Oesjaar 7467 Ai, die ouderdom. 2965957 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Beesoogsewejaartjie | image = | taxon = Syncarpha ferruginea | authority = (Lam.) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Astelma crassifolium'' <small>D.Don</small> * ''Gnaphalium ferrugineum'' <small>J.C.Wendl.</small> * ''Helipterum ferrugineum'' <small>Sond. & Harv.</small> * ''Helipterum spinulosum'' <small>Turcz.</small> * ''Xeranthemum ferrugineum'' <small>Lam.</small> }} Die '''beesoogsewejaartjie''' (''Syncarpha ferruginea'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf Augustus en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie staan ook bekend as ''sewejaartjie''. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-10 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947253-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/fdfbd70f-40d8-4329-9d69-bbc5f4ede8ce Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|ferruginea]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 42d2el2a9qm0ovxepi3mz8065yk66fe 0 468791 2965971 2965804 2026-09-09T14:36:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965971 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha flava | authority = (Compton) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Helipterum flavum'' <small>Compton</small> }} '''''Syncarpha flava''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-11 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947252-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/2906d67b-a3e1-4eb8-b7bd-f15404228af2 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|flava]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] id3hj2yxac7qx55voaxbfs5ucspjhve 0 468793 2965975 2965814 2026-09-09T14:38:03Z Oesjaar 7467 /* Bronnelys */ Verbeter 2965975 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Vlaktetee | image = | taxon = Syncarpha gnaphaloides | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) DC., (1810) | synonyms =* ''Argyrocome gnaphalodes'' <small>(L.) Kuntze</small> * ''Astelma modestum'' <small>(Hook.) J.Forbes</small> * ''Gnaphalium modestum'' <small>Hook.</small> * ''Helichrysum gnaphaloides'' <small>Steud.</small> * ''Helichrysum staehelinoides'' <small>Less.</small> * ''Helipterum gnaphaloides'' <small>(L.) DC.</small> * ''Leontonyx modestus'' <small>(Hook.) Heynh.</small> * ''Leysera gnaphaloides'' <small>(L.) [[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Leysera squarrosa'' <small>Thunb.</small> * ''Serratula gnaphaloides'' <small>(L.) Poir.</small> * ''Spiralepis modesta'' <small>(Hook.) G.Don</small> * ''Staehelina gnaphaloides'' <small>L.</small> * ''Staehelina squarrosa'' <small>Raf.</small> * ''Syncarpha staehelinoides'' <small>Steud.</small> }} Die '''vlaktetee''' (''Syncarpha gnaphaloides'') is 'n klein [[struik]]ie wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie is deel van die [[fynbos]]. == Galery == <gallery> Syncarpha gnaphaloides 1DS-II 3-5248.jpg Syncarpha gnaphaloides 1DS-II 3-5249.jpg Syncarpha gnaphaloides, Vlakkenberg summit path- Vlakkenberg section Table Mountain National Park imported from iNaturalist photo 15210619.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-12 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:252002-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/1db8ed1b-f4b7-4e21-973b-99cad57fed53 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|argyropsis]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] t67j4rhbhh0vm6n8ekl6cxdk2npe4n8 0 468795 2965976 2965812 2026-09-09T14:41:47Z Oesjaar 7467 /* Bronnelys */ Verbeter 2965976 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = VU | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha lepidopodium | authority = ([[Harry Bolus|Bolus]]) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Helichrysum lepidopodium'' <small>Bolus</small> }} '''''Syncarpha lepidopodium''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] in die Franschhoekberge op hoogtes van 1500 m of hoër voor. Die spesie het 'n [[voorkomsgebied]] van kleiner as 100&nbsp;km² met vyf bevolkings bekend en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie word bedreig deur [[indringerplant]]e. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-13 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947262-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/c45bcc8c-2065-45d2-adee-6cdb2e57332a Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|lepidopodium]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] temsf091pkv4v3ndc6rqm05r0zaxwuk 0 468797 2965977 2965816 2026-09-09T14:42:39Z Oesjaar 7467 /* Bronnelys */ Verbeter 2965977 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha loganiana | authority = (Compton) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Helipterum loganianum'' <small>Compton</small> }} '''''Syncarpha loganiana''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] van die [[Gydopas]] tot die Witteberg en [[Touwsberg]] voor. Die spesie het 'n [[voorkomsgebied]] van 2&nbsp;799&nbsp;km² en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-14 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947256-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/633e854b-f7e4-4e36-a255-89a7f1890eff Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|loganiana]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 4wdebpelhgqd9lraqned8008nry6vwy 10 468799 2966110 2965887 2026-09-10T09:42:08Z Pynappel 70858 2966110 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas4 | datastyle = text-align: left | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | headerstyle = background:{{Infobox instrument/Color|{{{background|}}} }};color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250x250px|alt={{{alt|}}}|class={{{image_class|}}}}} | imageclass = {{{imageclass|}}} | caption = {{{caption|{{{image_capt|}}}}}} | header1 = {{Infobox instrument/Classification|{{{background|}}} }} | label2 = Ander name | data2 = {{{names|}}} | label3 = [[Klassifikasie van musiekinstrumente|Klassifikasie]] | data3 = {{#if:{{{classification|}}}|<span></span> {{{classification}}} }} | label4 = [[Hornbostel-Sachs-stelsel|Hornbostel-Sachs-klassifikasie]] | data4 = {{{hornbostel_sachs|}}}{{#if:{{{hornbostel_sachs_desc|}}}|<br />({{{hornbostel_sachs_desc}}})}} | label5 = Inventor{{pluralize from text|{{{inventors|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data5 = {{{inventors|}}} | label6 = Ontwikkel | data6 = {{{developed|}}} | label7 = {{#if:{{{timbre|}}}|[[Timbre]]}} | data7 = {{#if:{{{timbre|}}}|{{{timbre|}}}}} | label8 = {{#if:{{{volume|}}}|[[Loudness|Volume]]}} | data8 = {{#if:{{{volume|}}}|{{{volume|}}}}} | label9 = {{#if:{{{attack|}}}|[[ADSR envelope|Attack]]}} | data9 = {{#if:{{{attack|}}}|{{{attack|}}}}} | label10 = {{#if:{{{decay|}}}|[[ADSR envelope|Decay]]}} | data10 = {{#if:{{{decay|}}}|{{{decay|}}}}} | header11 = {{#if:{{{range|}}}|[[Omvang (musiek)|Omvang]]}} | data12 = {{#if:{{{range|}}}|<span></span> {{{range}}} {{#if:{{{pitch|}}}|{{{pitch}}}}} }} | header13 = {{#if:{{{related|}}}|[[Musiekinstrument|Verwante instrumente]]}} | data14 = {{#if:{{{related|}}}|<span></span> {{{related}}} }} | header15 = {{#if:{{{musicians|}}}|Musici}} | data16 = {{#if:{{{musicians|}}}|<span></span> {{{musicians}}} }} | header17 = {{#if:{{{composers|}}}|Komponiste}} | data18 = {{#if:{{{composers|}}}|<span></span> {{{composers}}} }} | header19 = {{#if:{{{builders|}}}|Bouers}} | data20 = {{#if:{{{builders|}}}|<span></span> {{{builders}}} }} | header21 = {{#if:{{{sound sample|}}}|Klankmonster}} | data22 = {{#if:{{{sound sample|}}}|<span></span> {{{sound sample}}} }} | header23 = {{#if:{{{articles|}}}|More articles or information}} | data24 = {{#if:{{{articles|}}}|<span></span> {{{articles}}} }} |data25 = {{{module|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox instrument with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox instrument]] with unknown parameter "_VALUE_"| showblankpositional=1 | name | image | image_size | alt | caption | image_capt | image_class | background | names | classification | hornbostel_sachs | hornbostel_sachs_desc | inventors | developed | timbre | volume | attack | decay | range | pitch | related | musicians | composers | sound sample | builders | articles | module}}<noinclude> {{Documentation}}<!-- Please add interwikis to the /doc page, not here --> </noinclude> k7mijzfq0xthddx0yqw9vxagderh11q 10 468806 2965947 2965855 2026-09-09T13:43:32Z Derek J Moore 173539 #fff 2965947 sanitized-css text/css /****************************/ /*** afikipedia ***/ /****************************/ /****************************/ /*** HEADER ***/ /****************************/ .afipedia-header { display: grid; grid-template-columns: 1fr auto; background-color:#551A8B; border-radius: 12px; overflow: hidden; margin-top: -20px; margin-bottom: 1em; } .afipedia-header-left { padding: 1.4rem 1.75rem; color: white; } .afipedia-logo { color:#fff;font-size:4rem;font-family:'Linux Libertine',Georgia, serif;font-variant:small-caps;line-height:100%; padding-top:4px;} .afiki-logo-lead { color: #fff; } .afiki-logo-end { color: #fff; } .afikipedia-tagline { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.3em; color: rgba(255,255,255,0.85); padding-left: 4px; margin-bottom: 14px; } .afikipedia-meta { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 8px; margin-top: 12px; } .afikipedia-pill { font-size: 0.85em; background: rgba(255,255,255,0.18); border-radius: 20px; padding: 3px 12px; color: white; display: inline-block; border: none !important; margin-top: 4px; } .afipedia-header-right { background: rgba(0,0,0,0.22); padding: 1.1rem 1.25rem; display: flex; flex-direction: column; justify-content: center; min-width: 270px; } .afikipedia-menu-title { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.2em; color: rgba(255,255,255,0.85); margin-bottom: 10px; } .afikipedia-menu-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, 1fr); gap: 6px; } .afikipedia-menu-grid p { display: contents; } .afikipedia-cat { display: inline-flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; padding: 8px 4px; border-radius: 10px; background: rgba(255,255,255,0.13); border: none !important; vertical-align: top; } .afikipedia-cat:hover { background: rgba(255,255,255,0.28); } .afikipedia-cat a { display: flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; text-decoration: none; color: white; width: 100%; } .afikipedia-cat a:hover { text-decoration: none; color: white; } .afikipedia-cat-icon { font-size: 1.6em; line-height: 1; display: block; } .afikipedia-cat-label { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 0.9em; color: white; text-align: center; line-height: 1.15; display: block; } /****************************/ /*** Cafi image ***/ /****************************/ .container { position: relative; width: 250px; height: 400px; } .shade { display: block; position: relative; width: 100px; top: 10px; left: 50%; transform: translateX(-50%); border-top: 30px solid #2c3e50; border-bottom: 30px solid transparent; border-radius: 50%; z-index: 40; } .top-light { position: absolute; height:0; width:20px; border-bottom:75px solid #f2ce3a; border-right:15px solid #f2ce3a; border-left:15px solid #f2ce3a; top: 10px; left: 50%; transform: translateX(-50%); z-index: 10; } .pole { position: absolute; bottom: 0; left: 50%; transform: translateX(-50%); width: 20px; height: 320px; background: #2c3e50; } .base { position: absolute; bottom: 0; left: 50%; transform: translateX(-50%); width: 40px; height: 20px; background: #1a252f; border-radius: 5px 5px 0 0; } .contain { height: 100vh; display: flex; justify-content: center; align-items: center; background-color: #D2CBD5; transition: color 0.3s, background-color 0.3s; } .lamp-row { display: flex; justify-content: center; align-items: flex-end; gap: 20px; flex-wrap: wrap; } /****************************/ /*** MOBILE ***/ /****************************/ @media screen and (max-width: 560px) { .afipedia-header { grid-template-columns: 1fr; } .afipedia-header-right { min-width: unset; border-top: 1px solid rgba(255,255,255,0.15); padding: 1rem 1.25rem 1.25rem; } .afipedia-logo { font-size: 1.9em; } .afikipedia-tagline { font-size: 1.1em; } } /****************************/ /*** Ta Txikipedia ***/ /****************************/ fkasio9twxaipsg3v6503i2p6poobfh 2965949 2965947 2026-09-09T13:57:58Z Derek J Moore 173539 added 2965949 sanitized-css text/css /****************************/ /*** afikipedia ***/ /****************************/ /****************************/ /*** HEADER ***/ /****************************/ .afipedia-header { display: grid; grid-template-columns: 1fr auto; background-color:#551A8B; border-radius: 12px; overflow: hidden; margin-top: -20px; margin-bottom: 1em; } .afipedia-header-left { padding: 1.4rem 1.75rem; color: white; } .afipedia-logo { color:#fff;font-size:4rem;font-family:'Linux Libertine',Georgia, serif;font-variant:small-caps;line-height:100%; padding-top:4px;} .afiki-logo-lead { color: #fff; } .afiki-logo-end { color: #fff; } .afikipedia-tagline { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.3em; color: rgba(255,255,255,0.85); padding-left: 4px; margin-bottom: 14px; } .afikipedia-meta { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 8px; margin-top: 12px; } .afipedia-pill { display: inline-flex; align-items: center; padding: 0; border-radius: 12px; background: var(--red); overflow: hidden; } .afipedia-tab { display: inline-block; padding: 8px 14px; color: white; text-decoration: none; white-space: nowrap; } .afipedia-tab:hover { background: var(--orange); } .afipedia-tab + .afipedia-tab { border-left: 1px solid rgba(255,255,255,.3); } .afipedia-header-right { background: rgba(0,0,0,0.22); padding: 1.1rem 1.25rem; display: flex; flex-direction: column; justify-content: center; min-width: 270px; } .afikipedia-menu-title { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.2em; color: rgba(255,255,255,0.85); margin-bottom: 10px; } .afikipedia-menu-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, 1fr); gap: 6px; } .afikipedia-menu-grid p { display: contents; } .afikipedia-cat { display: inline-flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; padding: 8px 4px; border-radius: 10px; background: rgba(255,255,255,0.13); border: none !important; vertical-align: top; } .afikipedia-cat:hover { background: rgba(255,255,255,0.28); } .afikipedia-cat a { display: flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; text-decoration: none; color: white; width: 100%; } .afikipedia-cat a:hover { text-decoration: none; color: white; } .afikipedia-cat-icon { font-size: 1.6em; line-height: 1; display: block; } .afikipedia-cat-label { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 0.9em; color: white; text-align: center; line-height: 1.15; display: block; } /****************************/ /*** Cafi image ***/ /****************************/ .container { position: relative; width: 250px; height: 400px; } .shade { display: block; position: relative; width: 100px; top: 10px; left: 50%; transform: translateX(-50%); border-top: 30px solid #2c3e50; border-bottom: 30px solid transparent; border-radius: 50%; z-index: 40; } .top-light { position: absolute; height:0; width:20px; border-bottom:75px solid #f2ce3a; border-right:15px solid #f2ce3a; border-left:15px solid #f2ce3a; top: 10px; left: 50%; transform: translateX(-50%); z-index: 10; } .pole { position: absolute; bottom: 0; left: 50%; transform: translateX(-50%); width: 20px; height: 320px; background: #2c3e50; } .base { position: absolute; bottom: 0; left: 50%; transform: translateX(-50%); width: 40px; height: 20px; background: #1a252f; border-radius: 5px 5px 0 0; } .contain { height: 100vh; display: flex; justify-content: center; align-items: center; background-color: #D2CBD5; transition: color 0.3s, background-color 0.3s; } .lamp-row { display: flex; justify-content: center; align-items: flex-end; gap: 20px; flex-wrap: wrap; } /****************************/ /*** MOBILE ***/ /****************************/ @media screen and (max-width: 560px) { .afipedia-header { grid-template-columns: 1fr; } .afipedia-header-right { min-width: unset; border-top: 1px solid rgba(255,255,255,0.15); padding: 1rem 1.25rem 1.25rem; } .afipedia-logo { font-size: 1.9em; } .afikipedia-tagline { font-size: 1.1em; } } /****************************/ /*** Ta Txikipedia ***/ /****************************/ htuyz25dck8pcjekwkfkrvakfgcx2ne 2965963 2965949 2026-09-09T14:24:58Z Derek J Moore 173539 verndered 2965963 sanitized-css text/css /****************************/ /*** afikipedia ***/ /****************************/ /****************************/ /*** HEADER ***/ /****************************/ .afipedia-header { display: flex; width: 100%; background-color: #551A8B; border-radius: 12px; overflow: hidden; margin-top: -20px; margin-bottom: 1em; } /****************************/ /*** HEADER LEFT ***/ /****************************/ .afipedia-header-left { flex: 1; min-width: 0; padding: 1.4rem 1.75rem; color: white; } /****************************/ /*** LOGO ***/ /****************************/ .afipedia-logo { color: #333333; font-size: 4rem; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; font-variant: small-caps; line-height: 100%; padding-top: 4px; } .afiki-logo-lead { color: #fff; } .afiki-logo-end { color: #fff; } /****************************/ /*** TAGLINE ***/ /****************************/ .afikipedia-tagline { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.3em; color: rgba(255,255,255,0.85); padding-left: 4px; margin-bottom: 14px; } /****************************/ /*** META ***/ /****************************/ .afikipedia-meta { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 8px; margin-top: 12px; } /****************************/ /*** TABS ***/ /****************************/ .afikipedia-pill { display: flex; align-items: center; flex-wrap: wrap; gap: 6px; font-size: 0.85em; background: rgba(255,255,255,0.18); border-radius: 20px; padding: 5px 8px; color: white; border: none !important; margin-top: 4px; } /* Individual tabs */ .afikipedia-pill a { display: inline-block; padding: 6px 12px; border-radius: 999px; color: white; text-decoration: none; white-space: nowrap; transition: background-color 0.2s ease, color 0.2s ease; } /* Tab hover */ .afikipedia-pill a:hover { background-color: #EE8019; color: white; text-decoration: none; } /* Active tab */ .afikipedia-pill a.active { background-color: #970302; color: white; } /****************************/ /*** HEADER RIGHT ***/ /****************************/ .afipedia-header-right { flex: 0 0 auto; background: rgba(0,0,0,0.22); padding: 1.1rem 1.25rem; display: flex; flex-direction: column; justify-content: center; min-width: 270px; } /****************************/ /*** MENU TITLE ***/ /****************************/ .afikipedia-menu-title { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.2em; color: rgba(255,255,255,0.85); margin-bottom: 10px; } /****************************/ /*** MENU GRID ***/ /****************************/ .afikipedia-menu-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, 1fr); gap: 6px; } .afikipedia-menu-grid p { display: contents; } /****************************/ /*** CATEGORY ***/ /****************************/ .afikipedia-cat { display: inline-flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; padding: 8px 4px; border-radius: 10px; background: rgba(255,255,255,0.13); border: none !important; vertical-align: top; } .afikipedia-cat:hover { background: rgba(255,255,255,0.28); } .afikipedia-cat a { display: flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; text-decoration: none; color: white; width: 100%; } .afikipedia-cat a:hover { text-decoration: none; color: white; } .afikipedia-cat-icon { font-size: 1.6em; line-height: 1; display: block; } .afikipedia-cat-label { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 0.9em; color: white; text-align: center; line-height: 1.15; display: block; } /****************************/ /*** MOBILE ***/ /****************************/ @media screen and (max-width: 560px) { .afipedia-header { flex-direction: column; } .afipedia-header-right { min-width: unset; border-top: 1px solid rgba(255,255,255,0.15); padding: 1rem 1.25rem 1.25rem; } .afipedia-logo { font-size: 1.9em; } .afikipedia-tagline { font-size: 1.1em; } .afikipedia-pill { width: fit-content; } } nhng73tv8azka9bqof6b3s773jjs3vh 2965990 2965963 2026-09-09T15:02:10Z Derek J Moore 173539 2965990 sanitized-css text/css /****************************/ /*** afipedia ***/ /****************************/ /****************************/ /*** HEADER ***/ /****************************/ .afipedia-header { display: flex; width: 100%; background-color: #551A8B; border-radius: 12px; overflow: hidden; margin-top: -20px; margin-bottom: 1em; } /****************************/ /*** HEADER LEFT ***/ /****************************/ .afipedia-header-left { flex: 1; min-width: 0; padding: 1.4rem 1.75rem; color: white; } /****************************/ /*** LOGO ***/ /****************************/ .afipedia-logo { color: #333333; font-size: 4rem; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; font-variant: small-caps; line-height: 100%; padding-top: 4px; } .afiki-logo-lead { color: #fff; } .afiki-logo-end { color: #fff; } /****************************/ /*** TAGLINE ***/ /****************************/ .afipedia-tagline { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.3em; color: rgba(255,255,255,0.85); padding-left: 4px; margin-bottom: 14px; } /****************************/ /*** META ***/ /****************************/ .afipedia-meta { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 8px; margin-top: 12px; } /****************************/ /*** TABS ***/ /****************************/ .afipedia-pill { display: flex; align-items: center; flex-wrap: wrap; gap: 6px; font-size: 0.85em; background: rgba(255,255,255,0.18); border-radius: 20px; padding: 5px 8px; color: white; border: none !important; margin-top: 4px; } /* Individual tabs */ .afipedia-pill a { display: inline-block; padding: 6px 12px; border-radius: 999px; color: white; text-decoration: none; white-space: nowrap; transition: background-color 0.2s ease, color 0.2s ease; } /* Tab hover */ .afipedia-pill a:hover { background-color: #EE8019; color: white; text-decoration: none; } /* Active tab */ .afipedia-pill a.active { background-color: #970302; color: white; } /****************************/ /*** HEADER RIGHT ***/ /****************************/ .afipedia-header-right { flex: 0 0 auto; background: rgba(0,0,0,0.22); padding: 1.1rem 1.25rem; display: flex; flex-direction: column; justify-content: center; min-width: 270px; } /****************************/ /*** MENU TITLE ***/ /****************************/ .afipedia-menu-title { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.2em; color: rgba(255,255,255,0.85); margin-bottom: 10px; } /****************************/ /*** MENU GRID ***/ /****************************/ .afipedia-menu-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, 1fr); gap: 6px; } .afipedia-menu-grid p { display: contents; } /****************************/ /*** CATEGORY ***/ /****************************/ .afipedia-cat { display: inline-flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; padding: 8px 4px; border-radius: 10px; background: rgba(255,255,255,0.13); border: none !important; vertical-align: top; } .afipedia-cat:hover { background: rgba(255,255,255,0.28); } .afipedia-cat a { display: flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; text-decoration: none; color: white; width: 100%; } .afipedia-cat a:hover { text-decoration: none; color: white; } .afipedia-cat-icon { font-size: 1.6em; line-height: 1; display: block; } .afipedia-cat-label { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 0.9em; color: white; text-align: center; line-height: 1.15; display: block; } /****************************/ /*** MOBILE ***/ /****************************/ @media screen and (max-width: 560px) { .afipedia-header { flex-direction: column; } .afipedia-header-right { min-width: unset; border-top: 1px solid rgba(255,255,255,0.15); padding: 1rem 1.25rem 1.25rem; } .afipedia-logo { font-size: 1.9em; } .afipedia-tagline { font-size: 1.1em; } .afipedia-pill { width: fit-content; } } sekb3xmf1dpe4nfgtooiw9strxagzgt 2966024 2965990 2026-09-09T19:10:22Z Derek J Moore 173539 added 2966024 sanitized-css text/css /****************************/ /*** afipedia ***/ /* ons ryk erfenis ***/ /*┌──────────────────────────────────┬─────────────┐*/ /*│ EERSTE KOLOM │ TWEEDE │*/ /*│ flex: 1 │ KOLOM │*/ /*│ │ │*/ /*│ (Tab 1) (Tab 2) (Tab 3) │ Kentekens │*/ /*└──────────────────────────────────┴─────────────┘*/ .primary {color:#551A8B} .secondary {color:#EE8019;} /****************************/ /*** HEADER ***/ /****************************/ .afipedia-header { display: flex; width: 100%; background-color: #551A8B; border-radius: 12px; overflow: hidden; margin-top: -20px; margin-bottom: 1em; } /****************************/ /*** HEADER LEFT ***/ /****************************/ .afipedia-header-left { flex: 1; min-width: 0; padding: 1.4rem 1.75rem; color: white; } /****************************/ /*** LOGO ***/ /****************************/ .afipedia-logo { color: #333333; font-size: 4rem; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; font-variant: small-caps; line-height: 100%; padding-top: 4px; } .afiki-logo-lead { color: #fff; } .afiki-logo-end { color: #fff; } /****************************/ /*** TAGLINE ***/ /****************************/ .afipedia-tagline { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.3em; color: rgba(255,255,255,0.85); padding-left: 4px; margin-bottom: 14px; } /****************************/ /*** META ***/ /****************************/ .afipedia-meta { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 8px; margin-top: 12px; } /****************************/ /*** TABS ***/ /****************************/ .afipedia-pill { display: flex; align-items: center; flex-wrap: wrap; gap: 6px; font-size: 0.85em; background: rgba(255,255,255,0.18); border-radius: 20px; padding: 5px 8px; color: white; border: none !important; margin-top: 4px; } /* Individual tabs */ .afipedia-pill a { display: inline-block; padding: 6px 12px; border-radius: 999px; color: white; text-decoration: none; white-space: nowrap; transition: background-color 0.2s ease, color 0.2s ease; } /* Tab hover */ .afipedia-pill a:hover { background-color: #EE8019; color: white; text-decoration: none; } /* Active tab */ .afipedia-pill a.active { background-color: #970302; color: white; } /****************************/ /*** HEADER RIGHT ***/ /****************************/ .afipedia-header-right { flex: 0 0 auto; background: rgba(0,0,0,0.22); padding: 1.1rem 1.25rem; display: flex; flex-direction: column; justify-content: center; min-width: 270px; } /****************************/ /*** MENU TITLE ***/ /****************************/ .afipedia-menu-title { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.2em; color: rgba(255,255,255,0.85); margin-bottom: 10px; } /****************************/ /*** MENU GRID ***/ /****************************/ .afipedia-menu-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, 1fr); gap: 6px; } .afipedia-menu-grid p { display: contents; } /****************************/ /*** CATEGORY ***/ /****************************/ .afipedia-cat { display: inline-flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; padding: 8px 4px; border-radius: 10px; background: rgba(255,255,255,0.13); border: none !important; vertical-align: top; } .afipedia-cat:hover { background: rgba(255,255,255,0.28); } .afipedia-cat a { display: flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; text-decoration: none; color: white; width: 100%; } .afipedia-cat a:hover { text-decoration: none; color: white; } .afipedia-cat-icon { font-size: 1.6em; line-height: 1; display: block; } .afipedia-cat-label { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 0.9em; color: white; text-align: center; line-height: 1.15; display: block; } /****************************/ /*** MOBILE ***/ /****************************/ @media screen and (max-width: 560px) { .afipedia-header { flex-direction: column; } .afipedia-header-right { min-width: unset; border-top: 1px solid rgba(255,255,255,0.15); padding: 1rem 1.25rem 1.25rem; } .afipedia-logo { font-size: 1.9em; } .afipedia-tagline { font-size: 1.1em; } .afipedia-pill { width: fit-content; } } nn4srhyw0gj73mt9fs5gskbm3lru3jx 2966027 2966024 2026-09-09T19:12:18Z Derek J Moore 173539 added 2966027 sanitized-css text/css /****************************************************/ /*** afipedia ***/ /* ons ryk erfenis ***/ /*┌──────────────────────────────────┬─────────────┐*/ /*│ EERSTE KOLOM │ TWEEDE │*/ /*│ flex: 1 │ KOLOM │*/ /*│ │ │*/ /*│ (Tab 1) (Tab 2) (Tab 3) │ Kentekens │*/ /*└──────────────────────────────────┴─────────────┘*/ .primary {color:#551A8B} .secondary {color:#EE8019;} /****************************/ /*** HEADER ***/ /****************************/ .afipedia-header { display: flex; width: 100%; background-color: #551A8B; border-radius: 12px; overflow: hidden; margin-top: -20px; margin-bottom: 1em; } /****************************/ /*** HEADER LEFT ***/ /****************************/ .afipedia-header-left { flex: 1; min-width: 0; padding: 1.4rem 1.75rem; color: white; } /****************************/ /*** LOGO ***/ /****************************/ .afipedia-logo { color: #333333; font-size: 4rem; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; font-variant: small-caps; line-height: 100%; padding-top: 4px; } .afiki-logo-lead { color: #fff; } .afiki-logo-end { color: #fff; } /****************************/ /*** TAGLINE ***/ /****************************/ .afipedia-tagline { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.3em; color: rgba(255,255,255,0.85); padding-left: 4px; margin-bottom: 14px; } /****************************/ /*** META ***/ /****************************/ .afipedia-meta { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 8px; margin-top: 12px; } /****************************/ /*** TABS ***/ /****************************/ .afipedia-pill { display: flex; align-items: center; flex-wrap: wrap; gap: 6px; font-size: 0.85em; background: rgba(255,255,255,0.18); border-radius: 20px; padding: 5px 8px; color: white; border: none !important; margin-top: 4px; } /* Individual tabs */ .afipedia-pill a { display: inline-block; padding: 6px 12px; border-radius: 999px; color: white; text-decoration: none; white-space: nowrap; transition: background-color 0.2s ease, color 0.2s ease; } /* Tab hover */ .afipedia-pill a:hover { background-color: #EE8019; color: white; text-decoration: none; } /* Active tab */ .afipedia-pill a.active { background-color: #970302; color: white; } /****************************/ /*** HEADER RIGHT ***/ /****************************/ .afipedia-header-right { flex: 0 0 auto; background: rgba(0,0,0,0.22); padding: 1.1rem 1.25rem; display: flex; flex-direction: column; justify-content: center; min-width: 270px; } /****************************/ /*** MENU TITLE ***/ /****************************/ .afipedia-menu-title { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 1.2em; color: rgba(255,255,255,0.85); margin-bottom: 10px; } /****************************/ /*** MENU GRID ***/ /****************************/ .afipedia-menu-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, 1fr); gap: 6px; } .afipedia-menu-grid p { display: contents; } /****************************/ /*** CATEGORY ***/ /****************************/ .afipedia-cat { display: inline-flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; padding: 8px 4px; border-radius: 10px; background: rgba(255,255,255,0.13); border: none !important; vertical-align: top; } .afipedia-cat:hover { background: rgba(255,255,255,0.28); } .afipedia-cat a { display: flex; flex-direction: column; align-items: center; gap: 4px; text-decoration: none; color: white; width: 100%; } .afipedia-cat a:hover { text-decoration: none; color: white; } .afipedia-cat-icon { font-size: 1.6em; line-height: 1; display: block; } .afipedia-cat-label { font-family: 'GochiHand', sans-serif; font-size: 0.9em; color: white; text-align: center; line-height: 1.15; display: block; } /****************************/ /*** MOBILE ***/ /****************************/ @media screen and (max-width: 560px) { .afipedia-header { flex-direction: column; } .afipedia-header-right { min-width: unset; border-top: 1px solid rgba(255,255,255,0.15); padding: 1rem 1.25rem 1.25rem; } .afipedia-logo { font-size: 1.9em; } .afipedia-tagline { font-size: 1.1em; } .afipedia-pill { width: fit-content; } } m8mk7pk9nfmgs62znaqk6p1p61mmxev 0 468808 2965960 2965867 2026-09-09T14:18:14Z Sobaka 328 inligtingskas 2965960 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Frederick Timpson I'Ons | bynaam = | beeld = Frederick Timpson I'Ons00.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Frederick Timpson I'Ons, in die 1870’s | geboortenaam = | geboortedatum = [[15 November]] [[1802]] | geboorteplek = [[Islington]], [[Verenigde Koninkryk]] | dood_datum = {{SDEO|1802|11|15|1887|12|18}} | sterfteplek = [[Grahamstad]], [[Kaapkolonie]] | ouers = John I'Ons (vader) | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk }} | beroep = Kaapkolonie-skilder | ander = | bekend = 19de eeu Kaapkolonie skilderye | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Frederick Timpson I'Ons''' ([[15 November]] [[1802]] in [[Islington]] – [[18 Desember]] [[1887]] in [[Grahamstad]]) was 'n in Brittanje gebore Kaapkolonie-[[Skilderkuns|skilder]], een van die agt kinders van John I'Ons, wat die hoof van 'n ryskool in Islington was. I'Ons het vroeg reeds 'n aanleg vir teken getoon, is beïnvloed deur, en het 'n vriend van die beeldhouer John Francis en sy dogter Mary geword, wat met 'n ander beeldhouer, Thomas Thornycroft, getroud is. Hy het later 'n kunsskool in Marylebone bestuur waar hy teken, skilder en kommersiële vakke onderrig het. Op 31 Mei 1827 het Frederick I'Ons met Ann Frazer getrou, wie se swak gesondheid in 1834 daartoe gelei het dat die jong paartjie na die Albany-distrik van Grahamstad emigreer het. Hulle het aan die begin van die [[Sesde Grensoorlog]] aangekom, wat Frederick aangespoor het om sy dienste vrywillig aan te bied. Hierdie datum merk die eerste van sy 'Aquila-karikature', 'n reeks insiggewende, maar spottende aanstootlike aanmerkings gerig op [[Andries Stockenström]], die destydse luitenant-goewerneur van [[Brits-Kaffrarië]]. Die beskermhere van I'Ons was hoofsaaklik militêre tipes wat portrette van die plaaslike Xhosa-hoofde, soos Sandile en Khama, laat maak het. I'Ons was uitstaande in die uitbeelding van die Bantoe- en Hottentot-verbygangers. Die beelde van hierdie 'inheemse karakters' word as sy belangrikste werke beskou, wat 'n groot mate van sensitiwiteit en vaardigheid in hul uitbeelding weerspieël, en word vergelyk met dié van Adriaen van Ostade.<ref>''Art & Artists of South Africa'' - Esme Berman (AA Balkema,1970)</ref> Soos dikwels die geval is met kunstenaars wat inkomste moet produseer om te oorleef, word hul beste werk verwaarloos in belang van finansiële nood.<ref>''Standard Encyclopaedia of Southern Africa - vol 6'' - Edna Bradlow (NASOU 1972)</ref> Behalwe vir sy kort verbintenis met John Francis, het I'Ons geen formele opleiding in kuns gehad nie. Tog het sy landskappe van die [[Oos-Kaap]] die sjarme wat gewoonlik in naïewe kuns voorkom, met boslandtonele wat aan Watteau herinner. Tog word sy landskappe soms gekritiseer as somber en oninspirerend. Hy het sy inkomste verdien deur verhoogdekor te skilder, portrette van noemenswaardige inwoners van Grahamstad te skilder en kunsklasse te gee. 'n Uitstappie na die diamantdelwerye by [[Kimberley]] het nie sy fortuin verbeter nie. Sy werke bied 'n belangrike insig in die grenslewe in die 1800's en is uitgestal deur die Tate Gallery in Londen (1948), die Suid-Afrikaanse Nasionale Galery in Kaapstad (1976) en die King George VI Gallery in Port Elizabeth (1990). Sy skilderye kan in private en korporatiewe besit gevind word, en by museums en galerye soos die [[Africana Museum]], [[Albanie-museum]], Fort Beaufort Historiese Museum, King George VI Kunsgalery, Suid-Afrikaanse Nasionale Galery, die Universiteit van Stellenbosch, die [[William Fehr-versameling]], [[William Humphreys-kunsgalery]] en die 1820 Setlaarsgedenkmuseum.<ref>{{Cite web|url=http://www.sahistory.org.za/people/frederick-timpson-ions|title=Frederick Timpson I'Ons &#124; South African History Online}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Frederick Timpson I'Ons07b.jpg | alt1 = | width1 = 350 | caption1 = Groep Xhosas op die pad na Grahamstad | image2 = Frederick Timpson I'Ons06a.jpg | alt2 = | width2 = 300 | caption2 = Xhosas op ’n voetpad | image3 = Frederick Timpson I'Ons01.JPG | alt3 = | width3 = 300 | caption3 = Kantientoneel by Potter's Inn, Grahamstad }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:I'Ons, Frederick Timpson}} [[Kategorie:Geboortes in 1802]] [[Kategorie:Sterftes in 1887]] [[Kategorie:Engelse kunstenaars]] q1x6vgpxlhpsjwtoplgmw2m1muwe6fi 2965962 2965960 2026-09-09T14:21:05Z Sobaka 328 byvoeg 2965962 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Frederick Timpson I'Ons | bynaam = | beeld = Frederick Timpson I'Ons00.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Frederick Timpson I'Ons, in die 1870’s | geboortenaam = | geboortedatum = [[15 November]] [[1802]] | geboorteplek = [[Islington]], [[Verenigde Koninkryk]] | dood_datum = {{SDEO|1802|11|15|1887|12|18}} | sterfteplek = [[Grahamstad]], [[Kaapkolonie]] | ouers = John I'Ons (vader) | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk }} | beroep = Kaapkolonie-skilder | ander = | bekend = 19de eeu Kaapkolonie skilderye | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Frederick Timpson I'Ons''' ([[15 November]] [[1802]] in [[Islington]] – [[18 Desember]] [[1887]] in [[Grahamstad]]) was 'n in Brittanje gebore Kaapkolonie-[[Skilderkuns|skilder]], een van die agt kinders van John I'Ons, wat die hoof van 'n ryskool in Islington was. I'Ons het vroeg reeds 'n aanleg vir teken getoon, is beïnvloed deur, en het 'n vriend van die beeldhouer John Francis en sy dogter Mary geword, wat met 'n ander beeldhouer, Thomas Thornycroft, getroud is. Hy het later 'n kunsskool in Marylebone bestuur waar hy teken, skilder en kommersiële vakke onderrig het. Op 31 Mei 1827 het Frederick I'Ons met Ann Frazer getrou, wie se swak gesondheid in 1834 daartoe gelei het dat die jong paartjie na die Albany-distrik van Grahamstad emigreer het. Hulle het aan die begin van die [[Sesde Grensoorlog]] aangekom, wat Frederick aangespoor het om sy dienste vrywillig aan te bied. Hierdie datum merk die eerste van sy 'Aquila-karikature', 'n reeks insiggewende, maar spottende aanstootlike aanmerkings gerig op [[Andries Stockenström]], die destydse luitenant-goewerneur van [[Brits-Kaffrarië]]. Die beskermhere van I'Ons was hoofsaaklik militêre tipes wat portrette van die plaaslike Xhosa-hoofde, soos Sandile en Khama, laat maak het. I'Ons was uitstaande in die uitbeelding van die Bantoe- en Hottentot-verbygangers. Die beelde van hierdie 'inheemse karakters' word as sy belangrikste werke beskou, wat 'n groot mate van sensitiwiteit en vaardigheid in hul uitbeelding weerspieël, en word vergelyk met dié van Adriaen van Ostade.<ref>''Art & Artists of South Africa'' - Esme Berman (AA Balkema,1970)</ref> Soos dikwels die geval is met kunstenaars wat inkomste moet produseer om te oorleef, word hul beste werk verwaarloos in belang van finansiële nood.<ref>''Standard Encyclopaedia of Southern Africa - vol 6'' - Edna Bradlow (NASOU 1972)</ref> Behalwe vir sy kort verbintenis met John Francis, het I'Ons geen formele opleiding in kuns gehad nie. Tog het sy landskappe van die [[Oos-Kaap]] die sjarme wat gewoonlik in naïewe kuns voorkom, met boslandtonele wat aan Watteau herinner. Tog word sy landskappe soms gekritiseer as somber en oninspirerend. Hy het sy inkomste verdien deur verhoogdekor te skilder, portrette van noemenswaardige inwoners van Grahamstad te skilder en kunsklasse te gee. 'n Uitstappie na die diamantdelwerye by [[Kimberley]] het nie sy fortuin verbeter nie. Sy werke bied 'n belangrike insig in die grenslewe in die 1800's en is uitgestal deur die Tate Gallery in Londen (1948), die Suid-Afrikaanse Nasionale Galery in Kaapstad (1976) en die King George VI Gallery in Port Elizabeth (1990). Sy skilderye kan in private en korporatiewe besit gevind word, en by museums en galerye soos die [[Africana Museum]], [[Albanie-museum]], Fort Beaufort Historiese Museum, King George VI Kunsgalery, Suid-Afrikaanse Nasionale Galery, die Universiteit van Stellenbosch, die [[William Fehr-versameling]], [[William Humphreys-kunsgalery]] en die 1820 Setlaarsgedenkmuseum.<ref>{{Cite web|url=http://www.sahistory.org.za/people/frederick-timpson-ions|title=Frederick Timpson I'Ons &#124; South African History Online}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Frederick Timpson I'Ons07b.jpg | alt1 = | width1 = 350 | caption1 = Groep Xhosas op die pad na Grahamstad | image2 = Frederick Timpson I'Ons06a.jpg | alt2 = | width2 = 300 | caption2 = Xhosas op ’n voetpad | image3 = Frederick Timpson I'Ons01.JPG | alt3 = | width3 = 300 | caption3 = Kantientoneel by Potter's Inn, Grahamstad }} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Bibliografie== *''Frederick I'Ons - Artist'' - Redgrave (J.J.) & Bradlow (Edna)(Maskew Miller, Kaapstad, 1958) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:I'Ons, Frederick Timpson}} [[Kategorie:Geboortes in 1802]] [[Kategorie:Sterftes in 1887]] [[Kategorie:Engelse kunstenaars]] ae46npmbin4jgd4vsr02qm9nfisvvtb 0 468819 2965940 2965918 2026-09-09T12:31:33Z Pynappel 70858 [[PRAAG]] verwys daarna as 'n brandmuur in die konteks van Duitsland, n.a.v. die Duits Brandmauer. https://www.youtube.com/watch?v=-D4BskkAkHk 2965940 wikitext text/x-wiki {{Gekursiveerde titel}} In die [[politiek]] is 'n '''''cordon sanitaire''''' ([[Frans]], letterlik "sanitêre kordon") of '''brandmuur''' die weiering van een of meer [[politieke party|politieke partye]] om met sekere ander politieke partye saam te werk. Dit gebeur dikwels omdat die betrokke party se strategie of [[ideologie]] as onaanvaarbaar of [[ekstremisme|ekstremisties]] beskou word. Die term is toegepas op die weiering om saam te werk met partye wat as [[populisme|populisties]],<ref name="jacobs" /> links-ekstremisties<ref name="jacobs" /> of regs-ekstremisties gesien word. 'n ''Cordon sanitaire'' kan as 'n [[sosiale norm]] of as sosiale uitsluiting beskou word<ref name="axelsen" /> en kan tot selfsensuur lei.<ref name="harteveld" /><ref name="bolin" /> In die politieke wetenskap verwys die term sedert die 1990's na die ooreenkoms tussen gevestigde partye om geen samewerking met regs-ekstremistiese of regspopulistiese partye aan te gaan nie.<ref name="holzhauser" /> In Duitsland word dieselfde beginsel deurgaans die ''Brandmauer'' ("brandmuur") genoem.<ref name="lacroix" /><ref name="duitslandinstituut" /> 'n ''Cordon sanitaire'' is oor die algemeen daarop gemik om demokratiese norme en die liberale demokrasie te handhaaf, stabiele regerings te bevorder en te verhoed dat ekstremistiese, haatdraende of [[outoritarisme|outoritêre]] ideologie genormaliseer word. Terselfdertyd is die strategie wetenskaplik en maatskaplik omstrede, omdat die permanente uitsluiting van sekere partye politieke besluite kan blokkeer en dele van die kieserskorps in die parlement onverteenwoordig kan laat. == Ontstaan en verspreiding in Europa == Die praktyk het in 1989 in [[België]] ontstaan, waar die parlementêre partye ooreengekom het om die regs-ekstremistiese [[Vlaams Blok]] van enige regeringsvorming uit te sluit. Die doel was om antidemokratiese kragte polities te isoleer en die demokratiese orde te beskerm. Die Belgiese model het in baie Europese lande navolging gevind: in state soos Frankryk, Nederland, Duitsland en Oostenryk het partye ooreengekom om regse partye nie by regeringsverantwoordelikheid te betrek nie. Hierdie uitsluiting was meestal informeel en het op 'n party-oorskrydende konsensus berus.<ref name="holzhauser" /> Sedert die 1990's het daardie konsensus toenemend verbrokkel. In lande soos Italië (1994), Oostenryk (1999), Denemarke (2001) en Finland (2023) het regspopulistiese partye ná koalisies met konserwatiewe kragte aan die regering deelgeneem. In [[Swede]] het 'n konserwatief-liberale minderheidsregering in 2022 ontstaan wat deur die regspopulistiese Swede-Demokrate (''Sverigedemokraterna'') gedoog word. In baie gevalle is hierdie bondgenootskappe voorafgegaan deur 'n politieke en retoriese toenadering van konserwatiewe partye tot die standpunte van Regs. Die afbou van die ''cordon sanitaire'' het teen die agtergrond van veranderde meerderheidsverhoudinge en die groeiende sukses van regspopulistiese bewegings plaasgevind.<ref name="holzhauser" /> == Doel en kritiek == Die politieke wetenskaplike [[Heike Klüver]] het saam met 'n kollega gegewens oor 647 regerings in 37 [[demokrasie|demokrasieë]] tussen 1980 en 2023 ontleed. Hulle het bevind dat regs-ekstremistiese partye nie deur regstreekse regeringsdeelname of deur die ondersteuning van minderheidsregerings swakker word nie; hulle trek gemiddeld selfs voordeel daaruit. Klüver het daaruit afgelei dat enige vorm van inskakeling van regs-ekstremistiese partye polities riskant en strategies kontraproduktief is.<ref name="handelsblatt" /> Die politieke wetenskaplike [[Peter R. Neumann]] en die joernalis Richard C. Schneider beskou die handhawing van brandmure as een van vyf sentrale middele om die liberale demokrasie teen regspopuliste te verdedig. Regspopulistiese partye behaal volgens hulle in die reël geen meerderhede nie en is dus op samewerking met konserwatiewe partye aangewese. Konserwatiewe kommentators stel die geweierde samewerking dikwels voor as 'n set van die politieke linkervleuel om meerderhede vir konserwatiewe beleid te verhinder, maar volgens Neumann en Schneider is brandmure "in die eie belang van sowel middel-regse partye as die demokrasie as geheel". Hulle ken geen geval waar 'n konserwatiewe party op die duur by samewerking met regspopuliste gebaat het nie; baie konserwatiewe partye het eerder hul dominante posisie in die partystelsel verloor of is heeltemal vernietig.<ref name="neumann" /> Die taktiek word egter ook gekritiseer as ondemokraties en ondoeltreffend, en omdat dit politieke polarisasie kan vererger. 'n ''Cordon sanitaire'' kan besluitneming lamlê en 'n populistiese party se beeld as buitestander of as teenstander van die establishment versterk.<ref name="shuttleworth" /><ref name="downs2002" /> == Voorbeelde per land == === Australië === Die regspopulistiese party [[One Nation]] het in die laat 1990's op die voorgrond getree nadat die stigter, Pauline Hanson, weens haar meer ekstreme sienings oor ras van die konserwatiewe Liberale Party se kandidatelys verwyder is. Ná die Liberale Party se swak vertoning in die Queenslandse verkiesing van 1998 het die Howard-regering 'n beleid ingestel om One Nation laaste op die aanbevole voorkeurlys te plaas, wat die Arbeidersparty reeds gedoen het.<ref name="economou" /> So het 'n tydperk begin waarin die twee groot partye One Nation uit die federale politiek uitgesluit het. Met die opkoms van populistiese sentiment in die 2020's het die Liberale Party hierdie brandmuur laat vaar, wat aan kiesers gesein het dat dit aanvaarbaar is om hul stem oor te dra.<ref name="sunman" /> In 2026 was die twee regsgeneigde partye in regstreekse mededinging om die status van amptelike opposisie. === België === ==== Ontstaan ==== In 1989 is 'n ''cordon sanitaire'' teen die [[Vlaams Blok]] in die lewe geroep deur die ander [[Vlaandere|Vlaamse]] partye van daardie tyd: die CVP, SP, PVV, Volksunie en Agalev. Die uiterste regse Vlaams Blok het toe 17,17% van die stemme in die gemeenteraadsverkiesing in [[Antwerpen]] gehaal. Die term ''cordon sanitaire'' is deur die ondersoekende joernalis Hugo Gijsels in die Belgiese politiek ingevoer. Die eerste protokol is op 10 Mei 1989 op voorstel van die Agalev-partysekretaris Jos Geysels gesluit, maar dit het net 'n paar weke gehou: op 26 Junie het die Volksunie-voorsitter Jaak Gabriëls dit opgesê, waarna die PVV en die CVP hulle ook nie meer daaraan gebonde geag het nie. In die aanloop tot die parlementsverkiesing van 1991 het 'n verdere poging om die protokol te laat herleef, misluk.<ref name="charta91" /> Ná die Vlaams Blok se nasionale deurbraak in die verkiesing van 24 November 1991 is 'n nuwe inisiatief geneem. Op 19 November 1992 het al die Vlaamse partye, behalwe die Vlaams Blok, in die Vlaamse Parlement 'n resolusie goedgekeur waarin die party se sogenaamde 70-puntplan oor immigrasie skerp veroordeel is omdat dit in stryd is met die [[Europese Konvensie vir Menseregte]]. Die resolusie het bevind dat sommige van die voorstelle daarop gemik is om immigrante volgens die patroon van [[apartheid]] as 'n groep af te sonder en stapsgewys uit die maatskaplike lewe te verban, "op dieselfde wyse as waarop Joodse medeburgers van 1933 af in [[Nazi-Duitsland]] behandel is".<ref name="vlaamsparlement" /><ref name="vrtnws" /> In die resolusie is die beginsels van die ''cordon sanitaire'' vasgelê: geen Vlaamse party sou in enige geval bestuursooreenkomste sluit of politieke afsprake met die Vlaams Blok maak nie. Dit het sowel op plaaslike as op nasionale vlak en by verkiesings gegeld. 'n Derde ooreenkoms, die Handves vir die Demokrasie, is voor die gemeenteraadsverkiesings van 2000 aanvaar.<ref name="charta91" /> ==== Politieke en media-komponent ==== Die reëling het uit twee groot komponente bestaan. Die "politieke" komponent berus op geen wetgewing nie, maar uitsluitlik op ooreenkomste tussen partye: demokratiese partye vermy enige gesprek of koalisie met 'n ekstremistiese party en hou dit in die opposisie. Die "media"-komponent verwag van die media om nie in positiewe terme oor ekstremistiese partye te praat nie, nie aan hul partyleiers 'n platform te gee nie en die klem op moontlike hofbeslissings teen hulle te plaas.<ref name="charta91" /> In [[Vlaandere]] bly die praktyk beperk tot 'n ooreenkoms tussen partye om nie 'n koalisie met die Vlaams Blok te vorm nie, terwyl dit in Franstalige België tot sekere media, in besonder die openbare omroep RTBF, uitgebrei is. Voorstanders van die reëling voer aan dat dit verhoed dat sulke partye publisiteit kry, en dat dit aan die kieserskorps 'n boodskap stuur oor die nutteloosheid van 'n stem vir 'n uiterste regse party wat nooit tot regeringsverantwoordelikheid sou kon kom nie.<ref name="delwit" /> In Franstalige België word uiterste regse politici van regstreekse mediaverskynings soos onderhoude en debatte uitgesluit.<ref name="dw" /><ref name="euractiv" /> Die verbod het ook meer hoofstroom-regse partye soos die N-VA geraak.<ref name="standaard" /> In Vlaandere bestaan daar geen mediaverbod nie, hoewel die politieke ''cordon sanitaire'' teen die uiterste regse [[Vlaams Belang]] steeds geld.<ref name="dw" /> Die Vlaamse Gemeenskap het gekies om die stelsel nie op mediagebied toe te pas nie. Die politieke situasie was ook heeltemal anders, aangesien die Vlaams Blok/Belang sedert 1991 'n parlementêre fraksie gehad het, wat dit ingevolge die Kultuurpakt outomaties verteenwoordiging op die direksies van openbare instellings soos die Vlaamse openbare omroep VRT en die Universiteit Gent verseker het. Aan die Franstalige kant het die Front national en die Front nouveau de Belgique altyd elektoraal baie swak gebly en nooit oor 'n parlementêre fraksie beskik nie. In Mei 2020 het ''Wilfried Magazine'' vir die eerste keer aan Tom van Grieken, leier van die Vlaams Belang, die woord gegee, wat deur sommige as 'n deurbreking van die cordon beskou is.<ref name="stroobants2020" /> Die kansellasie van 'n verkiesingsdebat op die Franstalige openbare televisiediens RTBF in 2010 in die naam van die ''cordon sanitaire'' is deur die organisasie Verslaggewers sonder Grense veroordeel.<ref name="rsf" /> ==== Deurbrekings ==== Die omvorming van die Vlaams Blok tot die [[Vlaams Belang]] in 2004 het met 'n nuwe partyprogram gepaardgegaan, wat aangepas is om aan die wet te voldoen. Ná 'n mate van bespreking het die ander partye besluit om nie 'n nuwe skriftelike ''cordon sanitaire''-ooreenkoms teen die Vlaams Belang aan te gaan nie, sodat daar formeel gesproke nie meer 'n cordon teen daardie party bestaan nie. Nietemin bly dit onseker of enige hoofstroom-Belgiese party in die afsienbare toekoms koalisiegesprekke met die Vlaams Belang sou aanknoop.<ref name="brusselstimes" /> Die ''cordon sanitaire'' is deurbreek om die wet op [[universele jurisdiksie]] van 1 Augustus 2003 goed te keur.<ref name="lemonde2003" /> Ná die gewestelike en gemeenskapsverkiesings van 2004 het die CD&V in die loop van die koalisievorming al die parlementêre fraksies gekonsulteer, ook die Vlaams Belang wat tweede in setels was, om aan die kiesers te bewys dat daardie party se program onversoenbaar met dié van die demokratiese partye was. In Maart 2006 het Vlaamse liberale (VLD) en die CD&V in die gemeente Schoten verklaar dat hulle nie sou weier om saam met die Vlaams Belang te regeer nie indien dit nodig sou wees om die burgemeesterskap te behou.<ref name="laporte2006a" /> In Junie 2006 het die federale Kamer met 77 stemme (al die Vlaamse partye) teen 51 (die Franstaliges), met die Kamervoorsitter Herman De Croo wat buite stemming gebly het, 'n Vlaams Belang-resolusie in oorweging geneem waarin gevra is "om die ontmanteling van België voor te berei". Franstaliges het dit as 'n deurbreking van die ''cordon sanitaire'' beskou, terwyl die Vlaamse sosialistiese en liberale fraksieleiers verklaar het dat alle tekste wat deur parlementslede ingedien word ten minste in oorweging geneem moet word, sonder om oor die verdere hantering daarvan te beslis.<ref name="laporte2006b" /> Die Koning werk nie aan die ''cordon sanitaire'' mee nie: uit die oogpunt van die Belgiese Grondwet is die Vlaams Belang 'n party soos enige ander, en om die beginsel van gelykheid tussen partye en tussen kiesers te eerbiedig, kan die Koning die uiterste regs ontvang sonder dat dit beteken dat hy die party 'n oorheersende rol in 'n regeringsvorming sou gee.<ref name="lesoir2019" /> Ná die gemeenteraadsverkiesings van 13 Oktober 2024 het die Vlaams Belang-lys Forza Ninove van Guy D'Haeseleer 'n absolute meerderheid in [[Ninove]] gehaal en met die aanvang van die volgende ampstermyn op 5 Desember 2024 aan die bewind gekom, terwyl 'n plaaslike ondersoek na verkiesingsbedrog met volmagstemme aan die gang was. Die Vlaams Belang het dit as 'n deurbreking van die ''cordon sanitaire'' bestempel, maar nuusmedia en ander nasionale partye het dit weerspreek omdat Forza Ninove sonder samewerking met 'n ander party sou regeer. In [[Ranst]] het twee plaaslike lyste, PIT en Vrij Ranst, op 19 Oktober besluit om 'n koalisie met die Vlaams Belang aan te gaan, waarmee die ''cordon sanitaire'' vir die eerste keer in België as deurbreek beskou is; die burgemeester Lode Hofmans is met die Vlaams Belang se stemme verkies. Verkose lede van PIT en Vrij Ranst wat ook lid van die CD&V en Open VLD was, is onmiddellik uit daardie nasionale partye gesit.<ref name="rtbf2024ranst" /> In [[Izegem]] het die plaaslike lys STIP+ eers aangekondig dat dit ook die cordon sou deurbreek, maar ná dreigemente van afdankings, kontrakkansellasies en fisieke geweld teen lede van die lys het dit op 28 Oktober van die bondgenootskap met die Vlaams Belang afgesien.<ref name="lalibre2024izegem" /> In [[Brecht]] het die plaaslike lys Nu2960, nadat 'n bondgenootskap met die N-VA misluk het, op 26 November 2024 aangekondig dat dit met die Vlaams Belang saamgaan om 'n gemeentelike meerderheid te vorm; die CD&V en Open VLD het aangekondig dat hulle hul lede op daardie lys sou uitsit.<ref name="rtbf2024brecht" /> Teen einde November 2024 was daar in Ranst, Izegem en Brecht meerderhede met die Vlaams Belang.<ref name="brf" /><ref name="vrtde" /> ==== Kritiek ==== Die demokratiese waarde van die ''cordon sanitaire'' bly 'n herhalende twispunt in die Vlaamse politiek, aangesien nie net die party nie maar ook alle mense wat vir die party gestem het, elektoraal buitespel gestel word. Die politieke ontleder Derk Jan Eppink voer aan dat die Vlaams Blok, wat intussen tot die [[Vlaams Belang]] omvorm is, juis onder die "beskerming" van die ''cordon sanitaire'' die grootste party in Vlaandere geword het: 'n party wat op hierdie manier geïsoleer word, kan simpatie wek deur homself as slagoffer voor te stel en kan die regering na willekeur op alle punte kritiseer omdat dit self geen regeringsverantwoordelikheid kry nie. Juriste soos Matthias Storme en filosowe soos Ger Groot en Johan Sanctorum is ook teen die cordon gekant, en Jean-Marie Dedecker het dit as 'n "demokratiese tekort" bestempel. Die filosoof en meningsvormer Etienne Vermeersch het daarenteen die stelling weerlê dat die cordon ondemokraties sou wees. Die ''cordon sanitaire'' om die Vlaams Belang het in Mei 2019 weer in die kollig gekom, in die nadraai van die Belgiese federale verkiesing. Die Vlaams Belang, nou onder leiding van Tom van Grieken, het bykans twintig persent van die Vlaamse stemme behaal, maar is nie in die regering opgeneem nie, waarna die party in Januarie 2020 nuwe verkiesings geëis het. Die cordon is sowel op regs as op links en onder politieke ontleders omstrede. Regs sien daarin 'n vorm van ideologiese en ondemokratiese sensuur wat 'n eenvormige denkwyse afdwing. Onder die kritiek van links kom onder meer die volgende punte na vore: dat die cordon slegs een van die simptome van steun vir die uiterste regs aanpak en die diepere oorsake daarvan verwaarloos, soos maatskaplike krisisse en die verlies van vertroue in die politiek; dat dit kontraproduktief is omdat dit die betrokke partye toelaat om hulself as slagoffers voor te stel en van 'n Streisand-effek voordeel te trek; dat die media-cordon deur die opkoms van sosiale media onwerkbaar geword het, aangesien sosiale media nie daaraan onderworpe is nie; en dat die skynbare afwesigheid van die uiterste regs in die Waalse Parlement 'n misleidende beeld van die politieke klimaat kan gee deurdat die oorheersing van uiterste regse idees in die openbare mening onderskat word.<ref name="dhnet" /> === Duitsland === [[Lêer:Demonstration gegen Rechtsextremismus Hannover Landtag Eingang.jpg|thumb|"Brandmauer gegen Rechts" ("Brandmuur teen regs") op 'n plakkaat by 'n betoging teen regs voor die Nedersaksiese Landdag (2024)]] ==== Historiese ontwikkeling ==== In die [[Republiek Weimar|Weimarrepubliek]] was daar geen stabiele uitsluiting van antidemokratiese partye nie, en regeringsvormings het dikwels republiekkritiese kragte ingesluit. Partye soos die Zentrum en die DDP het koalisies met die DNVP aangegaan, terwyl slegs die [[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]] op ryksvlak nie met antidemokratiese partye gekoalisieer het nie. Die inskakeling van antidemokratiese partye is as 'n middel gebruik om politieke handelingsvermoë te verseker.<ref name="sabrow" /> Vroeër is die SPD self uitgesluit: die party is aan die einde van die 19de eeu deur die sosialistewette verbied en het eers met die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] by die ''Burgfriedenspolitik'' ingeskakel geraak. Ook in die ou Bondsrepubliek is daar tot 1990 geen brandmuur teen regse partye opgerig wat nie as ongrondwetlik geklassifiseer is nie. Die CDU/CSU het met die Deutsche Partei saamgewerk, wat ná 'n kort tyd in die [[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]] opgegaan het. Hierdie openheid teenoor regse strominge het die ontwikkeling van die CDU/CSU tot 'n party van die liberale middel, sowel as die verwerking van die Nazi-verlede, jare lank bemoeilik.<ref name="sabrow" /> Ná die Duitse hereniging was die politieke uitsluiting aanvanklik op links gerig. Die voormalige regerende party van Oos-Duitsland, die [[Sosialistiese Eenheidsparty van Duitsland]] (SED), het homself in 1990 as die PDS en in 2005 as [[Die Linke|Die Linkspartei]] herskep om met die nuwe Wes-Duitse groepering WASG saam te smelt. Die PDS en later Die Linke is lank nie as koalisiegenoot aanvaar nie, maar van 1994 af het samewerking op deelstaatvlak voorgekom, waar sogenaamde rooi-rooi- of rooi-rooi-groen-koalisies met die SPD gevorm is.<ref name="sabrow" /> Op bondsvlak het die ander partye deurgaans geweier om 'n koalisie met die PDS of Die Linke te oorweeg, ook waar dit rekenkundig moontlik was, soos in 2005 en 2013. Die term ''cordon sanitaire'' word in Duitsland self selde vir koalisie-oorwegings gebruik. ==== Die brandmuur teen die AfD ==== [[Lêer:2020-02-05 Thüringer Landtag, Wahl des Ministerpräsidenten 1DX 3057 by Stepro.jpg|thumb|Die verkiesing van Thomas Kemmerich (FDP) as minister-president van Thüringen in Februarie 2020 met stemme van die CDU en die AfD word as 'n teken van die toenemende verbrokkeling van die politieke brandmuur in Duitsland beskou.<ref name="wzb" />]] Sedert die 2010's het die debat toenemend op die uitsluiting van die [[Alternative für Deutschland|AfD]] gefokus.<ref name="lacroix" /> Dit het nie net beteken dat die AfD van regeringsdeelname uitgesluit gebly het nie: die party se mosies is konsekwent verwerp, eie meerderhede is doelbewus sonder sy steun gevorm, en verteenwoordigers het vermy om met AfD-stemme in politieke ampte verkies te word.<ref name="greef" /> Die uitsluiting het ten doel om te verhoed dat die AfD homself as 'n legitieme rolspeler in die partystelsel vestig en om terselfdertyd die stabiliteit van die Duitse demokrasie te verseker. Die benadering sluit aan by die begrip van die "weerbare demokrasie" wat in die Duitse Grondwet vasgelê is en op die insig berus dat ekstremistiese kragte nie noodwendig deur geweldadige staatsomwentelinge nie, maar deur die demokratiese prosesse self aan die mag kan kom. In die Duitse geskiedenis het dit ook geblyk dat bedreigings vir die liberale demokrasie dikwels nie van die staatsleiding nie, maar van die munisipale vlak af gegroei het.<ref name="wzb" /> Die CDU het in 2018 op sy partykongres 'n sogenaamde "onversoenbaarheidsbesluit" geneem waarvolgens "koalisies en soortgelyke vorme van samewerking" met die AfD en met Die Linke verwerp word. Die bondsbestuur van die [[Vrye Demokratiese Party|FDP]] het in die lente van 2020 ook besluit om samewerking met die AfD op alle politieke vlakke kategories te verwerp en om afhanklikheid van die AfD by besluite te vermy. Die bondsbestuur van [[Die Linke]] het in Maart 2024 samewerking met die AfD op alle vlakke uitgesluit. Die SPD en [[Alliansie 90/Die Groenes|die Groenes]] het geen uitdruklike skriftelike besluite op bondsvlak geneem nie, maar oortredings van die brandmuur is deur die partyleierskappe onmiddellik veroordeel. Voor die Europese verkiesing van 2024 het al die ander partye in die [[Bundestag]] 'n gesamentlike verklaring uitgereik waarin hulle enige samewerking met die AfD uitgesluit het.<ref name="wzb" /> In Februarie 2020 is Thomas Kemmerich van die FDP met die stemme van die AfD as minister-president van Thüringen verkies – die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat 'n minister-president van 'n deelstaat met beslissende stemme van die uiterste regs verkies is. Dit het 'n landwye skandaal en 'n regeringskrisis in Thüringen ontketen, waarna hy ná 'n kort tyd tot bedanking gedwing is;<ref name="greef" /> die federale voorsitter van die CDU, Annegret Kramp-Karrenbauer, het daarna ook bedank.<ref name="wieder" /><ref name="grandcontinent" /><ref name="figaro2023" /> Op 23 Julie 2023 het die federale CDU-voorsitter [[Friedrich Merz]] in 'n onderhoud met die ZDF die deur oopgemaak vir samewerking met AfD-verkosenes op plaaslike vlak, voordat hy die volgende dag daarop teruggekrabbel het.<ref name="figaro2023" /> 'n Studie van die Rosa Luxemburg-stigting, wat naby aan Die Linke staan, het in Maart 2024 121 gevalle van plaaslike samewerking tussen die AfD en die tradisionele partye, waaronder die CDU, in Oos-Duitsland tussen Junie 2019 en Desember 2023 aangeteken.<ref name="spiegel" /><ref name="lexpress" /><ref name="dwbrandmauer" /> In 'n ondersoek by die Wetenskapsentrum Berlyn vir Maatskaplike Navorsing het die politieke wetenskaplike Wolfgang Schroeder die stemgedrag in stadsrade en distriksrade met betrekking tot samewerking met die AfD ontleed. Die studie het bevind dat in ongeveer 80 persent van die besluite geen samewerking met die AfD plaasgevind het nie, wat dui op 'n brandmuur wat steeds bestaan maar duidelik deurlaatbaar is. In die oorblywende gevalle het onafhanklike raadslede en kleiner regse groeperinge die meeste saam met die AfD gestem. Van die gevestigde partye het die CDU en die FDP in elk 38 persent van daardie gevalle saam met die AfD gestem, die SPD en die Groenes in ongeveer 30 persent en Die Linke in ruim 20 persent. Dit het meestal oor tegniese vrae soos vergaderingsdatums gegaan. Verrassend was dat daar in die geheel geen groot verskille tussen Oos- en Wes-Duitsland was nie; die verskille het eerder tussen stad en platteland gelê, veral in die landelike ooste, waar die AfD meer dikwels steun gekry het.<ref name="ntv" /> Op 29 Januarie 2025 het 'n teks van die CDU wat 'n verskerping van die immigrasiewetgewing bepleit het, met die AfD se stemme 'n klein meerderheid in die Bundestag gekry. Dit was die eerste keer sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog dat die ''cordon sanitaire'' op bondsvlak deurbreek is.<ref name="grandcontinent" /><ref name="lemonde2025" /><ref name="sabrow" /> Die eerste sekretaris van die AfD se parlementêre fraksie, Bernd Baumann, het onmiddellik gereageer: "Dit is werklik 'n historiese oomblik. Meneer Merz, u het gehelp om dit tot stand te bring ... Hier en nou begin 'n nuwe era."<ref name="lemonde2025" /><ref name="sandmann" /> Die mede-voorsitter van die SPD, [[Lars Klingbeil]], het aan Merz gevra: "Wie in hierdie land moet u in die toekoms werklik glo wanneer u sê dat u u ferm van die AfD distansieer?"<ref name="lemonde2025" /> Die voormalige bondskanselier [[Angela Merkel]] het verklaar dat sy dit verkeerd ag om 'n meerderheid met die AfD se stemme met oop oë moontlik te maak.<ref name="lesechos" /> Merz self het in die parlement gesê: "Ek soek geen ander meerderhede as dié wat in die demokratiese middel van ons Bundestag te vinde is. As daar so 'n meerderheid [met die AfD] was, betreur ek dit."<ref name="lemonde2025" /> Volgens sommige kommentators het die brandmuur die stemming egter oorleef.<ref name="nouvelobs" /><ref name="lopinion" /> Die gebeure het grootskaalse betogings deur Duitsland ontketen, met tussen 160 000 en 250 000 mense in Berlyn op 2 Februarie en meer as 220 000 betogers in verskeie groot stede die dag daarvoor.<ref name="lemondeberlin" /><ref name="franceinter" /> Op 14 Februarie 2025 het die Amerikaanse visepresident [[J.D. Vance]] in sy toespraak by die Veiligheidskonferensie van München gesê dat "daar geen plek vir brandmure is nie". Dit is 'n week voor die vroeë Duitse bondsverkiesing as buitelandse inmenging en as 'n hupstoot vir die AfD beskou.<ref name="trt" /><ref name="lemondevance" /><ref name="sudouest" /> ==== Standpunte van akademici ==== In die politieke wetenskap word die strategie van die brandmuur toenemend omstrede bespreek.<ref name="wzb" /> Die politieke wetenskaplike Christian Stecker beskou 'n kategoriese weiering van enige samewerking krities, omdat 'n deel van die demokraties verkose parlement daardeur van politieke medebeslissing uitgesluit word. Hy waarsku ook dat partye van die deurvoering van hul eie kiesers se belange sou moet afsien wanneer die betrokke parlementêre meerderhede net met steun van die AfD tot stand kan kom.<ref name="greef" /><ref name="focus" /> Stecker voer verder aan dat 'n streng uitsluiting die ander partye die moontlikheid ontneem om hulself polities duidelik van mekaar te onderskei en so vir kiesers aantreklik te bly, en dat die AfD daardeur van die realpolitieke uitdagings en die slytasie van die parlementêre alledaagse werk afgeskerm word.<ref name="stecker" /> Die geskiedkundige Martin Sabrow beoordeel die brandmuur teenoor regspopulistiese of regs-ekstremistiese kragte krities en gedifferensieer. Die tydgeskiedenis laat volgens hom geen duidelike gevolgtrekkings toe nie, maar dit wys wel dat die benadering om die mag aan die regs-ekstremisme oor te laat, nog nowêrens gewerk het nie: dit lei nie tot maatskaplike insig nie, maar bring die land in gevaar. Terselfdertyd merk hy op dat politieke brandmure net so stabiel is as die maatskaplike fondament wat hulle dra. Wanneer daardie fondament verkrummel, help 'n streng vashou aan uitsluiting weinig – veral wanneer die uitsluiting inhoudelik deur populistiese teenstanders van die demokrasie bepaal word en in die munisipale praktyk in elk geval geïgnoreer word. Volgens hom help slegs 'n politieke doelgerigtheid wat die kloof tussen demokratiese en regspopulistiese beleid in die alledaagse lewe duidelik maak; 'n oortuigende toekomsprogram wat migrasiebeheer met menslikheid versoen, sou geen brandmuur nodig hê nie, omdat dit homself inhoudelik van die regspopulisme onderskei.<ref name="sabrow" /> Die politieke wetenskaplike Nicole Deitelhoff beskou die "brandmuur teen regs" veral as 'n simboliese begrip eerder as 'n geleefde politieke praktyk. Volgens haar het 'n stabiele uitsluiting nooit bestaan nie, en veral op munisipale vlak het dit gou brokkelrig geword. Regspopulistiese en regs-ekstremistiese partye staan, ondanks inhoudelike verskille, ideologies nader aan konserwatiewe kragte as aan progressief-liberale partye. Daardeur ontstaan vir konserwatiewes 'n sterker mededingingsdruk, wat soms daartoe lei dat hulle probeer om kiesers by regse partye weg te neem deur hul temas oor te neem. Volgens studies versterk sodanige strategie egter eerder die ekstremistiese kragte. Maar Deitelhoff beskou ook die voorstelling van 'n doeltreffende brandmuur as bedrieglik: om ekstremistiese rolspelers te ignoreer, kom gou hooghartig voor en kan aggressie versterk. In plaas daarvan is dit volgens haar nodig om hulle standpunte voortdurend te bestry.<ref name="republik" /> Volgens die politieke wetenskaplike Heinrich Oberreuter kan die opkoms van die AfD nie deur uitsluiting nie, maar slegs deur 'n beleid gestuit word wat maatskaplike onsekerheid teenwerk en positiewe lewensvooruitsigte skep. Terselfdertyd het hy beklemtoon dat mure en rooi lyne nodig is waar die grondslae van die demokrasie in twyfel getrek word, sonder om die AfD die moontlikheid te gee om politieke besluite te blokkeer.<ref name="handelsblatt" /> Die psigoanalis en sosiale wetenskaplike Alexander Degel interpreteer die "brandmuur" nie net as 'n politieke metafoor van uitsluiting nie, maar as die uitdrukking van 'n onbewuste, kollektief werksame Oos-Wes-fantasma. In sy diepte-hermeneutiese ontleding verstaan hy die diskoers oor die brandmuur as die herhaling van 'n praktyk wat sedert die Tweede Wêreldoorlog plaasvind, waarin afgesplete dele van skuld, skaamte en angs geprojekteer en maatskaplik hertoneel word. Die brandmuur is volgens hom weliswaar 'n psigiese beskerming- en afweerformasie wat historiese konflikte afweer, maar dit verhinder terselfdertyd ook die verwerking van juis daardie konflikte uit die Duits-Duitse geskiedenis. Degel pleit vir 'n dialogiese onthou wat hierdie verdringde affekte en onbewuste konflikte erken in plaas daarvan om hulle deur nuwe mure te herhaal.<ref name="degel" /> Die geskiedkundige Michael Wolffsohn het die strategie van die brandmuur as misluk beoordeel. Dit het volgens hom nie tot die stuiting van die AfD of van die BSW bygedra nie, maar hulle eerder versterk. Isolasie en uitsluiting lei na sy mening tot 'n martelaarsrol, terwyl politieke inskakeling ekstremistiese partye kan verswak. Die DNVP se poging om die NSDAP van 1933 af deur inskakeling te beheer, het weliswaar misluk gegewe die kragsverhoudinge van daardie tyd, maar Wolffsohn het na verskeie positiewe voorbeelde van politieke integrasie verwys, waaronder die inskakeling van voormalige nasionaal-sosialiste ná 1945, van die buiteparlementêre opposisie in die 1970's en van die SED/PDS/Linke, wie se parlementêre integrasie tot 'n langtermynverlies van betekenis gelei het.<ref name="wolffsohn" /> ==== Standpunte van politici ==== Die voormalige bondsminister van binnelandse sake en visepresident van die Bundestag, Hans-Peter Friedrich (CSU), het die brandmuur teenoor die AfD in 'n onderhoud met die sender Phoenix in Maart 2025 "ondemokraties" genoem en gehoop dat dit in die volgende jare afgebreek sou word.<ref name="fried" /> Die voormalige AfD-voorsitter Jörg Meuthen het in 2023 in 'n onderhoud die hoop uitgespreek dat die CDU/CSU se brandmuur sou hou, aangesien die AfD intussen deur radikales beheer word.<ref name="welt" /> Verskeie voorheen invloedryke CDU/CSU-politici het hulle in 2025 vir 'n veranderde hantering van die AfD uitgespreek. Die vroeëre CDU-sekretaris-generaal Peter Tauber en die vroeëre voorsitter van die CDU se grondwaardekommissie, Andreas Rödder, het in die tydskrif ''Stern'' 'n afskeid van die bestaande brandmuur gevra. Tauber het gesê die huidige stigmatisering help net die AfD, en het 'n "nuwe beleid van rooi lyne" bepleit wat besluite ook moontlik maak wanneer die AfD daarvoor stem. Rödder het 'n volledige isolasie van die AfD as kontraproduktief gekritiseer en gepleit vir 'n "gekondisioneerde gespreksbereidheid duskant die brandmuur", op voorwaarde dat die party homself van regs-ekstremistiese standpunte en persone distansieer. Die vroeëre bondsminister van verdediging Karl-Theodor zu Guttenberg (CSU) het gewaarsku dat 'n "ontnugtering" van die AfD nie deur boikot bereik kan word nie.<ref name="tagesschau" /> Hy het daarna duidelik gemaak dat hy nie 'n verswakking van die brandmuur steun nie en die onversoenbaarheidsbesluit teenoor die AfD wil behou, maar wel 'n inhoudelike gesprek met die party bepleit.<ref name="tagesspiegel" /> SPD-politici het hulle by verskeie geleenthede teen enige vorm van samewerking met die AfD uitgespreek en die brandmuur verdedig. Die SPD se mede-voorsitter Lars Klingbeil het die CDU/CSU in 2025 gevra om "baie duidelik" te maak dat daar geen samewerking met die AfD sou wees nie. Sebastian Roloff en Sebastian Fiedler het beklemtoon dat samewerking met 'n party wat deur die grondwetlike beskermingsdiens as regs-ekstremisties geklassifiseer is, die demokratiese orde in gevaar sou stel en 'n las vir die regeringskoalisie sou wees. Ook die vroeëre CDU-sekretaris-generaal Ruprecht Polenz het die duidelike uitsluiting gesteun en terselfdertyd die CDU/CSU se praktyk gekritiseer om die brandmuur nie konsekwent deur te voer nie.<ref name="handelsblatt" /> In sy toespraak op 9 November 2025 het bondspresident [[Frank-Walter Steinmeier]] op die brandmuur-debat ingegaan. Sonder om die AfD uitdruklik te noem, het hy bevestig dat daar "geen politieke samewerking" met ekstremiste mag wees nie – nie in regerings nie en ook nie in parlemente nie. Onversoenbaarheidsbesluite en brandmure is volgens hom belangrike seine maar geen waarborg nie; hulle word poreus wanneer daar geen duidelike afstand van die regs-ekstremiste se taal, ressentimente en vyandsbeelde gehandhaaf word nie. Steinmeier het terselfdertyd beklemtoon dat die verantwoordelikheid vir hierdie uitsluiting nie net by die middel-regse partye lê nie, en het die politieke kragte van middel-links gewaarsku daarteen om onwelgevallige uitsprake sonder onderskeid as regs-ekstremisties te diskrediteer of om middel-regs sonder onderskeid van nabyheid aan regs-ekstremiste te verdink, aangesien dit ook aan die brandmuur ruk.<ref name="rossmann" /> === Estland === In [[Estland]] is die Grondwetsparty en die Sentrumparty tot 'n leierskapswisseling op nasionale vlak van deelname aan regerende koalisies uitgesluit. Verskillende interpretasies van die Sowjet-besetting tussen 1940 en 1990 en houdings teenoor die huidige Russiese regering word dikwels aangevoer as redes om eerder met ander partye koalisiegesprekke te voer, selfs waar dié partye as radikaal regs beskou word. Die cordon was nie absoluut nie: die Sentrumparty het kortliks aan drie koalisieregerings deelgeneem, in 1995, 2002–2003 en 2005–2007. Dit is in 2007 vernieu weens Edgar Savisaar se houding oor die Bronsnag-onluste, en het in werklikheid geëindig toe Jüri Ratas van die Sentrumparty in 2016 eerste minister geword het. In Estland is 'n cordon tussen 2015 en 2019 ook teen die Konserwatiewe Volksparty ingestel. === Europese Unie === Al die politieke groepe in die [[Europese Parlement]] het 'n ''cordon sanitaire'' teen die uiterste regse groep Identiteit en Demokrasie in die negende Europese Parlement, wat in 2019 verkies is, afgekondig.<ref name="agenceurope" /><ref name="fortuna" /> Sommige van die onafhanklike lede van die Europese Parlement is nie by 'n groep aangesluit nie omdat hulle as te ver regs of te ver links beskou word om vir enige van die groepe aanvaarbaar te wees. Ná die vorming van die groepe [[Patriotte vir Europa]] en Europa van Soewereine Nasies in 2024 is 'n ''cordon sanitaire'' deur die meeste politieke groepe in die tiende Europese Parlement afgekondig. Dit is egter deurbreek toe die [[Europese Volksparty]] hom by die Europese Konserwatiewes en Hervormers, die Patriotte vir Europa en Europa van Soewereine Nasies geskaar het om 'n resolusie te steun wat Edmundo González as die regmatig verkose president van [[Venezuela]] erken.<ref name="brusselssignal" /> In die tiende Europese Parlement, waar die parlement meer na regs leun, word die Europese Volksparty verwyt dat dit hom op die Europese Konserwatiewes en Hervormers en selfs op die uiterste regse Patriotte vir Europa verlaat om meerderhede te vind.<ref name="lalibreep" /> === Frankryk === Die beleid van nie-samewerking met die [[Rassemblement National]] (RN), saam met die meerderheidsgebaseerde stelsel van twee rondtes, lei tot die permanente onderverteenwoordiging van die party in die Nasionale Vergadering. In die verkiesing van 2002 het die party byvoorbeeld geen van die 577 setels gewen nie ondanks 11,3% van die stemme in die eerste rondte, aangesien geen van sy kandidate 'n meerderheid in die eerste rondte behaal het nie en min van hulle vir die tweede rondte gekwalifiseer het, waarvoor 'n kandidaat minstens 12,5% van die ingeskrewe kiesers se steun of anders een van die twee hoogste plekke nodig het. In die presidentsverkiesing van 2002, nadat die kandidaat [[Jean-Marie Le Pen]] Lionel Jospin onverwags in die eerste rondte geklop het, het die tradisioneel ideologies teenoorgestelde Sosialistiese Party sy kiesers aangemoedig om in die tweede rondte vir [[Jacques Chirac]] te stem, omdat enige ander kandidaat bo Le Pen verkies is. In die verkiesings van 2017 en 2022 het sy dogter en partyopvolger [[Marine Le Pen]] die tweede rondte van die presidentsverkiesing bereik, en beide die Sosialistiese Party en die Republikeine het stemme vir haar teenstander [[Emmanuel Macron]] aangemoedig. Die praktyk staan in Frankryk as die "Front républicain" (republikeinse front) bekend en is onder meer by die gewestelike verkiesings van 1998, die presidentsverkiesings van 2002, 2017 en 2022 en die parlementsverkiesing van 2024 toegepas. Die ''cordon sanitaire'' teen die RN het nietemin sedert 2011, toe Marine Le Pen partyleier geword het, verswak. Haar pogings tot "ontgifting" het die party se beeld aansienlik verbeter, soos herhaaldelik deur meningsmetings bevestig, en die verval van die links-regs-skeidslyn sedert Macron se verkiesing in 2017 word as sleutelfaktore in die afname van die Franse ''cordon sanitaire'' beskou. In 2022 het die strategie twee keer simbolies gebreek: eers in die parlementsverkiesing, toe Macron se koalisie geweier het om linkse kandidate wat teen RN-kandidate in die tweede rondte gestaan het openlik te steun, wat gedeeltelik daartoe gehelp het dat die party 'n rekordgetal van 89 uit 577 parlementslede verower het en 55% van die tweede rondtes teen linkse kandidate gewen het; en daarna toe twee RN-lede as visepresidente van die Kamer verkies is. Aangesien die RN die grootste opposisieparty in die Vergadering was, is lede van die party ook in sleutelrolle in die parlement aangewys of verkies, soos Caroline Colombier, wat deur die sentristiese Kamervoorsitter Yaël Braun-Pivet as die enigste opposisielid van die Nasionale Vergadering in die parlementêre inligtingskomitee aangewys is. Sedert die vorming van die linkse NUPES-koalisie in Mei 2022 het die begrip ''cordon sanitaire'' wegbeweeg van 'n party-oorskrydende beleid teen uiterste regse partye en kandidate – die "republikeinse front" – na 'n verkiesingstrategie wat, afwisselend of gesamentlik, op beide politieke "uiterstes" toegepas word: links op Jean-Luc Mélenchon se La France Insoumise en regs op Le Pen se RN of Éric Zemmour se Reconquête. Op dieselfde wyse het daar ná die parlementsverkiesing van 2022 gesprekke ontstaan, veral van Macron se politieke kant, oor 'n "republikeinse boog" bestaande uit Macron se sentristiese koalisie, die Republikeine, die Sosialistiese Party, die Groenes en die Kommuniste, in teenstelling met die "uiterstes".<ref name="nbc" /><ref name="politico" /> Dat so 'n strategie ook op linkse partye toegepas word, herinner aan die ''cordon sanitaire'' wat tussen 1947 en 1958 onder die Vierde Franse Republiek teen die Kommunistiese Party van Frankryk en die Gaullistiese Rassemblement du peuple français toegepas is. === Israel === Die Gesamentlike Lys en die partye waaruit dit bestaan het – Hadash, Balad, Ta'al, Ma'an en voorheen Ra'am – was aan 'n feitlike ''cordon sanitaire'' onderworpe, hoofsaaklik omdat hulle nie die [[Sionisme]] steun nie. Ná die parlementsverkiesing van 2021 het die konserwatiewe Ra'am, wat die gesamentlike lys verlaat en op sy eie deelgeneem het, 'n koalisie met 'n aantal oorwegend sionistiese partye aangegaan om die ses-en-dertigste regering van [[Israel]] te vorm. Tussen 1984 en 1988 was daar 'n ''cordon sanitaire'' teen die Kahanistiese party Kach. Die [[Likoed]]-eerste minister [[Yitzhak Shamir]] het bekend geword daarvoor dat hy die [[Knesset]] verlaat het tydens Meir Kahane se toesprake. Die cordon het in 1988 geëindig nadat die party verbied en ontbind is, en cordons van verskillende omvang is op sy opvolgerpartye toegepas. Hierdie cordons was tot 2019 meestal beperk tot samewerking binne die Nasionale Unie en die opvolgerkoalisies daarvan, tot die destydse eerste minister [[Benjamin Netanyahu]] Otzma Yehudit se deelname aan 'n verkiesingskoalisie bewerkstellig het in die hoop om 'n parlementêre meerderheid van ondersteuners te verseker. === Italië === [[Lêer:Giuramento Governo Berlusconi I.jpg|thumb|Met die vorming van die eerste kabinet van [[Silvio Berlusconi]] in 1994, waaraan die nasionaal-konserwatiewe Alleanza Nazionale ook deelgeneem het, het die cordon sanitaire teenoor die uiterste regs in Italië feitlik geëindig.<ref name="holzhauser" />]] Die Italiaanse Kommunistiese Party (PCI) en die Italiaanse Sosiale Beweging (MSI) is tydens die [[Koue Oorlog]] uit koalisieregerings onder leiding van die [[Christelike Demokrasie (Italië)|Christelike Demokrasie]] uitgesluit. Slegs tydens die Zoli-regering, die tweede Segni-regering en die Tambroni-regering (1957–1958 en 1959–1960) en tydens die Historiese Kompromis (1976–1979) het die Christelike Demokrasie op óf die MSI óf die PCI gesteun. Die einde van die Koue Oorlog, saam met die ''Tangentopoli''-skandaal en die ''Mani pulite''-ondersoek, het tot 'n dramatiese politieke herskikking gelei wat die val van die Eerste Italiaanse Republiek en die ontstaan van die Tweede Italiaanse Republiek beteken het. === Kanada === In [[Kanada]] word die weerstand teen die vorming van koalisieregerings onder middel-linkse partye toegeskryf aan 'n onwilligheid om gesien te word as bondgenote van die Bloc Québécois, wat vir die onafhanklikheid van Quebec pleit. Tydens die Kanadese parlementêre dispuut van 2008–2009 is daar egter 'n ooreenkoms gesluit waarvolgens die Bloc Québécois 'n moontlike koalisieregering van die Liberale Party en die [[New Democratic Party (Kanada)|New Democratic Party]] met begrotings- en vertroueskwessies sou steun. Daardie regering is nooit gevorm nie, aangesien die Konserwatiewe Party se minderheidsregering uiteindelik die vertroue van die Laerhuis behou het. === Letland === In [[Letland]] is die Lettiese Russiese Unie, Vir Stabiliteit! en die Sosiaal-Demokratiese Party "Harmonie" op nasionale vlak van deelname aan regerende koalisies uitgesluit. Die cordon teen Harmonie geld steeds. === Litaue === In [[Litaue]] was die Kommunistiese Party van Litaue (CPSU) 'n party waarmee ander partye nie op nasionale vlak sou saamwerk nie. Dit het van Maart 1990 tot Augustus 1991 gegeld, toe die party verbied is. 'n Soortgelyke cordon het tussen 2002 en 2006 bestaan, toe al die ander partye geweier het om met die Liberaal-Demokratiese Party in die [[Seimas]] en in munisipale rade saam te werk, en 'n verdere een tussen 2012 en 2016 teen die party Weg van Moed. === Nederland === Ná die gemeenteraadsverkiesings van 1990, wat vir die Sentrumdemokrate (CD) in die vier groot stede gunstig verloop het, het die fraksieleier Hans Janmaat homself in die parlement stouter opgestel en is 'n ''cordon sanitaire'' teen hierdie nasionalistiese party deur die derde Lubbers-kabinet en die [[Tweede Kamer van die Stategeneraal|Tweede Kamer]] ingestel. 'n Soortgelyke cordon het vroeër ook om die Sentrumparty (CP) bestaan. Janmaat het homself verdedig deur so dikwels as moontlik te beklemtoon dat die CD buitengesluit word. In 2009 het verskillende partye in [[Nederland]] aangedui dat hulle nie saam met [[Geert Wilders]] se [[Party vir die Vryheid]] (PVV) 'n regering wil vorm nie. Wilders het daarop van 'n "linkse ''cordon sanitaire''" gepraat, terwyl die PvdA, GroenLinks, D66, SP en die ChristenUnie gesê het dat hulle op grond van standpunte geen moontlikheid vir samewerking sien nie. Daar was geen onderlinge afspraak nie, en die PVV is ook nie in die parlement gemy wanneer dit oor besprekings met die party of steun vir sy mosies gegaan het nie. Wilders het gesê dat hy self geen partye vooraf uitsluit nie, maar het in 2016 wel die [[Volksparty vir Vryheid en Demokrasie]] (VVD) uitgesluit solank [[Mark Rutte]] die party se lysleier sou wees.<ref name="wilders2016" /> Tydens die kabinetsformasie van 2010 het die PVV die ander partye daarvan beskuldig dat hulle 'n ''cordon sanitaire'' beplan, maar daar was nooit enige ooreenkoms tussen die ander partye om die PVV te ignoreer nie. Die PVV is inderdaad verskeie kere deur informateurs as 'n moontlike koalisiegenoot geopper, en die uiteindelike minderheidskoalisie onder Mark Rutte tussen die VVD en die [[Christen-Demokratiese Appèl]] (CDA) het parlementêre steun van die PVV geniet. Die koalisie het geval nadat die PVV sy steun in 2012 teruggetrek het. Sedertdien het al die groot partye geweier om met die PVV saam te werk, en sedert die skeuring in die [[Forum vir Demokrasie]] (FvD) in 2020 weier al die groot partye behalwe die PVV ook om met die FvD saam te werk. Met verloop van jare het verskeie partye uit die breë middel en die linkervleuel hulle in meer of minder skerp bewoording teen samewerking met die PVV uitgespreek.<ref name="eenvandaag" /> Toe die PVV in 2017 as die tweede party uit die stembus gekom het, het die VVD en die CDA (onderskeidelik die eerste en derde partye) hulle ''cordon sanitaire'' skriftelik vasgelê,<ref name="kiesraad" /><ref name="rtl2017" /> en onder leiding van Rutte is hierdie lyn by die VVD sedertdien gehandhaaf.<ref name="nos2021" /> Met die val van die vierde Rutte-kabinet in Julie 2023 en die leierskapswisseling by die VVD kort daarna is 'n nuwe koers van strategiese dubbelsinnigheid ingeslaan. Deur enige vorm van samewerking met die PVV nie langer kategories uit te sluit nie, het die nuwe partyleier Dilan Yeşilgöz die deur vir die PVV op 'n skrefie oopgelaat.<ref name="ad2023" /> In navolging van hierdie strategie het die nuwe party NSC onder leiding van Pieter Omtzigt die PVV ook nooit kategories uitgesluit nie.<ref name="mediacourant" /> In November 2023 het die PVV 'n oorweldigende verkiesingsoorwinning behaal, en die katalisator daarvoor word gereeld gedeeltelik toegeskryf aan die breuk met die harde ''cordon sanitaire'' deur partye op middel-regs, in besonder die VVD wat die eerste aanset daartoe gegee het.<ref name="npo2024" /> Die ''cordon sanitaire'' teen die PVV het ná die algemene verkiesing van 2023 geëindig, toe die VVD, die NSC en die Boere-Burgerbeweging (BBB) 'n regering met die PVV as volwaardige koalisiegenoot gevorm het.<ref name="politico2023" /> === Noorweë === Van die 1970's af het al die parlementêre partye in [[Noorweë]] deurgaans geweier om op nasionale vlak formeel by 'n regeringskoalisie met die regse Vooruitgangsparty aan te sluit. Die cordon is in 2013 deurbreek toe die Konserwatiewe Party dit gedoen het. In sommige munisipaliteite werk die Vooruitgangsparty egter met baie partye saam, ook met die middel-linkse Arbeidersparty.<ref name="arbeiderpartiet" /> === Oostenryk === Nadat [[Jörg Haider]] in 1986 leier van die [[Vryheidsparty van Oostenryk]] geword het, het al die ander partye geweier om met die party saam te werk tot in 2000, toe die eerste Schüssel-regering gevorm is. Daardie koalisieregering het van 2000 tot 2005 gehou, en 'n tweede koalisieregering van 2017 tot 2019. === Portugal === Sedert die party Chega in 2019 parlementêre verteenwoordiging gekry het, was daar verskeie pogings om 'n ''cordon sanitaire'' in te stel, met die meeste partye wat weier om met hulle geassosieer te word.<ref name="grandcontinent2021" /> Tydens die veldtog vir die Portugese parlementsverkiesing van 2024 het die middel-regse kandidaat Luís Montenegro die uitdrukking "Não é não" ("Nee is nee") gepopulariseer om die onwilligheid om met Chega te onderhandel te herhaal.<ref name="publico" /> === Slowenië === In [[Slowenië]] het liberale, middel-linkse en linkse partye onder leiding van Marjan Šarec ná die parlementsverkiesing van 2018 'n feitlike ''cordon sanitaire'' afgekondig en die Sloweense Demokratiese Party (SDS) van koalisie-onderhandelinge uitgesluit weens sy xenofobiese en verdelende retoriek en beleid, wat hoofsaaklik op verset teen onwettige migrasie en die diskreditering van politieke teenstanders gebaseer was. Dieselfde partye het ook beweer dat die SDS onwettig deur buitelandse skenkings via sy media gefinansier is, meestal met kapitaal van Hongaarse maatskappye naby aan [[Viktor Orbán]], met wie die SDS nou saamwerk, en deur lenings van 'n buitelandse burger. Die SDS het die verkiesing gewen, maar al die partye van die middel tot links het sy uitnodiging tot onderhandelinge verwerp.<ref name="siol" /> Ná 'n regeringskrisis in 2020 het die sosiaal-liberale Party van die Moderne Middel en die Demokratiese Party van Pensioenarisse van Slowenië 'n koalisie met die SDS gevorm. === Spanje === In 2003 het 'n meerderheid in die Katalaanse Parlement, bestaande uit die middel-linkse en pro-desentralisasie-partye PSC, ERC en ICV-EUiA, 'n koalisie-ooreenkoms bereik wat 'n veto op die middel-regse, sentralistiese Volksparty op sowel substaatlike as nasionale vlak ingesluit het.<ref name="abc" /> Hierdie punt van die ooreenkoms is later deur die gevolglike president van Katalonië, Pasqual Maragall, gekritiseer.<ref name="garriga" /> Die koalisie-ooreenkoms is in 2006 hersien, maar in 2010 het die destydse PSC-kandidaat José Montilla gesê dat sy party nie 'n nuwe ooreenkoms met die ERC sou nastreef nie.<ref name="elpais2010" /> === Swede === Die politieke partye in die Sweedse Riksdag het 'n beleid van nie-samewerking met die regse Swede-Demokrate (SD) aanvaar, hoewel daar uitsonderings was waar plaaslike politici resolusies van die SD gesteun het. Die party is tot 2022 in die breë deur die res van die politieke klas aan 'n ''cordon sanitaire'' onderwerp.<ref name="franceinfo" /> In Oktober 2018 het die Swede-Demokrate vir die eerste keer regerende koalisies met die Moderate Party en die Christen-Demokrate aangegaan, in die munisipaliteite Staffanstorp, Sölvesborg, Herrljunga en Bromölla.<ref name="orange" /><ref name="thelocal" /> In Bromölla het die koalisie in 2020 uitmekaar geval, terwyl nuwe koalisies met die SD in Svalöv (2019), Bjuv (2020) en Surahammar (2021) ontstaan het. In Maart 2019 het die Christen-Demokratiese leier Ebba Busch aangekondig dat haar party gereed is om onderhandelinge met die Swede-Demokrate in die Riksdag te begin.<ref name="hamidi" /> Die opening van die Moderate Party en die Christen-Demokrate na die SD, saam met die Januarie-ooreenkoms, het tot die ontbinding van die Alliansie gelei; nadat die Liberale opgehou het om die minderheidsregering te steun, het hulle ook opgehou om 'n koalisie met die SD uit te sluit. Ná die verkiesing van 2022 en die Tidö-ooreenkoms het Ulf Kristersson 'n minderheidsregering van die Moderate Party, die Christen-Demokrate en die Liberale gevorm met begrotings- en vertroue-steun van die SD. 'n Studie van 2024 het bevind dat kiesers die Swede-Demokrate toenemend as legitiem en as minder van 'n bedreiging vir die demokrasie beskou het toe die hoofstroompartye in Swede hul ''cordon sanitaire'' teenoor die party laat vaar het. Toe die hoofstroompartye die ''cordon sanitaire'' weer ingestel het, het dit nie die kiesers se sienings van die Swede-Demokrate verander nie.<ref name="daur" /> === Tsjeggië === Die Kommunistiese Party van Bohemië en Morawië (KSČM) is in werklikheid van enige moontlike koalisie uitgesluit weens 'n sterk antikommunistiese teenwoordigheid in die meeste politieke partye, ook in die Tsjeggiese Sosiaal-Demokratiese Party. Hierdie beleid het op nasionale vlak tot 2018 gegeld, toe die KSČM die tweede kabinet van Andrej Babiš gesteun het. In die afgelope jare het die vraag akademies geword, aangesien die party steun verloor het en nie meer in die wetgewer verteenwoordig is nie. Op gewestelike vlak bly die KSČM steeds van koalisies uitgesluit; ná die gewestelike verkiesings van 2020 het hierdie beleid byvoorbeeld die Tsjeggiese Piraatparty en die Burgerlike Demokratiese Party gedwing om in Ústí nad Labem, Zlín en Morawië-Silesië koalisies met ANO 2011 te vorm. 'n ''Cordon sanitaire'' is ook om Miroslav Sládek se nasionaal-konserwatiewe Vereniging vir die Republiek – Republikeinse Party van Tsjeggo-Slowakye geplaas terwyl dit tussen 1992 en 1998 in die Tsjeggiese parlement aktief was. Wanneer een van sy lede aan die woord sou kom, het die ander afgevaardigdes die Kamer van Afgevaardigdes verlaat. === Turkye === Pro-Koerdiese partye soos die Volksdemokratiese Party (HDP) is aan 'n ''cordon sanitaire'' onderworpe weens die beskuldiging van samewerking met die verbode Koerdistan Werkersparty, wat tans deur die [[Europese Unie]],<ref name="eurlex" /> die [[Verenigde Koninkryk]],<ref name="ukgov" /> die Verenigde State,<ref name="statedept" /> [[Turkye]]<ref name="egm" /> en ander lande as 'n terroriste-organisasie aangewys is. Koerdiese partye wat na bewering met terroriste-organisasies saamgewerk het, is in die verlede ook verskeie kere deur die Turkse Grondwetlike Hof verbied. Gedurende die 1990's is Islamitiese partye van die Millî Görüş-beweging van regeringsvorming uitgesluit en verskeie kere verbied, met die uitsondering van die sogenaamde "Refahyol"-regering (1996–1997). Die ''cordon sanitaire'' is opgehef toe die meer gematigde Party vir Geregtigheid en Ontwikkeling (AKP) in 2002 aan die mag gekom het en die meer radikale opvolger, die Geluksparty, in 2018 by die Nasie-alliansie aangesluit het. === Verenigde Koninkryk === In die Verenigde Koninkryk word die uiterste regse [[British National Party]] (BNP) volledig deur die politieke hoofstroom uitgesluit. Prominente politici, waaronder die voormalige eerste minister en leier van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]], [[David Cameron]], het kiesers aangemoedig om vir kandidate van enige party behalwe die BNP te stem.<ref name="guardiancameron" /> Die Euroskeptiese [[Verenigde Koninkryk Onafhanklikheidsparty]] (UKIP), wat self as uiterste regs bestempel is,<ref name="guardianukip" /> het kategories geweier om selfs beperkte samewerking met die BNP aan te gaan.<ref name="bbcukip" /> Hoewel die BNP nooit meer as 60 van die ongeveer 22 000 verkose poste in die plaaslike regering beklee het nie, is al die partye oor die algemeen eens dat die party van enige koalisie-ooreenkoms uitgesluit moet word in rade waar geen enkele party 'n meerderheid het nie. Toe twee BNP-kandidate in die Europese Parlementsverkiesing van 2009 verkies is, het die Britse regering aangekondig dat dit hulle albei slegs die minimum vlak van ondersteuning sou verskaf en hulle die maklike toegang tot amptenare en inligting wat die ander 70 Britse Europese parlementslede geniet, sou ontsê.<ref name="traynor" /> In 2017 is daar beweer dat die cordon in Pendle deurbreek is toe die raad sonder 'n algehele meerderheid gebly het, maar dit is deur die leiers van die Arbeidersparty en die Liberale Demokrate in die raad ontken.<ref name="bbcpendle" /> Met die opkoms van [[Reform UK]] in 2024, 'n regse tot uiterste regse party onder leiding van [[Nigel Farage]], het verskeie partye die moontlikheid van samewerking met die party uitgesluit. In die verkiesing vir die Skotse Parlement in 2026 het Reform 17 setels gewen en met die Arbeidersparty vir die tweede plek gelykop geëindig, maar die party is deur John Swinney, die eerste minister en leier van die [[Skotse Nasionale Party]], van regeringsgesprekke uitgesluit.<ref name="cochrane" /> == Sien ook == * [[Sentrisme]] == Verwysings == {{Verwysings|30em|refs= <ref name="jacobs">{{Cite journal |last=Jacobs |first=Laura |title=How Do Mainstream Parties Justify Their (Un)willingness to Rule with Populist Parties? Evidence from Twitter Data |journal=Government and Opposition |volume=59 |issue=1 |date=2024 |pages=47–72 |issn=0017-257X |doi=10.1017/gov.2022.45 |language=en}}</ref> <ref name="axelsen">{{Cite journal |last=Axelsen |first=Jørgen Eikvar |title=The cordon sanitaire: a social norm-based model |journal=Journal of Elections, Public Opinion and Parties |volume=34 |issue=2 |date=2024-04-02 |pages=277–297 |issn=1745-7289 |doi=10.1080/17457289.2023.2168272 |language=en}}</ref> <ref name="harteveld">{{Cite journal |last1=Harteveld |first1=Eelco |last2=Dahlberg |first2=Stefan |last3=Kokkonen |first3=Andrej |last4=van der Brug |first4=Wouter |title=Social Stigma and Support for the Populist Radical Right: An Experimental Study |journal=Scandinavian Political Studies |volume=42 |issue=3–4 |date=2019 |pages=296–307 |issn=0080-6757 |doi=10.1111/1467-9477.12153 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9477.12153 |hdl=11245.1/547169c4-3fd8-44fc-ae4f-3771b0adb676 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <ref name="bolin">{{Cite journal |last1=Bolin |first1=Niklas |last2=Dahlberg |first2=Stefan |last3=Blombäck |first3=Sofie |title=The stigmatisation effect of the radical right on voters' assessment of political proposals |journal=West European Politics |volume=46 |issue=1 |date=2023 |pages=100–121 |issn=0140-2382 |doi=10.1080/01402382.2021.2019977 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402382.2021.2019977 |hdl=11250/2985600 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <ref name="shuttleworth">{{Cite journal |last1=Shuttleworth |first1=Luke |last2=Brown |first2=Katy |last3=Mondon |first3=Aurelien |date=2025-08-21 |title=The pretence of the cordon sanitaire: non-collaboration as a distraction from discursive congruence |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14782804.2025.2549800 |journal=Journal of Contemporary European Studies |pages=1–18 |doi=10.1080/14782804.2025.2549800 |issn=1478-2804 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="downs2002">{{Cite journal |last=Downs |first=William M. |year=2002 |title=How Effective Is The Cordon Sanitaire? Lessons from Efforts to Contain the Far Right in Belgium, France, Denmark and Norway |url=https://d-nb.info/1305137795/34 |journal=Journal of Conflict and Violence Research |volume=4 |issue=1 |pages=32–51 |language=en}}</ref> <ref name="holzhauser">{{Cite web |last=Holzhauser |first=Thorsten |url=https://geschichtedergegenwart.ch/abschied-vom-cordon-sanitaire-eine-geschichte-rechter-tabubrueche-in-europa/ |title=Abschied vom „cordon sanitaire“: Eine Geschichte rechter Tabubrüche in Europa |website=Geschichte der Gegenwart |date=2023-06-14 |access-date=2025-02-28 |language=de}}</ref> <ref name="lacroix">{{Cite web |last1=Guillemoles |first1=Alain |last2=Nerbollier |first2=Delphine |title=Législatives en Allemagne : comment l'AfD s'est installée sur le rejet de l'immigration |url=https://www.la-croix.com/international/legislatives-en-allemagne-comment-l-afd-sest-installee-sur-le-rejet-de-limmigration-20250217 |website=La Croix |date=2025-02-17 |access-date=2025-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="duitslandinstituut">{{Cite web |url=https://duitslandinstituut.nl/artikel/56621/er-komt-rook-vanonder-de-brandmuur |title=Er komt rook vanonder de brandmuur |website=Duitsland Instituut |access-date=2025-02-02 |language=nl}}</ref> <ref name="handelsblatt">{{Cite web |last1=Neuerer |first1=Dietmar |last2=Koch |first2=Moritz |url=https://www.handelsblatt.com/100164893.html |title=SPD-Chef Klingbeil warnt Union vor Ende der Brandmauer zur AfD |website=Handelsblatt |date=2025-10-19 |access-date=2025-10-31 |language=de}}</ref> <ref name="neumann">{{Cite book |last1=Neumann |first1=Peter R. |last2=Schneider |first2=Richard C. |title=Das Sterben der Demokratie. Der Plan der Rechtspopulisten – in Europa und den USA |year=2025 |pages=201–202 |language=de}}</ref> <ref name="economou">{{Cite web |last1=Economou |first1=Nick |last2=Ghazarian |first2=Zareh |title=Friend or foe? Pauline Hanson, One Nation and the Howard Government |url=https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/search/display/display.w3p;query=Id%3A%22media%2Fpressrel%2FGLYI6%22;src1=sm1 |website=Parliament of Australia |access-date=2026-07-05 |language=en}}</ref> <ref name="sunman">{{Cite news |last=Sunman |first=Josh |title=Should One Nation and the Coalition strike a deal to win office? There are huge risks for both parties |url=https://theconversation.com/should-one-nation-and-the-coalition-strike-a-deal-to-win-office-there-are-huge-risks-for-both-parties-285341 |agency=The Conversation |date=2026-06-17 |access-date=2026-07-05 |language=en}}</ref> <ref name="charta91">{{Cite web |title=Het Cordon Sanitaire: Dossier |url=http://www.charta91.be/NB/Cordon.htm |website=charta91.be |access-date=2023-09-21 |language=nl}}</ref> <ref name="vlaamsparlement">{{Cite web |title=Resolusie van 19 November 1992 betreffende het algemeen migrantenbeleid, 246 (1992-1993) |url=https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/366175 |website=Vlaams Parlement |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513145028/https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/366175 |archive-date=2020-05-13}}</ref> <ref name="vrtnws">{{Cite web |author=VRT NWS |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/11/30/vijf_vragen_overhetcordonsanitaire-1-2831927/ |title=5 vragen over het cordon sanitaire: wat is het juist en waar komt het vandaan? |date=2019-05-26 |website=vrtnws.be |access-date=2020-03-19 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513120229/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/11/30/vijf_vragen_overhetcordonsanitaire-1-2831927/ |archive-date=2020-05-13}}</ref> <ref name="delwit">{{Cite book |last=Delwit |first=Pascal |title=La vie politique en Belgique de 1830 à nos jours |edition=2de |location=Brussel |publisher=Éditions de l'Université de Bruxelles |year=2010 |page=311 |language=fr}}</ref> <ref name="dw">{{Cite web |last=Joyner |first=Ella |title=Belgian election tests limits of media's far-right boycott |website=dw.com |date=2024-06-04 |url=https://www.dw.com/en/belgian-election-tests-limits-of-medias-far-right-boycott/a-69161435 |access-date=2024-06-12 |language=en}}</ref> <ref name="euractiv">{{Cite web |title=Belgium's far right struggles to break through media ban |website=euractiv.com |date=2024-05-06 |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/belgiums-far-right-struggles-to-break-through-media-ban/ |access-date=2024-06-12 |language=en}}</ref> <ref name="standaard">{{Cite web |last1=Struys |first1=Jeroen |last2=De Lobel |first2=Peter |title=N-VA-kandidaat in Wallonië in de ban geslagen: waarom er rechts van MR geen zuurstof is over de taalgrens |website=De Standaard |date=2024-03-25 |url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20240324_97085493 |access-date=2024-06-12 |language=nl}}</ref> <ref name="stroobants2020">{{Cite web |last=Stroobants |first=Jean-Pierre |title=En Belgique, face à l'extrême droite, le « cordon médiatique » a sauté |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/05/06/en-belgique-face-a-l-extreme-droite-le-cordon-mediatique-a-saute_6038778_3210.html |date=2020-05-06 |website=lemonde.fr |access-date=2020-05-06 |language=fr}}</ref> <ref name="rsf">{{Cite web |author=Reporters sans frontières |title=Annulation d'un débat politique sur la RTBF en pleine période électorale |url=https://rsf.org/fr/annulation-d-un-d%C3%A9bat-politique-sur-la-rtbf-en-pleine-p%C3%A9riode-%C3%A9lectorale |date=2010-05-31 |language=fr}}</ref> <ref name="brusselstimes">{{Cite web |date=2019-05-27 |title=The rule to keep the far-right out of Parliament: what is the cordon sanitaire? |url=https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/57347/the-rule-to-keep-the-far-right-out-of-parliament-what-is-the-cordon-sanitaire/ |access-date=2021-04-06 |website=The Brussels Times |language=en |archive-date=2021-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617163157/https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/57347/the-rule-to-keep-the-far-right-out-of-parliament-what-is-the-cordon-sanitaire/}}</ref> <ref name="lemonde2003">{{Cite news |last=Stroobants |first=Jean-Pierre |title=Bruxelles réduit la « compétence universelle » de sa justice |work=Le Monde |date=2003-04-08 |language=fr}}</ref> <ref name="laporte2006a">{{Cite news |last=Laporte |first=Christian |title=Un cordon de plus en plus élastique |work=La Libre Belgique |date=2006-03-14 |language=fr}}</ref> <ref name="laporte2006b">{{Cite news |last=Laporte |first=Christian |title=Le cordon saute sur un vote anti-belge |work=La Libre Belgique |date=2006-06-12 |language=fr}}</ref> <ref name="lesoir2019">{{Cite web |title=Le Roi a reçu le Vlaams Belang: le cordon sanitaire a été respecté juridiquement |url=https://www.lesoir.be/227910/article/2019-05-30/le-roi-recu-le-vlaams-belang-le-cordon-sanitaire-ete-respecte-juridiquement |website=Le Soir |date=2019-05-30 |access-date=2024-06-10 |language=fr}}</ref> <ref name="rtbf2024ranst">{{Cite web |author=Belga |url=https://www.rtbf.be/article/a-ranst-en-province-d-anvers-le-cordon-sanitaire-est-rompu-une-liste-s-allie-avec-le-vlaams-belang-11452011 |website=rtbf.be |title=Le cordon sanitaire est rompu pour la première fois à Ranst : « Une bonne gestion plutôt que de s'en tenir à des principes », justifie le futur bourgmestre |date=2024-10-19 |language=fr}}</ref> <ref name="lalibre2024izegem">{{Cite web |author=Belga |url=https://www.lalibre.be/regions/flandre/2024/10/28/communales-2024-a-izeghem-un-parti-renonce-a-gouverner-avec-le-belang-apres-des-menaces-SXIIBC7CM5AE3LTCMDOOJQPP6Y/ |website=La Libre Belgique |title=Communales 2024: à Izegem, le Vlaams Belang lâché par son partenaire après des menaces |date=2024-10-28 |language=fr}}</ref> <ref name="rtbf2024brecht">{{Cite web |last=Roberfroid |first=Anthony |url=https://www.rtbf.be/article/le-vlaams-belang-au-pouvoir-dans-une-troisieme-commune-flamande-a-brecht-la-liste-locale-nu2960-brise-le-cordon-sanitaire-et-s-allie-a-l-extreme-droite-11468713 |website=rtbf.be |title=Le Vlaams Belang au pouvoir à Brecht : la liste locale nu2960 brise le cordon sanitaire et s'allie à l'extrême droite |date=2024-11-26 |language=fr}}</ref> <ref name="brf">{{Cite web |last=Pint |first=Roger |url=https://brf.be/national/1921406/ |title=Cordon sanitaire drei Mal durchbrochen |date=2024-11-27 |access-date=2025-02-26 |language=de}}</ref> <ref name="vrtde">{{Cite web |last=Kockartz |first=Andreas |url=https://www.vrt.be/vrtnws/de/2024/11/26/cordon-sanitaire-durchbrochen-nu2960-und-vlaams-belang-erzielen/ |title=Cordon Sanitaire durchbrochen: Mehrheiten mit Vlaams Belang in Brecht und Izegem |date=2024-11-26 |access-date=2025-02-26 |language=de}}</ref> <ref name="dhnet">{{Cite web |last=de Marneffe |first=Adrien |title=Un Zemmour version belge pourrait-il voir le jour? « Le terreau est là » |url=https://www.dhnet.be/actu/monde/2021/10/08/un-zemmour-version-belge-pourrait-il-voir-le-jour-le-terreau-est-la-XZH4DTWE2BADXF7YPNSZI7SAIE/ |website=DHnet |date=2021-10-08 |access-date=2024-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="sabrow">{{Cite web |author=Martin Sabrow |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/deutschlandarchiv/559041/von-nutzen-und-nachteil-der-brandmauer/ |title=Von Nutzen und Nachteil der Brandmauer |date=2025-02-10 |access-date=2025-03-01 |language=de}}</ref> <ref name="greef">{{Cite web |author=Samuel Greef |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/parteien/rechtspopulismus/551872/wie-umgehen-mit-rechtspopulistischen-akteuren/ |title=Wie umgehen mit rechtspopulistischen Akteuren? |date=2024-09-04 |access-date=2025-05-04 |language=de}}</ref> <ref name="wzb">{{Cite book |author1=Wolfgang Schroeder |author2=Daniel Ziblatt |author3=Florian Bochert |title=Brandmauer – Still Alive! Empirical Findings on Support for the AfD by Established Parties in Eastern Germany (2019–2024) |series=Discussion Paper SP V 2024-503en |publisher=WZB Berlin Social Science Center |location=Berlyn |date=Januarie 2025 |url=https://bibliothek.wzb.eu/pdf/2025/v25-501en.pdf |language=en}}</ref> <ref name="wieder">{{Cite web |author=Thomas Wieder |title=La démission du dirigeant de la région allemande de Thuringe ne met pas fin à la tempête |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/02/07/la-demission-du-dirigeant-de-la-region-allemande-de-thuringe-ne-met-pas-fin-a-la-tempete_6028717_3210.html |website=Le Monde |date=2020-02-07 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="grandcontinent">{{Cite web |title=L'union des droites en Allemagne sur l'immigration : cartographie et contexte d'un possible effet domino |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2025/01/29/lunion-des-droites-en-allemagne-sur-limmigration-cartographie-et-contexte-dun-possible-effet-domino/ |website=Le Grand Continent |date=2025-01-29 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="figaro2023">{{Cite web |author=Pierre Avril |title=Allemagne: le flirt avorté de la CDU avec l'extrême droite |url=https://www.lefigaro.fr/international/allemagne-le-flirt-avorte-de-la-cdu-avec-l-extreme-droite-20230725 |website=Le Figaro |date=2023-07-25 |access-date=2025-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="spiegel">{{Cite web |author=Laura Backes |title=Brandmauer gegen rechts? Von wegen |url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/news-des-tages-afd-im-osten-bodo-ramelow-zum-bahn-gdl-streik-1-fc-saarbruecken-a-47566223-c647-476a-9d91-c186d08ec401 |website=Der Spiegel |date=2024-03-13 |access-date=2025-03-22 |language=de}}</ref> <ref name="lexpress">{{Cite web |author=Charles Haquet |title=Allemagne : l'AfD, ce cancer localisé qui se rapproche dangereusement de Berlin |url=https://www.lexpress.fr/monde/europe/allemagne-lafd-ce-cancer-localise-qui-se-rapproche-dangereusement-de-berlin-2PT2QRD3ORC2HLUG4PNNL6P24E/ |website=L'Express |date=2024-09-03 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="dwbrandmauer">{{Cite web |url=https://www.dw.com/de/brandmauer-asyl-abstimmung-bundestag-friedrich-merz-v2/a-71455738 |website=dw.com |title=Nach Asyl-Abstimmung: Was ist die „Brandmauer“? |date=2025-01-30 |access-date=2025-03-19 |language=de}}</ref> <ref name="ntv">{{Cite web |url=https://www.n-tv.de/25738589.html |title=Schroeder zu Brandmauer-Studie: „Nicht die CDU stimmt am häufigsten mit der AfD“ |website=ntv.de |date=2025-05-03 |access-date=2025-05-03 |language=de}}</ref> <ref name="lemonde2025">{{Cite web |author=Elsa Conesa |title=En Allemagne, la CDU fait sauter le « cordon sanitaire » avec l'extrême droite |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/01/29/en-allemagne-la-cdu-fait-sauter-le-cordon-sanitaire-avec-l-extreme-droite_6522492_3210.html |website=Le Monde |date=2025-01-29 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="sandmann">{{Cite web |author=Philipp Sandmann |title=Liebes Deutschland, wohin steuern wir gerade? |url=https://philippsandmann.substack.com/p/liebes-deutschland-wohin-steuern |date=2025-02-02 |access-date=2025-03-22 |language=de}}</ref> <ref name="lesechos">{{Cite web |author=Emmanuel Grasland |title=Angela Merkel sort de sa retraite pour fustiger le vote des conservateurs avec l'extrême droite |url=https://www.lesechos.fr/monde/europe/angela-merkel-sort-de-sa-retraite-pour-fustiger-le-vote-des-conservateurs-avec-lextreme-droite-2145699 |website=Les Echos |date=2025-01-30 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="nouvelobs">{{Cite journal |author=Noé Megel |title=10 choses à savoir sur… Alice Weidel |journal=Le Nouvel Obs |issue=3152 |page=14 |date=2025-02-20 |language=fr}}</ref> <ref name="lopinion">{{Cite journal |author=Jean-Dominique Merchet |title=Ébranlée, l'Allemagne cherche un cap |journal=L'Opinion |issue=2959 |pages=1–2 |date=2025-02-21 |language=fr}}</ref> <ref name="lemondeberlin">{{Cite news |date=2025-02-02 |title=A Berlin, plus de 160 000 personnes se sont rassemblées pour dénoncer le rapprochement entre la droite et l'extrême droite |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/02/02/a-berlin-des-milliers-de-manifestants-rassembles-contre-l-extreme-droite_6528260_3210.html |access-date=2025-02-04 |work=Le Monde |language=fr}}</ref> <ref name="franceinter">{{Cite web |date=2025-01-30 |title=Pourquoi l'alliance entre droite et extrême droite sur l'immigration ouvre une nouvelle ère politique en Allemagne |url=https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-monde-a-18h50/le-monde-a-18h50-du-jeudi-30-janvier-2025-3732324 |access-date=2025-02-04 |website=France Inter |language=fr}}</ref> <ref name="trt">{{Cite web |last1=Mazi |first1=Yunus |last2=Uçar |first2=Muhammed Ali |title=Federal elections in a turning point: Is Germany at a crossroads? |url=https://www.trtworld.com/magazine/federal-elections-in-a-turning-point-is-germany-at-a-crossroads-18267771 |publisher=TRT World |access-date=2025-03-22 |language=en}}</ref> <ref name="lemondevance">{{Cite journal |author1=William Audureau |author2=Philippe Bernard |author3=Maxime Ferrer |author4=Assma Maad |author5=Manon Romain |title=Derrière les mots de J. D. Vance à Munich |journal=Le Monde |issue=24929 |pages=20–21 |date=2025-02-24 |language=fr}}</ref> <ref name="sudouest">{{Cite web |author=David Philippot |title=Élections allemandes : en proie aux doutes sur son modèle, l'Allemagne s'apprête à élire un candidat conservateur |url=https://www.sudouest.fr/international/europe/allemagne/elections-allemandes-en-proie-aux-doutes-sur-son-modele-l-allemagne-s-apprete-a-elire-un-candidat-conservateur-23297098.php |website=Sud Ouest |date=2025-02-17 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="focus">{{Cite web |author=Anna Schmid |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/abgrenzung-zur-afd-undemokratisch-je-hoeher-die-brandmauer-desto-schwerer-ist-sie-zu-rechtfertigen_id_260234869.html |title=Sollte die Brandmauer fallen? Politologe schlägt neues CDU-Modell im Osten vor |website=focus.de |date=2024-08-21 |access-date=2025-12-05 |language=de}}</ref> <ref name="stecker">{{Cite web |author=Christian Stecker |url=https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/apuz/konservatismus-2026/574880/warum-eine-hermetische-brandmauer-undemokratisch-ist/ |title=Warum eine hermetische Brandmauer undemokratisch ist |website=Aus Politik und Zeitgeschichte |date=2026-01-30 |access-date=2026-05-17 |language=de}}</ref> <ref name="republik">{{Cite web |author=Theresa Hein |url=https://www.republik.ch/2023/09/23/die-brandmauer-ist-bestenfalls-ein-maschendrahtzaun |title=«Die Brandmauer ist bestenfalls ein Maschendrahtzaun» |website=Republik |date=2023-09-23 |access-date=2025-05-03 |language=de}}</ref> <ref name="degel">{{Cite journal |author=Alexander Degel |title=Zwischen Erinnerung und Wiederholung |journal=Forum der Psychoanalyse |date=2025-09-26 |issn=1437-0751 |doi=10.1007/s00451-025-00598-8 |language=de}}</ref> <ref name="wolffsohn">{{Cite web |author=Michael Wolffsohn |title=Droht der Berliner Republik das Schicksal der Weimarer Republik? Vortrag im Rahmen der 68. Bitburger Gespräche |date=Januarie 2025 |url=https://www.uni-trier.de/fileadmin/fb5/inst/IRP/03_Events/02_Bitburger_Gespraeche/2025/Onlineveroeffentlichung/BG68_2_Wolffsohn.pdf |language=de}}</ref> <ref name="fried">{{Cite web |author=Nico Fried |url=https://www.tickaroo.com/e/FNAROmxzRraQBJ30 |title=Liveticker Abstimmung zur Schuldenbremse |website=stern.de |date=2025-03-18 |access-date=2025-03-18 |language=de}}</ref> <ref name="welt">{{Cite web |url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article246051608/Joerg-Meuthen-warnt-vor-AfD-Hoffen-dass-die-Brandmauer-haelt.html |title=Jörg Meuthen warnt vor AfD: „Hoffen, dass die Brandmauer hält“ |publisher=Die Welt |date=2023-06-25 |access-date=2025-05-18 |language=de}}</ref> <ref name="tagesschau">{{Cite web |url=https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/afd-union-brandmauer-100.html |title=Einzelne Unionspolitiker fordern Abkehr von Brandmauer |website=tagesschau.de |date=2025-10-15 |access-date=2025-10-25 |language=de}}</ref> <ref name="tagesspiegel">{{Cite web |url=https://www.tagesspiegel.de/politik/umgang-mit-der-afd-guttenberg-an-keiner-stelle-fur-aufweichen-der-brandmauer-14606642.html |title=Umgang mit der AfD: Guttenberg gegen Aufweichen der „Brandmauer“ |website=Tagesspiegel |date=2025-10-19 |access-date=2025-10-31 |language=de}}</ref> <ref name="rossmann">{{Cite web |author=Robert Roßmann |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/bundespraesident-frank-walter-steinmeier-rede-demokratie-rechtsradikale-afd-li.3336179 |title=Steinmeier fordert, dass „wir den Gefahren illusionslos ins Auge sehen“ |website=Süddeutsche Zeitung |date=2025-11-09 |access-date=2025-11-09 |language=de}}</ref> <ref name="agenceurope">{{Cite web |title=MEPs apply cordon sanitaire against Identity and Democracy political group |url=https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/12293/4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711162218/https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/12293/4 |archive-date=2019-07-11 |access-date=2019-07-11 |website=agenceurope.eu |language=en}}</ref> <ref name="fortuna">{{Cite web |last=Fortuna |first=Gerardo |date=2019-07-11 |title=MEPs shut out nationalists from key posts |url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/meps-shut-out-nationalists-from-key-posts/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214064859/https://www.euractiv.com/section/politics/news/meps-shut-out-nationalists-from-key-posts/ |archive-date=2019-12-14 |access-date=2019-07-11 |website=euractiv.com |language=en}}</ref> <ref name="brusselssignal">{{Cite web |title=European Parliament finds right-wing majority on Venezuela vote as 'cordon sanitaire' cracks |url=https://brusselssignal.eu/2024/09/european-parliament-finds-right-wing-majority-on-venezuela-vote-as-cordon-sanitaire-cracks/ |website=brusselssignal.eu |date=2024-09-20 |language=en}}</ref> <ref name="lalibreep">{{Cite web |author=Olivier le Bussy |url=https://www.lalibre.be/international/europe/2024/10/21/au-parlement-europeen-la-majorite-von-der-leyen-trebuche-sur-le-cordon-sanitaire-XCQSJUWT5FBP3A7NP5L7QES2YQ/ |website=La Libre Belgique |title=Au Parlement européen, la majorité von der Leyen trébuche sur le cordon sanitaire |date=2024-10-21 |language=fr}}</ref> <ref name="nbc">{{Cite web |date=2024-07-07 |title=France prevents far-right takeover, but its famed 'cordon sanitaire' has cracks |url=https://www.nbcnews.com/news/europe/frances-far-right-firewall-holds-signs-cracks-rcna160628 |access-date=2025-10-09 |website=NBC News |language=en}}</ref> <ref name="politico">{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Le Pen's party lands top jobs in French parliament with assist from Macron's allies |url=https://www.politico.eu/article/national-rally-france-parliament-marine-le-pen-sebastien-chenu-helene-laporte/ |access-date=2025-10-09 |website=Politico |language=en}}</ref> <ref name="wilders2016">{{Cite web |author=Geert Wilders |url=https://twitter.com/geertwilderspvv/status/686156800048119808 |title=Zolang de VVD Rutte niet terugtrekt zal de PVV niet met de VVD regeren |date=2016-01-10 |publisher=Twitter |language=nl}}</ref> <ref name="eenvandaag">{{Cite web |url=https://eenvandaag.avrotros.nl/item/rutte-sluit-wilders-uit-cordon-sanitaire-tegen-de-pvv/ |title=Rutte sluit Wilders uit: cordon sanitaire tegen de PVV? |date=2017-01-16 |access-date=2024-03-13 |language=nl}}</ref> <ref name="kiesraad">{{Cite web |author=Kiesraad |url=https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2017/03/20/officiele-uitslag-tweede-kamerverkiezing-15-maart-2017 |title=Officiële uitslag Tweede Kamerverkiezing 15 maart 2017 |date=2017-03-21 |access-date=2024-03-13 |website=kiesraad.nl |language=nl}}</ref> <ref name="rtl2017">{{Cite web |url=https://www.rtlnieuws.nl/nederland/politiek/artikel/50346/vvd-en-cda-sommen-argumenten-tegen-wilders-op-brief |title=VVD en CDA sommen argumenten tegen Wilders op in brief |date=2017-06-15 |access-date=2024-03-13 |website=RTL Nieuws |language=nl}}</ref> <ref name="nos2021">{{Cite web |url=https://nos.nl/artikel/2368463-vvd-leider-rutte-sluit-opnieuw-coalitie-met-pvv-uit |title=VVD-leider Rutte sluit opnieuw coalitie met PVV uit |date=2021-02-12 |access-date=2024-03-13 |website=nos.nl |language=nl}}</ref> <ref name="ad2023">{{Cite web |url=https://www.ad.nl/politiek/nieuwe-vvd-leider-zet-de-deur-voor-pvv-op-een-kier-eerst-is-de-kiezer-aan-zet~ae842122/ |title=Nieuwe VVD-leider zet de deur voor PVV op een kier: 'Eerst is de kiezer aan zet' |date=2023-08-18 |access-date=2024-03-13 |website=ad.nl |language=nl}}</ref> <ref name="mediacourant">{{Cite web |url=https://www.mediacourant.nl/2023/09/hans-kraay-jr-zet-pieter-omtzigt-onder-druk-op-tv-sluit-pvv-uit/ |title=Hans Kraay jr. zet Pieter Omtzigt onder druk op tv: 'Sluit PVV uit!' |date=2023-09-19 |access-date=2024-03-13 |website=Mediacourant.nl |language=nl}}</ref> <ref name="npo2024">{{Cite web |url=https://www.nporadio1.nl/nieuws/politiek/a606214c-fea9-463d-856a-43f915042a29/waar-komt-winst-pvv-vandaan-wilders-zag-kans-schoon-na-afscheid-rutte |title=Waar komt winst PVV vandaan? 'Wilders zag kans schoon na afscheid Rutte' |access-date=2024-03-13 |website=NPO Radio 1 |language=nl}}</ref> <ref name="politico2023">{{Cite web |url=https://www.politico.eu/article/dutch-netherlands-elections-centrist-vvd-party-not-join-government-dilan-yesilgoz-geert-wilders-pieter-omtzigt/ |title=Rutte's party won't join Geert Wilders in Dutch coalition, new leader says |date=2023-11-24 |website=Politico |language=en}}</ref> <ref name="arbeiderpartiet">{{Cite web |title=Nulltoleranse mot Frp-samarbeid |url=http://arbeiderpartiet.no/Aktuelt/Nyhetsarkiv/De-andre-partiene/Nulltoleranse-mot-Frp-samarbeid |website=arbeiderpartiet.no |language=no}}</ref> <ref name="grandcontinent2021">{{Cite web |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2021/02/14/portugal-de-quoi-ventura-est-il-le-nom/ |title=Portugal : de quoi Ventura est-il le nom? |date=2021-02-14 |language=fr}}</ref> <ref name="publico">{{Cite web |last=Miranda |first=Narciso |date=2024-03-07 |title="Não é não". E a vitória do PS cada vez mais longe |url=https://www.publico.pt/2024/03/07/opiniao/opiniao/nao-nao-vitoria-ps-longe-2082827 |access-date=2024-10-15 |website=Público |language=pt}}</ref> <ref name="siol">{{Cite web |title=Tudi če se Janša umakne, Šarec ne bi šel v koalicijo s SDS |url=https://siol.net/novice/volitve-2018/tudi-ce-se-jansa-umakne-sarec-ne-bi-sel-v-koalicijo-s-sds-468462 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425060500/https://siol.net/novice/volitve-2018/tudi-ce-se-jansa-umakne-sarec-ne-bi-sel-v-koalicijo-s-sds-468462 |archive-date=2019-04-25 |access-date=2019-07-06 |website=siol.net |language=sl}}</ref> <ref name="abc">{{Cite web |date=2003-12-12 |title=El gobierno catalán quiere una Generalitat con "consideración constitucional de Estado" |url=https://www.abc.es/espana/abci-gobierno-catalan-quiere-generalitat-consideracion-constitucional-estado-200312120300-226064_noticia.html |access-date=2022-08-09 |website=ABC |language=es |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020005147/https://www.abc.es/espana/abci-gobierno-catalan-quiere-generalitat-consideracion-constitucional-estado-200312120300-226064_noticia.html}}</ref> <ref name="garriga">{{Cite news |last=Garriga |first=Josep |date=2005-11-15 |title=El presidente desea retirar del Pacto del Tinell el veto a acuerdos con el PP |work=El País |url=https://elpais.com/diario/2005/11/16/espana/1132095611_850215.html |access-date=2022-08-09 |issn=1134-6582 |language=es |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809172439/https://elpais.com/diario/2005/11/16/espana/1132095611_850215.html}}</ref> <ref name="elpais2010">{{Cite news |date=2010-10-25 |title=Montilla entierra el tripartito y descarta repetirlo aunque sume |work=El País |url=https://elpais.com/elpais/2010/10/25/actualidad/1287994620_850215.html |access-date=2022-08-09 |issn=1134-6582 |language=es}}</ref> <ref name="franceinfo">{{Cite web |title=Législatives en Suède : comment l'extrême droite s'est rapprochée du pouvoir après une percée historique dans les urnes |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/europe/legislatives-en-suede-comment-l-extreme-droite-s-est-rapprochee-du-pouvoir-apres-une-percee-historique-dans-les-urnes_5358697.html |website=Franceinfo |date=2022-09-14 |access-date=2023-09-21 |language=fr}}</ref> <ref name="orange">{{Cite web |url=https://www.meforum.org/islamist-watch/57337/swedish-moderate-led-council-to-ban-halal-meat-in |title=Swedish Moderate-led council to ban halal meat in deal with populists |first=Richard |last=Orange |website=Islamist Watch |date=2018-11-15 |access-date=2021-07-22 |language=en |archive-date=2021-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722071425/https://www.meforum.org/islamist-watch/57337/swedish-moderate-led-council-to-ban-halal-meat-in}}</ref> <ref name="thelocal">{{Cite web |url=https://www.thelocal.se/20181022/centre-right-seized-back-control-in-skne |title=Centre-right Alliance takes power in Skåne |date=2018-10-22 |access-date=2021-07-22 |language=en |archive-date=2018-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022201447/https://www.thelocal.se/20181022/centre-right-seized-back-control-in-skne}}</ref> <ref name="hamidi">{{Cite news |url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/kd-ledaren-oppnar-for-sd-samarbete |title=KD-ledaren öppnar för SD-samarbete |last=Hamidi-Nia |first=Gilda |date=2019-03-21 |access-date=2019-04-05 |language=sv |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331054325/https://www.svt.se/nyheter/inrikes/kd-ledaren-oppnar-for-sd-samarbete}}</ref> <ref name="daur">{{Cite journal |last=Daur |first=Valentin |date=2024-12-10 |title=Legitimize or Delegitimize? Mainstream Party Strategy toward (Former) Pariah Parties and How Voters Respond |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/legitimize-or-delegitimize-mainstream-party-strategy-toward-former-pariah-parties-and-how-voters-respond/43C9CF2E552DA0AB2B9A6EBDA25BE047 |journal=American Political Science Review |pages=1–16 |doi=10.1017/S0003055424000996 |issn=0003-0554 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="eurlex">{{Cite web |date=2011-02-02 |title=Council Decision 2011/70/CFSP of 31 January 2011 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:028:0057:01:EN:HTML |access-date=2022-10-20 |publisher=EUR-Lex |language=en}}</ref> <ref name="ukgov">{{Cite web |title=Proscribed terrorist groups or organisations |url=https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629082221/https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2 |archive-date=2020-06-29 |access-date=2022-08-22 |website=gov.uk |language=en}}</ref> <ref name="statedept">{{Cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227062101/https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |archive-date=2020-02-27 |access-date=2022-08-22 |language=en}}</ref> <ref name="egm">{{Cite web |title=Türkiye'de Halen Faaliyetlerine Devam Eden Başlıca Terör Örgütleri |url=http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114042731/http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |archive-date=2013-01-14 |access-date=2022-04-19 |publisher=Regering van Turkye |language=tr}}</ref> <ref name="guardiancameron">{{Cite news |date=2006-04-18 |title=Cameron: vote for anyone but BNP |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/politics/2006/apr/18/localelections2006.uk |access-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020005145/https://www.theguardian.com/politics/2006/apr/18/localelections2006.uk |archive-date=2022-10-20 |language=en}}</ref> <ref name="guardianukip">{{Cite web |last1=Walker |first1=Peter |last2=Halliday |first2=Josh |date=2019-03-03 |title=Revealed: UKIP membership surge shifts party to far right |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/03/new-ukip-members-shifting-party-far-right |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321175746/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/03/new-ukip-members-shifting-party-far-right |archive-date=2019-03-21 |access-date=2022-03-12 |website=The Guardian |language=en}}</ref> <ref name="bbcukip">{{Cite news |date=2008-11-03 |title=UKIP rejects BNP electoral offer |publisher=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7706857.stm |access-date=2011-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822060231/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7706857.stm |archive-date=2017-08-22 |language=en}}</ref> <ref name="traynor">{{Cite news |last=Traynor |first=Ian |date=2009-07-09 |title=UK diplomats shun BNP officials in Europe |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jul/09/diplomats-shun-nick-griffin-bnp-europe |access-date=2009-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906234803/http://www.theguardian.com/politics/2009/jul/09/diplomats-shun-nick-griffin-bnp-europe |archive-date=2013-09-06 |language=en}}</ref> <ref name="bbcpendle">{{Cite news |title=Pendle Labour and Lib Dems 'made deal with BNP' |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-lancashire-39223658 |access-date=2023-07-14 |work=BBC News |date=2017-03-09 |language=en}}</ref> <ref name="cochrane">{{Cite web |last=Cochrane |first=Angus |website=BBC |title=SNP leader John Swinney rules out Holyrood talks with Reform UK |url=https://www.bbc.com/news/articles/cddpevvv97jo |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-10 |language=en}}</ref> }} == Verdere leeswerk == * {{Cite journal |last1=Rummens |first1=Stefan |last2=Abts |first2=Koen |title=Defending Democracy: The Concentric Containment of Political Extremism |journal=Political Studies |year=2010 |volume=58 |issue=4 |pages=649–665 |doi=10.1111/j.1467-9248.2009.00809.x |language=en}} * {{Cite journal |last1=Littler |first1=Mark |last2=Feldman |first2=Matthew |title=Social media and the cordon sanitaire: Populist politics, the online space, and a relationship that just isn't there |journal=Journal of Language and Politics |year=2017 |volume=16 |issue=4 |pages=510–522 |doi=10.1075/jlp.17029.lit |url=https://research.tees.ac.uk/ws/files/4186226/621290.pdf |language=en}} * {{Cite book |last=Downs |first=William M. |title=Political Extremism in Democracies: Combating Intolerance |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=978-1-137-05283-4 |pages=81–109 |chapter=Is the Cordon Sanitaire Effective? |language=en}} * {{Cite journal |last1=Geys |first1=Benny |last2=Heyndels |first2=Bruno |last3=Vermeir |first3=Jan |title=Explaining the formation of minimal coalitions: Anti-system parties and anti-pact rules |journal=European Journal of Political Research |year=2006 |volume=45 |issue=6 |pages=957–984 |doi=10.1111/j.1475-6765.2006.00640.x |language=en}} * {{Cite journal |last=Heinze |first=Anna-Sophie |title=Strategies of mainstream parties towards their right-wing populist challengers: Denmark, Norway, Sweden and Finland in comparison |journal=West European Politics |year=2018 |volume=41 |issue=2 |pages=287–309 |doi=10.1080/01402382.2017.1389440 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ripoll Servent |first=Ariadna |title=The European Parliament after the 2019 Elections: Testing the Boundaries of the 'Cordon Sanitaire' |journal=Journal of Contemporary European Research |year=2019 |volume=15 |issue=4 |pages=331–342 |doi=10.30950/jcer.v15i4.1121 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite journal |last=Spoerri |first=Marlene |title=U.S. Policy Towards Ultranationalist Political Parties in Serbia: The Policy of Non-Engagement Examined |journal=CEU Political Science Journal |year=2008 |issue=1 |pages=25–48 |issn=1818-7668 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Van Spanje |first1=Joost |last2=Van Der Brug |first2=Wouter |title=The Party as Pariah: The Exclusion of Anti-Immigration Parties and its Effect on their Ideological Positions |journal=West European Politics |year=2007 |volume=30 |issue=5 |pages=1022–1040 |doi=10.1080/01402380701617431 |language=en}} * {{Cite book |last=Valentim |first=Vicente |title=The Normalization of the Radical Right |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/9780198926740.001.0001 |language=en}} [[Kategorie:Politieke begrippe]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] 4v4h8i62pbfhijjvbx1zb79sa6j4ung 2965955 2965940 2026-09-09T14:09:18Z Pynappel 70858 AWS 11 2965955 wikitext text/x-wiki {{Gekursiveerde titel}} In die [[politiek]] is 'n '''''cordon sanitaire''''' ([[Frans]], letterlik "sanitêre kordon") of '''brandmuur''' die weiering van een of meer [[politieke party|politieke partye]] om met sekere ander politieke partye saam te werk. Dit gebeur dikwels omdat die betrokke party se strategie of [[ideologie]] as onaanvaarbaar of [[ekstremisme|ekstremisties]] beskou word. Die term is toegepas op die weiering om saam te werk met partye wat as [[populisme|populisties]],<ref name="jacobs" /> links-ekstremisties<ref name="jacobs" /> of regs-ekstremisties gesien word. 'n ''Cordon sanitaire'' kan as 'n [[sosiale norm]] of as sosiale uitsluiting beskou word<ref name="axelsen" /> en kan tot selfsensuur lei.<ref name="harteveld" /><ref name="bolin" /> In die politieke wetenskap verwys die term sedert die 1990's na die ooreenkoms tussen gevestigde partye om geen samewerking met regs-ekstremistiese of regspopulistiese partye aan te gaan nie.<ref name="holzhauser" /> In Duitsland word dieselfde beginsel deurgaans die ''Brandmauer'' ("brandmuur") genoem.<ref name="lacroix" /><ref name="duitslandinstituut" /> 'n ''Cordon sanitaire'' is oor die algemeen daarop gemik om demokratiese norme en die liberale demokrasie te handhaaf, stabiele regerings te bevorder en te verhoed dat ekstremistiese, haatdraende of [[outoritarisme|outoritêre]] ideologie genormaliseer word. Terselfdertyd is die strategie wetenskaplik en maatskaplik omstrede, omdat die permanente uitsluiting van sekere partye politieke besluite kan blokkeer en dele van die kieserskorps in die parlement onverteenwoordig kan laat. == Ontstaan en verspreiding in Europa == Die praktyk het in 1989 in [[België]] ontstaan, waar die parlementêre partye ooreengekom het om die regs-ekstremistiese [[Vlaams Blok]] van enige regeringsvorming uit te sluit. Die doel was om antidemokratiese kragte polities te isoleer en die demokratiese orde te beskerm. Die Belgiese model het in baie Europese lande navolging gevind: in state soos Frankryk, Nederland, Duitsland en Oostenryk het partye ooreengekom om regse partye nie by regeringsverantwoordelikheid te betrek nie. Hierdie uitsluiting was meestal informeel en het op 'n party-oorskrydende konsensus berus.<ref name="holzhauser" /> Sedert die 1990's het daardie konsensus toenemend verbrokkel. In lande soos Italië (1994), Oostenryk (1999), Denemarke (2001) en Finland (2023) het regspopulistiese partye ná koalisies met konserwatiewe kragte aan die regering deelgeneem. In [[Swede]] het 'n konserwatief-liberale minderheidsregering in 2022 ontstaan wat deur die regspopulistiese Swede-Demokrate (''Sverigedemokraterna'') gedoog word. In baie gevalle is hierdie bondgenootskappe voorafgegaan deur 'n politieke en retoriese toenadering van konserwatiewe partye tot die standpunte van Regs. Die afbou van die ''cordon sanitaire'' het teen die agtergrond van veranderde meerderheidsverhoudinge en die groeiende sukses van regspopulistiese bewegings plaasgevind.<ref name="holzhauser" /> == Doel en kritiek == Die politieke wetenskaplike [[Heike Klüver]] het saam met 'n kollega gegewens oor 647 regerings in 37 [[demokrasie|demokrasieë]] tussen 1980 en 2023 ontleed. Hulle het bevind dat regs-ekstremistiese partye nie deur regstreekse regeringsdeelname of deur die ondersteuning van minderheidsregerings swakker word nie; hulle trek gemiddeld selfs voordeel daaruit. Klüver het daaruit afgelei dat enige vorm van inskakeling van regs-ekstremistiese partye polities riskant en strategies kontraproduktief is.<ref name="handelsblatt" /> Die politieke wetenskaplike [[Peter R. Neumann]] en die joernalis Richard C. Schneider beskou die handhawing van brandmure as een van vyf sentrale middele om die liberale demokrasie teen regspopuliste te verdedig. Regspopulistiese partye behaal volgens hulle in die reël geen meerderhede nie en is dus op samewerking met konserwatiewe partye aangewese. Konserwatiewe kommentators stel die geweierde samewerking dikwels voor as 'n set van die politieke linkervleuel om meerderhede vir konserwatiewe beleid te verhinder, maar volgens Neumann en Schneider is brandmure "in die eie belang van sowel middel-regse partye as die demokrasie as geheel". Hulle ken geen geval waar 'n konserwatiewe party op die duur by samewerking met regspopuliste gebaat het nie; baie konserwatiewe partye het eerder hul dominante posisie in die partystelsel verloor of is heeltemal vernietig.<ref name="neumann" /> Die taktiek word egter ook gekritiseer as ondemokraties en ondoeltreffend, en omdat dit politieke polarisasie kan vererger. 'n ''Cordon sanitaire'' kan besluitneming lamlê en 'n populistiese party se beeld as buitestander of as teenstander van die establishment versterk.<ref name="shuttleworth" /><ref name="downs2002" /> == Voorbeelde per land == === Australië === Die regspopulistiese party [[One Nation]] het in die laat 1990's op die voorgrond getree nadat die stigter, Pauline Hanson, weens haar meer ekstreme sienings oor ras van die konserwatiewe Liberale Party se kandidatelys verwyder is. Ná die Liberale Party se swak vertoning in die Queenslandse verkiesing van 1998 het die Howard-regering 'n beleid ingestel om One Nation laaste op die aanbevole voorkeurlys te plaas, wat die Arbeidersparty reeds gedoen het.<ref name="economou" /> So het 'n tydperk begin waarin die twee groot partye One Nation uit die federale politiek uitgesluit het. Met die opkoms van populistiese sentiment in die 2020's het die Liberale Party hierdie brandmuur laat vaar, wat aan kiesers gesein het dat dit aanvaarbaar is om hul stem oor te dra.<ref name="sunman" /> In 2026 was die twee regsgeneigde partye in regstreekse mededinging om die status van amptelike opposisie. === België === ==== Ontstaan ==== In 1989 is 'n ''cordon sanitaire'' teen die [[Vlaams Blok]] in die lewe geroep deur die ander [[Vlaandere|Vlaamse]] partye van daardie tyd: die CVP, SP, PVV, Volksunie en Agalev. Die uiterste regse Vlaams Blok het toe 17,17% van die stemme in die gemeenteraadsverkiesing in [[Antwerpen]] gehaal. Die term ''cordon sanitaire'' is deur die ondersoekende joernalis Hugo Gijsels in die Belgiese politiek ingevoer. Die eerste protokol is op 10 Mei 1989 op voorstel van die Agalev-partysekretaris Jos Geysels gesluit, maar dit het net 'n paar weke gehou: op 26 Junie het die Volksunie-voorsitter Jaak Gabriëls dit opgesê, waarna die PVV en die CVP hulle ook nie meer daaraan gebonde geag het nie. In die aanloop tot die parlementsverkiesing van 1991 het 'n verdere poging om die protokol te laat herleef, misluk.<ref name="charta91" /> Ná die Vlaams Blok se nasionale deurbraak in die verkiesing van 24 November 1991 is 'n nuwe inisiatief geneem. Op 19 November 1992 het al die Vlaamse partye, behalwe die Vlaams Blok, in die Vlaamse Parlement 'n resolusie goedgekeur waarin die party se sogenaamde 70-puntplan oor immigrasie skerp veroordeel is omdat dit in stryd is met die [[Europese Konvensie vir Menseregte]]. Die resolusie het bevind dat sommige van die voorstelle daarop gemik is om immigrante volgens die patroon van [[apartheid]] as 'n groep af te sonder en stapsgewys uit die maatskaplike lewe te verban, "op dieselfde wyse as waarop Joodse medeburgers van 1933 af in [[Nazi-Duitsland]] behandel is".<ref name="vlaamsparlement" /><ref name="vrtnws" /> In die resolusie is die beginsels van die ''cordon sanitaire'' vasgelê: geen Vlaamse party sou in enige geval bestuursooreenkomste sluit of politieke afsprake met die Vlaams Blok maak nie. Dit het sowel op plaaslike as op nasionale vlak en by verkiesings gegeld. 'n Derde ooreenkoms, die Handves vir die Demokrasie, is voor die gemeenteraadsverkiesings van 2000 aanvaar.<ref name="charta91" /> ==== Politieke en media-komponent ==== Die reëling het uit twee groot komponente bestaan. Die "politieke" komponent berus op geen wetgewing nie, maar uitsluitlik op ooreenkomste tussen partye: demokratiese partye vermy enige gesprek of koalisie met 'n ekstremistiese party en hou dit in die opposisie. Die "media"-komponent verwag van die media om nie in positiewe terme oor ekstremistiese partye te praat nie, nie aan hul partyleiers 'n platform te gee nie en die klem op moontlike hofbeslissings teen hulle te plaas.<ref name="charta91" /> In [[Vlaandere]] bly die praktyk beperk tot 'n ooreenkoms tussen partye om nie 'n koalisie met die Vlaams Blok te vorm nie, terwyl dit in Franstalige België tot sekere media, in besonder die openbare omroep RTBF, uitgebrei is. Voorstanders van die reëling voer aan dat dit verhoed dat sulke partye publisiteit kry, en dat dit aan die kieserskorps 'n boodskap stuur oor die nutteloosheid van 'n stem vir 'n uiterste regse party wat nooit tot regeringsverantwoordelikheid sou kon kom nie.<ref name="delwit" /> In Franstalige België word uiterste regse politici van regstreekse mediaverskynings soos onderhoude en debatte uitgesluit.<ref name="dw" /><ref name="euractiv" /> Die verbod het ook meer hoofstroom-regse partye soos die N-VA geraak.<ref name="standaard" /> In Vlaandere bestaan daar geen mediaverbod nie, hoewel die politieke ''cordon sanitaire'' teen die uiterste regse [[Vlaams Belang]] steeds geld.<ref name="dw" /> Die Vlaamse Gemeenskap het gekies om die stelsel nie op mediagebied toe te pas nie. Die politieke situasie was ook heeltemal anders, aangesien die Vlaams Blok/Belang sedert 1991 'n parlementêre fraksie gehad het, wat dit ingevolge die Kultuurpakt outomaties verteenwoordiging op die direksies van openbare instellings soos die Vlaamse openbare omroep VRT en die Universiteit Gent verseker het. Aan die Franstalige kant het die Front national en die Front nouveau de Belgique altyd elektoraal baie swak gebly en nooit oor 'n parlementêre fraksie beskik nie. In Mei 2020 het ''Wilfried Magazine'' vir die eerste keer aan Tom van Grieken, leier van die Vlaams Belang, die woord gegee, wat deur sommige as 'n deurbreking van die cordon beskou is.<ref name="stroobants2020" /> Die kansellasie van 'n verkiesingsdebat op die Franstalige openbare televisiediens RTBF in 2010 in die naam van die ''cordon sanitaire'' is deur die organisasie Verslaggewers sonder Grense veroordeel.<ref name="rsf" /> ==== Deurbrekings ==== Die omvorming van die Vlaams Blok tot die [[Vlaams Belang]] in 2004 het met 'n nuwe partyprogram gepaardgegaan, wat aangepas is om aan die wet te voldoen. Ná 'n mate van bespreking het die ander partye besluit om nie 'n nuwe skriftelike ''cordon sanitaire''-ooreenkoms teen die Vlaams Belang aan te gaan nie, sodat daar formeel gesproke nie meer 'n cordon teen daardie party bestaan nie. Nietemin bly dit onseker of enige hoofstroom-Belgiese party in die afsienbare toekoms koalisiegesprekke met die Vlaams Belang sou aanknoop.<ref name="brusselstimes" /> Die ''cordon sanitaire'' is deurbreek om die wet op [[universele jurisdiksie]] van 1 Augustus 2003 goed te keur.<ref name="lemonde2003" /> Ná die gewestelike en gemeenskapsverkiesings van 2004 het die CD&V in die loop van die koalisievorming al die parlementêre fraksies gekonsulteer, ook die Vlaams Belang wat tweede in setels was, om aan die kiesers te bewys dat daardie party se program onversoenbaar met dié van die demokratiese partye was. In Maart 2006 het Vlaamse liberale (VLD) en die CD&V in die gemeente Schoten verklaar dat hulle nie sou weier om saam met die Vlaams Belang te regeer nie indien dit nodig sou wees om die burgemeesterskap te behou.<ref name="laporte2006a" /> In Junie 2006 het die federale Kamer met 77 stemme (al die Vlaamse partye) teen 51 (die Franstaliges), met die Kamervoorsitter Herman De Croo wat buite stemming gebly het, 'n Vlaams Belang-resolusie in oorweging geneem waarin gevra is "om die ontmanteling van België voor te berei". Franstaliges het dit as 'n deurbreking van die ''cordon sanitaire'' beskou, terwyl die Vlaamse sosialistiese en liberale fraksieleiers verklaar het dat alle tekste wat deur parlementslede ingedien word ten minste in oorweging geneem moet word, sonder om oor die verdere hantering daarvan te beslis.<ref name="laporte2006b" /> Die Koning werk nie aan die ''cordon sanitaire'' mee nie: uit die oogpunt van die Belgiese Grondwet is die Vlaams Belang 'n party soos enige ander, en om die beginsel van gelykheid tussen partye en tussen kiesers te eerbiedig, kan die Koning die uiterste regs ontvang sonder dat dit beteken dat hy die party 'n oorheersende rol in 'n regeringsvorming sou gee.<ref name="lesoir2019" /> Ná die gemeenteraadsverkiesings van 13 Oktober 2024 het die Vlaams Belang-lys Forza Ninove van Guy D'Haeseleer 'n absolute meerderheid in [[Ninove]] gehaal en met die aanvang van die volgende ampstermyn op 5 Desember 2024 aan die bewind gekom, terwyl 'n plaaslike ondersoek na verkiesingsbedrog met volmagstemme aan die gang was. Die Vlaams Belang het dit as 'n deurbreking van die ''cordon sanitaire'' bestempel, maar nuusmedia en ander nasionale partye het dit weerspreek omdat Forza Ninove sonder samewerking met 'n ander party sou regeer. In [[Ranst]] het twee plaaslike lyste, PIT en Vrij Ranst, op 19 Oktober besluit om 'n koalisie met die Vlaams Belang aan te gaan, waarmee die ''cordon sanitaire'' vir die eerste keer in België as deurbreek beskou is; die burgemeester Lode Hofmans is met die Vlaams Belang se stemme verkies. Verkose lede van PIT en Vrij Ranst wat ook lid van die CD&V en Open VLD was, is onmiddellik uit daardie nasionale partye gesit.<ref name="rtbf2024ranst" /> In [[Izegem]] het die plaaslike lys STIP+ eers aangekondig dat dit ook die cordon sou deurbreek, maar ná dreigemente van afdankings, kontrakkansellasies en fisieke geweld teen lede van die lys het dit op 28 Oktober van die bondgenootskap met die Vlaams Belang afgesien.<ref name="lalibre2024izegem" /> In [[Brecht]] het die plaaslike lys Nu2960, nadat 'n bondgenootskap met die N-VA misluk het, op 26 November 2024 aangekondig dat dit met die Vlaams Belang saamgaan om 'n gemeentelike meerderheid te vorm; die CD&V en Open VLD het aangekondig dat hulle hul lede op daardie lys sou uitsit.<ref name="rtbf2024brecht" /> Teen einde November 2024 was daar in Ranst, Izegem en Brecht meerderhede met die Vlaams Belang.<ref name="brf" /><ref name="vrtde" /> ==== Kritiek ==== Die demokratiese waarde van die ''cordon sanitaire'' bly 'n herhalende twispunt in die Vlaamse politiek, aangesien nie net die party nie maar ook alle mense wat vir die party gestem het, elektoraal buitespel gestel word. Die politieke ontleder Derk Jan Eppink voer aan dat die Vlaams Blok, wat intussen tot die [[Vlaams Belang]] omvorm is, juis onder die "beskerming" van die ''cordon sanitaire'' die grootste party in Vlaandere geword het: 'n party wat op hierdie manier geïsoleer word, kan simpatie wek deur homself as slagoffer voor te stel en kan die regering na willekeur op alle punte kritiseer omdat dit self geen regeringsverantwoordelikheid kry nie. Juriste soos Matthias Storme en filosowe soos Ger Groot en Johan Sanctorum is ook teen die cordon gekant, en Jean-Marie Dedecker het dit as 'n "demokratiese tekort" bestempel. Die filosoof en meningsvormer Etienne Vermeersch het daarenteen die stelling weerlê dat die cordon ondemokraties sou wees. Die ''cordon sanitaire'' om die Vlaams Belang het in Mei 2019 weer in die kollig gekom, in die nadraai van die Belgiese federale verkiesing. Die Vlaams Belang, nou onder leiding van Tom van Grieken, het bykans twintig persent van die Vlaamse stemme behaal, maar is nie in die regering opgeneem nie, waarna die party in Januarie 2020 nuwe verkiesings geëis het. Die cordon is sowel op regs as op links en onder politieke ontleders omstrede. Regs sien daarin 'n vorm van ideologiese en ondemokratiese sensuur wat 'n eenvormige denkwyse afdwing. Onder die kritiek van links kom onder meer die volgende punte na vore: dat die cordon slegs een van die simptome van steun vir die uiterste regs aanpak en die diepere oorsake daarvan verwaarloos, soos maatskaplike krisisse en die verlies van vertroue in die politiek; dat dit kontraproduktief is omdat dit die betrokke partye toelaat om hulself as slagoffers voor te stel en van 'n Streisand-effek voordeel te trek; dat die media-cordon deur die opkoms van sosiale media onwerkbaar geword het, aangesien sosiale media nie daaraan onderworpe is nie; en dat die skynbare afwesigheid van die uiterste regs in die Waalse Parlement 'n misleidende beeld van die politieke klimaat kan gee deurdat die oorheersing van uiterste regse idees in die openbare mening onderskat word.<ref name="dhnet" /> === Duitsland === [[Lêer:Demonstration gegen Rechtsextremismus Hannover Landtag Eingang.jpg|thumb|"Brandmauer gegen Rechts" ("Brandmuur teen regs") op 'n plakkaat by 'n betoging teen regs voor die Nedersaksiese Landdag (2024)]] ==== Historiese ontwikkeling ==== In die [[Republiek Weimar|Weimarrepubliek]] was daar geen stabiele uitsluiting van antidemokratiese partye nie, en regeringsvormings het dikwels republiekkritiese kragte ingesluit. Partye soos die Zentrum en die DDP het koalisies met die DNVP aangegaan, terwyl slegs die [[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]] op ryksvlak nie met antidemokratiese partye gekoalisieer het nie. Die inskakeling van antidemokratiese partye is as 'n middel gebruik om politieke handelingsvermoë te verseker.<ref name="sabrow" /> Vroeër is die SPD self uitgesluit: die party is aan die einde van die 19de eeu deur die sosialistewette verbied en het eers met die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] by die ''Burgfriedenspolitik'' ingeskakel geraak. Ook in die ou Bondsrepubliek is daar tot 1990 geen brandmuur teen regse partye opgerig wat nie as ongrondwetlik geklassifiseer is nie. Die CDU/CSU het met die Deutsche Partei saamgewerk, wat ná 'n kort tyd in die [[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]] opgegaan het. Hierdie openheid teenoor regse strominge het die ontwikkeling van die CDU/CSU tot 'n party van die liberale middel, sowel as die verwerking van die Nazi-verlede, jare lank bemoeilik.<ref name="sabrow" /> Ná die Duitse hereniging was die politieke uitsluiting aanvanklik op links gerig. Die voormalige regerende party van Oos-Duitsland, die [[Sosialistiese Eenheidsparty van Duitsland]] (SED), het homself in 1990 as die PDS en in 2005 as [[Die Linke|Die Linkspartei]] herskep om met die nuwe Wes-Duitse groepering WASG saam te smelt. Die PDS en later Die Linke is lank nie as koalisiegenoot aanvaar nie, maar van 1994 af het samewerking op deelstaatvlak voorgekom, waar sogenaamde rooi-rooi- of rooi-rooi-groen-koalisies met die SPD gevorm is.<ref name="sabrow" /> Op bondsvlak het die ander partye deurgaans geweier om 'n koalisie met die PDS of Die Linke te oorweeg, ook waar dit rekenkundig moontlik was, soos in 2005 en 2013. Die term ''cordon sanitaire'' word in Duitsland self selde vir koalisie-oorwegings gebruik. ==== Die brandmuur teen die AfD ==== [[Lêer:2020-02-05 Thüringer Landtag, Wahl des Ministerpräsidenten 1DX 3057 by Stepro.jpg|thumb|Die verkiesing van Thomas Kemmerich (FDP) as minister-president van Thüringen in Februarie 2020 met stemme van die CDU en die AfD word as 'n teken van die toenemende verbrokkeling van die politieke brandmuur in Duitsland beskou.<ref name="wzb" />]] Sedert die 2010's het die debat toenemend op die uitsluiting van die [[Alternative für Deutschland|AfD]] gefokus.<ref name="lacroix" /> Dit het nie net beteken dat die AfD van regeringsdeelname uitgesluit gebly het nie: die party se mosies is konsekwent verwerp, eie meerderhede is doelbewus sonder sy steun gevorm, en verteenwoordigers het vermy om met AfD-stemme in politieke ampte verkies te word.<ref name="greef" /> Die uitsluiting het ten doel om te verhoed dat die AfD homself as 'n legitieme rolspeler in die partystelsel vestig en om terselfdertyd die stabiliteit van die Duitse demokrasie te verseker. Die benadering sluit aan by die begrip van die "weerbare demokrasie" wat in die Duitse Grondwet vasgelê is en op die insig berus dat ekstremistiese kragte nie noodwendig deur geweldadige staatsomwentelinge nie, maar deur die demokratiese prosesse self aan die mag kan kom. In die Duitse geskiedenis het dit ook geblyk dat bedreigings vir die liberale demokrasie dikwels nie van die staatsleiding nie, maar van die munisipale vlak af gegroei het.<ref name="wzb" /> Die CDU het in 2018 op sy partykongres 'n sogenaamde "onversoenbaarheidsbesluit" geneem waarvolgens "koalisies en soortgelyke vorme van samewerking" met die AfD en met Die Linke verwerp word. Die bondsbestuur van die [[Vrye Demokratiese Party|FDP]] het in die lente van 2020 ook besluit om samewerking met die AfD op alle politieke vlakke kategories te verwerp en om afhanklikheid van die AfD by besluite te vermy. Die bondsbestuur van [[Die Linke]] het in Maart 2024 samewerking met die AfD op alle vlakke uitgesluit. Die SPD en [[Alliansie 90/Die Groenes|die Groenes]] het geen uitdruklike skriftelike besluite op bondsvlak geneem nie, maar oortredings van die brandmuur is deur die partyleierskappe onmiddellik veroordeel. Voor die Europese verkiesing van 2024 het al die ander partye in die [[Bundestag]] 'n gesamentlike verklaring uitgereik waarin hulle enige samewerking met die AfD uitgesluit het.<ref name="wzb" /> In Februarie 2020 is Thomas Kemmerich van die FDP met die stemme van die AfD as minister-president van Thüringen verkies – die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat 'n minister-president van 'n deelstaat met beslissende stemme van die uiterste regs verkies is. Dit het 'n landwye skandaal en 'n regeringskrisis in Thüringen ontketen, waarna hy ná 'n kort tyd tot bedanking gedwing is;<ref name="greef" /> die federale voorsitter van die CDU, Annegret Kramp-Karrenbauer, het daarna ook bedank.<ref name="wieder" /><ref name="grandcontinent" /><ref name="figaro2023" /> Op 23 Julie 2023 het die federale CDU-voorsitter [[Friedrich Merz]] in 'n onderhoud met die ZDF die deur oopgemaak vir samewerking met AfD-verkosenes op plaaslike vlak, voordat hy die volgende dag daarop teruggekrabbel het.<ref name="figaro2023" /> 'n Studie van die Rosa Luxemburg-stigting, wat naby aan Die Linke staan, het in Maart 2024 121 gevalle van plaaslike samewerking tussen die AfD en die tradisionele partye, waaronder die CDU, in Oos-Duitsland tussen Junie 2019 en Desember 2023 aangeteken.<ref name="spiegel" /><ref name="lexpress" /><ref name="dwbrandmauer" /> In 'n ondersoek by die Wetenskapsentrum Berlyn vir Maatskaplike Navorsing het die politieke wetenskaplike Wolfgang Schroeder die stemgedrag in stadsrade en distriksrade met betrekking tot samewerking met die AfD ontleed. Die studie het bevind dat in ongeveer 80 persent van die besluite geen samewerking met die AfD plaasgevind het nie, wat dui op 'n brandmuur wat steeds bestaan maar duidelik deurlaatbaar is. In die oorblywende gevalle het onafhanklike raadslede en kleiner regse groeperinge die meeste saam met die AfD gestem. Van die gevestigde partye het die CDU en die FDP in elk 38 persent van daardie gevalle saam met die AfD gestem, die SPD en die Groenes in ongeveer 30 persent en Die Linke in ruim 20 persent. Dit het meestal oor tegniese vrae soos vergaderingsdatums gegaan. Verrassend was dat daar in die geheel geen groot verskille tussen Oos- en Wes-Duitsland was nie; die verskille het eerder tussen stad en platteland gelê, veral in die landelike ooste, waar die AfD meer dikwels steun gekry het.<ref name="ntv" /> Op 29 Januarie 2025 het 'n teks van die CDU wat 'n verskerping van die immigrasiewetgewing bepleit het, met die AfD se stemme 'n klein meerderheid in die Bundestag gekry. Dit was die eerste keer sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog dat die ''cordon sanitaire'' op bondsvlak deurbreek is.<ref name="grandcontinent" /><ref name="lemonde2025" /><ref name="sabrow" /> Die eerste sekretaris van die AfD se parlementêre fraksie, Bernd Baumann, het onmiddellik gereageer: "Dit is werklik 'n historiese oomblik. Meneer Merz, u het gehelp om dit tot stand te bring ... Hier en nou begin 'n nuwe era."<ref name="lemonde2025" /><ref name="sandmann" /> Die mede-voorsitter van die SPD, [[Lars Klingbeil]], het aan Merz gevra: "Wie in hierdie land moet u in die toekoms werklik glo wanneer u sê dat u u ferm van die AfD distansieer?"<ref name="lemonde2025" /> Die voormalige bondskanselier [[Angela Merkel]] het verklaar dat sy dit verkeerd ag om 'n meerderheid met die AfD se stemme met oop oë moontlik te maak.<ref name="lesechos" /> Merz self het in die parlement gesê: "Ek soek geen ander meerderhede as dié wat in die demokratiese middel van ons Bundestag te vinde is. As daar so 'n meerderheid [met die AfD] was, betreur ek dit."<ref name="lemonde2025" /> Volgens sommige kommentators het die brandmuur die stemming egter oorleef.<ref name="nouvelobs" /><ref name="lopinion" /> Die gebeure het grootskaalse betogings deur Duitsland ontketen, met tussen 160 000 en 250 000 mense in Berlyn op 2 Februarie en meer as 220 000 betogers in verskeie groot stede die dag daarvoor.<ref name="lemondeberlin" /><ref name="franceinter" /> Op 14 Februarie 2025 het die Amerikaanse visepresident [[J.D. Vance]] in sy toespraak by die Veiligheidskonferensie van München gesê dat "daar geen plek vir brandmure is nie". Dit is 'n week voor die vroeë Duitse bondsverkiesing as buitelandse inmenging en as 'n hupstoot vir die AfD beskou.<ref name="trt" /><ref name="lemondevance" /><ref name="sudouest" /> ==== Standpunte van akademici ==== In die politieke wetenskap word die strategie van die brandmuur toenemend omstrede bespreek.<ref name="wzb" /> Die politieke wetenskaplike Christian Stecker beskou 'n kategoriese weiering van enige samewerking krities, omdat 'n deel van die demokraties verkose parlement daardeur van politieke medebeslissing uitgesluit word. Hy waarsku ook dat partye van die deurvoering van hul eie kiesers se belange sou moet afsien wanneer die betrokke parlementêre meerderhede net met steun van die AfD tot stand kan kom.<ref name="greef" /><ref name="focus" /> Stecker voer verder aan dat 'n streng uitsluiting die ander partye die moontlikheid ontneem om hulself polities duidelik van mekaar te onderskei en so vir kiesers aantreklik te bly, en dat die AfD daardeur van die realpolitieke uitdagings en die slytasie van die parlementêre alledaagse werk afgeskerm word.<ref name="stecker" /> Die geskiedkundige Martin Sabrow beoordeel die brandmuur teenoor regspopulistiese of regs-ekstremistiese kragte krities en gedifferensieer. Die tydgeskiedenis laat volgens hom geen duidelike gevolgtrekkings toe nie, maar dit wys wel dat die benadering om die mag aan die regs-ekstremisme oor te laat, nog nowêrens gewerk het nie: dit lei nie tot maatskaplike insig nie, maar bring die land in gevaar. Terselfdertyd merk hy op dat politieke brandmure net so stabiel is as die maatskaplike fondament wat hulle dra. Wanneer daardie fondament verkrummel, help 'n streng vashou aan uitsluiting weinig – veral wanneer die uitsluiting inhoudelik deur populistiese teenstanders van die demokrasie bepaal word en in die munisipale praktyk in elk geval geïgnoreer word. Volgens hom help slegs 'n politieke doelgerigtheid wat die kloof tussen demokratiese en regspopulistiese beleid in die alledaagse lewe duidelik maak; 'n oortuigende toekomsprogram wat migrasiebeheer met menslikheid versoen, sou geen brandmuur nodig hê nie, omdat dit homself inhoudelik van die regspopulisme onderskei.<ref name="sabrow" /> Die politieke wetenskaplike Nicole Deitelhoff beskou die "brandmuur teen regs" veral as 'n simboliese begrip eerder as 'n geleefde politieke praktyk. Volgens haar het 'n stabiele uitsluiting nooit bestaan nie, en veral op munisipale vlak het dit gou brokkelrig geword. Regspopulistiese en regs-ekstremistiese partye staan, ondanks inhoudelike verskille, ideologies nader aan konserwatiewe kragte as aan progressief-liberale partye. Daardeur ontstaan vir konserwatiewes 'n sterker mededingingsdruk, wat soms daartoe lei dat hulle probeer om kiesers by regse partye weg te neem deur hul temas oor te neem. Volgens studies versterk sodanige strategie egter eerder die ekstremistiese kragte. Maar Deitelhoff beskou ook die voorstelling van 'n doeltreffende brandmuur as bedrieglik: om ekstremistiese rolspelers te ignoreer, kom gou hooghartig voor en kan aggressie versterk. In plaas daarvan is dit volgens haar nodig om hulle standpunte voortdurend te bestry.<ref name="republik" /> Volgens die politieke wetenskaplike Heinrich Oberreuter kan die opkoms van die AfD nie deur uitsluiting nie, maar slegs deur 'n beleid gestuit word wat maatskaplike onsekerheid teenwerk en positiewe lewensvooruitsigte skep. Terselfdertyd het hy beklemtoon dat mure en rooi lyne nodig is waar die grondslae van die demokrasie in twyfel getrek word, sonder om die AfD die moontlikheid te gee om politieke besluite te blokkeer.<ref name="handelsblatt" /> Die psigoanalis en sosiale wetenskaplike Alexander Degel interpreteer die "brandmuur" nie net as 'n politieke metafoor van uitsluiting nie, maar as die uitdrukking van 'n onbewuste, kollektief werksame Oos-Wes-fantasma. In sy diepte-hermeneutiese ontleding verstaan hy die diskoers oor die brandmuur as die herhaling van 'n praktyk wat sedert die Tweede Wêreldoorlog plaasvind, waarin afgesplete dele van skuld, skaamte en angs geprojekteer en maatskaplik hertoneel word. Die brandmuur is volgens hom weliswaar 'n psigiese beskerming- en afweerformasie wat historiese konflikte afweer, maar dit verhinder terselfdertyd ook die verwerking van juis daardie konflikte uit die Duits-Duitse geskiedenis. Degel pleit vir 'n dialogiese onthou wat hierdie verdringde affekte en onbewuste konflikte erken in plaas daarvan om hulle deur nuwe mure te herhaal.<ref name="degel" /> Die geskiedkundige Michael Wolffsohn het die strategie van die brandmuur as misluk beoordeel. Dit het volgens hom nie tot die stuiting van die AfD of van die BSW bygedra nie, maar hulle eerder versterk. Isolasie en uitsluiting lei na sy mening tot 'n martelaarsrol, terwyl politieke inskakeling ekstremistiese partye kan verswak. Die DNVP se poging om die NSDAP van 1933 af deur inskakeling te beheer, het weliswaar misluk gegewe die kragsverhoudinge van daardie tyd, maar Wolffsohn het na verskeie positiewe voorbeelde van politieke integrasie verwys, waaronder die inskakeling van voormalige nasionaal-sosialiste ná 1945, van die buiteparlementêre opposisie in die 1970's en van die SED/PDS/Linke, wie se parlementêre integrasie tot 'n langtermynverlies van betekenis gelei het.<ref name="wolffsohn" /> ==== Standpunte van politici ==== Die voormalige bondsminister van binnelandse sake en visepresident van die Bundestag, Hans-Peter Friedrich (CSU), het die brandmuur teenoor die AfD in 'n onderhoud met die sender Phoenix in Maart 2025 "ondemokraties" genoem en gehoop dat dit in die volgende jare afgebreek sou word.<ref name="fried" /> Die voormalige AfD-voorsitter Jörg Meuthen het in 2023 in 'n onderhoud die hoop uitgespreek dat die CDU/CSU se brandmuur sou hou, aangesien die AfD intussen deur radikales beheer word.<ref name="welt" /> Verskeie voorheen invloedryke CDU/CSU-politici het hulle in 2025 vir 'n veranderde hantering van die AfD uitgespreek. Die vroeëre CDU-sekretaris-generaal Peter Tauber en die vroeëre voorsitter van die CDU se grondwaardekommissie, Andreas Rödder, het in die tydskrif ''Stern'' 'n afskeid van die bestaande brandmuur gevra. Tauber het gesê die huidige stigmatisering help net die AfD, en het 'n "nuwe beleid van rooi lyne" bepleit wat besluite ook moontlik maak wanneer die AfD daarvoor stem. Rödder het 'n volledige isolasie van die AfD as kontraproduktief gekritiseer en gepleit vir 'n "gekondisioneerde gespreksbereidheid duskant die brandmuur", op voorwaarde dat die party homself van regs-ekstremistiese standpunte en persone distansieer. Die vroeëre bondsminister van verdediging Karl-Theodor zu Guttenberg (CSU) het gewaarsku dat 'n "ontnugtering" van die AfD nie deur boikot bereik kan word nie.<ref name="tagesschau" /> Hy het daarna duidelik gemaak dat hy nie 'n verswakking van die brandmuur steun nie en die onversoenbaarheidsbesluit teenoor die AfD wil behou, maar wel 'n inhoudelike gesprek met die party bepleit.<ref name="tagesspiegel" /> SPD-politici het hulle by verskeie geleenthede teen enige vorm van samewerking met die AfD uitgespreek en die brandmuur verdedig. Die SPD se mede-voorsitter Lars Klingbeil het die CDU/CSU in 2025 gevra om "baie duidelik" te maak dat daar geen samewerking met die AfD sou wees nie. Sebastian Roloff en Sebastian Fiedler het beklemtoon dat samewerking met 'n party wat deur die grondwetlike beskermingsdiens as regs-ekstremisties geklassifiseer is, die demokratiese orde in gevaar sou stel en 'n las vir die regeringskoalisie sou wees. Ook die vroeëre CDU-sekretaris-generaal Ruprecht Polenz het die duidelike uitsluiting gesteun en terselfdertyd die CDU/CSU se praktyk gekritiseer om die brandmuur nie konsekwent deur te voer nie.<ref name="handelsblatt" /> In sy toespraak op 9 November 2025 het bondspresident [[Frank-Walter Steinmeier]] op die brandmuur-debat ingegaan. Sonder om die AfD uitdruklik te noem, het hy bevestig dat daar "geen politieke samewerking" met ekstremiste mag wees nie – nie in regerings nie en ook nie in parlemente nie. Onversoenbaarheidsbesluite en brandmure is volgens hom belangrike seine maar geen waarborg nie; hulle word poreus wanneer daar geen duidelike afstand van die regs-ekstremiste se taal, ressentimente en vyandsbeelde gehandhaaf word nie. Steinmeier het terselfdertyd beklemtoon dat die verantwoordelikheid vir hierdie uitsluiting nie net by die middel-regse partye lê nie, en het die politieke kragte van middel-links gewaarsku daarteen om onwelgevallige uitsprake sonder onderskeid as regs-ekstremisties te diskrediteer of om middel-regs sonder onderskeid van nabyheid aan regs-ekstremiste te verdink, aangesien dit ook aan die brandmuur ruk.<ref name="rossmann" /> === Estland === In [[Estland]] is die Grondwetsparty en die Sentrumparty tot 'n leierskapswisseling op nasionale vlak van deelname aan regerende koalisies uitgesluit. Verskillende interpretasies van die Sowjet-besetting tussen 1940 en 1990 en houdings teenoor die huidige Russiese regering word dikwels aangevoer as redes om eerder met ander partye koalisiegesprekke te voer, selfs waar dié partye as radikaal regs beskou word. Die cordon was nie absoluut nie: die Sentrumparty het kortliks aan drie koalisieregerings deelgeneem, in 1995, 2002-2003 en 2005-2007. Dit is in 2007 vernieu weens Edgar Savisaar se houding oor die Bronsnag-onluste, en het in werklikheid geëindig toe Jüri Ratas van die Sentrumparty in 2016 eerste minister geword het. In Estland is 'n cordon tussen 2015 en 2019 ook teen die Konserwatiewe Volksparty ingestel. === Europese Unie === Al die politieke groepe in die [[Europese Parlement]] het 'n ''cordon sanitaire'' teen die uiterste regse groep Identiteit en Demokrasie in die negende Europese Parlement, wat in 2019 verkies is, afgekondig.<ref name="agenceurope" /><ref name="fortuna" /> Sommige van die onafhanklike lede van die Europese Parlement is nie by 'n groep aangesluit nie omdat hulle as te ver regs of te ver links beskou word om vir enige van die groepe aanvaarbaar te wees. Ná die vorming van die groepe [[Patriotte vir Europa]] en Europa van Soewereine Nasies in 2024 is 'n ''cordon sanitaire'' deur die meeste politieke groepe in die tiende Europese Parlement afgekondig. Dit is egter deurbreek toe die [[Europese Volksparty]] hom by die Europese Konserwatiewes en Hervormers, die Patriotte vir Europa en Europa van Soewereine Nasies geskaar het om 'n resolusie te steun wat Edmundo González as die regmatig verkose president van [[Venezuela]] erken.<ref name="brusselssignal" /> In die tiende Europese Parlement, waar die parlement meer na regs leun, word die Europese Volksparty verwyt dat dit hom op die Europese Konserwatiewes en Hervormers en selfs op die uiterste regse Patriotte vir Europa verlaat om meerderhede te vind.<ref name="lalibreep" /> === Frankryk === Die beleid van nie-samewerking met die [[Rassemblement National]] (RN), saam met die meerderheidsgebaseerde stelsel van twee rondtes, lei tot die permanente onderverteenwoordiging van die party in die Nasionale Vergadering. In die verkiesing van 2002 het die party byvoorbeeld geen van die 577 setels gewen nie ondanks 11,3% van die stemme in die eerste rondte, aangesien geen van sy kandidate 'n meerderheid in die eerste rondte behaal het nie en min van hulle vir die tweede rondte gekwalifiseer het, waarvoor 'n kandidaat minstens 12,5% van die ingeskrewe kiesers se steun of anders een van die twee hoogste plekke nodig het. In die presidentsverkiesing van 2002, nadat die kandidaat [[Jean-Marie Le Pen]] Lionel Jospin onverwags in die eerste rondte geklop het, het die tradisioneel ideologies teenoorgestelde Sosialistiese Party sy kiesers aangemoedig om in die tweede rondte vir [[Jacques Chirac]] te stem, omdat enige ander kandidaat bo Le Pen verkies is. In die verkiesings van 2017 en 2022 het sy dogter en partyopvolger [[Marine Le Pen]] die tweede rondte van die presidentsverkiesing bereik, en beide die Sosialistiese Party en die Republikeine het stemme vir haar teenstander [[Emmanuel Macron]] aangemoedig. Die praktyk staan in Frankryk as die "Front républicain" (republikeinse front) bekend en is onder meer by die gewestelike verkiesings van 1998, die presidentsverkiesings van 2002, 2017 en 2022 en die parlementsverkiesing van 2024 toegepas. Die ''cordon sanitaire'' teen die RN het nietemin sedert 2011, toe Marine Le Pen partyleier geword het, verswak. Haar pogings tot "ontgifting" het die party se beeld aansienlik verbeter, soos herhaaldelik deur meningsmetings bevestig, en die verval van die links-regs-skeidslyn sedert Macron se verkiesing in 2017 word as sleutelfaktore in die afname van die Franse ''cordon sanitaire'' beskou. In 2022 het die strategie twee keer simbolies gebreek: eers in die parlementsverkiesing, toe Macron se koalisie geweier het om linkse kandidate wat teen RN-kandidate in die tweede rondte gestaan het openlik te steun, wat gedeeltelik daartoe gehelp het dat die party 'n rekordgetal van 89 uit 577 parlementslede verower het en 55% van die tweede rondtes teen linkse kandidate gewen het; en daarna toe twee RN-lede as visepresidente van die Kamer verkies is. Aangesien die RN die grootste opposisieparty in die Vergadering was, is lede van die party ook in sleutelrolle in die parlement aangewys of verkies, soos Caroline Colombier, wat deur die sentristiese Kamervoorsitter Yaël Braun-Pivet as die enigste opposisielid van die Nasionale Vergadering in die parlementêre inligtingskomitee aangewys is. Sedert die vorming van die linkse NUPES-koalisie in Mei 2022 het die begrip ''cordon sanitaire'' wegbeweeg van 'n party-oorskrydende beleid teen uiterste regse partye en kandidate – die "republikeinse front" – na 'n verkiesingstrategie wat, afwisselend of gesamentlik, op beide politieke "uiterstes" toegepas word: links op Jean-Luc Mélenchon se La France Insoumise en regs op Le Pen se RN of Éric Zemmour se Reconquête. Op dieselfde wyse het daar ná die parlementsverkiesing van 2022 gesprekke ontstaan, veral van Macron se politieke kant, oor 'n "republikeinse boog" bestaande uit Macron se sentristiese koalisie, die Republikeine, die Sosialistiese Party, die Groenes en die Kommuniste, in teenstelling met die "uiterstes".<ref name="nbc" /><ref name="politico" /> Dat so 'n strategie ook op linkse partye toegepas word, herinner aan die ''cordon sanitaire'' wat tussen 1947 en 1958 onder die Vierde Franse Republiek teen die Kommunistiese Party van Frankryk en die Gaullistiese Rassemblement du peuple français toegepas is. === Israel === Die Gesamentlike Lys en die partye waaruit dit bestaan het – Hadash, Balad, Ta'al, Ma'an en voorheen Ra'am – was aan 'n feitlike ''cordon sanitaire'' onderworpe, hoofsaaklik omdat hulle nie die [[Sionisme]] steun nie. Ná die parlementsverkiesing van 2021 het die konserwatiewe Ra'am, wat die gesamentlike lys verlaat en op sy eie deelgeneem het, 'n koalisie met 'n aantal oorwegend sionistiese partye aangegaan om die ses-en-dertigste regering van [[Israel]] te vorm. Tussen 1984 en 1988 was daar 'n ''cordon sanitaire'' teen die Kahanistiese party Kach. Die [[Likoed]]-eerste minister [[Yitzhak Shamir]] het bekend geword daarvoor dat hy die [[Knesset]] verlaat het tydens Meir Kahane se toesprake. Die cordon het in 1988 geëindig nadat die party verbied en ontbind is, en cordons van verskillende omvang is op sy opvolgerpartye toegepas. Hierdie cordons was tot 2019 meestal beperk tot samewerking binne die Nasionale Unie en die opvolgerkoalisies daarvan, tot die destydse eerste minister [[Benjamin Netanyahu]] Otzma Yehudit se deelname aan 'n verkiesingskoalisie bewerkstellig het in die hoop om 'n parlementêre meerderheid van ondersteuners te verseker. === Italië === [[Lêer:Giuramento Governo Berlusconi I.jpg|thumb|Met die vorming van die eerste kabinet van [[Silvio Berlusconi]] in 1994, waaraan die nasionaal-konserwatiewe Alleanza Nazionale ook deelgeneem het, het die cordon sanitaire teenoor die uiterste regs in Italië feitlik geëindig.<ref name="holzhauser" />]] Die Italiaanse Kommunistiese Party (PCI) en die Italiaanse Sosiale Beweging (MSI) is tydens die [[Koue Oorlog]] uit koalisieregerings onder leiding van die [[Christelike Demokrasie (Italië)|Christelike Demokrasie]] uitgesluit. Slegs tydens die Zoli-regering, die tweede Segni-regering en die Tambroni-regering (1957-1958 en 1959-1960) en tydens die Historiese Kompromis (1976-1979) het die Christelike Demokrasie op óf die MSI óf die PCI gesteun. Die einde van die Koue Oorlog, saam met die ''Tangentopoli''-skandaal en die ''Mani pulite''-ondersoek, het tot 'n dramatiese politieke herskikking gelei wat die val van die Eerste Italiaanse Republiek en die ontstaan van die Tweede Italiaanse Republiek beteken het. === Kanada === In [[Kanada]] word die weerstand teen die vorming van koalisieregerings onder middel-linkse partye toegeskryf aan 'n onwilligheid om gesien te word as bondgenote van die Bloc Québécois, wat vir die onafhanklikheid van Quebec pleit. Tydens die Kanadese parlementêre dispuut van 2008-2009 is daar egter 'n ooreenkoms gesluit waarvolgens die Bloc Québécois 'n moontlike koalisieregering van die Liberale Party en die [[New Democratic Party (Kanada)|New Democratic Party]] met begrotings- en vertroueskwessies sou steun. Daardie regering is nooit gevorm nie, aangesien die Konserwatiewe Party se minderheidsregering uiteindelik die vertroue van die Laerhuis behou het. === Letland === In [[Letland]] is die Lettiese Russiese Unie, Vir Stabiliteit! en die Sosiaal-Demokratiese Party "Harmonie" op nasionale vlak van deelname aan regerende koalisies uitgesluit. Die cordon teen Harmonie geld steeds. === Litaue === In [[Litaue]] was die Kommunistiese Party van Litaue (CPSU) 'n party waarmee ander partye nie op nasionale vlak sou saamwerk nie. Dit het van Maart 1990 tot Augustus 1991 gegeld, toe die party verbied is. 'n Soortgelyke cordon het tussen 2002 en 2006 bestaan, toe al die ander partye geweier het om met die Liberaal-Demokratiese Party in die [[Seimas]] en in munisipale rade saam te werk, en 'n verdere een tussen 2012 en 2016 teen die party Weg van Moed. === Nederland === Ná die gemeenteraadsverkiesings van 1990, wat vir die Sentrumdemokrate (CD) in die vier groot stede gunstig verloop het, het die fraksieleier Hans Janmaat homself in die parlement stouter opgestel en is 'n ''cordon sanitaire'' teen hierdie nasionalistiese party deur die derde Lubbers-kabinet en die [[Tweede Kamer van die Stategeneraal|Tweede Kamer]] ingestel. 'n Soortgelyke cordon het vroeër ook om die Sentrumparty (CP) bestaan. Janmaat het homself verdedig deur so dikwels as moontlik te beklemtoon dat die CD buitengesluit word. In 2009 het verskillende partye in [[Nederland]] aangedui dat hulle nie saam met [[Geert Wilders]] se [[Party vir die Vryheid]] (PVV) 'n regering wil vorm nie. Wilders het daarop van 'n "linkse ''cordon sanitaire''" gepraat, terwyl die PvdA, GroenLinks, D66, SP en die ChristenUnie gesê het dat hulle op grond van standpunte geen moontlikheid vir samewerking sien nie. Daar was geen onderlinge afspraak nie, en die PVV is ook nie in die parlement gemy wanneer dit oor besprekings met die party of steun vir sy mosies gegaan het nie. Wilders het gesê dat hy self geen partye vooraf uitsluit nie, maar het in 2016 wel die [[Volksparty vir Vryheid en Demokrasie]] (VVD) uitgesluit solank [[Mark Rutte]] die party se lysleier sou wees.<ref name="wilders2016" /> Tydens die kabinetsformasie van 2010 het die PVV die ander partye daarvan beskuldig dat hulle 'n ''cordon sanitaire'' beplan, maar daar was nooit enige ooreenkoms tussen die ander partye om die PVV te ignoreer nie. Die PVV is inderdaad verskeie kere deur informateurs as 'n moontlike koalisiegenoot geopper, en die uiteindelike minderheidskoalisie onder Mark Rutte tussen die VVD en die [[Christen-Demokratiese Appèl]] (CDA) het parlementêre steun van die PVV geniet. Die koalisie het geval nadat die PVV sy steun in 2012 teruggetrek het. Sedertdien het al die groot partye geweier om met die PVV saam te werk, en sedert die skeuring in die [[Forum vir Demokrasie]] (FvD) in 2020 weier al die groot partye behalwe die PVV ook om met die FvD saam te werk. Met verloop van jare het verskeie partye uit die breë middel en die linkervleuel hulle in meer of minder skerp bewoording teen samewerking met die PVV uitgespreek.<ref name="eenvandaag" /> Toe die PVV in 2017 as die tweede party uit die stembus gekom het, het die VVD en die CDA (onderskeidelik die eerste en derde partye) hulle ''cordon sanitaire'' skriftelik vasgelê,<ref name="kiesraad" /><ref name="rtl2017" /> en onder leiding van Rutte is hierdie lyn by die VVD sedertdien gehandhaaf.<ref name="nos2021" /> Met die val van die vierde Rutte-kabinet in Julie 2023 en die leierskapswisseling by die VVD kort daarna is 'n nuwe koers van strategiese dubbelsinnigheid ingeslaan. Deur enige vorm van samewerking met die PVV nie langer kategories uit te sluit nie, het die nuwe partyleier Dilan Yeşilgöz die deur vir die PVV op 'n skrefie oopgelaat.<ref name="ad2023" /> In navolging van hierdie strategie het die nuwe party NSC onder leiding van Pieter Omtzigt die PVV ook nooit kategories uitgesluit nie.<ref name="mediacourant" /> In November 2023 het die PVV 'n oorweldigende verkiesingsoorwinning behaal, en die katalisator daarvoor word gereeld gedeeltelik toegeskryf aan die breuk met die harde ''cordon sanitaire'' deur partye op middel-regs, in besonder die VVD wat die eerste aanset daartoe gegee het.<ref name="npo2024" /> Die ''cordon sanitaire'' teen die PVV het ná die algemene verkiesing van 2023 geëindig, toe die VVD, die NSC en die Boere-Burgerbeweging (BBB) 'n regering met die PVV as volwaardige koalisiegenoot gevorm het.<ref name="politico2023" /> === Noorweë === Van die 1970's af het al die parlementêre partye in [[Noorweë]] deurgaans geweier om op nasionale vlak formeel by 'n regeringskoalisie met die regse Vooruitgangsparty aan te sluit. Die cordon is in 2013 deurbreek toe die Konserwatiewe Party dit gedoen het. In sommige munisipaliteite werk die Vooruitgangsparty egter met baie partye saam, ook met die middel-linkse Arbeidersparty.<ref name="arbeiderpartiet" /> === Oostenryk === Nadat [[Jörg Haider]] in 1986 leier van die [[Vryheidsparty van Oostenryk]] geword het, het al die ander partye geweier om met die party saam te werk tot in 2000, toe die eerste Schüssel-regering gevorm is. Daardie koalisieregering het van 2000 tot 2005 gehou, en 'n tweede koalisieregering van 2017 tot 2019. === Portugal === Sedert die party Chega in 2019 parlementêre verteenwoordiging gekry het, was daar verskeie pogings om 'n ''cordon sanitaire'' in te stel, met die meeste partye wat weier om met hulle geassosieer te word.<ref name="grandcontinent2021" /> Tydens die veldtog vir die Portugese parlementsverkiesing van 2024 het die middel-regse kandidaat Luís Montenegro die uitdrukking "Não é não" ("Nee is nee") gepopulariseer om die onwilligheid om met Chega te onderhandel te herhaal.<ref name="publico" /> === Slowenië === In [[Slowenië]] het liberale, middel-linkse en linkse partye onder leiding van Marjan Šarec ná die parlementsverkiesing van 2018 'n feitlike ''cordon sanitaire'' afgekondig en die Sloweense Demokratiese Party (SDS) van koalisie-onderhandelinge uitgesluit weens sy xenofobiese en verdelende retoriek en beleid, wat hoofsaaklik op verset teen onwettige migrasie en die diskreditering van politieke teenstanders gebaseer was. Dieselfde partye het ook beweer dat die SDS onwettig deur buitelandse skenkings via sy media gefinansier is, meestal met kapitaal van Hongaarse maatskappye naby aan [[Viktor Orbán]], met wie die SDS nou saamwerk, en deur lenings van 'n buitelandse burger. Die SDS het die verkiesing gewen, maar al die partye van die middel tot links het sy uitnodiging tot onderhandelinge verwerp.<ref name="siol" /> Ná 'n regeringskrisis in 2020 het die sosiaal-liberale Party van die Moderne Middel en die Demokratiese Party van Pensioenarisse van Slowenië 'n koalisie met die SDS gevorm. === Spanje === In 2003 het 'n meerderheid in die Katalaanse Parlement, bestaande uit die middel-linkse en pro-desentralisasie-partye PSC, ERC en ICV-EUiA, 'n koalisie-ooreenkoms bereik wat 'n veto op die middel-regse, sentralistiese Volksparty op sowel substaatlike as nasionale vlak ingesluit het.<ref name="abc" /> Hierdie punt van die ooreenkoms is later deur die gevolglike president van Katalonië, Pasqual Maragall, gekritiseer.<ref name="garriga" /> Die koalisie-ooreenkoms is in 2006 hersien, maar in 2010 het die destydse PSC-kandidaat José Montilla gesê dat sy party nie 'n nuwe ooreenkoms met die ERC sou nastreef nie.<ref name="elpais2010" /> === Swede === Die politieke partye in die Sweedse Riksdag het 'n beleid van nie-samewerking met die regse Swede-Demokrate (SD) aanvaar, hoewel daar uitsonderings was waar plaaslike politici resolusies van die SD gesteun het. Die party is tot 2022 in die breë deur die res van die politieke klas aan 'n ''cordon sanitaire'' onderwerp.<ref name="franceinfo" /> In Oktober 2018 het die Swede-Demokrate vir die eerste keer regerende koalisies met die Moderate Party en die Christen-Demokrate aangegaan, in die munisipaliteite Staffanstorp, Sölvesborg, Herrljunga en Bromölla.<ref name="orange" /><ref name="thelocal" /> In Bromölla het die koalisie in 2020 uitmekaar geval, terwyl nuwe koalisies met die SD in Svalöv (2019), Bjuv (2020) en Surahammar (2021) ontstaan het. In Maart 2019 het die Christen-Demokratiese leier Ebba Busch aangekondig dat haar party gereed is om onderhandelinge met die Swede-Demokrate in die Riksdag te begin.<ref name="hamidi" /> Die opening van die Moderate Party en die Christen-Demokrate na die SD, saam met die Januarie-ooreenkoms, het tot die ontbinding van die Alliansie gelei; nadat die Liberale opgehou het om die minderheidsregering te steun, het hulle ook opgehou om 'n koalisie met die SD uit te sluit. Ná die verkiesing van 2022 en die Tidö-ooreenkoms het Ulf Kristersson 'n minderheidsregering van die Moderate Party, die Christen-Demokrate en die Liberale gevorm met begrotings- en vertroue-steun van die SD. 'n Studie van 2024 het bevind dat kiesers die Swede-Demokrate toenemend as legitiem en as minder van 'n bedreiging vir die demokrasie beskou het toe die hoofstroompartye in Swede hul ''cordon sanitaire'' teenoor die party laat vaar het. Toe die hoofstroompartye die ''cordon sanitaire'' weer ingestel het, het dit nie die kiesers se sienings van die Swede-Demokrate verander nie.<ref name="daur" /> === Tsjeggië === Die Kommunistiese Party van Bohemië en Morawië (KSČM) is in werklikheid van enige moontlike koalisie uitgesluit weens 'n sterk antikommunistiese teenwoordigheid in die meeste politieke partye, ook in die Tsjeggiese Sosiaal-Demokratiese Party. Hierdie beleid het op nasionale vlak tot 2018 gegeld, toe die KSČM die tweede kabinet van Andrej Babiš gesteun het. In die afgelope jare het die vraag akademies geword, aangesien die party steun verloor het en nie meer in die wetgewer verteenwoordig is nie. Op gewestelike vlak bly die KSČM steeds van koalisies uitgesluit; ná die gewestelike verkiesings van 2020 het hierdie beleid byvoorbeeld die Tsjeggiese Piraatparty en die Burgerlike Demokratiese Party gedwing om in Ústí nad Labem, Zlín en Morawië-Silesië koalisies met ANO 2011 te vorm. 'n ''Cordon sanitaire'' is ook om Miroslav Sládek se nasionaal-konserwatiewe Vereniging vir die Republiek – Republikeinse Party van Tsjeggo-Slowakye geplaas terwyl dit tussen 1992 en 1998 in die Tsjeggiese parlement aktief was. Wanneer een van sy lede aan die woord sou kom, het die ander afgevaardigdes die Kamer van Afgevaardigdes verlaat. === Turkye === Pro-Koerdiese partye soos die Volksdemokratiese Party (HDP) is aan 'n ''cordon sanitaire'' onderworpe weens die beskuldiging van samewerking met die verbode Koerdistan Werkersparty, wat tans deur die [[Europese Unie]],<ref name="eurlex" /> die [[Verenigde Koninkryk]],<ref name="ukgov" /> die Verenigde State,<ref name="statedept" /> [[Turkye]]<ref name="egm" /> en ander lande as 'n terroriste-organisasie aangewys is. Koerdiese partye wat na bewering met terroriste-organisasies saamgewerk het, is in die verlede ook verskeie kere deur die Turkse Grondwetlike Hof verbied. Gedurende die 1990's is Islamitiese partye van die Millî Görüş-beweging van regeringsvorming uitgesluit en verskeie kere verbied, met die uitsondering van die sogenaamde "Refahyol"-regering (1996-1997). Die ''cordon sanitaire'' is opgehef toe die meer gematigde Party vir Geregtigheid en Ontwikkeling (AKP) in 2002 aan die mag gekom het en die meer radikale opvolger, die Geluksparty, in 2018 by die Nasie-alliansie aangesluit het. === Verenigde Koninkryk === In die Verenigde Koninkryk word die uiterste regse [[British National Party]] (BNP) volledig deur die politieke hoofstroom uitgesluit. Prominente politici, waaronder die voormalige eerste minister en leier van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]], [[David Cameron]], het kiesers aangemoedig om vir kandidate van enige party behalwe die BNP te stem.<ref name="guardiancameron" /> Die Euroskeptiese [[Verenigde Koninkryk Onafhanklikheidsparty]] (UKIP), wat self as uiterste regs bestempel is,<ref name="guardianukip" /> het kategories geweier om selfs beperkte samewerking met die BNP aan te gaan.<ref name="bbcukip" /> Hoewel die BNP nooit meer as 60 van die ongeveer 22 000 verkose poste in die plaaslike regering beklee het nie, is al die partye oor die algemeen eens dat die party van enige koalisie-ooreenkoms uitgesluit moet word in rade waar geen enkele party 'n meerderheid het nie. Toe twee BNP-kandidate in die Europese Parlementsverkiesing van 2009 verkies is, het die Britse regering aangekondig dat dit hulle albei slegs die minimum vlak van ondersteuning sou verskaf en hulle die maklike toegang tot amptenare en inligting wat die ander 70 Britse Europese parlementslede geniet, sou ontsê.<ref name="traynor" /> In 2017 is daar beweer dat die cordon in Pendle deurbreek is toe die raad sonder 'n algehele meerderheid gebly het, maar dit is deur die leiers van die Arbeidersparty en die Liberale Demokrate in die raad ontken.<ref name="bbcpendle" /> Met die opkoms van [[Reform UK]] in 2024, 'n regse tot uiterste regse party onder leiding van [[Nigel Farage]], het verskeie partye die moontlikheid van samewerking met die party uitgesluit. In die verkiesing vir die Skotse Parlement in 2026 het Reform 17 setels gewen en met die Arbeidersparty vir die tweede plek gelykop geëindig, maar die party is deur John Swinney, die eerste minister en leier van die [[Skotse Nasionale Party]], van regeringsgesprekke uitgesluit.<ref name="cochrane" /> == Sien ook == * [[Sentrisme]] == Verwysings == {{Verwysings|30em|refs= <ref name="jacobs">{{Cite journal |last=Jacobs |first=Laura |title=How Do Mainstream Parties Justify Their (Un)willingness to Rule with Populist Parties? Evidence from Twitter Data |journal=Government and Opposition |volume=59 |issue=1 |date=2024 |pages=47-72 |issn=0017-257X |doi=10.1017/gov.2022.45 |language=en}}</ref> <ref name="axelsen">{{Cite journal |last=Axelsen |first=Jørgen Eikvar |title=The cordon sanitaire: a social norm-based model |journal=Journal of Elections, Public Opinion and Parties |volume=34 |issue=2 |date=2024-04-02 |pages=277-297 |issn=1745-7289 |doi=10.1080/17457289.2023.2168272 |language=en}}</ref> <ref name="harteveld">{{Cite journal |last1=Harteveld |first1=Eelco |last2=Dahlberg |first2=Stefan |last3=Kokkonen |first3=Andrej |last4=van der Brug |first4=Wouter |title=Social Stigma and Support for the Populist Radical Right: An Experimental Study |journal=Scandinavian Political Studies |volume=42 |issue=3-4 |date=2019 |pages=296-307 |issn=0080-6757 |doi=10.1111/1467-9477.12153 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9477.12153 |hdl=11245.1/547169c4-3fd8-44fc-ae4f-3771b0adb676 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <ref name="bolin">{{Cite journal |last1=Bolin |first1=Niklas |last2=Dahlberg |first2=Stefan |last3=Blombäck |first3=Sofie |title=The stigmatisation effect of the radical right on voters' assessment of political proposals |journal=West European Politics |volume=46 |issue=1 |date=2023 |pages=100-121 |issn=0140-2382 |doi=10.1080/01402382.2021.2019977 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402382.2021.2019977 |hdl=11250/2985600 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <ref name="shuttleworth">{{Cite journal |last1=Shuttleworth |first1=Luke |last2=Brown |first2=Katy |last3=Mondon |first3=Aurelien |date=2025-08-21 |title=The pretence of the cordon sanitaire: non-collaboration as a distraction from discursive congruence |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14782804.2025.2549800 |journal=Journal of Contemporary European Studies |pages=1-18 |doi=10.1080/14782804.2025.2549800 |issn=1478-2804 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="downs2002">{{Cite journal |last=Downs |first=William M. |year=2002 |title=How Effective Is The Cordon Sanitaire? Lessons from Efforts to Contain the Far Right in Belgium, France, Denmark and Norway |url=https://d-nb.info/1305137795/34 |journal=Journal of Conflict and Violence Research |volume=4 |issue=1 |pages=32-51 |language=en}}</ref> <ref name="holzhauser">{{Cite web |last=Holzhauser |first=Thorsten |url=https://geschichtedergegenwart.ch/abschied-vom-cordon-sanitaire-eine-geschichte-rechter-tabubrueche-in-europa/ |title=Abschied vom „cordon sanitaire“: Eine Geschichte rechter Tabubrüche in Europa |website=Geschichte der Gegenwart |date=2023-06-14 |access-date=2025-02-28 |language=de}}</ref> <ref name="lacroix">{{Cite web |last1=Guillemoles |first1=Alain |last2=Nerbollier |first2=Delphine |title=Législatives en Allemagne : comment l'AfD s'est installée sur le rejet de l'immigration |url=https://www.la-croix.com/international/legislatives-en-allemagne-comment-l-afd-sest-installee-sur-le-rejet-de-limmigration-20250217 |website=La Croix |date=2025-02-17 |access-date=2025-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="duitslandinstituut">{{Cite web |url=https://duitslandinstituut.nl/artikel/56621/er-komt-rook-vanonder-de-brandmuur |title=Er komt rook vanonder de brandmuur |website=Duitsland Instituut |access-date=2025-02-02 |language=nl}}</ref> <ref name="handelsblatt">{{Cite web |last1=Neuerer |first1=Dietmar |last2=Koch |first2=Moritz |url=https://www.handelsblatt.com/100164893.html |title=SPD-Chef Klingbeil warnt Union vor Ende der Brandmauer zur AfD |website=Handelsblatt |date=2025-10-19 |access-date=2025-10-31 |language=de}}</ref> <ref name="neumann">{{Cite book |last1=Neumann |first1=Peter R. |last2=Schneider |first2=Richard C. |title=Das Sterben der Demokratie. Der Plan der Rechtspopulisten – in Europa und den USA |year=2025 |pages=201-202 |language=de}}</ref> <ref name="economou">{{Cite web |last1=Economou |first1=Nick |last2=Ghazarian |first2=Zareh |title=Friend or foe? Pauline Hanson, One Nation and the Howard Government |url=https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/search/display/display.w3p;query=Id%3A%22media%2Fpressrel%2FGLYI6%22;src1=sm1 |website=Parliament of Australia |access-date=2026-07-05 |language=en}}</ref> <ref name="sunman">{{Cite news |last=Sunman |first=Josh |title=Should One Nation and the Coalition strike a deal to win office? There are huge risks for both parties |url=https://theconversation.com/should-one-nation-and-the-coalition-strike-a-deal-to-win-office-there-are-huge-risks-for-both-parties-285341 |agency=The Conversation |date=2026-06-17 |access-date=2026-07-05 |language=en}}</ref> <ref name="charta91">{{Cite web |title=Het Cordon Sanitaire: Dossier |url=http://www.charta91.be/NB/Cordon.htm |website=charta91.be |access-date=2023-09-21 |language=nl}}</ref> <ref name="vlaamsparlement">{{Cite web |title=Resolusie van 19 November 1992 betreffende het algemeen migrantenbeleid, 246 (1992-1993) |url=https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/366175 |website=Vlaams Parlement |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513145028/https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/366175 |archive-date=2020-05-13}}</ref> <ref name="vrtnws">{{Cite web |author=VRT NWS |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/11/30/vijf_vragen_overhetcordonsanitaire-1-2831927/ |title=5 vragen over het cordon sanitaire: wat is het juist en waar komt het vandaan? |date=2019-05-26 |website=vrtnws.be |access-date=2020-03-19 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513120229/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/11/30/vijf_vragen_overhetcordonsanitaire-1-2831927/ |archive-date=2020-05-13}}</ref> <ref name="delwit">{{Cite book |last=Delwit |first=Pascal |title=La vie politique en Belgique de 1830 à nos jours |edition=2de |location=Brussel |publisher=Éditions de l'Université de Bruxelles |year=2010 |page=311 |language=fr}}</ref> <ref name="dw">{{Cite web |last=Joyner |first=Ella |title=Belgian election tests limits of media's far-right boycott |website=dw.com |date=2024-06-04 |url=https://www.dw.com/en/belgian-election-tests-limits-of-medias-far-right-boycott/a-69161435 |access-date=2024-06-12 |language=en}}</ref> <ref name="euractiv">{{Cite web |title=Belgium's far right struggles to break through media ban |website=euractiv.com |date=2024-05-06 |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/belgiums-far-right-struggles-to-break-through-media-ban/ |access-date=2024-06-12 |language=en}}</ref> <ref name="standaard">{{Cite web |last1=Struys |first1=Jeroen |last2=De Lobel |first2=Peter |title=N-VA-kandidaat in Wallonië in de ban geslagen: waarom er rechts van MR geen zuurstof is over de taalgrens |website=De Standaard |date=2024-03-25 |url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20240324_97085493 |access-date=2024-06-12 |language=nl}}</ref> <ref name="stroobants2020">{{Cite web |last=Stroobants |first=Jean-Pierre |title=En Belgique, face à l'extrême droite, le « cordon médiatique » a sauté |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/05/06/en-belgique-face-a-l-extreme-droite-le-cordon-mediatique-a-saute_6038778_3210.html |date=2020-05-06 |website=lemonde.fr |access-date=2020-05-06 |language=fr}}</ref> <ref name="rsf">{{Cite web |author=Reporters sans frontières |title=Annulation d'un débat politique sur la RTBF en pleine période électorale |url=https://rsf.org/fr/annulation-d-un-d%C3%A9bat-politique-sur-la-rtbf-en-pleine-p%C3%A9riode-%C3%A9lectorale |date=2010-05-31 |language=fr}}</ref> <ref name="brusselstimes">{{Cite web |date=2019-05-27 |title=The rule to keep the far-right out of Parliament: what is the cordon sanitaire? |url=https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/57347/the-rule-to-keep-the-far-right-out-of-parliament-what-is-the-cordon-sanitaire/ |access-date=2021-04-06 |website=The Brussels Times |language=en |archive-date=2021-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617163157/https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/57347/the-rule-to-keep-the-far-right-out-of-parliament-what-is-the-cordon-sanitaire/}}</ref> <ref name="lemonde2003">{{Cite news |last=Stroobants |first=Jean-Pierre |title=Bruxelles réduit la « compétence universelle » de sa justice |work=Le Monde |date=2003-04-08 |language=fr}}</ref> <ref name="laporte2006a">{{Cite news |last=Laporte |first=Christian |title=Un cordon de plus en plus élastique |work=La Libre Belgique |date=2006-03-14 |language=fr}}</ref> <ref name="laporte2006b">{{Cite news |last=Laporte |first=Christian |title=Le cordon saute sur un vote anti-belge |work=La Libre Belgique |date=2006-06-12 |language=fr}}</ref> <ref name="lesoir2019">{{Cite web |title=Le Roi a reçu le Vlaams Belang: le cordon sanitaire a été respecté juridiquement |url=https://www.lesoir.be/227910/article/2019-05-30/le-roi-recu-le-vlaams-belang-le-cordon-sanitaire-ete-respecte-juridiquement |website=Le Soir |date=2019-05-30 |access-date=2024-06-10 |language=fr}}</ref> <ref name="rtbf2024ranst">{{Cite web |author=Belga |url=https://www.rtbf.be/article/a-ranst-en-province-d-anvers-le-cordon-sanitaire-est-rompu-une-liste-s-allie-avec-le-vlaams-belang-11452011 |website=rtbf.be |title=Le cordon sanitaire est rompu pour la première fois à Ranst : « Une bonne gestion plutôt que de s'en tenir à des principes », justifie le futur bourgmestre |date=2024-10-19 |language=fr}}</ref> <ref name="lalibre2024izegem">{{Cite web |author=Belga |url=https://www.lalibre.be/regions/flandre/2024/10/28/communales-2024-a-izeghem-un-parti-renonce-a-gouverner-avec-le-belang-apres-des-menaces-SXIIBC7CM5AE3LTCMDOOJQPP6Y/ |website=La Libre Belgique |title=Communales 2024: à Izegem, le Vlaams Belang lâché par son partenaire après des menaces |date=2024-10-28 |language=fr}}</ref> <ref name="rtbf2024brecht">{{Cite web |last=Roberfroid |first=Anthony |url=https://www.rtbf.be/article/le-vlaams-belang-au-pouvoir-dans-une-troisieme-commune-flamande-a-brecht-la-liste-locale-nu2960-brise-le-cordon-sanitaire-et-s-allie-a-l-extreme-droite-11468713 |website=rtbf.be |title=Le Vlaams Belang au pouvoir à Brecht : la liste locale nu2960 brise le cordon sanitaire et s'allie à l'extrême droite |date=2024-11-26 |language=fr}}</ref> <ref name="brf">{{Cite web |last=Pint |first=Roger |url=https://brf.be/national/1921406/ |title=Cordon sanitaire drei Mal durchbrochen |date=2024-11-27 |access-date=2025-02-26 |language=de}}</ref> <ref name="vrtde">{{Cite web |last=Kockartz |first=Andreas |url=https://www.vrt.be/vrtnws/de/2024/11/26/cordon-sanitaire-durchbrochen-nu2960-und-vlaams-belang-erzielen/ |title=Cordon Sanitaire durchbrochen: Mehrheiten mit Vlaams Belang in Brecht und Izegem |date=2024-11-26 |access-date=2025-02-26 |language=de}}</ref> <ref name="dhnet">{{Cite web |last=de Marneffe |first=Adrien |title=Un Zemmour version belge pourrait-il voir le jour? « Le terreau est là » |url=https://www.dhnet.be/actu/monde/2021/10/08/un-zemmour-version-belge-pourrait-il-voir-le-jour-le-terreau-est-la-XZH4DTWE2BADXF7YPNSZI7SAIE/ |website=DHnet |date=2021-10-08 |access-date=2024-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="sabrow">{{Cite web |author=Martin Sabrow |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/deutschlandarchiv/559041/von-nutzen-und-nachteil-der-brandmauer/ |title=Von Nutzen und Nachteil der Brandmauer |date=2025-02-10 |access-date=2025-03-01 |language=de}}</ref> <ref name="greef">{{Cite web |author=Samuel Greef |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/parteien/rechtspopulismus/551872/wie-umgehen-mit-rechtspopulistischen-akteuren/ |title=Wie umgehen mit rechtspopulistischen Akteuren? |date=2024-09-04 |access-date=2025-05-04 |language=de}}</ref> <ref name="wzb">{{Cite book |author1=Wolfgang Schroeder |author2=Daniel Ziblatt |author3=Florian Bochert |title=Brandmauer – Still Alive! Empirical Findings on Support for the AfD by Established Parties in Eastern Germany (2019–2024) |series=Discussion Paper SP V 2024-503en |publisher=WZB Berlin Social Science Center |location=Berlyn |date=Januarie 2025 |url=https://bibliothek.wzb.eu/pdf/2025/v25-501en.pdf |language=en}}</ref> <ref name="wieder">{{Cite web |author=Thomas Wieder |title=La démission du dirigeant de la région allemande de Thuringe ne met pas fin à la tempête |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/02/07/la-demission-du-dirigeant-de-la-region-allemande-de-thuringe-ne-met-pas-fin-a-la-tempete_6028717_3210.html |website=Le Monde |date=2020-02-07 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="grandcontinent">{{Cite web |title=L'union des droites en Allemagne sur l'immigration : cartographie et contexte d'un possible effet domino |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2025/01/29/lunion-des-droites-en-allemagne-sur-limmigration-cartographie-et-contexte-dun-possible-effet-domino/ |website=Le Grand Continent |date=2025-01-29 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="figaro2023">{{Cite web |author=Pierre Avril |title=Allemagne: le flirt avorté de la CDU avec l'extrême droite |url=https://www.lefigaro.fr/international/allemagne-le-flirt-avorte-de-la-cdu-avec-l-extreme-droite-20230725 |website=Le Figaro |date=2023-07-25 |access-date=2025-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="spiegel">{{Cite web |author=Laura Backes |title=Brandmauer gegen rechts? Von wegen |url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/news-des-tages-afd-im-osten-bodo-ramelow-zum-bahn-gdl-streik-1-fc-saarbruecken-a-47566223-c647-476a-9d91-c186d08ec401 |website=Der Spiegel |date=2024-03-13 |access-date=2025-03-22 |language=de}}</ref> <ref name="lexpress">{{Cite web |author=Charles Haquet |title=Allemagne : l'AfD, ce cancer localisé qui se rapproche dangereusement de Berlin |url=https://www.lexpress.fr/monde/europe/allemagne-lafd-ce-cancer-localise-qui-se-rapproche-dangereusement-de-berlin-2PT2QRD3ORC2HLUG4PNNL6P24E/ |website=L'Express |date=2024-09-03 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="dwbrandmauer">{{Cite web |url=https://www.dw.com/de/brandmauer-asyl-abstimmung-bundestag-friedrich-merz-v2/a-71455738 |website=dw.com |title=Nach Asyl-Abstimmung: Was ist die „Brandmauer“? |date=2025-01-30 |access-date=2025-03-19 |language=de}}</ref> <ref name="ntv">{{Cite web |url=https://www.n-tv.de/25738589.html |title=Schroeder zu Brandmauer-Studie: „Nicht die CDU stimmt am häufigsten mit der AfD“ |website=ntv.de |date=2025-05-03 |access-date=2025-05-03 |language=de}}</ref> <ref name="lemonde2025">{{Cite web |author=Elsa Conesa |title=En Allemagne, la CDU fait sauter le « cordon sanitaire » avec l'extrême droite |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/01/29/en-allemagne-la-cdu-fait-sauter-le-cordon-sanitaire-avec-l-extreme-droite_6522492_3210.html |website=Le Monde |date=2025-01-29 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="sandmann">{{Cite web |author=Philipp Sandmann |title=Liebes Deutschland, wohin steuern wir gerade? |url=https://philippsandmann.substack.com/p/liebes-deutschland-wohin-steuern |date=2025-02-02 |access-date=2025-03-22 |language=de}}</ref> <ref name="lesechos">{{Cite web |author=Emmanuel Grasland |title=Angela Merkel sort de sa retraite pour fustiger le vote des conservateurs avec l'extrême droite |url=https://www.lesechos.fr/monde/europe/angela-merkel-sort-de-sa-retraite-pour-fustiger-le-vote-des-conservateurs-avec-lextreme-droite-2145699 |website=Les Echos |date=2025-01-30 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="nouvelobs">{{Cite journal |author=Noé Megel |title=10 choses à savoir sur… Alice Weidel |journal=Le Nouvel Obs |issue=3152 |page=14 |date=2025-02-20 |language=fr}}</ref> <ref name="lopinion">{{Cite journal |author=Jean-Dominique Merchet |title=Ébranlée, l'Allemagne cherche un cap |journal=L'Opinion |issue=2959 |pages=1-2 |date=2025-02-21 |language=fr}}</ref> <ref name="lemondeberlin">{{Cite news |date=2025-02-02 |title=A Berlin, plus de 160 000 personnes se sont rassemblées pour dénoncer le rapprochement entre la droite et l'extrême droite |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/02/02/a-berlin-des-milliers-de-manifestants-rassembles-contre-l-extreme-droite_6528260_3210.html |access-date=2025-02-04 |work=Le Monde |language=fr}}</ref> <ref name="franceinter">{{Cite web |date=2025-01-30 |title=Pourquoi l'alliance entre droite et extrême droite sur l'immigration ouvre une nouvelle ère politique en Allemagne |url=https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-monde-a-18h50/le-monde-a-18h50-du-jeudi-30-janvier-2025-3732324 |access-date=2025-02-04 |website=France Inter |language=fr}}</ref> <ref name="trt">{{Cite web |last1=Mazi |first1=Yunus |last2=Uçar |first2=Muhammed Ali |title=Federal elections in a turning point: Is Germany at a crossroads? |url=https://www.trtworld.com/magazine/federal-elections-in-a-turning-point-is-germany-at-a-crossroads-18267771 |publisher=TRT World |access-date=2025-03-22 |language=en}}</ref> <ref name="lemondevance">{{Cite journal |author1=William Audureau |author2=Philippe Bernard |author3=Maxime Ferrer |author4=Assma Maad |author5=Manon Romain |title=Derrière les mots de J. D. Vance à Munich |journal=Le Monde |issue=24929 |pages=20-21 |date=2025-02-24 |language=fr}}</ref> <ref name="sudouest">{{Cite web |author=David Philippot |title=Élections allemandes : en proie aux doutes sur son modèle, l'Allemagne s'apprête à élire un candidat conservateur |url=https://www.sudouest.fr/international/europe/allemagne/elections-allemandes-en-proie-aux-doutes-sur-son-modele-l-allemagne-s-apprete-a-elire-un-candidat-conservateur-23297098.php |website=Sud Ouest |date=2025-02-17 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="focus">{{Cite web |author=Anna Schmid |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/abgrenzung-zur-afd-undemokratisch-je-hoeher-die-brandmauer-desto-schwerer-ist-sie-zu-rechtfertigen_id_260234869.html |title=Sollte die Brandmauer fallen? Politologe schlägt neues CDU-Modell im Osten vor |website=focus.de |date=2024-08-21 |access-date=2025-12-05 |language=de}}</ref> <ref name="stecker">{{Cite web |author=Christian Stecker |url=https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/apuz/konservatismus-2026/574880/warum-eine-hermetische-brandmauer-undemokratisch-ist/ |title=Warum eine hermetische Brandmauer undemokratisch ist |website=Aus Politik und Zeitgeschichte |date=2026-01-30 |access-date=2026-05-17 |language=de}}</ref> <ref name="republik">{{Cite web |author=Theresa Hein |url=https://www.republik.ch/2023/09/23/die-brandmauer-ist-bestenfalls-ein-maschendrahtzaun |title=«Die Brandmauer ist bestenfalls ein Maschendrahtzaun» |website=Republik |date=2023-09-23 |access-date=2025-05-03 |language=de}}</ref> <ref name="degel">{{Cite journal |author=Alexander Degel |title=Zwischen Erinnerung und Wiederholung |journal=Forum der Psychoanalyse |date=2025-09-26 |issn=1437-0751 |doi=10.1007/s00451-025-00598-8 |language=de}}</ref> <ref name="wolffsohn">{{Cite web |author=Michael Wolffsohn |title=Droht der Berliner Republik das Schicksal der Weimarer Republik? Vortrag im Rahmen der 68. Bitburger Gespräche |date=Januarie 2025 |url=https://www.uni-trier.de/fileadmin/fb5/inst/IRP/03_Events/02_Bitburger_Gespraeche/2025/Onlineveroeffentlichung/BG68_2_Wolffsohn.pdf |language=de}}</ref> <ref name="fried">{{Cite web |author=Nico Fried |url=https://www.tickaroo.com/e/FNAROmxzRraQBJ30 |title=Liveticker Abstimmung zur Schuldenbremse |website=stern.de |date=2025-03-18 |access-date=2025-03-18 |language=de}}</ref> <ref name="welt">{{Cite web |url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article246051608/Joerg-Meuthen-warnt-vor-AfD-Hoffen-dass-die-Brandmauer-haelt.html |title=Jörg Meuthen warnt vor AfD: „Hoffen, dass die Brandmauer hält“ |publisher=Die Welt |date=2023-06-25 |access-date=2025-05-18 |language=de}}</ref> <ref name="tagesschau">{{Cite web |url=https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/afd-union-brandmauer-100.html |title=Einzelne Unionspolitiker fordern Abkehr von Brandmauer |website=tagesschau.de |date=2025-10-15 |access-date=2025-10-25 |language=de}}</ref> <ref name="tagesspiegel">{{Cite web |url=https://www.tagesspiegel.de/politik/umgang-mit-der-afd-guttenberg-an-keiner-stelle-fur-aufweichen-der-brandmauer-14606642.html |title=Umgang mit der AfD: Guttenberg gegen Aufweichen der „Brandmauer“ |website=Tagesspiegel |date=2025-10-19 |access-date=2025-10-31 |language=de}}</ref> <ref name="rossmann">{{Cite web |author=Robert Roßmann |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/bundespraesident-frank-walter-steinmeier-rede-demokratie-rechtsradikale-afd-li.3336179 |title=Steinmeier fordert, dass „wir den Gefahren illusionslos ins Auge sehen“ |website=Süddeutsche Zeitung |date=2025-11-09 |access-date=2025-11-09 |language=de}}</ref> <ref name="agenceurope">{{Cite web |title=MEPs apply cordon sanitaire against Identity and Democracy political group |url=https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/12293/4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711162218/https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/12293/4 |archive-date=2019-07-11 |access-date=2019-07-11 |website=agenceurope.eu |language=en}}</ref> <ref name="fortuna">{{Cite web |last=Fortuna |first=Gerardo |date=2019-07-11 |title=MEPs shut out nationalists from key posts |url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/meps-shut-out-nationalists-from-key-posts/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214064859/https://www.euractiv.com/section/politics/news/meps-shut-out-nationalists-from-key-posts/ |archive-date=2019-12-14 |access-date=2019-07-11 |website=euractiv.com |language=en}}</ref> <ref name="brusselssignal">{{Cite web |title=European Parliament finds right-wing majority on Venezuela vote as 'cordon sanitaire' cracks |url=https://brusselssignal.eu/2024/09/european-parliament-finds-right-wing-majority-on-venezuela-vote-as-cordon-sanitaire-cracks/ |website=brusselssignal.eu |date=2024-09-20 |language=en}}</ref> <ref name="lalibreep">{{Cite web |author=Olivier le Bussy |url=https://www.lalibre.be/international/europe/2024/10/21/au-parlement-europeen-la-majorite-von-der-leyen-trebuche-sur-le-cordon-sanitaire-XCQSJUWT5FBP3A7NP5L7QES2YQ/ |website=La Libre Belgique |title=Au Parlement européen, la majorité von der Leyen trébuche sur le cordon sanitaire |date=2024-10-21 |language=fr}}</ref> <ref name="nbc">{{Cite web |date=2024-07-07 |title=France prevents far-right takeover, but its famed 'cordon sanitaire' has cracks |url=https://www.nbcnews.com/news/europe/frances-far-right-firewall-holds-signs-cracks-rcna160628 |access-date=2025-10-09 |website=NBC News |language=en}}</ref> <ref name="politico">{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Le Pen's party lands top jobs in French parliament with assist from Macron's allies |url=https://www.politico.eu/article/national-rally-france-parliament-marine-le-pen-sebastien-chenu-helene-laporte/ |access-date=2025-10-09 |website=Politico |language=en}}</ref> <ref name="wilders2016">{{Cite web |author=Geert Wilders |url=https://twitter.com/geertwilderspvv/status/686156800048119808 |title=Zolang de VVD Rutte niet terugtrekt zal de PVV niet met de VVD regeren |date=2016-01-10 |publisher=Twitter |language=nl}}</ref> <ref name="eenvandaag">{{Cite web |url=https://eenvandaag.avrotros.nl/item/rutte-sluit-wilders-uit-cordon-sanitaire-tegen-de-pvv/ |title=Rutte sluit Wilders uit: cordon sanitaire tegen de PVV? |date=2017-01-16 |access-date=2024-03-13 |language=nl}}</ref> <ref name="kiesraad">{{Cite web |author=Kiesraad |url=https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2017/03/20/officiele-uitslag-tweede-kamerverkiezing-15-maart-2017 |title=Officiële uitslag Tweede Kamerverkiezing 15 maart 2017 |date=2017-03-21 |access-date=2024-03-13 |website=kiesraad.nl |language=nl}}</ref> <ref name="rtl2017">{{Cite web |url=https://www.rtlnieuws.nl/nederland/politiek/artikel/50346/vvd-en-cda-sommen-argumenten-tegen-wilders-op-brief |title=VVD en CDA sommen argumenten tegen Wilders op in brief |date=2017-06-15 |access-date=2024-03-13 |website=RTL Nieuws |language=nl}}</ref> <ref name="nos2021">{{Cite web |url=https://nos.nl/artikel/2368463-vvd-leider-rutte-sluit-opnieuw-coalitie-met-pvv-uit |title=VVD-leider Rutte sluit opnieuw coalitie met PVV uit |date=2021-02-12 |access-date=2024-03-13 |website=nos.nl |language=nl}}</ref> <ref name="ad2023">{{Cite web |url=https://www.ad.nl/politiek/nieuwe-vvd-leider-zet-de-deur-voor-pvv-op-een-kier-eerst-is-de-kiezer-aan-zet~ae842122/ |title=Nieuwe VVD-leider zet de deur voor PVV op een kier: 'Eerst is de kiezer aan zet' |date=2023-08-18 |access-date=2024-03-13 |website=ad.nl |language=nl}}</ref> <ref name="mediacourant">{{Cite web |url=https://www.mediacourant.nl/2023/09/hans-kraay-jr-zet-pieter-omtzigt-onder-druk-op-tv-sluit-pvv-uit/ |title=Hans Kraay jr. zet Pieter Omtzigt onder druk op tv: 'Sluit PVV uit!' |date=2023-09-19 |access-date=2024-03-13 |website=Mediacourant.nl |language=nl}}</ref> <ref name="npo2024">{{Cite web |url=https://www.nporadio1.nl/nieuws/politiek/a606214c-fea9-463d-856a-43f915042a29/waar-komt-winst-pvv-vandaan-wilders-zag-kans-schoon-na-afscheid-rutte |title=Waar komt winst PVV vandaan? 'Wilders zag kans schoon na afscheid Rutte' |access-date=2024-03-13 |website=NPO Radio 1 |language=nl}}</ref> <ref name="politico2023">{{Cite web |url=https://www.politico.eu/article/dutch-netherlands-elections-centrist-vvd-party-not-join-government-dilan-yesilgoz-geert-wilders-pieter-omtzigt/ |title=Rutte's party won't join Geert Wilders in Dutch coalition, new leader says |date=2023-11-24 |website=Politico |language=en}}</ref> <ref name="arbeiderpartiet">{{Cite web |title=Nulltoleranse mot Frp-samarbeid |url=http://arbeiderpartiet.no/Aktuelt/Nyhetsarkiv/De-andre-partiene/Nulltoleranse-mot-Frp-samarbeid |website=arbeiderpartiet.no |language=no}}</ref> <ref name="grandcontinent2021">{{Cite web |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2021/02/14/portugal-de-quoi-ventura-est-il-le-nom/ |title=Portugal : de quoi Ventura est-il le nom? |date=2021-02-14 |language=fr}}</ref> <ref name="publico">{{Cite web |last=Miranda |first=Narciso |date=2024-03-07 |title="Não é não". E a vitória do PS cada vez mais longe |url=https://www.publico.pt/2024/03/07/opiniao/opiniao/nao-nao-vitoria-ps-longe-2082827 |access-date=2024-10-15 |website=Público |language=pt}}</ref> <ref name="siol">{{Cite web |title=Tudi če se Janša umakne, Šarec ne bi šel v koalicijo s SDS |url=https://siol.net/novice/volitve-2018/tudi-ce-se-jansa-umakne-sarec-ne-bi-sel-v-koalicijo-s-sds-468462 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425060500/https://siol.net/novice/volitve-2018/tudi-ce-se-jansa-umakne-sarec-ne-bi-sel-v-koalicijo-s-sds-468462 |archive-date=2019-04-25 |access-date=2019-07-06 |website=siol.net |language=sl}}</ref> <ref name="abc">{{Cite web |date=2003-12-12 |title=El gobierno catalán quiere una Generalitat con "consideración constitucional de Estado" |url=https://www.abc.es/espana/abci-gobierno-catalan-quiere-generalitat-consideracion-constitucional-estado-200312120300-226064_noticia.html |access-date=2022-08-09 |website=ABC |language=es |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020005147/https://www.abc.es/espana/abci-gobierno-catalan-quiere-generalitat-consideracion-constitucional-estado-200312120300-226064_noticia.html}}</ref> <ref name="garriga">{{Cite news |last=Garriga |first=Josep |date=2005-11-15 |title=El presidente desea retirar del Pacto del Tinell el veto a acuerdos con el PP |work=El País |url=https://elpais.com/diario/2005/11/16/espana/1132095611_850215.html |access-date=2022-08-09 |issn=1134-6582 |language=es |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809172439/https://elpais.com/diario/2005/11/16/espana/1132095611_850215.html}}</ref> <ref name="elpais2010">{{Cite news |date=2010-10-25 |title=Montilla entierra el tripartito y descarta repetirlo aunque sume |work=El País |url=https://elpais.com/elpais/2010/10/25/actualidad/1287994620_850215.html |access-date=2022-08-09 |issn=1134-6582 |language=es}}</ref> <ref name="franceinfo">{{Cite web |title=Législatives en Suède : comment l'extrême droite s'est rapprochée du pouvoir après une percée historique dans les urnes |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/europe/legislatives-en-suede-comment-l-extreme-droite-s-est-rapprochee-du-pouvoir-apres-une-percee-historique-dans-les-urnes_5358697.html |website=Franceinfo |date=2022-09-14 |access-date=2023-09-21 |language=fr}}</ref> <ref name="orange">{{Cite web |url=https://www.meforum.org/islamist-watch/57337/swedish-moderate-led-council-to-ban-halal-meat-in |title=Swedish Moderate-led council to ban halal meat in deal with populists |first=Richard |last=Orange |website=Islamist Watch |date=2018-11-15 |access-date=2021-07-22 |language=en |archive-date=2021-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722071425/https://www.meforum.org/islamist-watch/57337/swedish-moderate-led-council-to-ban-halal-meat-in}}</ref> <ref name="thelocal">{{Cite web |url=https://www.thelocal.se/20181022/centre-right-seized-back-control-in-skne |title=Centre-right Alliance takes power in Skåne |date=2018-10-22 |access-date=2021-07-22 |language=en |archive-date=2018-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022201447/https://www.thelocal.se/20181022/centre-right-seized-back-control-in-skne}}</ref> <ref name="hamidi">{{Cite news |url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/kd-ledaren-oppnar-for-sd-samarbete |title=KD-ledaren öppnar för SD-samarbete |last=Hamidi-Nia |first=Gilda |date=2019-03-21 |access-date=2019-04-05 |language=sv |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331054325/https://www.svt.se/nyheter/inrikes/kd-ledaren-oppnar-for-sd-samarbete}}</ref> <ref name="daur">{{Cite journal |last=Daur |first=Valentin |date=2024-12-10 |title=Legitimize or Delegitimize? Mainstream Party Strategy toward (Former) Pariah Parties and How Voters Respond |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/legitimize-or-delegitimize-mainstream-party-strategy-toward-former-pariah-parties-and-how-voters-respond/43C9CF2E552DA0AB2B9A6EBDA25BE047 |journal=American Political Science Review |pages=1-16 |doi=10.1017/S0003055424000996 |issn=0003-0554 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="eurlex">{{Cite web |date=2011-02-02 |title=Council Decision 2011/70/CFSP of 31 January 2011 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:028:0057:01:EN:HTML |access-date=2022-10-20 |publisher=EUR-Lex |language=en}}</ref> <ref name="ukgov">{{Cite web |title=Proscribed terrorist groups or organisations |url=https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629082221/https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2 |archive-date=2020-06-29 |access-date=2022-08-22 |website=gov.uk |language=en}}</ref> <ref name="statedept">{{Cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227062101/https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |archive-date=2020-02-27 |access-date=2022-08-22 |language=en}}</ref> <ref name="egm">{{Cite web |title=Türkiye'de Halen Faaliyetlerine Devam Eden Başlıca Terör Örgütleri |url=http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114042731/http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |archive-date=2013-01-14 |access-date=2022-04-19 |publisher=Regering van Turkye |language=tr}}</ref> <ref name="guardiancameron">{{Cite news |date=2006-04-18 |title=Cameron: vote for anyone but BNP |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/politics/2006/apr/18/localelections2006.uk |access-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020005145/https://www.theguardian.com/politics/2006/apr/18/localelections2006.uk |archive-date=2022-10-20 |language=en}}</ref> <ref name="guardianukip">{{Cite web |last1=Walker |first1=Peter |last2=Halliday |first2=Josh |date=2019-03-03 |title=Revealed: UKIP membership surge shifts party to far right |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/03/new-ukip-members-shifting-party-far-right |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321175746/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/03/new-ukip-members-shifting-party-far-right |archive-date=2019-03-21 |access-date=2022-03-12 |website=The Guardian |language=en}}</ref> <ref name="bbcukip">{{Cite news |date=2008-11-03 |title=UKIP rejects BNP electoral offer |publisher=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7706857.stm |access-date=2011-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822060231/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7706857.stm |archive-date=2017-08-22 |language=en}}</ref> <ref name="traynor">{{Cite news |last=Traynor |first=Ian |date=2009-07-09 |title=UK diplomats shun BNP officials in Europe |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jul/09/diplomats-shun-nick-griffin-bnp-europe |access-date=2009-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906234803/http://www.theguardian.com/politics/2009/jul/09/diplomats-shun-nick-griffin-bnp-europe |archive-date=2013-09-06 |language=en}}</ref> <ref name="bbcpendle">{{Cite news |title=Pendle Labour and Lib Dems 'made deal with BNP' |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-lancashire-39223658 |access-date=2023-07-14 |work=BBC News |date=2017-03-09 |language=en}}</ref> <ref name="cochrane">{{Cite web |last=Cochrane |first=Angus |website=BBC |title=SNP leader John Swinney rules out Holyrood talks with Reform UK |url=https://www.bbc.com/news/articles/cddpevvv97jo |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-10 |language=en}}</ref> }} == Verdere leeswerk == * {{Cite journal |last1=Rummens |first1=Stefan |last2=Abts |first2=Koen |title=Defending Democracy: The Concentric Containment of Political Extremism |journal=Political Studies |year=2010 |volume=58 |issue=4 |pages=649-665 |doi=10.1111/j.1467-9248.2009.00809.x |language=en}} * {{Cite journal |last1=Littler |first1=Mark |last2=Feldman |first2=Matthew |title=Social media and the cordon sanitaire: Populist politics, the online space, and a relationship that just isn't there |journal=Journal of Language and Politics |year=2017 |volume=16 |issue=4 |pages=510-522 |doi=10.1075/jlp.17029.lit |url=https://research.tees.ac.uk/ws/files/4186226/621290.pdf |language=en}} * {{Cite book |last=Downs |first=William M. |title=Political Extremism in Democracies: Combating Intolerance |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=978-1-137-05283-4 |pages=81-109 |chapter=Is the Cordon Sanitaire Effective? |language=en}} * {{Cite journal |last1=Geys |first1=Benny |last2=Heyndels |first2=Bruno |last3=Vermeir |first3=Jan |title=Explaining the formation of minimal coalitions: Anti-system parties and anti-pact rules |journal=European Journal of Political Research |year=2006 |volume=45 |issue=6 |pages=957-984 |doi=10.1111/j.1475-6765.2006.00640.x |language=en}} * {{Cite journal |last=Heinze |first=Anna-Sophie |title=Strategies of mainstream parties towards their right-wing populist challengers: Denmark, Norway, Sweden and Finland in comparison |journal=West European Politics |year=2018 |volume=41 |issue=2 |pages=287-309 |doi=10.1080/01402382.2017.1389440 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ripoll Servent |first=Ariadna |title=The European Parliament after the 2019 Elections: Testing the Boundaries of the 'Cordon Sanitaire' |journal=Journal of Contemporary European Research |year=2019 |volume=15 |issue=4 |pages=331-342 |doi=10.30950/jcer.v15i4.1121 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite journal |last=Spoerri |first=Marlene |title=U.S. Policy Towards Ultranationalist Political Parties in Serbia: The Policy of Non-Engagement Examined |journal=CEU Political Science Journal |year=2008 |issue=1 |pages=25-48 |issn=1818-7668 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Van Spanje |first1=Joost |last2=Van Der Brug |first2=Wouter |title=The Party as Pariah: The Exclusion of Anti-Immigration Parties and its Effect on their Ideological Positions |journal=West European Politics |year=2007 |volume=30 |issue=5 |pages=1022-1040 |doi=10.1080/01402380701617431 |language=en}} * {{Cite book |last=Valentim |first=Vicente |title=The Normalization of the Radical Right |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/9780198926740.001.0001 |language=en}} [[Kategorie:Politieke begrippe]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] ldkgwlglrqro9erz99ckl3hta0k5qhq 2966005 2965955 2026-09-09T16:23:39Z Pynappel 70858 2966005 wikitext text/x-wiki {{Gekursiveerde titel}} In die [[politiek]] is 'n '''''cordon sanitaire''''' ([[Frans]], letterlik "sanitêre kordon") of '''brandmuur''' die weiering van een of meer [[politieke party|politieke partye]] om met sekere ander politieke partye saam te werk. Dit gebeur dikwels omdat die betrokke party se strategie of [[ideologie]] as onaanvaarbaar of [[ekstremisme|ekstremisties]] beskou word. Die term is toegepas op die weiering om saam te werk met partye wat as [[populisme|populisties]],<ref name="jacobs" /> links-ekstremisties<ref name="jacobs" /> of regs-ekstremisties gesien word. 'n ''Cordon sanitaire'' kan as 'n [[sosiale norm]] of as sosiale uitsluiting beskou word<ref name="axelsen" /> en kan tot selfsensuur lei.<ref name="harteveld" /><ref name="bolin" /> In die politieke wetenskap verwys die term sedert die 1990's na die ooreenkoms tussen gevestigde partye om geen samewerking met regs-ekstremistiese of regspopulistiese partye aan te gaan nie.<ref name="holzhauser" /><ref name="Kleynhans, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/die-perfekte-storm-wat-europa-gaan-laat-knak/ |title=Die perfekte storm wat Europa gaan laat knak |naam=Jaco |van=Kleynhans |website=[[Maroela Media]] |datum=2026-08-25}}</ref> In Duitsland word dieselfde beginsel deurgaans die ''Brandmauer'' ("brandmuur") genoem.<ref name="lacroix" /><ref name="duitslandinstituut" /> 'n ''Cordon sanitaire'' is oor die algemeen daarop gemik om demokratiese norme en die liberale demokrasie te handhaaf, stabiele regerings te bevorder en te verhoed dat ekstremistiese, haatdraende of [[outoritarisme|outoritêre]] ideologie genormaliseer word. Terselfdertyd is die strategie wetenskaplik en maatskaplik omstrede, omdat die permanente uitsluiting van sekere partye politieke besluite kan blokkeer en dele van die kieserskorps in die parlement onverteenwoordig kan laat. == Ontstaan en verspreiding in Europa == Die praktyk het in 1989 in [[België]] ontstaan, waar die parlementêre partye ooreengekom het om die regs-ekstremistiese [[Vlaams Blok]] van enige regeringsvorming uit te sluit. Die doel was om antidemokratiese kragte polities te isoleer en die demokratiese orde te beskerm. Die Belgiese model het in baie Europese lande navolging gevind: in state soos Frankryk, Nederland, Duitsland en Oostenryk het partye ooreengekom om regse partye nie by regeringsverantwoordelikheid te betrek nie. Hierdie uitsluiting was meestal informeel en het op 'n party-oorskrydende konsensus berus.<ref name="holzhauser" /> Sedert die 1990's het daardie konsensus toenemend verbrokkel. In lande soos Italië (1994), Oostenryk (1999), Denemarke (2001) en Finland (2023) het regspopulistiese partye ná koalisies met konserwatiewe kragte aan die regering deelgeneem. In [[Swede]] het 'n konserwatief-liberale minderheidsregering in 2022 ontstaan wat deur die regspopulistiese Swede-Demokrate (''Sverigedemokraterna'') gedoog word. In baie gevalle is hierdie bondgenootskappe voorafgegaan deur 'n politieke en retoriese toenadering van konserwatiewe partye tot die standpunte van Regs. Die afbou van die ''cordon sanitaire'' het teen die agtergrond van veranderde meerderheidsverhoudinge en die groeiende sukses van regspopulistiese bewegings plaasgevind.<ref name="holzhauser" /> == Doel en kritiek == Die politieke wetenskaplike [[Heike Klüver]] het saam met 'n kollega gegewens oor 647 regerings in 37 [[demokrasie|demokrasieë]] tussen 1980 en 2023 ontleed. Hulle het bevind dat regs-ekstremistiese partye nie deur regstreekse regeringsdeelname of deur die ondersteuning van minderheidsregerings swakker word nie; hulle trek gemiddeld selfs voordeel daaruit. Klüver het daaruit afgelei dat enige vorm van inskakeling van regs-ekstremistiese partye polities riskant en strategies kontraproduktief is.<ref name="handelsblatt" /> Die politieke wetenskaplike [[Peter R. Neumann]] en die joernalis Richard C. Schneider beskou die handhawing van brandmure as een van vyf sentrale middele om die liberale demokrasie teen regspopuliste te verdedig. Regspopulistiese partye behaal volgens hulle in die reël geen meerderhede nie en is dus op samewerking met konserwatiewe partye aangewese. Konserwatiewe kommentators stel die geweierde samewerking dikwels voor as 'n set van die politieke linkervleuel om meerderhede vir konserwatiewe beleid te verhinder, maar volgens Neumann en Schneider is brandmure "in die eie belang van sowel middel-regse partye as die demokrasie as geheel". Hulle ken geen geval waar 'n konserwatiewe party op die duur by samewerking met regspopuliste gebaat het nie; baie konserwatiewe partye het eerder hul dominante posisie in die partystelsel verloor of is heeltemal vernietig.<ref name="neumann" /> Die taktiek word egter ook gekritiseer as ondemokraties en ondoeltreffend, en omdat dit politieke polarisasie kan vererger. 'n ''Cordon sanitaire'' kan besluitneming lamlê en 'n populistiese party se beeld as buitestander of as teenstander van die establishment versterk.<ref name="shuttleworth" /><ref name="downs2002" /> == Voorbeelde per land == === Australië === Die regspopulistiese party [[One Nation]] het in die laat 1990's op die voorgrond getree nadat die stigter, Pauline Hanson, weens haar meer ekstreme sienings oor ras van die konserwatiewe Liberale Party se kandidatelys verwyder is. Ná die Liberale Party se swak vertoning in die Queenslandse verkiesing van 1998 het die Howard-regering 'n beleid ingestel om One Nation laaste op die aanbevole voorkeurlys te plaas, wat die Arbeidersparty reeds gedoen het.<ref name="economou" /> So het 'n tydperk begin waarin die twee groot partye One Nation uit die federale politiek uitgesluit het. Met die opkoms van populistiese sentiment in die 2020's het die Liberale Party hierdie brandmuur laat vaar, wat aan kiesers gesein het dat dit aanvaarbaar is om hul stem oor te dra.<ref name="sunman" /> In 2026 was die twee regsgeneigde partye in regstreekse mededinging om die status van amptelike opposisie. === België === ==== Ontstaan ==== In 1989 is 'n ''cordon sanitaire'' teen die [[Vlaams Blok]] in die lewe geroep deur die ander [[Vlaandere|Vlaamse]] partye van daardie tyd: die CVP, SP, PVV, Volksunie en Agalev. Die uiterste regse Vlaams Blok het toe 17,17% van die stemme in die gemeenteraadsverkiesing in [[Antwerpen]] gehaal. Die term ''cordon sanitaire'' is deur die ondersoekende joernalis Hugo Gijsels in die Belgiese politiek ingevoer. Die eerste protokol is op 10 Mei 1989 op voorstel van die Agalev-partysekretaris Jos Geysels gesluit, maar dit het net 'n paar weke gehou: op 26 Junie het die Volksunie-voorsitter Jaak Gabriëls dit opgesê, waarna die PVV en die CVP hulle ook nie meer daaraan gebonde geag het nie. In die aanloop tot die parlementsverkiesing van 1991 het 'n verdere poging om die protokol te laat herleef, misluk.<ref name="charta91" /> Ná die Vlaams Blok se nasionale deurbraak in die verkiesing van 24 November 1991 is 'n nuwe inisiatief geneem. Op 19 November 1992 het al die Vlaamse partye, behalwe die Vlaams Blok, in die Vlaamse Parlement 'n resolusie goedgekeur waarin die party se sogenaamde 70-puntplan oor immigrasie skerp veroordeel is omdat dit in stryd is met die [[Europese Konvensie vir Menseregte]]. Die resolusie het bevind dat sommige van die voorstelle daarop gemik is om immigrante volgens die patroon van [[apartheid]] as 'n groep af te sonder en stapsgewys uit die maatskaplike lewe te verban, "op dieselfde wyse as waarop Joodse medeburgers van 1933 af in [[Nazi-Duitsland]] behandel is".<ref name="vlaamsparlement" /><ref name="vrtnws" /> In die resolusie is die beginsels van die ''cordon sanitaire'' vasgelê: geen Vlaamse party sou in enige geval bestuursooreenkomste sluit of politieke afsprake met die Vlaams Blok maak nie. Dit het sowel op plaaslike as op nasionale vlak en by verkiesings gegeld. 'n Derde ooreenkoms, die Handves vir die Demokrasie, is voor die gemeenteraadsverkiesings van 2000 aanvaar.<ref name="charta91" /> ==== Politieke en media-komponent ==== Die reëling het uit twee groot komponente bestaan. Die "politieke" komponent berus op geen wetgewing nie, maar uitsluitlik op ooreenkomste tussen partye: demokratiese partye vermy enige gesprek of koalisie met 'n ekstremistiese party en hou dit in die opposisie. Die "media"-komponent verwag van die media om nie in positiewe terme oor ekstremistiese partye te praat nie, nie aan hul partyleiers 'n platform te gee nie en die klem op moontlike hofbeslissings teen hulle te plaas.<ref name="charta91" /> In [[Vlaandere]] bly die praktyk beperk tot 'n ooreenkoms tussen partye om nie 'n koalisie met die Vlaams Blok te vorm nie, terwyl dit in Franstalige België tot sekere media, in besonder die openbare omroep RTBF, uitgebrei is. Voorstanders van die reëling voer aan dat dit verhoed dat sulke partye publisiteit kry, en dat dit aan die kieserskorps 'n boodskap stuur oor die nutteloosheid van 'n stem vir 'n uiterste regse party wat nooit tot regeringsverantwoordelikheid sou kon kom nie.<ref name="delwit" /> In Franstalige België word uiterste regse politici van regstreekse mediaverskynings soos onderhoude en debatte uitgesluit.<ref name="dw" /><ref name="euractiv" /> Die verbod het ook meer hoofstroom-regse partye soos die N-VA geraak.<ref name="standaard" /> In Vlaandere bestaan daar geen mediaverbod nie, hoewel die politieke ''cordon sanitaire'' teen die uiterste regse [[Vlaams Belang]] steeds geld.<ref name="dw" /> Die Vlaamse Gemeenskap het gekies om die stelsel nie op mediagebied toe te pas nie. Die politieke situasie was ook heeltemal anders, aangesien die Vlaams Blok/Belang sedert 1991 'n parlementêre fraksie gehad het, wat dit ingevolge die Kultuurpakt outomaties verteenwoordiging op die direksies van openbare instellings soos die Vlaamse openbare omroep VRT en die Universiteit Gent verseker het. Aan die Franstalige kant het die Front national en die Front nouveau de Belgique altyd elektoraal baie swak gebly en nooit oor 'n parlementêre fraksie beskik nie. In Mei 2020 het ''Wilfried Magazine'' vir die eerste keer aan Tom van Grieken, leier van die Vlaams Belang, die woord gegee, wat deur sommige as 'n deurbreking van die cordon beskou is.<ref name="stroobants2020" /> Die kansellasie van 'n verkiesingsdebat op die Franstalige openbare televisiediens RTBF in 2010 in die naam van die ''cordon sanitaire'' is deur die organisasie Verslaggewers sonder Grense veroordeel.<ref name="rsf" /> ==== Deurbrekings ==== Die omvorming van die Vlaams Blok tot die [[Vlaams Belang]] in 2004 het met 'n nuwe partyprogram gepaardgegaan, wat aangepas is om aan die wet te voldoen. Ná 'n mate van bespreking het die ander partye besluit om nie 'n nuwe skriftelike ''cordon sanitaire''-ooreenkoms teen die Vlaams Belang aan te gaan nie, sodat daar formeel gesproke nie meer 'n cordon teen daardie party bestaan nie. Nietemin bly dit onseker of enige hoofstroom-Belgiese party in die afsienbare toekoms koalisiegesprekke met die Vlaams Belang sou aanknoop.<ref name="brusselstimes" /> Die ''cordon sanitaire'' is deurbreek om die wet op [[universele jurisdiksie]] van 1 Augustus 2003 goed te keur.<ref name="lemonde2003" /> Ná die gewestelike en gemeenskapsverkiesings van 2004 het die CD&V in die loop van die koalisievorming al die parlementêre fraksies gekonsulteer, ook die Vlaams Belang wat tweede in setels was, om aan die kiesers te bewys dat daardie party se program onversoenbaar met dié van die demokratiese partye was. In Maart 2006 het Vlaamse liberale (VLD) en die CD&V in die gemeente Schoten verklaar dat hulle nie sou weier om saam met die Vlaams Belang te regeer nie indien dit nodig sou wees om die burgemeesterskap te behou.<ref name="laporte2006a" /> In Junie 2006 het die federale Kamer met 77 stemme (al die Vlaamse partye) teen 51 (die Franstaliges), met die Kamervoorsitter Herman De Croo wat buite stemming gebly het, 'n Vlaams Belang-resolusie in oorweging geneem waarin gevra is "om die ontmanteling van België voor te berei". Franstaliges het dit as 'n deurbreking van die ''cordon sanitaire'' beskou, terwyl die Vlaamse sosialistiese en liberale fraksieleiers verklaar het dat alle tekste wat deur parlementslede ingedien word ten minste in oorweging geneem moet word, sonder om oor die verdere hantering daarvan te beslis.<ref name="laporte2006b" /> Die Koning werk nie aan die ''cordon sanitaire'' mee nie: uit die oogpunt van die Belgiese Grondwet is die Vlaams Belang 'n party soos enige ander, en om die beginsel van gelykheid tussen partye en tussen kiesers te eerbiedig, kan die Koning die uiterste regs ontvang sonder dat dit beteken dat hy die party 'n oorheersende rol in 'n regeringsvorming sou gee.<ref name="lesoir2019" /> Ná die gemeenteraadsverkiesings van 13 Oktober 2024 het die Vlaams Belang-lys Forza Ninove van Guy D'Haeseleer 'n absolute meerderheid in [[Ninove]] gehaal en met die aanvang van die volgende ampstermyn op 5 Desember 2024 aan die bewind gekom, terwyl 'n plaaslike ondersoek na verkiesingsbedrog met volmagstemme aan die gang was. Die Vlaams Belang het dit as 'n deurbreking van die ''cordon sanitaire'' bestempel, maar nuusmedia en ander nasionale partye het dit weerspreek omdat Forza Ninove sonder samewerking met 'n ander party sou regeer. In [[Ranst]] het twee plaaslike lyste, PIT en Vrij Ranst, op 19 Oktober besluit om 'n koalisie met die Vlaams Belang aan te gaan, waarmee die ''cordon sanitaire'' vir die eerste keer in België as deurbreek beskou is; die burgemeester Lode Hofmans is met die Vlaams Belang se stemme verkies. Verkose lede van PIT en Vrij Ranst wat ook lid van die CD&V en Open VLD was, is onmiddellik uit daardie nasionale partye gesit.<ref name="rtbf2024ranst" /> In [[Izegem]] het die plaaslike lys STIP+ eers aangekondig dat dit ook die cordon sou deurbreek, maar ná dreigemente van afdankings, kontrakkansellasies en fisieke geweld teen lede van die lys het dit op 28 Oktober van die bondgenootskap met die Vlaams Belang afgesien.<ref name="lalibre2024izegem" /> In [[Brecht]] het die plaaslike lys Nu2960, nadat 'n bondgenootskap met die N-VA misluk het, op 26 November 2024 aangekondig dat dit met die Vlaams Belang saamgaan om 'n gemeentelike meerderheid te vorm; die CD&V en Open VLD het aangekondig dat hulle hul lede op daardie lys sou uitsit.<ref name="rtbf2024brecht" /> Teen einde November 2024 was daar in Ranst, Izegem en Brecht meerderhede met die Vlaams Belang.<ref name="brf" /><ref name="vrtde" /> ==== Kritiek ==== Die demokratiese waarde van die ''cordon sanitaire'' bly 'n herhalende twispunt in die Vlaamse politiek, aangesien nie net die party nie maar ook alle mense wat vir die party gestem het, elektoraal buitespel gestel word. Die politieke ontleder Derk Jan Eppink voer aan dat die Vlaams Blok, wat intussen tot die [[Vlaams Belang]] omvorm is, juis onder die "beskerming" van die ''cordon sanitaire'' die grootste party in Vlaandere geword het: 'n party wat op hierdie manier geïsoleer word, kan simpatie wek deur homself as slagoffer voor te stel en kan die regering na willekeur op alle punte kritiseer omdat dit self geen regeringsverantwoordelikheid kry nie. Juriste soos Matthias Storme en filosowe soos Ger Groot en Johan Sanctorum is ook teen die cordon gekant, en Jean-Marie Dedecker het dit as 'n "demokratiese tekort" bestempel. Die filosoof en meningsvormer Etienne Vermeersch het daarenteen die stelling weerlê dat die cordon ondemokraties sou wees. Die ''cordon sanitaire'' om die Vlaams Belang het in Mei 2019 weer in die kollig gekom, in die nadraai van die Belgiese federale verkiesing. Die Vlaams Belang, nou onder leiding van Tom van Grieken, het bykans twintig persent van die Vlaamse stemme behaal, maar is nie in die regering opgeneem nie, waarna die party in Januarie 2020 nuwe verkiesings geëis het. Die cordon is sowel op regs as op links en onder politieke ontleders omstrede. Regs sien daarin 'n vorm van ideologiese en ondemokratiese sensuur wat 'n eenvormige denkwyse afdwing. Onder die kritiek van links kom onder meer die volgende punte na vore: dat die cordon slegs een van die simptome van steun vir die uiterste regs aanpak en die diepere oorsake daarvan verwaarloos, soos maatskaplike krisisse en die verlies van vertroue in die politiek; dat dit kontraproduktief is omdat dit die betrokke partye toelaat om hulself as slagoffers voor te stel en van 'n Streisand-effek voordeel te trek; dat die media-cordon deur die opkoms van sosiale media onwerkbaar geword het, aangesien sosiale media nie daaraan onderworpe is nie; en dat die skynbare afwesigheid van die uiterste regs in die Waalse Parlement 'n misleidende beeld van die politieke klimaat kan gee deurdat die oorheersing van uiterste regse idees in die openbare mening onderskat word.<ref name="dhnet" /> === Duitsland === [[Lêer:Demonstration gegen Rechtsextremismus Hannover Landtag Eingang.jpg|thumb|"Brandmauer gegen Rechts" ("Brandmuur teen regs") op 'n plakkaat by 'n betoging teen regs voor die Nedersaksiese Landdag (2024)]] ==== Historiese ontwikkeling ==== In die [[Republiek Weimar|Weimarrepubliek]] was daar geen stabiele uitsluiting van antidemokratiese partye nie, en regeringsvormings het dikwels republiekkritiese kragte ingesluit. Partye soos die Zentrum en die DDP het koalisies met die DNVP aangegaan, terwyl slegs die [[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]] op ryksvlak nie met antidemokratiese partye gekoalisieer het nie. Die inskakeling van antidemokratiese partye is as 'n middel gebruik om politieke handelingsvermoë te verseker.<ref name="sabrow" /> Vroeër is die SPD self uitgesluit: die party is aan die einde van die 19de eeu deur die sosialistewette verbied en het eers met die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] by die ''Burgfriedenspolitik'' ingeskakel geraak. Ook in die ou Bondsrepubliek is daar tot 1990 geen brandmuur teen regse partye opgerig wat nie as ongrondwetlik geklassifiseer is nie. Die CDU/CSU het met die Deutsche Partei saamgewerk, wat ná 'n kort tyd in die [[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]] opgegaan het. Hierdie openheid teenoor regse strominge het die ontwikkeling van die CDU/CSU tot 'n party van die liberale middel, sowel as die verwerking van die Nazi-verlede, jare lank bemoeilik.<ref name="sabrow" /> Ná die Duitse hereniging was die politieke uitsluiting aanvanklik op links gerig. Die voormalige regerende party van Oos-Duitsland, die [[Sosialistiese Eenheidsparty van Duitsland]] (SED), het homself in 1990 as die PDS en in 2005 as [[Die Linke|Die Linkspartei]] herskep om met die nuwe Wes-Duitse groepering WASG saam te smelt. Die PDS en later Die Linke is lank nie as koalisiegenoot aanvaar nie, maar van 1994 af het samewerking op deelstaatvlak voorgekom, waar sogenaamde rooi-rooi- of rooi-rooi-groen-koalisies met die SPD gevorm is.<ref name="sabrow" /> Op bondsvlak het die ander partye deurgaans geweier om 'n koalisie met die PDS of Die Linke te oorweeg, ook waar dit rekenkundig moontlik was, soos in 2005 en 2013. Die term ''cordon sanitaire'' word in Duitsland self selde vir koalisie-oorwegings gebruik. ==== Die brandmuur teen die AfD ==== [[Lêer:2020-02-05 Thüringer Landtag, Wahl des Ministerpräsidenten 1DX 3057 by Stepro.jpg|thumb|Die verkiesing van Thomas Kemmerich (FDP) as minister-president van Thüringen in Februarie 2020 met stemme van die CDU en die AfD word as 'n teken van die toenemende verbrokkeling van die politieke brandmuur in Duitsland beskou.<ref name="wzb" />]] Sedert die 2010's het die debat toenemend op die uitsluiting van die [[Alternative für Deutschland|AfD]] gefokus.<ref name="lacroix" /> Dit het nie net beteken dat die AfD van regeringsdeelname uitgesluit gebly het nie: die party se mosies is konsekwent verwerp, eie meerderhede is doelbewus sonder sy steun gevorm, en verteenwoordigers het vermy om met AfD-stemme in politieke ampte verkies te word.<ref name="greef" /> Die uitsluiting het ten doel om te verhoed dat die AfD homself as 'n legitieme rolspeler in die partystelsel vestig en om terselfdertyd die stabiliteit van die Duitse demokrasie te verseker. Die benadering sluit aan by die begrip van die "weerbare demokrasie" wat in die Duitse Grondwet vasgelê is en op die insig berus dat ekstremistiese kragte nie noodwendig deur geweldadige staatsomwentelinge nie, maar deur die demokratiese prosesse self aan die mag kan kom. In die Duitse geskiedenis het dit ook geblyk dat bedreigings vir die liberale demokrasie dikwels nie van die staatsleiding nie, maar van die munisipale vlak af gegroei het.<ref name="wzb" /> Die CDU het in 2018 op sy partykongres 'n sogenaamde "onversoenbaarheidsbesluit" geneem waarvolgens "koalisies en soortgelyke vorme van samewerking" met die AfD en met Die Linke verwerp word. Die bondsbestuur van die [[Vrye Demokratiese Party|FDP]] het in die lente van 2020 ook besluit om samewerking met die AfD op alle politieke vlakke kategories te verwerp en om afhanklikheid van die AfD by besluite te vermy. Die bondsbestuur van [[Die Linke]] het in Maart 2024 samewerking met die AfD op alle vlakke uitgesluit. Die SPD en [[Alliansie 90/Die Groenes|die Groenes]] het geen uitdruklike skriftelike besluite op bondsvlak geneem nie, maar oortredings van die brandmuur is deur die partyleierskappe onmiddellik veroordeel. Voor die Europese verkiesing van 2024 het al die ander partye in die [[Bundestag]] 'n gesamentlike verklaring uitgereik waarin hulle enige samewerking met die AfD uitgesluit het.<ref name="wzb" /> In Februarie 2020 is Thomas Kemmerich van die FDP met die stemme van die AfD as minister-president van Thüringen verkies – die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat 'n minister-president van 'n deelstaat met beslissende stemme van die uiterste regs verkies is. Dit het 'n landwye skandaal en 'n regeringskrisis in Thüringen ontketen, waarna hy ná 'n kort tyd tot bedanking gedwing is;<ref name="greef" /> die federale voorsitter van die CDU, Annegret Kramp-Karrenbauer, het daarna ook bedank.<ref name="wieder" /><ref name="grandcontinent" /><ref name="figaro2023" /> Op 23 Julie 2023 het die federale CDU-voorsitter [[Friedrich Merz]] in 'n onderhoud met die ZDF die deur oopgemaak vir samewerking met AfD-verkosenes op plaaslike vlak, voordat hy die volgende dag daarop teruggekrabbel het.<ref name="figaro2023" /> 'n Studie van die Rosa Luxemburg-stigting, wat naby aan Die Linke staan, het in Maart 2024 121 gevalle van plaaslike samewerking tussen die AfD en die tradisionele partye, waaronder die CDU, in Oos-Duitsland tussen Junie 2019 en Desember 2023 aangeteken.<ref name="spiegel" /><ref name="lexpress" /><ref name="dwbrandmauer" /> In 'n ondersoek by die Wetenskapsentrum Berlyn vir Maatskaplike Navorsing het die politieke wetenskaplike Wolfgang Schroeder die stemgedrag in stadsrade en distriksrade met betrekking tot samewerking met die AfD ontleed. Die studie het bevind dat in ongeveer 80 persent van die besluite geen samewerking met die AfD plaasgevind het nie, wat dui op 'n brandmuur wat steeds bestaan maar duidelik deurlaatbaar is. In die oorblywende gevalle het onafhanklike raadslede en kleiner regse groeperinge die meeste saam met die AfD gestem. Van die gevestigde partye het die CDU en die FDP in elk 38 persent van daardie gevalle saam met die AfD gestem, die SPD en die Groenes in ongeveer 30 persent en Die Linke in ruim 20 persent. Dit het meestal oor tegniese vrae soos vergaderingsdatums gegaan. Verrassend was dat daar in die geheel geen groot verskille tussen Oos- en Wes-Duitsland was nie; die verskille het eerder tussen stad en platteland gelê, veral in die landelike ooste, waar die AfD meer dikwels steun gekry het.<ref name="ntv" /> Op 29 Januarie 2025 het 'n teks van die CDU wat 'n verskerping van die immigrasiewetgewing bepleit het, met die AfD se stemme 'n klein meerderheid in die Bundestag gekry. Dit was die eerste keer sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog dat die ''cordon sanitaire'' op bondsvlak deurbreek is.<ref name="grandcontinent" /><ref name="lemonde2025" /><ref name="sabrow" /> Die eerste sekretaris van die AfD se parlementêre fraksie, Bernd Baumann, het onmiddellik gereageer: "Dit is werklik 'n historiese oomblik. Meneer Merz, u het gehelp om dit tot stand te bring ... Hier en nou begin 'n nuwe era."<ref name="lemonde2025" /><ref name="sandmann" /> Die mede-voorsitter van die SPD, [[Lars Klingbeil]], het aan Merz gevra: "Wie in hierdie land moet u in die toekoms werklik glo wanneer u sê dat u u ferm van die AfD distansieer?"<ref name="lemonde2025" /> Die voormalige bondskanselier [[Angela Merkel]] het verklaar dat sy dit verkeerd ag om 'n meerderheid met die AfD se stemme met oop oë moontlik te maak.<ref name="lesechos" /> Merz self het in die parlement gesê: "Ek soek geen ander meerderhede as dié wat in die demokratiese middel van ons Bundestag te vinde is. As daar so 'n meerderheid [met die AfD] was, betreur ek dit."<ref name="lemonde2025" /> Volgens sommige kommentators het die brandmuur die stemming egter oorleef.<ref name="nouvelobs" /><ref name="lopinion" /> Die gebeure het grootskaalse betogings deur Duitsland ontketen, met tussen 160 000 en 250 000 mense in Berlyn op 2 Februarie en meer as 220 000 betogers in verskeie groot stede die dag daarvoor.<ref name="lemondeberlin" /><ref name="franceinter" /> Op 14 Februarie 2025 het die Amerikaanse visepresident [[J.D. Vance]] in sy toespraak by die Veiligheidskonferensie van München gesê dat "daar geen plek vir brandmure is nie". Dit is 'n week voor die vroeë Duitse bondsverkiesing as buitelandse inmenging en as 'n hupstoot vir die AfD beskou.<ref name="trt" /><ref name="lemondevance" /><ref name="sudouest" /> ==== Standpunte van akademici ==== In die politieke wetenskap word die strategie van die brandmuur toenemend omstrede bespreek.<ref name="wzb" /> Die politieke wetenskaplike Christian Stecker beskou 'n kategoriese weiering van enige samewerking krities, omdat 'n deel van die demokraties verkose parlement daardeur van politieke medebeslissing uitgesluit word. Hy waarsku ook dat partye van die deurvoering van hul eie kiesers se belange sou moet afsien wanneer die betrokke parlementêre meerderhede net met steun van die AfD tot stand kan kom.<ref name="greef" /><ref name="focus" /> Stecker voer verder aan dat 'n streng uitsluiting die ander partye die moontlikheid ontneem om hulself polities duidelik van mekaar te onderskei en so vir kiesers aantreklik te bly, en dat die AfD daardeur van die realpolitieke uitdagings en die slytasie van die parlementêre alledaagse werk afgeskerm word.<ref name="stecker" /> Die geskiedkundige Martin Sabrow beoordeel die brandmuur teenoor regspopulistiese of regs-ekstremistiese kragte krities en gedifferensieer. Die tydgeskiedenis laat volgens hom geen duidelike gevolgtrekkings toe nie, maar dit wys wel dat die benadering om die mag aan die regs-ekstremisme oor te laat, nog nowêrens gewerk het nie: dit lei nie tot maatskaplike insig nie, maar bring die land in gevaar. Terselfdertyd merk hy op dat politieke brandmure net so stabiel is as die maatskaplike fondament wat hulle dra. Wanneer daardie fondament verkrummel, help 'n streng vashou aan uitsluiting weinig – veral wanneer die uitsluiting inhoudelik deur populistiese teenstanders van die demokrasie bepaal word en in die munisipale praktyk in elk geval geïgnoreer word. Volgens hom help slegs 'n politieke doelgerigtheid wat die kloof tussen demokratiese en regspopulistiese beleid in die alledaagse lewe duidelik maak; 'n oortuigende toekomsprogram wat migrasiebeheer met menslikheid versoen, sou geen brandmuur nodig hê nie, omdat dit homself inhoudelik van die regspopulisme onderskei.<ref name="sabrow" /> Die politieke wetenskaplike Nicole Deitelhoff beskou die "brandmuur teen regs" veral as 'n simboliese begrip eerder as 'n geleefde politieke praktyk. Volgens haar het 'n stabiele uitsluiting nooit bestaan nie, en veral op munisipale vlak het dit gou brokkelrig geword. Regspopulistiese en regs-ekstremistiese partye staan, ondanks inhoudelike verskille, ideologies nader aan konserwatiewe kragte as aan progressief-liberale partye. Daardeur ontstaan vir konserwatiewes 'n sterker mededingingsdruk, wat soms daartoe lei dat hulle probeer om kiesers by regse partye weg te neem deur hul temas oor te neem. Volgens studies versterk sodanige strategie egter eerder die ekstremistiese kragte. Maar Deitelhoff beskou ook die voorstelling van 'n doeltreffende brandmuur as bedrieglik: om ekstremistiese rolspelers te ignoreer, kom gou hooghartig voor en kan aggressie versterk. In plaas daarvan is dit volgens haar nodig om hulle standpunte voortdurend te bestry.<ref name="republik" /> Volgens die politieke wetenskaplike Heinrich Oberreuter kan die opkoms van die AfD nie deur uitsluiting nie, maar slegs deur 'n beleid gestuit word wat maatskaplike onsekerheid teenwerk en positiewe lewensvooruitsigte skep. Terselfdertyd het hy beklemtoon dat mure en rooi lyne nodig is waar die grondslae van die demokrasie in twyfel getrek word, sonder om die AfD die moontlikheid te gee om politieke besluite te blokkeer.<ref name="handelsblatt" /> Die psigoanalis en sosiale wetenskaplike Alexander Degel interpreteer die "brandmuur" nie net as 'n politieke metafoor van uitsluiting nie, maar as die uitdrukking van 'n onbewuste, kollektief werksame Oos-Wes-fantasma. In sy diepte-hermeneutiese ontleding verstaan hy die diskoers oor die brandmuur as die herhaling van 'n praktyk wat sedert die Tweede Wêreldoorlog plaasvind, waarin afgesplete dele van skuld, skaamte en angs geprojekteer en maatskaplik hertoneel word. Die brandmuur is volgens hom weliswaar 'n psigiese beskerming- en afweerformasie wat historiese konflikte afweer, maar dit verhinder terselfdertyd ook die verwerking van juis daardie konflikte uit die Duits-Duitse geskiedenis. Degel pleit vir 'n dialogiese onthou wat hierdie verdringde affekte en onbewuste konflikte erken in plaas daarvan om hulle deur nuwe mure te herhaal.<ref name="degel" /> Die geskiedkundige Michael Wolffsohn het die strategie van die brandmuur as misluk beoordeel. Dit het volgens hom nie tot die stuiting van die AfD of van die BSW bygedra nie, maar hulle eerder versterk. Isolasie en uitsluiting lei na sy mening tot 'n martelaarsrol, terwyl politieke inskakeling ekstremistiese partye kan verswak. Die DNVP se poging om die NSDAP van 1933 af deur inskakeling te beheer, het weliswaar misluk gegewe die kragsverhoudinge van daardie tyd, maar Wolffsohn het na verskeie positiewe voorbeelde van politieke integrasie verwys, waaronder die inskakeling van voormalige nasionaal-sosialiste ná 1945, van die buiteparlementêre opposisie in die 1970's en van die SED/PDS/Linke, wie se parlementêre integrasie tot 'n langtermynverlies van betekenis gelei het.<ref name="wolffsohn" /> ==== Standpunte van politici ==== Die voormalige bondsminister van binnelandse sake en visepresident van die Bundestag, Hans-Peter Friedrich (CSU), het die brandmuur teenoor die AfD in 'n onderhoud met die sender Phoenix in Maart 2025 "ondemokraties" genoem en gehoop dat dit in die volgende jare afgebreek sou word.<ref name="fried" /> Die voormalige AfD-voorsitter Jörg Meuthen het in 2023 in 'n onderhoud die hoop uitgespreek dat die CDU/CSU se brandmuur sou hou, aangesien die AfD intussen deur radikales beheer word.<ref name="welt" /> Verskeie voorheen invloedryke CDU/CSU-politici het hulle in 2025 vir 'n veranderde hantering van die AfD uitgespreek. Die vroeëre CDU-sekretaris-generaal Peter Tauber en die vroeëre voorsitter van die CDU se grondwaardekommissie, Andreas Rödder, het in die tydskrif ''Stern'' 'n afskeid van die bestaande brandmuur gevra. Tauber het gesê die huidige stigmatisering help net die AfD, en het 'n "nuwe beleid van rooi lyne" bepleit wat besluite ook moontlik maak wanneer die AfD daarvoor stem. Rödder het 'n volledige isolasie van die AfD as kontraproduktief gekritiseer en gepleit vir 'n "gekondisioneerde gespreksbereidheid duskant die brandmuur", op voorwaarde dat die party homself van regs-ekstremistiese standpunte en persone distansieer. Die vroeëre bondsminister van verdediging Karl-Theodor zu Guttenberg (CSU) het gewaarsku dat 'n "ontnugtering" van die AfD nie deur boikot bereik kan word nie.<ref name="tagesschau" /> Hy het daarna duidelik gemaak dat hy nie 'n verswakking van die brandmuur steun nie en die onversoenbaarheidsbesluit teenoor die AfD wil behou, maar wel 'n inhoudelike gesprek met die party bepleit.<ref name="tagesspiegel" /> SPD-politici het hulle by verskeie geleenthede teen enige vorm van samewerking met die AfD uitgespreek en die brandmuur verdedig. Die SPD se mede-voorsitter Lars Klingbeil het die CDU/CSU in 2025 gevra om "baie duidelik" te maak dat daar geen samewerking met die AfD sou wees nie. Sebastian Roloff en Sebastian Fiedler het beklemtoon dat samewerking met 'n party wat deur die grondwetlike beskermingsdiens as regs-ekstremisties geklassifiseer is, die demokratiese orde in gevaar sou stel en 'n las vir die regeringskoalisie sou wees. Ook die vroeëre CDU-sekretaris-generaal Ruprecht Polenz het die duidelike uitsluiting gesteun en terselfdertyd die CDU/CSU se praktyk gekritiseer om die brandmuur nie konsekwent deur te voer nie.<ref name="handelsblatt" /> In sy toespraak op 9 November 2025 het bondspresident [[Frank-Walter Steinmeier]] op die brandmuur-debat ingegaan. Sonder om die AfD uitdruklik te noem, het hy bevestig dat daar "geen politieke samewerking" met ekstremiste mag wees nie – nie in regerings nie en ook nie in parlemente nie. Onversoenbaarheidsbesluite en brandmure is volgens hom belangrike seine maar geen waarborg nie; hulle word poreus wanneer daar geen duidelike afstand van die regs-ekstremiste se taal, ressentimente en vyandsbeelde gehandhaaf word nie. Steinmeier het terselfdertyd beklemtoon dat die verantwoordelikheid vir hierdie uitsluiting nie net by die middel-regse partye lê nie, en het die politieke kragte van middel-links gewaarsku daarteen om onwelgevallige uitsprake sonder onderskeid as regs-ekstremisties te diskrediteer of om middel-regs sonder onderskeid van nabyheid aan regs-ekstremiste te verdink, aangesien dit ook aan die brandmuur ruk.<ref name="rossmann" /> === Estland === In [[Estland]] is die Grondwetsparty en die Sentrumparty tot 'n leierskapswisseling op nasionale vlak van deelname aan regerende koalisies uitgesluit. Verskillende interpretasies van die Sowjet-besetting tussen 1940 en 1990 en houdings teenoor die huidige Russiese regering word dikwels aangevoer as redes om eerder met ander partye koalisiegesprekke te voer, selfs waar dié partye as radikaal regs beskou word. Die cordon was nie absoluut nie: die Sentrumparty het kortliks aan drie koalisieregerings deelgeneem, in 1995, 2002-2003 en 2005-2007. Dit is in 2007 vernieu weens Edgar Savisaar se houding oor die Bronsnag-onluste, en het in werklikheid geëindig toe Jüri Ratas van die Sentrumparty in 2016 eerste minister geword het. In Estland is 'n cordon tussen 2015 en 2019 ook teen die Konserwatiewe Volksparty ingestel. === Europese Unie === Al die politieke groepe in die [[Europese Parlement]] het 'n ''cordon sanitaire'' teen die uiterste regse groep Identiteit en Demokrasie in die negende Europese Parlement, wat in 2019 verkies is, afgekondig.<ref name="agenceurope" /><ref name="fortuna" /> Sommige van die onafhanklike lede van die Europese Parlement is nie by 'n groep aangesluit nie omdat hulle as te ver regs of te ver links beskou word om vir enige van die groepe aanvaarbaar te wees. Ná die vorming van die groepe [[Patriotte vir Europa]] en Europa van Soewereine Nasies in 2024 is 'n ''cordon sanitaire'' deur die meeste politieke groepe in die tiende Europese Parlement afgekondig. Dit is egter deurbreek toe die [[Europese Volksparty]] hom by die Europese Konserwatiewes en Hervormers, die Patriotte vir Europa en Europa van Soewereine Nasies geskaar het om 'n resolusie te steun wat Edmundo González as die regmatig verkose president van [[Venezuela]] erken.<ref name="brusselssignal" /> In die tiende Europese Parlement, waar die parlement meer na regs leun, word die Europese Volksparty verwyt dat dit hom op die Europese Konserwatiewes en Hervormers en selfs op die uiterste regse Patriotte vir Europa verlaat om meerderhede te vind.<ref name="lalibreep" /> === Frankryk === Die beleid van nie-samewerking met die [[Rassemblement National]] (RN), saam met die meerderheidsgebaseerde stelsel van twee rondtes, lei tot die permanente onderverteenwoordiging van die party in die Nasionale Vergadering. In die verkiesing van 2002 het die party byvoorbeeld geen van die 577 setels gewen nie ondanks 11,3% van die stemme in die eerste rondte, aangesien geen van sy kandidate 'n meerderheid in die eerste rondte behaal het nie en min van hulle vir die tweede rondte gekwalifiseer het, waarvoor 'n kandidaat minstens 12,5% van die ingeskrewe kiesers se steun of anders een van die twee hoogste plekke nodig het. In die presidentsverkiesing van 2002, nadat die kandidaat [[Jean-Marie Le Pen]] Lionel Jospin onverwags in die eerste rondte geklop het, het die tradisioneel ideologies teenoorgestelde Sosialistiese Party sy kiesers aangemoedig om in die tweede rondte vir [[Jacques Chirac]] te stem, omdat enige ander kandidaat bo Le Pen verkies is. In die verkiesings van 2017 en 2022 het sy dogter en partyopvolger [[Marine Le Pen]] die tweede rondte van die presidentsverkiesing bereik, en beide die Sosialistiese Party en die Republikeine het stemme vir haar teenstander [[Emmanuel Macron]] aangemoedig. Die praktyk staan in Frankryk as die "Front républicain" (republikeinse front) bekend en is onder meer by die gewestelike verkiesings van 1998, die presidentsverkiesings van 2002, 2017 en 2022 en die parlementsverkiesing van 2024 toegepas. Die ''cordon sanitaire'' teen die RN het nietemin sedert 2011, toe Marine Le Pen partyleier geword het, verswak. Haar pogings tot "ontgifting" het die party se beeld aansienlik verbeter, soos herhaaldelik deur meningsmetings bevestig, en die verval van die links-regs-skeidslyn sedert Macron se verkiesing in 2017 word as sleutelfaktore in die afname van die Franse ''cordon sanitaire'' beskou. In 2022 het die strategie twee keer simbolies gebreek: eers in die parlementsverkiesing, toe Macron se koalisie geweier het om linkse kandidate wat teen RN-kandidate in die tweede rondte gestaan het openlik te steun, wat gedeeltelik daartoe gehelp het dat die party 'n rekordgetal van 89 uit 577 parlementslede verower het en 55% van die tweede rondtes teen linkse kandidate gewen het; en daarna toe twee RN-lede as visepresidente van die Kamer verkies is. Aangesien die RN die grootste opposisieparty in die Vergadering was, is lede van die party ook in sleutelrolle in die parlement aangewys of verkies, soos Caroline Colombier, wat deur die sentristiese Kamervoorsitter Yaël Braun-Pivet as die enigste opposisielid van die Nasionale Vergadering in die parlementêre inligtingskomitee aangewys is. Sedert die vorming van die linkse NUPES-koalisie in Mei 2022 het die begrip ''cordon sanitaire'' wegbeweeg van 'n party-oorskrydende beleid teen uiterste regse partye en kandidate – die "republikeinse front" – na 'n verkiesingstrategie wat, afwisselend of gesamentlik, op beide politieke "uiterstes" toegepas word: links op Jean-Luc Mélenchon se La France Insoumise en regs op Le Pen se RN of Éric Zemmour se Reconquête. Op dieselfde wyse het daar ná die parlementsverkiesing van 2022 gesprekke ontstaan, veral van Macron se politieke kant, oor 'n "republikeinse boog" bestaande uit Macron se sentristiese koalisie, die Republikeine, die Sosialistiese Party, die Groenes en die Kommuniste, in teenstelling met die "uiterstes".<ref name="nbc" /><ref name="politico" /> Dat so 'n strategie ook op linkse partye toegepas word, herinner aan die ''cordon sanitaire'' wat tussen 1947 en 1958 onder die Vierde Franse Republiek teen die Kommunistiese Party van Frankryk en die Gaullistiese Rassemblement du peuple français toegepas is. === Israel === Die Gesamentlike Lys en die partye waaruit dit bestaan het – Hadash, Balad, Ta'al, Ma'an en voorheen Ra'am – was aan 'n feitlike ''cordon sanitaire'' onderworpe, hoofsaaklik omdat hulle nie die [[Sionisme]] steun nie. Ná die parlementsverkiesing van 2021 het die konserwatiewe Ra'am, wat die gesamentlike lys verlaat en op sy eie deelgeneem het, 'n koalisie met 'n aantal oorwegend sionistiese partye aangegaan om die ses-en-dertigste regering van [[Israel]] te vorm. Tussen 1984 en 1988 was daar 'n ''cordon sanitaire'' teen die Kahanistiese party Kach. Die [[Likoed]]-eerste minister [[Yitzhak Shamir]] het bekend geword daarvoor dat hy die [[Knesset]] verlaat het tydens Meir Kahane se toesprake. Die cordon het in 1988 geëindig nadat die party verbied en ontbind is, en cordons van verskillende omvang is op sy opvolgerpartye toegepas. Hierdie cordons was tot 2019 meestal beperk tot samewerking binne die Nasionale Unie en die opvolgerkoalisies daarvan, tot die destydse eerste minister [[Benjamin Netanyahu]] Otzma Yehudit se deelname aan 'n verkiesingskoalisie bewerkstellig het in die hoop om 'n parlementêre meerderheid van ondersteuners te verseker. === Italië === [[Lêer:Giuramento Governo Berlusconi I.jpg|thumb|Met die vorming van die eerste kabinet van [[Silvio Berlusconi]] in 1994, waaraan die nasionaal-konserwatiewe Alleanza Nazionale ook deelgeneem het, het die cordon sanitaire teenoor die uiterste regs in Italië feitlik geëindig.<ref name="holzhauser" />]] Die Italiaanse Kommunistiese Party (PCI) en die Italiaanse Sosiale Beweging (MSI) is tydens die [[Koue Oorlog]] uit koalisieregerings onder leiding van die [[Christelike Demokrasie (Italië)|Christelike Demokrasie]] uitgesluit. Slegs tydens die Zoli-regering, die tweede Segni-regering en die Tambroni-regering (1957-1958 en 1959-1960) en tydens die Historiese Kompromis (1976-1979) het die Christelike Demokrasie op óf die MSI óf die PCI gesteun. Die einde van die Koue Oorlog, saam met die ''Tangentopoli''-skandaal en die ''Mani pulite''-ondersoek, het tot 'n dramatiese politieke herskikking gelei wat die val van die Eerste Italiaanse Republiek en die ontstaan van die Tweede Italiaanse Republiek beteken het. === Kanada === In [[Kanada]] word die weerstand teen die vorming van koalisieregerings onder middel-linkse partye toegeskryf aan 'n onwilligheid om gesien te word as bondgenote van die Bloc Québécois, wat vir die onafhanklikheid van Quebec pleit. Tydens die Kanadese parlementêre dispuut van 2008-2009 is daar egter 'n ooreenkoms gesluit waarvolgens die Bloc Québécois 'n moontlike koalisieregering van die Liberale Party en die [[New Democratic Party (Kanada)|New Democratic Party]] met begrotings- en vertroueskwessies sou steun. Daardie regering is nooit gevorm nie, aangesien die Konserwatiewe Party se minderheidsregering uiteindelik die vertroue van die Laerhuis behou het. === Letland === In [[Letland]] is die Lettiese Russiese Unie, Vir Stabiliteit! en die Sosiaal-Demokratiese Party "Harmonie" op nasionale vlak van deelname aan regerende koalisies uitgesluit. Die cordon teen Harmonie geld steeds. === Litaue === In [[Litaue]] was die Kommunistiese Party van Litaue (CPSU) 'n party waarmee ander partye nie op nasionale vlak sou saamwerk nie. Dit het van Maart 1990 tot Augustus 1991 gegeld, toe die party verbied is. 'n Soortgelyke cordon het tussen 2002 en 2006 bestaan, toe al die ander partye geweier het om met die Liberaal-Demokratiese Party in die [[Seimas]] en in munisipale rade saam te werk, en 'n verdere een tussen 2012 en 2016 teen die party Weg van Moed. === Nederland === Ná die gemeenteraadsverkiesings van 1990, wat vir die Sentrumdemokrate (CD) in die vier groot stede gunstig verloop het, het die fraksieleier Hans Janmaat homself in die parlement stouter opgestel en is 'n ''cordon sanitaire'' teen hierdie nasionalistiese party deur die derde Lubbers-kabinet en die [[Tweede Kamer van die Stategeneraal|Tweede Kamer]] ingestel. 'n Soortgelyke cordon het vroeër ook om die Sentrumparty (CP) bestaan. Janmaat het homself verdedig deur so dikwels as moontlik te beklemtoon dat die CD buitengesluit word. In 2009 het verskillende partye in [[Nederland]] aangedui dat hulle nie saam met [[Geert Wilders]] se [[Party vir die Vryheid]] (PVV) 'n regering wil vorm nie. Wilders het daarop van 'n "linkse ''cordon sanitaire''" gepraat, terwyl die PvdA, GroenLinks, D66, SP en die ChristenUnie gesê het dat hulle op grond van standpunte geen moontlikheid vir samewerking sien nie. Daar was geen onderlinge afspraak nie, en die PVV is ook nie in die parlement gemy wanneer dit oor besprekings met die party of steun vir sy mosies gegaan het nie. Wilders het gesê dat hy self geen partye vooraf uitsluit nie, maar het in 2016 wel die [[Volksparty vir Vryheid en Demokrasie]] (VVD) uitgesluit solank [[Mark Rutte]] die party se lysleier sou wees.<ref name="wilders2016" /> Tydens die kabinetsformasie van 2010 het die PVV die ander partye daarvan beskuldig dat hulle 'n ''cordon sanitaire'' beplan, maar daar was nooit enige ooreenkoms tussen die ander partye om die PVV te ignoreer nie. Die PVV is inderdaad verskeie kere deur informateurs as 'n moontlike koalisiegenoot geopper, en die uiteindelike minderheidskoalisie onder Mark Rutte tussen die VVD en die [[Christen-Demokratiese Appèl]] (CDA) het parlementêre steun van die PVV geniet. Die koalisie het geval nadat die PVV sy steun in 2012 teruggetrek het. Sedertdien het al die groot partye geweier om met die PVV saam te werk, en sedert die skeuring in die [[Forum vir Demokrasie]] (FvD) in 2020 weier al die groot partye behalwe die PVV ook om met die FvD saam te werk. Met verloop van jare het verskeie partye uit die breë middel en die linkervleuel hulle in meer of minder skerp bewoording teen samewerking met die PVV uitgespreek.<ref name="eenvandaag" /> Toe die PVV in 2017 as die tweede party uit die stembus gekom het, het die VVD en die CDA (onderskeidelik die eerste en derde partye) hulle ''cordon sanitaire'' skriftelik vasgelê,<ref name="kiesraad" /><ref name="rtl2017" /> en onder leiding van Rutte is hierdie lyn by die VVD sedertdien gehandhaaf.<ref name="nos2021" /> Met die val van die vierde Rutte-kabinet in Julie 2023 en die leierskapswisseling by die VVD kort daarna is 'n nuwe koers van strategiese dubbelsinnigheid ingeslaan. Deur enige vorm van samewerking met die PVV nie langer kategories uit te sluit nie, het die nuwe partyleier Dilan Yeşilgöz die deur vir die PVV op 'n skrefie oopgelaat.<ref name="ad2023" /> In navolging van hierdie strategie het die nuwe party NSC onder leiding van Pieter Omtzigt die PVV ook nooit kategories uitgesluit nie.<ref name="mediacourant" /> In November 2023 het die PVV 'n oorweldigende verkiesingsoorwinning behaal, en die katalisator daarvoor word gereeld gedeeltelik toegeskryf aan die breuk met die harde ''cordon sanitaire'' deur partye op middel-regs, in besonder die VVD wat die eerste aanset daartoe gegee het.<ref name="npo2024" /> Die ''cordon sanitaire'' teen die PVV het ná die algemene verkiesing van 2023 geëindig, toe die VVD, die NSC en die Boere-Burgerbeweging (BBB) 'n regering met die PVV as volwaardige koalisiegenoot gevorm het.<ref name="politico2023" /> === Noorweë === Van die 1970's af het al die parlementêre partye in [[Noorweë]] deurgaans geweier om op nasionale vlak formeel by 'n regeringskoalisie met die regse Vooruitgangsparty aan te sluit. Die cordon is in 2013 deurbreek toe die Konserwatiewe Party dit gedoen het. In sommige munisipaliteite werk die Vooruitgangsparty egter met baie partye saam, ook met die middel-linkse Arbeidersparty.<ref name="arbeiderpartiet" /> === Oostenryk === Nadat [[Jörg Haider]] in 1986 leier van die [[Vryheidsparty van Oostenryk]] geword het, het al die ander partye geweier om met die party saam te werk tot in 2000, toe die eerste Schüssel-regering gevorm is. Daardie koalisieregering het van 2000 tot 2005 gehou, en 'n tweede koalisieregering van 2017 tot 2019. === Portugal === Sedert die party Chega in 2019 parlementêre verteenwoordiging gekry het, was daar verskeie pogings om 'n ''cordon sanitaire'' in te stel, met die meeste partye wat weier om met hulle geassosieer te word.<ref name="grandcontinent2021" /> Tydens die veldtog vir die Portugese parlementsverkiesing van 2024 het die middel-regse kandidaat Luís Montenegro die uitdrukking "Não é não" ("Nee is nee") gepopulariseer om die onwilligheid om met Chega te onderhandel te herhaal.<ref name="publico" /> === Slowenië === In [[Slowenië]] het liberale, middel-linkse en linkse partye onder leiding van Marjan Šarec ná die parlementsverkiesing van 2018 'n feitlike ''cordon sanitaire'' afgekondig en die Sloweense Demokratiese Party (SDS) van koalisie-onderhandelinge uitgesluit weens sy xenofobiese en verdelende retoriek en beleid, wat hoofsaaklik op verset teen onwettige migrasie en die diskreditering van politieke teenstanders gebaseer was. Dieselfde partye het ook beweer dat die SDS onwettig deur buitelandse skenkings via sy media gefinansier is, meestal met kapitaal van Hongaarse maatskappye naby aan [[Viktor Orbán]], met wie die SDS nou saamwerk, en deur lenings van 'n buitelandse burger. Die SDS het die verkiesing gewen, maar al die partye van die middel tot links het sy uitnodiging tot onderhandelinge verwerp.<ref name="siol" /> Ná 'n regeringskrisis in 2020 het die sosiaal-liberale Party van die Moderne Middel en die Demokratiese Party van Pensioenarisse van Slowenië 'n koalisie met die SDS gevorm. === Spanje === In 2003 het 'n meerderheid in die Katalaanse Parlement, bestaande uit die middel-linkse en pro-desentralisasie-partye PSC, ERC en ICV-EUiA, 'n koalisie-ooreenkoms bereik wat 'n veto op die middel-regse, sentralistiese Volksparty op sowel substaatlike as nasionale vlak ingesluit het.<ref name="abc" /> Hierdie punt van die ooreenkoms is later deur die gevolglike president van Katalonië, Pasqual Maragall, gekritiseer.<ref name="garriga" /> Die koalisie-ooreenkoms is in 2006 hersien, maar in 2010 het die destydse PSC-kandidaat José Montilla gesê dat sy party nie 'n nuwe ooreenkoms met die ERC sou nastreef nie.<ref name="elpais2010" /> === Swede === Die politieke partye in die Sweedse Riksdag het 'n beleid van nie-samewerking met die regse Swede-Demokrate (SD) aanvaar, hoewel daar uitsonderings was waar plaaslike politici resolusies van die SD gesteun het. Die party is tot 2022 in die breë deur die res van die politieke klas aan 'n ''cordon sanitaire'' onderwerp.<ref name="franceinfo" /> In Oktober 2018 het die Swede-Demokrate vir die eerste keer regerende koalisies met die Moderate Party en die Christen-Demokrate aangegaan, in die munisipaliteite Staffanstorp, Sölvesborg, Herrljunga en Bromölla.<ref name="orange" /><ref name="thelocal" /> In Bromölla het die koalisie in 2020 uitmekaar geval, terwyl nuwe koalisies met die SD in Svalöv (2019), Bjuv (2020) en Surahammar (2021) ontstaan het. In Maart 2019 het die Christen-Demokratiese leier Ebba Busch aangekondig dat haar party gereed is om onderhandelinge met die Swede-Demokrate in die Riksdag te begin.<ref name="hamidi" /> Die opening van die Moderate Party en die Christen-Demokrate na die SD, saam met die Januarie-ooreenkoms, het tot die ontbinding van die Alliansie gelei; nadat die Liberale opgehou het om die minderheidsregering te steun, het hulle ook opgehou om 'n koalisie met die SD uit te sluit. Ná die verkiesing van 2022 en die Tidö-ooreenkoms het Ulf Kristersson 'n minderheidsregering van die Moderate Party, die Christen-Demokrate en die Liberale gevorm met begrotings- en vertroue-steun van die SD. 'n Studie van 2024 het bevind dat kiesers die Swede-Demokrate toenemend as legitiem en as minder van 'n bedreiging vir die demokrasie beskou het toe die hoofstroompartye in Swede hul ''cordon sanitaire'' teenoor die party laat vaar het. Toe die hoofstroompartye die ''cordon sanitaire'' weer ingestel het, het dit nie die kiesers se sienings van die Swede-Demokrate verander nie.<ref name="daur" /> === Tsjeggië === Die Kommunistiese Party van Bohemië en Morawië (KSČM) is in werklikheid van enige moontlike koalisie uitgesluit weens 'n sterk antikommunistiese teenwoordigheid in die meeste politieke partye, ook in die Tsjeggiese Sosiaal-Demokratiese Party. Hierdie beleid het op nasionale vlak tot 2018 gegeld, toe die KSČM die tweede kabinet van Andrej Babiš gesteun het. In die afgelope jare het die vraag akademies geword, aangesien die party steun verloor het en nie meer in die wetgewer verteenwoordig is nie. Op gewestelike vlak bly die KSČM steeds van koalisies uitgesluit; ná die gewestelike verkiesings van 2020 het hierdie beleid byvoorbeeld die Tsjeggiese Piraatparty en die Burgerlike Demokratiese Party gedwing om in Ústí nad Labem, Zlín en Morawië-Silesië koalisies met ANO 2011 te vorm. 'n ''Cordon sanitaire'' is ook om Miroslav Sládek se nasionaal-konserwatiewe Vereniging vir die Republiek – Republikeinse Party van Tsjeggo-Slowakye geplaas terwyl dit tussen 1992 en 1998 in die Tsjeggiese parlement aktief was. Wanneer een van sy lede aan die woord sou kom, het die ander afgevaardigdes die Kamer van Afgevaardigdes verlaat. === Turkye === Pro-Koerdiese partye soos die Volksdemokratiese Party (HDP) is aan 'n ''cordon sanitaire'' onderworpe weens die beskuldiging van samewerking met die verbode Koerdistan Werkersparty, wat tans deur die [[Europese Unie]],<ref name="eurlex" /> die [[Verenigde Koninkryk]],<ref name="ukgov" /> die Verenigde State,<ref name="statedept" /> [[Turkye]]<ref name="egm" /> en ander lande as 'n terroriste-organisasie aangewys is. Koerdiese partye wat na bewering met terroriste-organisasies saamgewerk het, is in die verlede ook verskeie kere deur die Turkse Grondwetlike Hof verbied. Gedurende die 1990's is Islamitiese partye van die Millî Görüş-beweging van regeringsvorming uitgesluit en verskeie kere verbied, met die uitsondering van die sogenaamde "Refahyol"-regering (1996-1997). Die ''cordon sanitaire'' is opgehef toe die meer gematigde Party vir Geregtigheid en Ontwikkeling (AKP) in 2002 aan die mag gekom het en die meer radikale opvolger, die Geluksparty, in 2018 by die Nasie-alliansie aangesluit het. === Verenigde Koninkryk === In die Verenigde Koninkryk word die uiterste regse [[British National Party]] (BNP) volledig deur die politieke hoofstroom uitgesluit. Prominente politici, waaronder die voormalige eerste minister en leier van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]], [[David Cameron]], het kiesers aangemoedig om vir kandidate van enige party behalwe die BNP te stem.<ref name="guardiancameron" /> Die Euroskeptiese [[Verenigde Koninkryk Onafhanklikheidsparty]] (UKIP), wat self as uiterste regs bestempel is,<ref name="guardianukip" /> het kategories geweier om selfs beperkte samewerking met die BNP aan te gaan.<ref name="bbcukip" /> Hoewel die BNP nooit meer as 60 van die ongeveer 22 000 verkose poste in die plaaslike regering beklee het nie, is al die partye oor die algemeen eens dat die party van enige koalisie-ooreenkoms uitgesluit moet word in rade waar geen enkele party 'n meerderheid het nie. Toe twee BNP-kandidate in die Europese Parlementsverkiesing van 2009 verkies is, het die Britse regering aangekondig dat dit hulle albei slegs die minimum vlak van ondersteuning sou verskaf en hulle die maklike toegang tot amptenare en inligting wat die ander 70 Britse Europese parlementslede geniet, sou ontsê.<ref name="traynor" /> In 2017 is daar beweer dat die cordon in Pendle deurbreek is toe die raad sonder 'n algehele meerderheid gebly het, maar dit is deur die leiers van die Arbeidersparty en die Liberale Demokrate in die raad ontken.<ref name="bbcpendle" /> Met die opkoms van [[Reform UK]] in 2024, 'n regse tot uiterste regse party onder leiding van [[Nigel Farage]], het verskeie partye die moontlikheid van samewerking met die party uitgesluit. In die verkiesing vir die Skotse Parlement in 2026 het Reform 17 setels gewen en met die Arbeidersparty vir die tweede plek gelykop geëindig, maar die party is deur John Swinney, die eerste minister en leier van die [[Skotse Nasionale Party]], van regeringsgesprekke uitgesluit.<ref name="cochrane" /> == Sien ook == * [[Sentrisme]] == Verwysings == {{Verwysings|30em|refs= <ref name="jacobs">{{Cite journal |last=Jacobs |first=Laura |title=How Do Mainstream Parties Justify Their (Un)willingness to Rule with Populist Parties? Evidence from Twitter Data |journal=Government and Opposition |volume=59 |issue=1 |date=2024 |pages=47-72 |issn=0017-257X |doi=10.1017/gov.2022.45 |language=en}}</ref> <ref name="axelsen">{{Cite journal |last=Axelsen |first=Jørgen Eikvar |title=The cordon sanitaire: a social norm-based model |journal=Journal of Elections, Public Opinion and Parties |volume=34 |issue=2 |date=2024-04-02 |pages=277-297 |issn=1745-7289 |doi=10.1080/17457289.2023.2168272 |language=en}}</ref> <ref name="harteveld">{{Cite journal |last1=Harteveld |first1=Eelco |last2=Dahlberg |first2=Stefan |last3=Kokkonen |first3=Andrej |last4=van der Brug |first4=Wouter |title=Social Stigma and Support for the Populist Radical Right: An Experimental Study |journal=Scandinavian Political Studies |volume=42 |issue=3-4 |date=2019 |pages=296-307 |issn=0080-6757 |doi=10.1111/1467-9477.12153 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9477.12153 |hdl=11245.1/547169c4-3fd8-44fc-ae4f-3771b0adb676 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <ref name="bolin">{{Cite journal |last1=Bolin |first1=Niklas |last2=Dahlberg |first2=Stefan |last3=Blombäck |first3=Sofie |title=The stigmatisation effect of the radical right on voters' assessment of political proposals |journal=West European Politics |volume=46 |issue=1 |date=2023 |pages=100-121 |issn=0140-2382 |doi=10.1080/01402382.2021.2019977 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402382.2021.2019977 |hdl=11250/2985600 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <ref name="shuttleworth">{{Cite journal |last1=Shuttleworth |first1=Luke |last2=Brown |first2=Katy |last3=Mondon |first3=Aurelien |date=2025-08-21 |title=The pretence of the cordon sanitaire: non-collaboration as a distraction from discursive congruence |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14782804.2025.2549800 |journal=Journal of Contemporary European Studies |pages=1-18 |doi=10.1080/14782804.2025.2549800 |issn=1478-2804 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="downs2002">{{Cite journal |last=Downs |first=William M. |year=2002 |title=How Effective Is The Cordon Sanitaire? Lessons from Efforts to Contain the Far Right in Belgium, France, Denmark and Norway |url=https://d-nb.info/1305137795/34 |journal=Journal of Conflict and Violence Research |volume=4 |issue=1 |pages=32-51 |language=en}}</ref> <ref name="holzhauser">{{Cite web |last=Holzhauser |first=Thorsten |url=https://geschichtedergegenwart.ch/abschied-vom-cordon-sanitaire-eine-geschichte-rechter-tabubrueche-in-europa/ |title=Abschied vom „cordon sanitaire“: Eine Geschichte rechter Tabubrüche in Europa |website=Geschichte der Gegenwart |date=2023-06-14 |access-date=2025-02-28 |language=de}}</ref> <ref name="lacroix">{{Cite web |last1=Guillemoles |first1=Alain |last2=Nerbollier |first2=Delphine |title=Législatives en Allemagne : comment l'AfD s'est installée sur le rejet de l'immigration |url=https://www.la-croix.com/international/legislatives-en-allemagne-comment-l-afd-sest-installee-sur-le-rejet-de-limmigration-20250217 |website=La Croix |date=2025-02-17 |access-date=2025-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="duitslandinstituut">{{Cite web |url=https://duitslandinstituut.nl/artikel/56621/er-komt-rook-vanonder-de-brandmuur |title=Er komt rook vanonder de brandmuur |website=Duitsland Instituut |access-date=2025-02-02 |language=nl}}</ref> <ref name="handelsblatt">{{Cite web |last1=Neuerer |first1=Dietmar |last2=Koch |first2=Moritz |url=https://www.handelsblatt.com/100164893.html |title=SPD-Chef Klingbeil warnt Union vor Ende der Brandmauer zur AfD |website=Handelsblatt |date=2025-10-19 |access-date=2025-10-31 |language=de}}</ref> <ref name="neumann">{{Cite book |last1=Neumann |first1=Peter R. |last2=Schneider |first2=Richard C. |title=Das Sterben der Demokratie. Der Plan der Rechtspopulisten – in Europa und den USA |year=2025 |pages=201-202 |language=de}}</ref> <ref name="economou">{{Cite web |last1=Economou |first1=Nick |last2=Ghazarian |first2=Zareh |title=Friend or foe? Pauline Hanson, One Nation and the Howard Government |url=https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/search/display/display.w3p;query=Id%3A%22media%2Fpressrel%2FGLYI6%22;src1=sm1 |website=Parliament of Australia |access-date=2026-07-05 |language=en}}</ref> <ref name="sunman">{{Cite news |last=Sunman |first=Josh |title=Should One Nation and the Coalition strike a deal to win office? There are huge risks for both parties |url=https://theconversation.com/should-one-nation-and-the-coalition-strike-a-deal-to-win-office-there-are-huge-risks-for-both-parties-285341 |agency=The Conversation |date=2026-06-17 |access-date=2026-07-05 |language=en}}</ref> <ref name="charta91">{{Cite web |title=Het Cordon Sanitaire: Dossier |url=http://www.charta91.be/NB/Cordon.htm |website=charta91.be |access-date=2023-09-21 |language=nl}}</ref> <ref name="vlaamsparlement">{{Cite web |title=Resolusie van 19 November 1992 betreffende het algemeen migrantenbeleid, 246 (1992-1993) |url=https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/366175 |website=Vlaams Parlement |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513145028/https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/366175 |archive-date=2020-05-13}}</ref> <ref name="vrtnws">{{Cite web |author=VRT NWS |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/11/30/vijf_vragen_overhetcordonsanitaire-1-2831927/ |title=5 vragen over het cordon sanitaire: wat is het juist en waar komt het vandaan? |date=2019-05-26 |website=vrtnws.be |access-date=2020-03-19 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513120229/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/11/30/vijf_vragen_overhetcordonsanitaire-1-2831927/ |archive-date=2020-05-13}}</ref> <ref name="delwit">{{Cite book |last=Delwit |first=Pascal |title=La vie politique en Belgique de 1830 à nos jours |edition=2de |location=Brussel |publisher=Éditions de l'Université de Bruxelles |year=2010 |page=311 |language=fr}}</ref> <ref name="dw">{{Cite web |last=Joyner |first=Ella |title=Belgian election tests limits of media's far-right boycott |website=dw.com |date=2024-06-04 |url=https://www.dw.com/en/belgian-election-tests-limits-of-medias-far-right-boycott/a-69161435 |access-date=2024-06-12 |language=en}}</ref> <ref name="euractiv">{{Cite web |title=Belgium's far right struggles to break through media ban |website=euractiv.com |date=2024-05-06 |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/belgiums-far-right-struggles-to-break-through-media-ban/ |access-date=2024-06-12 |language=en}}</ref> <ref name="standaard">{{Cite web |last1=Struys |first1=Jeroen |last2=De Lobel |first2=Peter |title=N-VA-kandidaat in Wallonië in de ban geslagen: waarom er rechts van MR geen zuurstof is over de taalgrens |website=De Standaard |date=2024-03-25 |url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20240324_97085493 |access-date=2024-06-12 |language=nl}}</ref> <ref name="stroobants2020">{{Cite web |last=Stroobants |first=Jean-Pierre |title=En Belgique, face à l'extrême droite, le « cordon médiatique » a sauté |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/05/06/en-belgique-face-a-l-extreme-droite-le-cordon-mediatique-a-saute_6038778_3210.html |date=2020-05-06 |website=lemonde.fr |access-date=2020-05-06 |language=fr}}</ref> <ref name="rsf">{{Cite web |author=Reporters sans frontières |title=Annulation d'un débat politique sur la RTBF en pleine période électorale |url=https://rsf.org/fr/annulation-d-un-d%C3%A9bat-politique-sur-la-rtbf-en-pleine-p%C3%A9riode-%C3%A9lectorale |date=2010-05-31 |language=fr}}</ref> <ref name="brusselstimes">{{Cite web |date=2019-05-27 |title=The rule to keep the far-right out of Parliament: what is the cordon sanitaire? |url=https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/57347/the-rule-to-keep-the-far-right-out-of-parliament-what-is-the-cordon-sanitaire/ |access-date=2021-04-06 |website=The Brussels Times |language=en |archive-date=2021-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617163157/https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/57347/the-rule-to-keep-the-far-right-out-of-parliament-what-is-the-cordon-sanitaire/}}</ref> <ref name="lemonde2003">{{Cite news |last=Stroobants |first=Jean-Pierre |title=Bruxelles réduit la « compétence universelle » de sa justice |work=Le Monde |date=2003-04-08 |language=fr}}</ref> <ref name="laporte2006a">{{Cite news |last=Laporte |first=Christian |title=Un cordon de plus en plus élastique |work=La Libre Belgique |date=2006-03-14 |language=fr}}</ref> <ref name="laporte2006b">{{Cite news |last=Laporte |first=Christian |title=Le cordon saute sur un vote anti-belge |work=La Libre Belgique |date=2006-06-12 |language=fr}}</ref> <ref name="lesoir2019">{{Cite web |title=Le Roi a reçu le Vlaams Belang: le cordon sanitaire a été respecté juridiquement |url=https://www.lesoir.be/227910/article/2019-05-30/le-roi-recu-le-vlaams-belang-le-cordon-sanitaire-ete-respecte-juridiquement |website=Le Soir |date=2019-05-30 |access-date=2024-06-10 |language=fr}}</ref> <ref name="rtbf2024ranst">{{Cite web |author=Belga |url=https://www.rtbf.be/article/a-ranst-en-province-d-anvers-le-cordon-sanitaire-est-rompu-une-liste-s-allie-avec-le-vlaams-belang-11452011 |website=rtbf.be |title=Le cordon sanitaire est rompu pour la première fois à Ranst : « Une bonne gestion plutôt que de s'en tenir à des principes », justifie le futur bourgmestre |date=2024-10-19 |language=fr}}</ref> <ref name="lalibre2024izegem">{{Cite web |author=Belga |url=https://www.lalibre.be/regions/flandre/2024/10/28/communales-2024-a-izeghem-un-parti-renonce-a-gouverner-avec-le-belang-apres-des-menaces-SXIIBC7CM5AE3LTCMDOOJQPP6Y/ |website=La Libre Belgique |title=Communales 2024: à Izegem, le Vlaams Belang lâché par son partenaire après des menaces |date=2024-10-28 |language=fr}}</ref> <ref name="rtbf2024brecht">{{Cite web |last=Roberfroid |first=Anthony |url=https://www.rtbf.be/article/le-vlaams-belang-au-pouvoir-dans-une-troisieme-commune-flamande-a-brecht-la-liste-locale-nu2960-brise-le-cordon-sanitaire-et-s-allie-a-l-extreme-droite-11468713 |website=rtbf.be |title=Le Vlaams Belang au pouvoir à Brecht : la liste locale nu2960 brise le cordon sanitaire et s'allie à l'extrême droite |date=2024-11-26 |language=fr}}</ref> <ref name="brf">{{Cite web |last=Pint |first=Roger |url=https://brf.be/national/1921406/ |title=Cordon sanitaire drei Mal durchbrochen |date=2024-11-27 |access-date=2025-02-26 |language=de}}</ref> <ref name="vrtde">{{Cite web |last=Kockartz |first=Andreas |url=https://www.vrt.be/vrtnws/de/2024/11/26/cordon-sanitaire-durchbrochen-nu2960-und-vlaams-belang-erzielen/ |title=Cordon Sanitaire durchbrochen: Mehrheiten mit Vlaams Belang in Brecht und Izegem |date=2024-11-26 |access-date=2025-02-26 |language=de}}</ref> <ref name="dhnet">{{Cite web |last=de Marneffe |first=Adrien |title=Un Zemmour version belge pourrait-il voir le jour? « Le terreau est là » |url=https://www.dhnet.be/actu/monde/2021/10/08/un-zemmour-version-belge-pourrait-il-voir-le-jour-le-terreau-est-la-XZH4DTWE2BADXF7YPNSZI7SAIE/ |website=DHnet |date=2021-10-08 |access-date=2024-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="sabrow">{{Cite web |author=Martin Sabrow |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/deutschlandarchiv/559041/von-nutzen-und-nachteil-der-brandmauer/ |title=Von Nutzen und Nachteil der Brandmauer |date=2025-02-10 |access-date=2025-03-01 |language=de}}</ref> <ref name="greef">{{Cite web |author=Samuel Greef |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/parteien/rechtspopulismus/551872/wie-umgehen-mit-rechtspopulistischen-akteuren/ |title=Wie umgehen mit rechtspopulistischen Akteuren? |date=2024-09-04 |access-date=2025-05-04 |language=de}}</ref> <ref name="wzb">{{Cite book |author1=Wolfgang Schroeder |author2=Daniel Ziblatt |author3=Florian Bochert |title=Brandmauer – Still Alive! Empirical Findings on Support for the AfD by Established Parties in Eastern Germany (2019–2024) |series=Discussion Paper SP V 2024-503en |publisher=WZB Berlin Social Science Center |location=Berlyn |date=Januarie 2025 |url=https://bibliothek.wzb.eu/pdf/2025/v25-501en.pdf |language=en}}</ref> <ref name="wieder">{{Cite web |author=Thomas Wieder |title=La démission du dirigeant de la région allemande de Thuringe ne met pas fin à la tempête |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/02/07/la-demission-du-dirigeant-de-la-region-allemande-de-thuringe-ne-met-pas-fin-a-la-tempete_6028717_3210.html |website=Le Monde |date=2020-02-07 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="grandcontinent">{{Cite web |title=L'union des droites en Allemagne sur l'immigration : cartographie et contexte d'un possible effet domino |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2025/01/29/lunion-des-droites-en-allemagne-sur-limmigration-cartographie-et-contexte-dun-possible-effet-domino/ |website=Le Grand Continent |date=2025-01-29 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="figaro2023">{{Cite web |author=Pierre Avril |title=Allemagne: le flirt avorté de la CDU avec l'extrême droite |url=https://www.lefigaro.fr/international/allemagne-le-flirt-avorte-de-la-cdu-avec-l-extreme-droite-20230725 |website=Le Figaro |date=2023-07-25 |access-date=2025-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="spiegel">{{Cite web |author=Laura Backes |title=Brandmauer gegen rechts? Von wegen |url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/news-des-tages-afd-im-osten-bodo-ramelow-zum-bahn-gdl-streik-1-fc-saarbruecken-a-47566223-c647-476a-9d91-c186d08ec401 |website=Der Spiegel |date=2024-03-13 |access-date=2025-03-22 |language=de}}</ref> <ref name="lexpress">{{Cite web |author=Charles Haquet |title=Allemagne : l'AfD, ce cancer localisé qui se rapproche dangereusement de Berlin |url=https://www.lexpress.fr/monde/europe/allemagne-lafd-ce-cancer-localise-qui-se-rapproche-dangereusement-de-berlin-2PT2QRD3ORC2HLUG4PNNL6P24E/ |website=L'Express |date=2024-09-03 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="dwbrandmauer">{{Cite web |url=https://www.dw.com/de/brandmauer-asyl-abstimmung-bundestag-friedrich-merz-v2/a-71455738 |website=dw.com |title=Nach Asyl-Abstimmung: Was ist die „Brandmauer“? |date=2025-01-30 |access-date=2025-03-19 |language=de}}</ref> <ref name="ntv">{{Cite web |url=https://www.n-tv.de/25738589.html |title=Schroeder zu Brandmauer-Studie: „Nicht die CDU stimmt am häufigsten mit der AfD“ |website=ntv.de |date=2025-05-03 |access-date=2025-05-03 |language=de}}</ref> <ref name="lemonde2025">{{Cite web |author=Elsa Conesa |title=En Allemagne, la CDU fait sauter le « cordon sanitaire » avec l'extrême droite |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/01/29/en-allemagne-la-cdu-fait-sauter-le-cordon-sanitaire-avec-l-extreme-droite_6522492_3210.html |website=Le Monde |date=2025-01-29 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="sandmann">{{Cite web |author=Philipp Sandmann |title=Liebes Deutschland, wohin steuern wir gerade? |url=https://philippsandmann.substack.com/p/liebes-deutschland-wohin-steuern |date=2025-02-02 |access-date=2025-03-22 |language=de}}</ref> <ref name="lesechos">{{Cite web |author=Emmanuel Grasland |title=Angela Merkel sort de sa retraite pour fustiger le vote des conservateurs avec l'extrême droite |url=https://www.lesechos.fr/monde/europe/angela-merkel-sort-de-sa-retraite-pour-fustiger-le-vote-des-conservateurs-avec-lextreme-droite-2145699 |website=Les Echos |date=2025-01-30 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="nouvelobs">{{Cite journal |author=Noé Megel |title=10 choses à savoir sur… Alice Weidel |journal=Le Nouvel Obs |issue=3152 |page=14 |date=2025-02-20 |language=fr}}</ref> <ref name="lopinion">{{Cite journal |author=Jean-Dominique Merchet |title=Ébranlée, l'Allemagne cherche un cap |journal=L'Opinion |issue=2959 |pages=1-2 |date=2025-02-21 |language=fr}}</ref> <ref name="lemondeberlin">{{Cite news |date=2025-02-02 |title=A Berlin, plus de 160 000 personnes se sont rassemblées pour dénoncer le rapprochement entre la droite et l'extrême droite |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/02/02/a-berlin-des-milliers-de-manifestants-rassembles-contre-l-extreme-droite_6528260_3210.html |access-date=2025-02-04 |work=Le Monde |language=fr}}</ref> <ref name="franceinter">{{Cite web |date=2025-01-30 |title=Pourquoi l'alliance entre droite et extrême droite sur l'immigration ouvre une nouvelle ère politique en Allemagne |url=https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-monde-a-18h50/le-monde-a-18h50-du-jeudi-30-janvier-2025-3732324 |access-date=2025-02-04 |website=France Inter |language=fr}}</ref> <ref name="trt">{{Cite web |last1=Mazi |first1=Yunus |last2=Uçar |first2=Muhammed Ali |title=Federal elections in a turning point: Is Germany at a crossroads? |url=https://www.trtworld.com/magazine/federal-elections-in-a-turning-point-is-germany-at-a-crossroads-18267771 |publisher=TRT World |access-date=2025-03-22 |language=en}}</ref> <ref name="lemondevance">{{Cite journal |author1=William Audureau |author2=Philippe Bernard |author3=Maxime Ferrer |author4=Assma Maad |author5=Manon Romain |title=Derrière les mots de J. D. Vance à Munich |journal=Le Monde |issue=24929 |pages=20-21 |date=2025-02-24 |language=fr}}</ref> <ref name="sudouest">{{Cite web |author=David Philippot |title=Élections allemandes : en proie aux doutes sur son modèle, l'Allemagne s'apprête à élire un candidat conservateur |url=https://www.sudouest.fr/international/europe/allemagne/elections-allemandes-en-proie-aux-doutes-sur-son-modele-l-allemagne-s-apprete-a-elire-un-candidat-conservateur-23297098.php |website=Sud Ouest |date=2025-02-17 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="focus">{{Cite web |author=Anna Schmid |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/abgrenzung-zur-afd-undemokratisch-je-hoeher-die-brandmauer-desto-schwerer-ist-sie-zu-rechtfertigen_id_260234869.html |title=Sollte die Brandmauer fallen? Politologe schlägt neues CDU-Modell im Osten vor |website=focus.de |date=2024-08-21 |access-date=2025-12-05 |language=de}}</ref> <ref name="stecker">{{Cite web |author=Christian Stecker |url=https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/apuz/konservatismus-2026/574880/warum-eine-hermetische-brandmauer-undemokratisch-ist/ |title=Warum eine hermetische Brandmauer undemokratisch ist |website=Aus Politik und Zeitgeschichte |date=2026-01-30 |access-date=2026-05-17 |language=de}}</ref> <ref name="republik">{{Cite web |author=Theresa Hein |url=https://www.republik.ch/2023/09/23/die-brandmauer-ist-bestenfalls-ein-maschendrahtzaun |title=«Die Brandmauer ist bestenfalls ein Maschendrahtzaun» |website=Republik |date=2023-09-23 |access-date=2025-05-03 |language=de}}</ref> <ref name="degel">{{Cite journal |author=Alexander Degel |title=Zwischen Erinnerung und Wiederholung |journal=Forum der Psychoanalyse |date=2025-09-26 |issn=1437-0751 |doi=10.1007/s00451-025-00598-8 |language=de}}</ref> <ref name="wolffsohn">{{Cite web |author=Michael Wolffsohn |title=Droht der Berliner Republik das Schicksal der Weimarer Republik? Vortrag im Rahmen der 68. Bitburger Gespräche |date=Januarie 2025 |url=https://www.uni-trier.de/fileadmin/fb5/inst/IRP/03_Events/02_Bitburger_Gespraeche/2025/Onlineveroeffentlichung/BG68_2_Wolffsohn.pdf |language=de}}</ref> <ref name="fried">{{Cite web |author=Nico Fried |url=https://www.tickaroo.com/e/FNAROmxzRraQBJ30 |title=Liveticker Abstimmung zur Schuldenbremse |website=stern.de |date=2025-03-18 |access-date=2025-03-18 |language=de}}</ref> <ref name="welt">{{Cite web |url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article246051608/Joerg-Meuthen-warnt-vor-AfD-Hoffen-dass-die-Brandmauer-haelt.html |title=Jörg Meuthen warnt vor AfD: „Hoffen, dass die Brandmauer hält“ |publisher=Die Welt |date=2023-06-25 |access-date=2025-05-18 |language=de}}</ref> <ref name="tagesschau">{{Cite web |url=https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/afd-union-brandmauer-100.html |title=Einzelne Unionspolitiker fordern Abkehr von Brandmauer |website=tagesschau.de |date=2025-10-15 |access-date=2025-10-25 |language=de}}</ref> <ref name="tagesspiegel">{{Cite web |url=https://www.tagesspiegel.de/politik/umgang-mit-der-afd-guttenberg-an-keiner-stelle-fur-aufweichen-der-brandmauer-14606642.html |title=Umgang mit der AfD: Guttenberg gegen Aufweichen der „Brandmauer“ |website=Tagesspiegel |date=2025-10-19 |access-date=2025-10-31 |language=de}}</ref> <ref name="rossmann">{{Cite web |author=Robert Roßmann |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/bundespraesident-frank-walter-steinmeier-rede-demokratie-rechtsradikale-afd-li.3336179 |title=Steinmeier fordert, dass „wir den Gefahren illusionslos ins Auge sehen“ |website=Süddeutsche Zeitung |date=2025-11-09 |access-date=2025-11-09 |language=de}}</ref> <ref name="agenceurope">{{Cite web |title=MEPs apply cordon sanitaire against Identity and Democracy political group |url=https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/12293/4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711162218/https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/12293/4 |archive-date=2019-07-11 |access-date=2019-07-11 |website=agenceurope.eu |language=en}}</ref> <ref name="fortuna">{{Cite web |last=Fortuna |first=Gerardo |date=2019-07-11 |title=MEPs shut out nationalists from key posts |url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/meps-shut-out-nationalists-from-key-posts/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214064859/https://www.euractiv.com/section/politics/news/meps-shut-out-nationalists-from-key-posts/ |archive-date=2019-12-14 |access-date=2019-07-11 |website=euractiv.com |language=en}}</ref> <ref name="brusselssignal">{{Cite web |title=European Parliament finds right-wing majority on Venezuela vote as 'cordon sanitaire' cracks |url=https://brusselssignal.eu/2024/09/european-parliament-finds-right-wing-majority-on-venezuela-vote-as-cordon-sanitaire-cracks/ |website=brusselssignal.eu |date=2024-09-20 |language=en}}</ref> <ref name="lalibreep">{{Cite web |author=Olivier le Bussy |url=https://www.lalibre.be/international/europe/2024/10/21/au-parlement-europeen-la-majorite-von-der-leyen-trebuche-sur-le-cordon-sanitaire-XCQSJUWT5FBP3A7NP5L7QES2YQ/ |website=La Libre Belgique |title=Au Parlement européen, la majorité von der Leyen trébuche sur le cordon sanitaire |date=2024-10-21 |language=fr}}</ref> <ref name="nbc">{{Cite web |date=2024-07-07 |title=France prevents far-right takeover, but its famed 'cordon sanitaire' has cracks |url=https://www.nbcnews.com/news/europe/frances-far-right-firewall-holds-signs-cracks-rcna160628 |access-date=2025-10-09 |website=NBC News |language=en}}</ref> <ref name="politico">{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Le Pen's party lands top jobs in French parliament with assist from Macron's allies |url=https://www.politico.eu/article/national-rally-france-parliament-marine-le-pen-sebastien-chenu-helene-laporte/ |access-date=2025-10-09 |website=Politico |language=en}}</ref> <ref name="wilders2016">{{Cite web |author=Geert Wilders |url=https://twitter.com/geertwilderspvv/status/686156800048119808 |title=Zolang de VVD Rutte niet terugtrekt zal de PVV niet met de VVD regeren |date=2016-01-10 |publisher=Twitter |language=nl}}</ref> <ref name="eenvandaag">{{Cite web |url=https://eenvandaag.avrotros.nl/item/rutte-sluit-wilders-uit-cordon-sanitaire-tegen-de-pvv/ |title=Rutte sluit Wilders uit: cordon sanitaire tegen de PVV? |date=2017-01-16 |access-date=2024-03-13 |language=nl}}</ref> <ref name="kiesraad">{{Cite web |author=Kiesraad |url=https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2017/03/20/officiele-uitslag-tweede-kamerverkiezing-15-maart-2017 |title=Officiële uitslag Tweede Kamerverkiezing 15 maart 2017 |date=2017-03-21 |access-date=2024-03-13 |website=kiesraad.nl |language=nl}}</ref> <ref name="rtl2017">{{Cite web |url=https://www.rtlnieuws.nl/nederland/politiek/artikel/50346/vvd-en-cda-sommen-argumenten-tegen-wilders-op-brief |title=VVD en CDA sommen argumenten tegen Wilders op in brief |date=2017-06-15 |access-date=2024-03-13 |website=RTL Nieuws |language=nl}}</ref> <ref name="nos2021">{{Cite web |url=https://nos.nl/artikel/2368463-vvd-leider-rutte-sluit-opnieuw-coalitie-met-pvv-uit |title=VVD-leider Rutte sluit opnieuw coalitie met PVV uit |date=2021-02-12 |access-date=2024-03-13 |website=nos.nl |language=nl}}</ref> <ref name="ad2023">{{Cite web |url=https://www.ad.nl/politiek/nieuwe-vvd-leider-zet-de-deur-voor-pvv-op-een-kier-eerst-is-de-kiezer-aan-zet~ae842122/ |title=Nieuwe VVD-leider zet de deur voor PVV op een kier: 'Eerst is de kiezer aan zet' |date=2023-08-18 |access-date=2024-03-13 |website=ad.nl |language=nl}}</ref> <ref name="mediacourant">{{Cite web |url=https://www.mediacourant.nl/2023/09/hans-kraay-jr-zet-pieter-omtzigt-onder-druk-op-tv-sluit-pvv-uit/ |title=Hans Kraay jr. zet Pieter Omtzigt onder druk op tv: 'Sluit PVV uit!' |date=2023-09-19 |access-date=2024-03-13 |website=Mediacourant.nl |language=nl}}</ref> <ref name="npo2024">{{Cite web |url=https://www.nporadio1.nl/nieuws/politiek/a606214c-fea9-463d-856a-43f915042a29/waar-komt-winst-pvv-vandaan-wilders-zag-kans-schoon-na-afscheid-rutte |title=Waar komt winst PVV vandaan? 'Wilders zag kans schoon na afscheid Rutte' |access-date=2024-03-13 |website=NPO Radio 1 |language=nl}}</ref> <ref name="politico2023">{{Cite web |url=https://www.politico.eu/article/dutch-netherlands-elections-centrist-vvd-party-not-join-government-dilan-yesilgoz-geert-wilders-pieter-omtzigt/ |title=Rutte's party won't join Geert Wilders in Dutch coalition, new leader says |date=2023-11-24 |website=Politico |language=en}}</ref> <ref name="arbeiderpartiet">{{Cite web |title=Nulltoleranse mot Frp-samarbeid |url=http://arbeiderpartiet.no/Aktuelt/Nyhetsarkiv/De-andre-partiene/Nulltoleranse-mot-Frp-samarbeid |website=arbeiderpartiet.no |language=no}}</ref> <ref name="grandcontinent2021">{{Cite web |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2021/02/14/portugal-de-quoi-ventura-est-il-le-nom/ |title=Portugal : de quoi Ventura est-il le nom? |date=2021-02-14 |language=fr}}</ref> <ref name="publico">{{Cite web |last=Miranda |first=Narciso |date=2024-03-07 |title="Não é não". E a vitória do PS cada vez mais longe |url=https://www.publico.pt/2024/03/07/opiniao/opiniao/nao-nao-vitoria-ps-longe-2082827 |access-date=2024-10-15 |website=Público |language=pt}}</ref> <ref name="siol">{{Cite web |title=Tudi če se Janša umakne, Šarec ne bi šel v koalicijo s SDS |url=https://siol.net/novice/volitve-2018/tudi-ce-se-jansa-umakne-sarec-ne-bi-sel-v-koalicijo-s-sds-468462 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425060500/https://siol.net/novice/volitve-2018/tudi-ce-se-jansa-umakne-sarec-ne-bi-sel-v-koalicijo-s-sds-468462 |archive-date=2019-04-25 |access-date=2019-07-06 |website=siol.net |language=sl}}</ref> <ref name="abc">{{Cite web |date=2003-12-12 |title=El gobierno catalán quiere una Generalitat con "consideración constitucional de Estado" |url=https://www.abc.es/espana/abci-gobierno-catalan-quiere-generalitat-consideracion-constitucional-estado-200312120300-226064_noticia.html |access-date=2022-08-09 |website=ABC |language=es |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020005147/https://www.abc.es/espana/abci-gobierno-catalan-quiere-generalitat-consideracion-constitucional-estado-200312120300-226064_noticia.html}}</ref> <ref name="garriga">{{Cite news |last=Garriga |first=Josep |date=2005-11-15 |title=El presidente desea retirar del Pacto del Tinell el veto a acuerdos con el PP |work=El País |url=https://elpais.com/diario/2005/11/16/espana/1132095611_850215.html |access-date=2022-08-09 |issn=1134-6582 |language=es |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809172439/https://elpais.com/diario/2005/11/16/espana/1132095611_850215.html}}</ref> <ref name="elpais2010">{{Cite news |date=2010-10-25 |title=Montilla entierra el tripartito y descarta repetirlo aunque sume |work=El País |url=https://elpais.com/elpais/2010/10/25/actualidad/1287994620_850215.html |access-date=2022-08-09 |issn=1134-6582 |language=es}}</ref> <ref name="franceinfo">{{Cite web |title=Législatives en Suède : comment l'extrême droite s'est rapprochée du pouvoir après une percée historique dans les urnes |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/europe/legislatives-en-suede-comment-l-extreme-droite-s-est-rapprochee-du-pouvoir-apres-une-percee-historique-dans-les-urnes_5358697.html |website=Franceinfo |date=2022-09-14 |access-date=2023-09-21 |language=fr}}</ref> <ref name="orange">{{Cite web |url=https://www.meforum.org/islamist-watch/57337/swedish-moderate-led-council-to-ban-halal-meat-in |title=Swedish Moderate-led council to ban halal meat in deal with populists |first=Richard |last=Orange |website=Islamist Watch |date=2018-11-15 |access-date=2021-07-22 |language=en |archive-date=2021-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722071425/https://www.meforum.org/islamist-watch/57337/swedish-moderate-led-council-to-ban-halal-meat-in}}</ref> <ref name="thelocal">{{Cite web |url=https://www.thelocal.se/20181022/centre-right-seized-back-control-in-skne |title=Centre-right Alliance takes power in Skåne |date=2018-10-22 |access-date=2021-07-22 |language=en |archive-date=2018-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022201447/https://www.thelocal.se/20181022/centre-right-seized-back-control-in-skne}}</ref> <ref name="hamidi">{{Cite news |url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/kd-ledaren-oppnar-for-sd-samarbete |title=KD-ledaren öppnar för SD-samarbete |last=Hamidi-Nia |first=Gilda |date=2019-03-21 |access-date=2019-04-05 |language=sv |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331054325/https://www.svt.se/nyheter/inrikes/kd-ledaren-oppnar-for-sd-samarbete}}</ref> <ref name="daur">{{Cite journal |last=Daur |first=Valentin |date=2024-12-10 |title=Legitimize or Delegitimize? Mainstream Party Strategy toward (Former) Pariah Parties and How Voters Respond |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/legitimize-or-delegitimize-mainstream-party-strategy-toward-former-pariah-parties-and-how-voters-respond/43C9CF2E552DA0AB2B9A6EBDA25BE047 |journal=American Political Science Review |pages=1-16 |doi=10.1017/S0003055424000996 |issn=0003-0554 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="eurlex">{{Cite web |date=2011-02-02 |title=Council Decision 2011/70/CFSP of 31 January 2011 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:028:0057:01:EN:HTML |access-date=2022-10-20 |publisher=EUR-Lex |language=en}}</ref> <ref name="ukgov">{{Cite web |title=Proscribed terrorist groups or organisations |url=https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629082221/https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2 |archive-date=2020-06-29 |access-date=2022-08-22 |website=gov.uk |language=en}}</ref> <ref name="statedept">{{Cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227062101/https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |archive-date=2020-02-27 |access-date=2022-08-22 |language=en}}</ref> <ref name="egm">{{Cite web |title=Türkiye'de Halen Faaliyetlerine Devam Eden Başlıca Terör Örgütleri |url=http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114042731/http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |archive-date=2013-01-14 |access-date=2022-04-19 |publisher=Regering van Turkye |language=tr}}</ref> <ref name="guardiancameron">{{Cite news |date=2006-04-18 |title=Cameron: vote for anyone but BNP |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/politics/2006/apr/18/localelections2006.uk |access-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020005145/https://www.theguardian.com/politics/2006/apr/18/localelections2006.uk |archive-date=2022-10-20 |language=en}}</ref> <ref name="guardianukip">{{Cite web |last1=Walker |first1=Peter |last2=Halliday |first2=Josh |date=2019-03-03 |title=Revealed: UKIP membership surge shifts party to far right |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/03/new-ukip-members-shifting-party-far-right |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321175746/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/03/new-ukip-members-shifting-party-far-right |archive-date=2019-03-21 |access-date=2022-03-12 |website=The Guardian |language=en}}</ref> <ref name="bbcukip">{{Cite news |date=2008-11-03 |title=UKIP rejects BNP electoral offer |publisher=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7706857.stm |access-date=2011-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822060231/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7706857.stm |archive-date=2017-08-22 |language=en}}</ref> <ref name="traynor">{{Cite news |last=Traynor |first=Ian |date=2009-07-09 |title=UK diplomats shun BNP officials in Europe |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jul/09/diplomats-shun-nick-griffin-bnp-europe |access-date=2009-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906234803/http://www.theguardian.com/politics/2009/jul/09/diplomats-shun-nick-griffin-bnp-europe |archive-date=2013-09-06 |language=en}}</ref> <ref name="bbcpendle">{{Cite news |title=Pendle Labour and Lib Dems 'made deal with BNP' |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-lancashire-39223658 |access-date=2023-07-14 |work=BBC News |date=2017-03-09 |language=en}}</ref> <ref name="cochrane">{{Cite web |last=Cochrane |first=Angus |website=BBC |title=SNP leader John Swinney rules out Holyrood talks with Reform UK |url=https://www.bbc.com/news/articles/cddpevvv97jo |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-10 |language=en}}</ref> }} == Verdere leeswerk == * {{Cite journal |last1=Rummens |first1=Stefan |last2=Abts |first2=Koen |title=Defending Democracy: The Concentric Containment of Political Extremism |journal=Political Studies |year=2010 |volume=58 |issue=4 |pages=649-665 |doi=10.1111/j.1467-9248.2009.00809.x |language=en}} * {{Cite journal |last1=Littler |first1=Mark |last2=Feldman |first2=Matthew |title=Social media and the cordon sanitaire: Populist politics, the online space, and a relationship that just isn't there |journal=Journal of Language and Politics |year=2017 |volume=16 |issue=4 |pages=510-522 |doi=10.1075/jlp.17029.lit |url=https://research.tees.ac.uk/ws/files/4186226/621290.pdf |language=en}} * {{Cite book |last=Downs |first=William M. |title=Political Extremism in Democracies: Combating Intolerance |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=978-1-137-05283-4 |pages=81-109 |chapter=Is the Cordon Sanitaire Effective? |language=en}} * {{Cite journal |last1=Geys |first1=Benny |last2=Heyndels |first2=Bruno |last3=Vermeir |first3=Jan |title=Explaining the formation of minimal coalitions: Anti-system parties and anti-pact rules |journal=European Journal of Political Research |year=2006 |volume=45 |issue=6 |pages=957-984 |doi=10.1111/j.1475-6765.2006.00640.x |language=en}} * {{Cite journal |last=Heinze |first=Anna-Sophie |title=Strategies of mainstream parties towards their right-wing populist challengers: Denmark, Norway, Sweden and Finland in comparison |journal=West European Politics |year=2018 |volume=41 |issue=2 |pages=287-309 |doi=10.1080/01402382.2017.1389440 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ripoll Servent |first=Ariadna |title=The European Parliament after the 2019 Elections: Testing the Boundaries of the 'Cordon Sanitaire' |journal=Journal of Contemporary European Research |year=2019 |volume=15 |issue=4 |pages=331-342 |doi=10.30950/jcer.v15i4.1121 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite journal |last=Spoerri |first=Marlene |title=U.S. Policy Towards Ultranationalist Political Parties in Serbia: The Policy of Non-Engagement Examined |journal=CEU Political Science Journal |year=2008 |issue=1 |pages=25-48 |issn=1818-7668 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Van Spanje |first1=Joost |last2=Van Der Brug |first2=Wouter |title=The Party as Pariah: The Exclusion of Anti-Immigration Parties and its Effect on their Ideological Positions |journal=West European Politics |year=2007 |volume=30 |issue=5 |pages=1022-1040 |doi=10.1080/01402380701617431 |language=en}} * {{Cite book |last=Valentim |first=Vicente |title=The Normalization of the Radical Right |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/9780198926740.001.0001 |language=en}} [[Kategorie:Politieke begrippe]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] 3x4fwrn3wgy30hwxlctzig4dkl9pbac 2966009 2966005 2026-09-09T17:08:40Z Pynappel 70858 2966009 wikitext text/x-wiki {{Gekursiveerde titel}} In die [[politiek]] is 'n '''''cordon sanitaire''''' ([[Frans]], letterlik "sanitêre kordon") of '''brandmuur''' die weiering van een of meer [[politieke party|politieke partye]] om met sekere ander politieke partye saam te werk. Dit gebeur dikwels omdat die betrokke party se strategie of [[ideologie]] as onaanvaarbaar of [[ekstremisme|ekstremisties]] beskou word. Die term is toegepas op die weiering om saam te werk met partye wat as [[populisme|populisties]],<ref name="jacobs" /> links-ekstremisties<ref name="jacobs" /> of regs-ekstremisties gesien word. 'n ''Cordon sanitaire'' kan as 'n [[sosiale norm]] of as sosiale uitsluiting beskou word<ref name="axelsen" /> en kan tot selfsensuur lei.<ref name="harteveld" /><ref name="bolin" /> In die politieke wetenskap verwys die term sedert die 1990's na die ooreenkoms tussen gevestigde partye om geen samewerking met regs-ekstremistiese of regspopulistiese partye aan te gaan nie.<ref name="holzhauser" /><ref name="Kleynhans, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/die-perfekte-storm-wat-europa-gaan-laat-knak/ |title=Die perfekte storm wat Europa gaan laat knak |naam=Jaco |van=Kleynhans |website=[[Maroela Media]] |datum=2026-08-25}}</ref> In [[Duitsland]] word dieselfde beginsel deurgaans die ''Brandmauer'' ("brandmuur") genoem.<ref name="lacroix" /><ref name="duitslandinstituut" /> 'n ''Cordon sanitaire'' is oor die algemeen daarop gemik om [[Demokrasie|demokratiese]] norme en die liberale demokrasie te handhaaf, stabiele [[Regering|regerings]] te bevorder en te verhoed dat ekstremistiese, [[Haat|haatdraende]] of [[outoritarisme|outoritêre]] [[ideologie]] genormaliseer word. Terselfdertyd is die strategie wetenskaplik en maatskaplik omstrede, omdat die permanente uitsluiting van sekere partye politieke besluite kan blokkeer en dele van die kieserskorps in die parlement onverteenwoordig kan laat. == Ontstaan en verspreiding in Europa == Die praktyk het in 1989 in [[België]] ontstaan, waar die parlementêre partye ooreengekom het om die regs-ekstremistiese [[Vlaams Blok]] van enige regeringsvorming uit te sluit. Die doel was om antidemokratiese kragte polities te isoleer en die demokratiese orde te beskerm. Die Belgiese model het in baie Europese lande navolging gevind: in state soos Frankryk, Nederland, Duitsland en Oostenryk het partye ooreengekom om regse partye nie by regeringsverantwoordelikheid te betrek nie. Hierdie uitsluiting was meestal informeel en het op 'n party-oorskrydende konsensus berus.<ref name="holzhauser" /> Sedert die 1990's het daardie konsensus toenemend verbrokkel. In lande soos Italië (1994), Oostenryk (1999), Denemarke (2001) en Finland (2023) het regspopulistiese partye ná koalisies met konserwatiewe kragte aan die regering deelgeneem. In [[Swede]] het 'n konserwatief-liberale minderheidsregering in 2022 ontstaan wat deur die regspopulistiese Swede-Demokrate (''Sverigedemokraterna'') gedoog word. In baie gevalle is hierdie bondgenootskappe voorafgegaan deur 'n politieke en retoriese toenadering van konserwatiewe partye tot die standpunte van Regs. Die afbou van die ''cordon sanitaire'' het teen die agtergrond van veranderde meerderheidsverhoudinge en die groeiende sukses van regspopulistiese bewegings plaasgevind.<ref name="holzhauser" /> == Doel en kritiek == Die politieke wetenskaplike [[Heike Klüver]] het saam met 'n kollega gegewens oor 647 regerings in 37 [[demokrasie|demokrasieë]] tussen 1980 en 2023 ontleed. Hulle het bevind dat regs-ekstremistiese partye nie deur regstreekse regeringsdeelname of deur die ondersteuning van minderheidsregerings swakker word nie; hulle trek gemiddeld selfs voordeel daaruit. Klüver het daaruit afgelei dat enige vorm van inskakeling van regs-ekstremistiese partye polities riskant en strategies kontraproduktief is.<ref name="handelsblatt" /> Die politieke wetenskaplike [[Peter R. Neumann]] en die joernalis Richard C. Schneider beskou die handhawing van brandmure as een van vyf sentrale middele om die liberale demokrasie teen regspopuliste te verdedig. Regspopulistiese partye behaal volgens hulle in die reël geen meerderhede nie en is dus op samewerking met konserwatiewe partye aangewese. Konserwatiewe kommentators stel die geweierde samewerking dikwels voor as 'n set van die politieke linkervleuel om meerderhede vir konserwatiewe beleid te verhinder, maar volgens Neumann en Schneider is brandmure "in die eie belang van sowel middel-regse partye as die demokrasie as geheel". Hulle ken geen geval waar 'n konserwatiewe party op die duur by samewerking met regspopuliste gebaat het nie; baie konserwatiewe partye het eerder hul dominante posisie in die partystelsel verloor of is heeltemal vernietig.<ref name="neumann" /> Die taktiek word egter ook gekritiseer as ondemokraties en ondoeltreffend, en omdat dit politieke polarisasie kan vererger. 'n ''Cordon sanitaire'' kan besluitneming lamlê en 'n populistiese party se beeld as buitestander of as teenstander van die establishment versterk.<ref name="shuttleworth" /><ref name="downs2002" /> == Voorbeelde per land == === Australië === Die regspopulistiese party [[One Nation]] het in die laat 1990's op die voorgrond getree nadat die stigter, Pauline Hanson, weens haar meer ekstreme sienings oor ras van die konserwatiewe Liberale Party se kandidatelys verwyder is. Ná die Liberale Party se swak vertoning in die Queenslandse verkiesing van 1998 het die Howard-regering 'n beleid ingestel om One Nation laaste op die aanbevole voorkeurlys te plaas, wat die Arbeidersparty reeds gedoen het.<ref name="economou" /> So het 'n tydperk begin waarin die twee groot partye One Nation uit die federale politiek uitgesluit het. Met die opkoms van populistiese sentiment in die 2020's het die Liberale Party hierdie brandmuur laat vaar, wat aan kiesers gesein het dat dit aanvaarbaar is om hul stem oor te dra.<ref name="sunman" /> In 2026 was die twee regsgeneigde partye in regstreekse mededinging om die status van amptelike opposisie. === België === ==== Ontstaan ==== In 1989 is 'n ''cordon sanitaire'' teen die [[Vlaams Blok]] in die lewe geroep deur die ander [[Vlaandere|Vlaamse]] partye van daardie tyd: die CVP, SP, PVV, Volksunie en Agalev. Die uiterste regse Vlaams Blok het toe 17,17% van die stemme in die gemeenteraadsverkiesing in [[Antwerpen]] gehaal. Die term ''cordon sanitaire'' is deur die ondersoekende joernalis Hugo Gijsels in die Belgiese politiek ingevoer. Die eerste protokol is op 10 Mei 1989 op voorstel van die Agalev-partysekretaris Jos Geysels gesluit, maar dit het net 'n paar weke gehou: op 26 Junie het die Volksunie-voorsitter Jaak Gabriëls dit opgesê, waarna die PVV en die CVP hulle ook nie meer daaraan gebonde geag het nie. In die aanloop tot die parlementsverkiesing van 1991 het 'n verdere poging om die protokol te laat herleef, misluk.<ref name="charta91" /> Ná die Vlaams Blok se nasionale deurbraak in die verkiesing van 24 November 1991 is 'n nuwe inisiatief geneem. Op 19 November 1992 het al die Vlaamse partye, behalwe die Vlaams Blok, in die Vlaamse Parlement 'n resolusie goedgekeur waarin die party se sogenaamde 70-puntplan oor immigrasie skerp veroordeel is omdat dit in stryd is met die [[Europese Konvensie vir Menseregte]]. Die resolusie het bevind dat sommige van die voorstelle daarop gemik is om immigrante volgens die patroon van [[apartheid]] as 'n groep af te sonder en stapsgewys uit die maatskaplike lewe te verban, "op dieselfde wyse as waarop Joodse medeburgers van 1933 af in [[Nazi-Duitsland]] behandel is".<ref name="vlaamsparlement" /><ref name="vrtnws" /> In die resolusie is die beginsels van die ''cordon sanitaire'' vasgelê: geen Vlaamse party sou in enige geval bestuursooreenkomste sluit of politieke afsprake met die Vlaams Blok maak nie. Dit het sowel op plaaslike as op nasionale vlak en by verkiesings gegeld. 'n Derde ooreenkoms, die Handves vir die Demokrasie, is voor die gemeenteraadsverkiesings van 2000 aanvaar.<ref name="charta91" /> ==== Politieke en media-komponent ==== Die reëling het uit twee groot komponente bestaan. Die "politieke" komponent berus op geen wetgewing nie, maar uitsluitlik op ooreenkomste tussen partye: demokratiese partye vermy enige gesprek of koalisie met 'n ekstremistiese party en hou dit in die opposisie. Die "media"-komponent verwag van die media om nie in positiewe terme oor ekstremistiese partye te praat nie, nie aan hul partyleiers 'n platform te gee nie en die klem op moontlike hofbeslissings teen hulle te plaas.<ref name="charta91" /> In [[Vlaandere]] bly die praktyk beperk tot 'n ooreenkoms tussen partye om nie 'n koalisie met die Vlaams Blok te vorm nie, terwyl dit in Franstalige België tot sekere media, in besonder die openbare omroep RTBF, uitgebrei is. Voorstanders van die reëling voer aan dat dit verhoed dat sulke partye publisiteit kry, en dat dit aan die kieserskorps 'n boodskap stuur oor die nutteloosheid van 'n stem vir 'n uiterste regse party wat nooit tot regeringsverantwoordelikheid sou kon kom nie.<ref name="delwit" /> In Franstalige België word uiterste regse politici van regstreekse mediaverskynings soos onderhoude en debatte uitgesluit.<ref name="dw" /><ref name="euractiv" /> Die verbod het ook meer hoofstroom-regse partye soos die N-VA geraak.<ref name="standaard" /> In Vlaandere bestaan daar geen mediaverbod nie, hoewel die politieke ''cordon sanitaire'' teen die uiterste regse [[Vlaams Belang]] steeds geld.<ref name="dw" /> Die Vlaamse Gemeenskap het gekies om die stelsel nie op mediagebied toe te pas nie. Die politieke situasie was ook heeltemal anders, aangesien die Vlaams Blok/Belang sedert 1991 'n parlementêre fraksie gehad het, wat dit ingevolge die Kultuurpakt outomaties verteenwoordiging op die direksies van openbare instellings soos die Vlaamse openbare omroep VRT en die Universiteit Gent verseker het. Aan die Franstalige kant het die Front national en die Front nouveau de Belgique altyd elektoraal baie swak gebly en nooit oor 'n parlementêre fraksie beskik nie. In Mei 2020 het ''Wilfried Magazine'' vir die eerste keer aan Tom van Grieken, leier van die Vlaams Belang, die woord gegee, wat deur sommige as 'n deurbreking van die cordon beskou is.<ref name="stroobants2020" /> Die kansellasie van 'n verkiesingsdebat op die Franstalige openbare televisiediens RTBF in 2010 in die naam van die ''cordon sanitaire'' is deur die organisasie Verslaggewers sonder Grense veroordeel.<ref name="rsf" /> ==== Deurbrekings ==== Die omvorming van die Vlaams Blok tot die [[Vlaams Belang]] in 2004 het met 'n nuwe partyprogram gepaardgegaan, wat aangepas is om aan die wet te voldoen. Ná 'n mate van bespreking het die ander partye besluit om nie 'n nuwe skriftelike ''cordon sanitaire''-ooreenkoms teen die Vlaams Belang aan te gaan nie, sodat daar formeel gesproke nie meer 'n cordon teen daardie party bestaan nie. Nietemin bly dit onseker of enige hoofstroom-Belgiese party in die afsienbare toekoms koalisiegesprekke met die Vlaams Belang sou aanknoop.<ref name="brusselstimes" /> Die ''cordon sanitaire'' is deurbreek om die wet op [[universele jurisdiksie]] van 1 Augustus 2003 goed te keur.<ref name="lemonde2003" /> Ná die gewestelike en gemeenskapsverkiesings van 2004 het die CD&V in die loop van die koalisievorming al die parlementêre fraksies gekonsulteer, ook die Vlaams Belang wat tweede in setels was, om aan die kiesers te bewys dat daardie party se program onversoenbaar met dié van die demokratiese partye was. In Maart 2006 het Vlaamse liberale (VLD) en die CD&V in die gemeente Schoten verklaar dat hulle nie sou weier om saam met die Vlaams Belang te regeer nie indien dit nodig sou wees om die burgemeesterskap te behou.<ref name="laporte2006a" /> In Junie 2006 het die federale Kamer met 77 stemme (al die Vlaamse partye) teen 51 (die Franstaliges), met die Kamervoorsitter Herman De Croo wat buite stemming gebly het, 'n Vlaams Belang-resolusie in oorweging geneem waarin gevra is "om die ontmanteling van België voor te berei". Franstaliges het dit as 'n deurbreking van die ''cordon sanitaire'' beskou, terwyl die Vlaamse sosialistiese en liberale fraksieleiers verklaar het dat alle tekste wat deur parlementslede ingedien word ten minste in oorweging geneem moet word, sonder om oor die verdere hantering daarvan te beslis.<ref name="laporte2006b" /> Die Koning werk nie aan die ''cordon sanitaire'' mee nie: uit die oogpunt van die Belgiese Grondwet is die Vlaams Belang 'n party soos enige ander, en om die beginsel van gelykheid tussen partye en tussen kiesers te eerbiedig, kan die Koning die uiterste regs ontvang sonder dat dit beteken dat hy die party 'n oorheersende rol in 'n regeringsvorming sou gee.<ref name="lesoir2019" /> Ná die gemeenteraadsverkiesings van 13 Oktober 2024 het die Vlaams Belang-lys Forza Ninove van Guy D'Haeseleer 'n absolute meerderheid in [[Ninove]] gehaal en met die aanvang van die volgende ampstermyn op 5 Desember 2024 aan die bewind gekom, terwyl 'n plaaslike ondersoek na verkiesingsbedrog met volmagstemme aan die gang was. Die Vlaams Belang het dit as 'n deurbreking van die ''cordon sanitaire'' bestempel, maar nuusmedia en ander nasionale partye het dit weerspreek omdat Forza Ninove sonder samewerking met 'n ander party sou regeer. In [[Ranst]] het twee plaaslike lyste, PIT en Vrij Ranst, op 19 Oktober besluit om 'n koalisie met die Vlaams Belang aan te gaan, waarmee die ''cordon sanitaire'' vir die eerste keer in België as deurbreek beskou is; die burgemeester Lode Hofmans is met die Vlaams Belang se stemme verkies. Verkose lede van PIT en Vrij Ranst wat ook lid van die CD&V en Open VLD was, is onmiddellik uit daardie nasionale partye gesit.<ref name="rtbf2024ranst" /> In [[Izegem]] het die plaaslike lys STIP+ eers aangekondig dat dit ook die cordon sou deurbreek, maar ná dreigemente van afdankings, kontrakkansellasies en fisieke geweld teen lede van die lys het dit op 28 Oktober van die bondgenootskap met die Vlaams Belang afgesien.<ref name="lalibre2024izegem" /> In [[Brecht]] het die plaaslike lys Nu2960, nadat 'n bondgenootskap met die N-VA misluk het, op 26 November 2024 aangekondig dat dit met die Vlaams Belang saamgaan om 'n gemeentelike meerderheid te vorm; die CD&V en Open VLD het aangekondig dat hulle hul lede op daardie lys sou uitsit.<ref name="rtbf2024brecht" /> Teen einde November 2024 was daar in Ranst, Izegem en Brecht meerderhede met die Vlaams Belang.<ref name="brf" /><ref name="vrtde" /> ==== Kritiek ==== Die demokratiese waarde van die ''cordon sanitaire'' bly 'n herhalende twispunt in die Vlaamse politiek, aangesien nie net die party nie maar ook alle mense wat vir die party gestem het, elektoraal buitespel gestel word. Die politieke ontleder Derk Jan Eppink voer aan dat die Vlaams Blok, wat intussen tot die [[Vlaams Belang]] omvorm is, juis onder die "beskerming" van die ''cordon sanitaire'' die grootste party in Vlaandere geword het: 'n party wat op hierdie manier geïsoleer word, kan simpatie wek deur homself as slagoffer voor te stel en kan die regering na willekeur op alle punte kritiseer omdat dit self geen regeringsverantwoordelikheid kry nie. Juriste soos Matthias Storme en filosowe soos Ger Groot en Johan Sanctorum is ook teen die cordon gekant, en Jean-Marie Dedecker het dit as 'n "demokratiese tekort" bestempel. Die filosoof en meningsvormer Etienne Vermeersch het daarenteen die stelling weerlê dat die cordon ondemokraties sou wees. Die ''cordon sanitaire'' om die Vlaams Belang het in Mei 2019 weer in die kollig gekom, in die nadraai van die Belgiese federale verkiesing. Die Vlaams Belang, nou onder leiding van Tom van Grieken, het bykans twintig persent van die Vlaamse stemme behaal, maar is nie in die regering opgeneem nie, waarna die party in Januarie 2020 nuwe verkiesings geëis het. Die cordon is sowel op regs as op links en onder politieke ontleders omstrede. Regs sien daarin 'n vorm van ideologiese en ondemokratiese sensuur wat 'n eenvormige denkwyse afdwing. Onder die kritiek van links kom onder meer die volgende punte na vore: dat die cordon slegs een van die simptome van steun vir die uiterste regs aanpak en die diepere oorsake daarvan verwaarloos, soos maatskaplike krisisse en die verlies van vertroue in die politiek; dat dit kontraproduktief is omdat dit die betrokke partye toelaat om hulself as slagoffers voor te stel en van 'n Streisand-effek voordeel te trek; dat die media-cordon deur die opkoms van sosiale media onwerkbaar geword het, aangesien sosiale media nie daaraan onderworpe is nie; en dat die skynbare afwesigheid van die uiterste regs in die Waalse Parlement 'n misleidende beeld van die politieke klimaat kan gee deurdat die oorheersing van uiterste regse idees in die openbare mening onderskat word.<ref name="dhnet" /> === Duitsland === [[Lêer:Demonstration gegen Rechtsextremismus Hannover Landtag Eingang.jpg|thumb|"Brandmauer gegen Rechts" ("Brandmuur teen regs") op 'n plakkaat by 'n betoging teen regs voor die Nedersaksiese Landdag (2024)]] ==== Historiese ontwikkeling ==== In die [[Republiek Weimar|Weimarrepubliek]] was daar geen stabiele uitsluiting van antidemokratiese partye nie, en regeringsvormings het dikwels republiekkritiese kragte ingesluit. Partye soos die Zentrum en die DDP het koalisies met die DNVP aangegaan, terwyl slegs die [[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]] op ryksvlak nie met antidemokratiese partye gekoalisieer het nie. Die inskakeling van antidemokratiese partye is as 'n middel gebruik om politieke handelingsvermoë te verseker.<ref name="sabrow" /> Vroeër is die SPD self uitgesluit: die party is aan die einde van die 19de eeu deur die sosialistewette verbied en het eers met die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] by die ''Burgfriedenspolitik'' ingeskakel geraak. Ook in die ou Bondsrepubliek is daar tot 1990 geen brandmuur teen regse partye opgerig wat nie as ongrondwetlik geklassifiseer is nie. Die CDU/CSU het met die Deutsche Partei saamgewerk, wat ná 'n kort tyd in die [[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]] opgegaan het. Hierdie openheid teenoor regse strominge het die ontwikkeling van die CDU/CSU tot 'n party van die liberale middel, sowel as die verwerking van die Nazi-verlede, jare lank bemoeilik.<ref name="sabrow" /> Ná die Duitse hereniging was die politieke uitsluiting aanvanklik op links gerig. Die voormalige regerende party van Oos-Duitsland, die [[Sosialistiese Eenheidsparty van Duitsland]] (SED), het homself in 1990 as die PDS en in 2005 as [[Die Linke|Die Linkspartei]] herskep om met die nuwe Wes-Duitse groepering WASG saam te smelt. Die PDS en later Die Linke is lank nie as koalisiegenoot aanvaar nie, maar van 1994 af het samewerking op deelstaatvlak voorgekom, waar sogenaamde rooi-rooi- of rooi-rooi-groen-koalisies met die SPD gevorm is.<ref name="sabrow" /> Op bondsvlak het die ander partye deurgaans geweier om 'n koalisie met die PDS of Die Linke te oorweeg, ook waar dit rekenkundig moontlik was, soos in 2005 en 2013. Die term ''cordon sanitaire'' word in Duitsland self selde vir koalisie-oorwegings gebruik. ==== Die brandmuur teen die AfD ==== [[Lêer:2020-02-05 Thüringer Landtag, Wahl des Ministerpräsidenten 1DX 3057 by Stepro.jpg|thumb|Die verkiesing van Thomas Kemmerich (FDP) as minister-president van Thüringen in Februarie 2020 met stemme van die CDU en die AfD word as 'n teken van die toenemende verbrokkeling van die politieke brandmuur in Duitsland beskou.<ref name="wzb" />]] Sedert die 2010's het die debat toenemend op die uitsluiting van die [[Alternative für Deutschland|AfD]] gefokus.<ref name="lacroix" /> Dit het nie net beteken dat die AfD van regeringsdeelname uitgesluit gebly het nie: die party se mosies is konsekwent verwerp, eie meerderhede is doelbewus sonder sy steun gevorm, en verteenwoordigers het vermy om met AfD-stemme in politieke ampte verkies te word.<ref name="greef" /> Die uitsluiting het ten doel om te verhoed dat die AfD homself as 'n legitieme rolspeler in die partystelsel vestig en om terselfdertyd die stabiliteit van die Duitse demokrasie te verseker. Die benadering sluit aan by die begrip van die "weerbare demokrasie" wat in die Duitse Grondwet vasgelê is en op die insig berus dat ekstremistiese kragte nie noodwendig deur geweldadige staatsomwentelinge nie, maar deur die demokratiese prosesse self aan die mag kan kom. In die Duitse geskiedenis het dit ook geblyk dat bedreigings vir die liberale demokrasie dikwels nie van die staatsleiding nie, maar van die munisipale vlak af gegroei het.<ref name="wzb" /> Die CDU het in 2018 op sy partykongres 'n sogenaamde "onversoenbaarheidsbesluit" geneem waarvolgens "koalisies en soortgelyke vorme van samewerking" met die AfD en met Die Linke verwerp word. Die bondsbestuur van die [[Vrye Demokratiese Party|FDP]] het in die lente van 2020 ook besluit om samewerking met die AfD op alle politieke vlakke kategories te verwerp en om afhanklikheid van die AfD by besluite te vermy. Die bondsbestuur van [[Die Linke]] het in Maart 2024 samewerking met die AfD op alle vlakke uitgesluit. Die SPD en [[Alliansie 90/Die Groenes|die Groenes]] het geen uitdruklike skriftelike besluite op bondsvlak geneem nie, maar oortredings van die brandmuur is deur die partyleierskappe onmiddellik veroordeel. Voor die Europese verkiesing van 2024 het al die ander partye in die [[Bundestag]] 'n gesamentlike verklaring uitgereik waarin hulle enige samewerking met die AfD uitgesluit het.<ref name="wzb" /> In Februarie 2020 is Thomas Kemmerich van die FDP met die stemme van die AfD as minister-president van Thüringen verkies – die eerste keer sedert die Tweede Wêreldoorlog dat 'n minister-president van 'n deelstaat met beslissende stemme van die uiterste regs verkies is. Dit het 'n landwye skandaal en 'n regeringskrisis in Thüringen ontketen, waarna hy ná 'n kort tyd tot bedanking gedwing is;<ref name="greef" /> die federale voorsitter van die CDU, Annegret Kramp-Karrenbauer, het daarna ook bedank.<ref name="wieder" /><ref name="grandcontinent" /><ref name="figaro2023" /> Op 23 Julie 2023 het die federale CDU-voorsitter [[Friedrich Merz]] in 'n onderhoud met die ZDF die deur oopgemaak vir samewerking met AfD-verkosenes op plaaslike vlak, voordat hy die volgende dag daarop teruggekrabbel het.<ref name="figaro2023" /> 'n Studie van die Rosa Luxemburg-stigting, wat naby aan Die Linke staan, het in Maart 2024 121 gevalle van plaaslike samewerking tussen die AfD en die tradisionele partye, waaronder die CDU, in Oos-Duitsland tussen Junie 2019 en Desember 2023 aangeteken.<ref name="spiegel" /><ref name="lexpress" /><ref name="dwbrandmauer" /> In 'n ondersoek by die Wetenskapsentrum Berlyn vir Maatskaplike Navorsing het die politieke wetenskaplike Wolfgang Schroeder die stemgedrag in stadsrade en distriksrade met betrekking tot samewerking met die AfD ontleed. Die studie het bevind dat in ongeveer 80 persent van die besluite geen samewerking met die AfD plaasgevind het nie, wat dui op 'n brandmuur wat steeds bestaan maar duidelik deurlaatbaar is. In die oorblywende gevalle het onafhanklike raadslede en kleiner regse groeperinge die meeste saam met die AfD gestem. Van die gevestigde partye het die CDU en die FDP in elk 38 persent van daardie gevalle saam met die AfD gestem, die SPD en die Groenes in ongeveer 30 persent en Die Linke in ruim 20 persent. Dit het meestal oor tegniese vrae soos vergaderingsdatums gegaan. Verrassend was dat daar in die geheel geen groot verskille tussen Oos- en Wes-Duitsland was nie; die verskille het eerder tussen stad en platteland gelê, veral in die landelike ooste, waar die AfD meer dikwels steun gekry het.<ref name="ntv" /> Op 29 Januarie 2025 het 'n teks van die CDU wat 'n verskerping van die immigrasiewetgewing bepleit het, met die AfD se stemme 'n klein meerderheid in die Bundestag gekry. Dit was die eerste keer sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog dat die ''cordon sanitaire'' op bondsvlak deurbreek is.<ref name="grandcontinent" /><ref name="lemonde2025" /><ref name="sabrow" /> Die eerste sekretaris van die AfD se parlementêre fraksie, Bernd Baumann, het onmiddellik gereageer: "Dit is werklik 'n historiese oomblik. Meneer Merz, u het gehelp om dit tot stand te bring ... Hier en nou begin 'n nuwe era."<ref name="lemonde2025" /><ref name="sandmann" /> Die mede-voorsitter van die SPD, [[Lars Klingbeil]], het aan Merz gevra: "Wie in hierdie land moet u in die toekoms werklik glo wanneer u sê dat u u ferm van die AfD distansieer?"<ref name="lemonde2025" /> Die voormalige bondskanselier [[Angela Merkel]] het verklaar dat sy dit verkeerd ag om 'n meerderheid met die AfD se stemme met oop oë moontlik te maak.<ref name="lesechos" /> Merz self het in die parlement gesê: "Ek soek geen ander meerderhede as dié wat in die demokratiese middel van ons Bundestag te vinde is. As daar so 'n meerderheid [met die AfD] was, betreur ek dit."<ref name="lemonde2025" /> Volgens sommige kommentators het die brandmuur die stemming egter oorleef.<ref name="nouvelobs" /><ref name="lopinion" /> Die gebeure het grootskaalse betogings deur Duitsland ontketen, met tussen 160 000 en 250 000 mense in Berlyn op 2 Februarie en meer as 220 000 betogers in verskeie groot stede die dag daarvoor.<ref name="lemondeberlin" /><ref name="franceinter" /> Op 14 Februarie 2025 het die Amerikaanse visepresident [[J.D. Vance]] in sy toespraak by die Veiligheidskonferensie van München gesê dat "daar geen plek vir brandmure is nie". Dit is 'n week voor die vroeë Duitse bondsverkiesing as buitelandse inmenging en as 'n hupstoot vir die AfD beskou.<ref name="trt" /><ref name="lemondevance" /><ref name="sudouest" /> ==== Standpunte van akademici ==== In die politieke wetenskap word die strategie van die brandmuur toenemend omstrede bespreek.<ref name="wzb" /> Die politieke wetenskaplike Christian Stecker beskou 'n kategoriese weiering van enige samewerking krities, omdat 'n deel van die demokraties verkose parlement daardeur van politieke medebeslissing uitgesluit word. Hy waarsku ook dat partye van die deurvoering van hul eie kiesers se belange sou moet afsien wanneer die betrokke parlementêre meerderhede net met steun van die AfD tot stand kan kom.<ref name="greef" /><ref name="focus" /> Stecker voer verder aan dat 'n streng uitsluiting die ander partye die moontlikheid ontneem om hulself polities duidelik van mekaar te onderskei en so vir kiesers aantreklik te bly, en dat die AfD daardeur van die realpolitieke uitdagings en die slytasie van die parlementêre alledaagse werk afgeskerm word.<ref name="stecker" /> Die geskiedkundige Martin Sabrow beoordeel die brandmuur teenoor regspopulistiese of regs-ekstremistiese kragte krities en gedifferensieer. Die tydgeskiedenis laat volgens hom geen duidelike gevolgtrekkings toe nie, maar dit wys wel dat die benadering om die mag aan die regs-ekstremisme oor te laat, nog nowêrens gewerk het nie: dit lei nie tot maatskaplike insig nie, maar bring die land in gevaar. Terselfdertyd merk hy op dat politieke brandmure net so stabiel is as die maatskaplike fondament wat hulle dra. Wanneer daardie fondament verkrummel, help 'n streng vashou aan uitsluiting weinig – veral wanneer die uitsluiting inhoudelik deur populistiese teenstanders van die demokrasie bepaal word en in die munisipale praktyk in elk geval geïgnoreer word. Volgens hom help slegs 'n politieke doelgerigtheid wat die kloof tussen demokratiese en regspopulistiese beleid in die alledaagse lewe duidelik maak; 'n oortuigende toekomsprogram wat migrasiebeheer met menslikheid versoen, sou geen brandmuur nodig hê nie, omdat dit homself inhoudelik van die regspopulisme onderskei.<ref name="sabrow" /> Die politieke wetenskaplike Nicole Deitelhoff beskou die "brandmuur teen regs" veral as 'n simboliese begrip eerder as 'n geleefde politieke praktyk. Volgens haar het 'n stabiele uitsluiting nooit bestaan nie, en veral op munisipale vlak het dit gou brokkelrig geword. Regspopulistiese en regs-ekstremistiese partye staan, ondanks inhoudelike verskille, ideologies nader aan konserwatiewe kragte as aan progressief-liberale partye. Daardeur ontstaan vir konserwatiewes 'n sterker mededingingsdruk, wat soms daartoe lei dat hulle probeer om kiesers by regse partye weg te neem deur hul temas oor te neem. Volgens studies versterk sodanige strategie egter eerder die ekstremistiese kragte. Maar Deitelhoff beskou ook die voorstelling van 'n doeltreffende brandmuur as bedrieglik: om ekstremistiese rolspelers te ignoreer, kom gou hooghartig voor en kan aggressie versterk. In plaas daarvan is dit volgens haar nodig om hulle standpunte voortdurend te bestry.<ref name="republik" /> Volgens die politieke wetenskaplike Heinrich Oberreuter kan die opkoms van die AfD nie deur uitsluiting nie, maar slegs deur 'n beleid gestuit word wat maatskaplike onsekerheid teenwerk en positiewe lewensvooruitsigte skep. Terselfdertyd het hy beklemtoon dat mure en rooi lyne nodig is waar die grondslae van die demokrasie in twyfel getrek word, sonder om die AfD die moontlikheid te gee om politieke besluite te blokkeer.<ref name="handelsblatt" /> Die psigoanalis en sosiale wetenskaplike Alexander Degel interpreteer die "brandmuur" nie net as 'n politieke metafoor van uitsluiting nie, maar as die uitdrukking van 'n onbewuste, kollektief werksame Oos-Wes-fantasma. In sy diepte-hermeneutiese ontleding verstaan hy die diskoers oor die brandmuur as die herhaling van 'n praktyk wat sedert die Tweede Wêreldoorlog plaasvind, waarin afgesplete dele van skuld, skaamte en angs geprojekteer en maatskaplik hertoneel word. Die brandmuur is volgens hom weliswaar 'n psigiese beskerming- en afweerformasie wat historiese konflikte afweer, maar dit verhinder terselfdertyd ook die verwerking van juis daardie konflikte uit die Duits-Duitse geskiedenis. Degel pleit vir 'n dialogiese onthou wat hierdie verdringde affekte en onbewuste konflikte erken in plaas daarvan om hulle deur nuwe mure te herhaal.<ref name="degel" /> Die geskiedkundige Michael Wolffsohn het die strategie van die brandmuur as misluk beoordeel. Dit het volgens hom nie tot die stuiting van die AfD of van die BSW bygedra nie, maar hulle eerder versterk. Isolasie en uitsluiting lei na sy mening tot 'n martelaarsrol, terwyl politieke inskakeling ekstremistiese partye kan verswak. Die DNVP se poging om die NSDAP van 1933 af deur inskakeling te beheer, het weliswaar misluk gegewe die kragsverhoudinge van daardie tyd, maar Wolffsohn het na verskeie positiewe voorbeelde van politieke integrasie verwys, waaronder die inskakeling van voormalige nasionaal-sosialiste ná 1945, van die buiteparlementêre opposisie in die 1970's en van die SED/PDS/Linke, wie se parlementêre integrasie tot 'n langtermynverlies van betekenis gelei het.<ref name="wolffsohn" /> ==== Standpunte van politici ==== Die voormalige bondsminister van binnelandse sake en visepresident van die Bundestag, Hans-Peter Friedrich (CSU), het die brandmuur teenoor die AfD in 'n onderhoud met die sender Phoenix in Maart 2025 "ondemokraties" genoem en gehoop dat dit in die volgende jare afgebreek sou word.<ref name="fried" /> Die voormalige AfD-voorsitter Jörg Meuthen het in 2023 in 'n onderhoud die hoop uitgespreek dat die CDU/CSU se brandmuur sou hou, aangesien die AfD intussen deur radikales beheer word.<ref name="welt" /> Verskeie voorheen invloedryke CDU/CSU-politici het hulle in 2025 vir 'n veranderde hantering van die AfD uitgespreek. Die vroeëre CDU-sekretaris-generaal Peter Tauber en die vroeëre voorsitter van die CDU se grondwaardekommissie, Andreas Rödder, het in die tydskrif ''Stern'' 'n afskeid van die bestaande brandmuur gevra. Tauber het gesê die huidige stigmatisering help net die AfD, en het 'n "nuwe beleid van rooi lyne" bepleit wat besluite ook moontlik maak wanneer die AfD daarvoor stem. Rödder het 'n volledige isolasie van die AfD as kontraproduktief gekritiseer en gepleit vir 'n "gekondisioneerde gespreksbereidheid duskant die brandmuur", op voorwaarde dat die party homself van regs-ekstremistiese standpunte en persone distansieer. Die vroeëre bondsminister van verdediging Karl-Theodor zu Guttenberg (CSU) het gewaarsku dat 'n "ontnugtering" van die AfD nie deur boikot bereik kan word nie.<ref name="tagesschau" /> Hy het daarna duidelik gemaak dat hy nie 'n verswakking van die brandmuur steun nie en die onversoenbaarheidsbesluit teenoor die AfD wil behou, maar wel 'n inhoudelike gesprek met die party bepleit.<ref name="tagesspiegel" /> SPD-politici het hulle by verskeie geleenthede teen enige vorm van samewerking met die AfD uitgespreek en die brandmuur verdedig. Die SPD se mede-voorsitter Lars Klingbeil het die CDU/CSU in 2025 gevra om "baie duidelik" te maak dat daar geen samewerking met die AfD sou wees nie. Sebastian Roloff en Sebastian Fiedler het beklemtoon dat samewerking met 'n party wat deur die grondwetlike beskermingsdiens as regs-ekstremisties geklassifiseer is, die demokratiese orde in gevaar sou stel en 'n las vir die regeringskoalisie sou wees. Ook die vroeëre CDU-sekretaris-generaal Ruprecht Polenz het die duidelike uitsluiting gesteun en terselfdertyd die CDU/CSU se praktyk gekritiseer om die brandmuur nie konsekwent deur te voer nie.<ref name="handelsblatt" /> In sy toespraak op 9 November 2025 het bondspresident [[Frank-Walter Steinmeier]] op die brandmuur-debat ingegaan. Sonder om die AfD uitdruklik te noem, het hy bevestig dat daar "geen politieke samewerking" met ekstremiste mag wees nie – nie in regerings nie en ook nie in parlemente nie. Onversoenbaarheidsbesluite en brandmure is volgens hom belangrike seine maar geen waarborg nie; hulle word poreus wanneer daar geen duidelike afstand van die regs-ekstremiste se taal, ressentimente en vyandsbeelde gehandhaaf word nie. Steinmeier het terselfdertyd beklemtoon dat die verantwoordelikheid vir hierdie uitsluiting nie net by die middel-regse partye lê nie, en het die politieke kragte van middel-links gewaarsku daarteen om onwelgevallige uitsprake sonder onderskeid as regs-ekstremisties te diskrediteer of om middel-regs sonder onderskeid van nabyheid aan regs-ekstremiste te verdink, aangesien dit ook aan die brandmuur ruk.<ref name="rossmann" /> === Estland === In [[Estland]] is die Grondwetsparty en die Sentrumparty tot 'n leierskapswisseling op nasionale vlak van deelname aan regerende koalisies uitgesluit. Verskillende interpretasies van die Sowjet-besetting tussen 1940 en 1990 en houdings teenoor die huidige Russiese regering word dikwels aangevoer as redes om eerder met ander partye koalisiegesprekke te voer, selfs waar dié partye as radikaal regs beskou word. Die cordon was nie absoluut nie: die Sentrumparty het kortliks aan drie koalisieregerings deelgeneem, in 1995, 2002-2003 en 2005-2007. Dit is in 2007 vernieu weens Edgar Savisaar se houding oor die Bronsnag-onluste, en het in werklikheid geëindig toe Jüri Ratas van die Sentrumparty in 2016 eerste minister geword het. In Estland is 'n cordon tussen 2015 en 2019 ook teen die Konserwatiewe Volksparty ingestel. === Europese Unie === Al die politieke groepe in die [[Europese Parlement]] het 'n ''cordon sanitaire'' teen die uiterste regse groep Identiteit en Demokrasie in die negende Europese Parlement, wat in 2019 verkies is, afgekondig.<ref name="agenceurope" /><ref name="fortuna" /> Sommige van die onafhanklike lede van die Europese Parlement is nie by 'n groep aangesluit nie omdat hulle as te ver regs of te ver links beskou word om vir enige van die groepe aanvaarbaar te wees. Ná die vorming van die groepe [[Patriotte vir Europa]] en Europa van Soewereine Nasies in 2024 is 'n ''cordon sanitaire'' deur die meeste politieke groepe in die tiende Europese Parlement afgekondig. Dit is egter deurbreek toe die [[Europese Volksparty]] hom by die Europese Konserwatiewes en Hervormers, die Patriotte vir Europa en Europa van Soewereine Nasies geskaar het om 'n resolusie te steun wat Edmundo González as die regmatig verkose president van [[Venezuela]] erken.<ref name="brusselssignal" /> In die tiende Europese Parlement, waar die parlement meer na regs leun, word die Europese Volksparty verwyt dat dit hom op die Europese Konserwatiewes en Hervormers en selfs op die uiterste regse Patriotte vir Europa verlaat om meerderhede te vind.<ref name="lalibreep" /> === Frankryk === Die beleid van nie-samewerking met die [[Rassemblement National]] (RN), saam met die meerderheidsgebaseerde stelsel van twee rondtes, lei tot die permanente onderverteenwoordiging van die party in die Nasionale Vergadering. In die verkiesing van 2002 het die party byvoorbeeld geen van die 577 setels gewen nie ondanks 11,3% van die stemme in die eerste rondte, aangesien geen van sy kandidate 'n meerderheid in die eerste rondte behaal het nie en min van hulle vir die tweede rondte gekwalifiseer het, waarvoor 'n kandidaat minstens 12,5% van die ingeskrewe kiesers se steun of anders een van die twee hoogste plekke nodig het. In die presidentsverkiesing van 2002, nadat die kandidaat [[Jean-Marie Le Pen]] Lionel Jospin onverwags in die eerste rondte geklop het, het die tradisioneel ideologies teenoorgestelde Sosialistiese Party sy kiesers aangemoedig om in die tweede rondte vir [[Jacques Chirac]] te stem, omdat enige ander kandidaat bo Le Pen verkies is. In die verkiesings van 2017 en 2022 het sy dogter en partyopvolger [[Marine Le Pen]] die tweede rondte van die presidentsverkiesing bereik, en beide die Sosialistiese Party en die Republikeine het stemme vir haar teenstander [[Emmanuel Macron]] aangemoedig. Die praktyk staan in Frankryk as die "Front républicain" (republikeinse front) bekend en is onder meer by die gewestelike verkiesings van 1998, die presidentsverkiesings van 2002, 2017 en 2022 en die parlementsverkiesing van 2024 toegepas. Die ''cordon sanitaire'' teen die RN het nietemin sedert 2011, toe Marine Le Pen partyleier geword het, verswak. Haar pogings tot "ontgifting" het die party se beeld aansienlik verbeter, soos herhaaldelik deur meningsmetings bevestig, en die verval van die links-regs-skeidslyn sedert Macron se verkiesing in 2017 word as sleutelfaktore in die afname van die Franse ''cordon sanitaire'' beskou. In 2022 het die strategie twee keer simbolies gebreek: eers in die parlementsverkiesing, toe Macron se koalisie geweier het om linkse kandidate wat teen RN-kandidate in die tweede rondte gestaan het openlik te steun, wat gedeeltelik daartoe gehelp het dat die party 'n rekordgetal van 89 uit 577 parlementslede verower het en 55% van die tweede rondtes teen linkse kandidate gewen het; en daarna toe twee RN-lede as visepresidente van die Kamer verkies is. Aangesien die RN die grootste opposisieparty in die Vergadering was, is lede van die party ook in sleutelrolle in die parlement aangewys of verkies, soos Caroline Colombier, wat deur die sentristiese Kamervoorsitter Yaël Braun-Pivet as die enigste opposisielid van die Nasionale Vergadering in die parlementêre inligtingskomitee aangewys is. Sedert die vorming van die linkse NUPES-koalisie in Mei 2022 het die begrip ''cordon sanitaire'' wegbeweeg van 'n party-oorskrydende beleid teen uiterste regse partye en kandidate – die "republikeinse front" – na 'n verkiesingstrategie wat, afwisselend of gesamentlik, op beide politieke "uiterstes" toegepas word: links op Jean-Luc Mélenchon se La France Insoumise en regs op Le Pen se RN of Éric Zemmour se Reconquête. Op dieselfde wyse het daar ná die parlementsverkiesing van 2022 gesprekke ontstaan, veral van Macron se politieke kant, oor 'n "republikeinse boog" bestaande uit Macron se sentristiese koalisie, die Republikeine, die Sosialistiese Party, die Groenes en die Kommuniste, in teenstelling met die "uiterstes".<ref name="nbc" /><ref name="politico" /> Dat so 'n strategie ook op linkse partye toegepas word, herinner aan die ''cordon sanitaire'' wat tussen 1947 en 1958 onder die Vierde Franse Republiek teen die Kommunistiese Party van Frankryk en die Gaullistiese Rassemblement du peuple français toegepas is. === Israel === Die Gesamentlike Lys en die partye waaruit dit bestaan het – Hadash, Balad, Ta'al, Ma'an en voorheen Ra'am – was aan 'n feitlike ''cordon sanitaire'' onderworpe, hoofsaaklik omdat hulle nie die [[Sionisme]] steun nie. Ná die parlementsverkiesing van 2021 het die konserwatiewe Ra'am, wat die gesamentlike lys verlaat en op sy eie deelgeneem het, 'n koalisie met 'n aantal oorwegend sionistiese partye aangegaan om die ses-en-dertigste regering van [[Israel]] te vorm. Tussen 1984 en 1988 was daar 'n ''cordon sanitaire'' teen die Kahanistiese party Kach. Die [[Likoed]]-eerste minister [[Yitzhak Shamir]] het bekend geword daarvoor dat hy die [[Knesset]] verlaat het tydens Meir Kahane se toesprake. Die cordon het in 1988 geëindig nadat die party verbied en ontbind is, en cordons van verskillende omvang is op sy opvolgerpartye toegepas. Hierdie cordons was tot 2019 meestal beperk tot samewerking binne die Nasionale Unie en die opvolgerkoalisies daarvan, tot die destydse eerste minister [[Benjamin Netanyahu]] Otzma Yehudit se deelname aan 'n verkiesingskoalisie bewerkstellig het in die hoop om 'n parlementêre meerderheid van ondersteuners te verseker. === Italië === [[Lêer:Giuramento Governo Berlusconi I.jpg|thumb|Met die vorming van die eerste kabinet van [[Silvio Berlusconi]] in 1994, waaraan die nasionaal-konserwatiewe Alleanza Nazionale ook deelgeneem het, het die cordon sanitaire teenoor die uiterste regs in Italië feitlik geëindig.<ref name="holzhauser" />]] Die Italiaanse Kommunistiese Party (PCI) en die Italiaanse Sosiale Beweging (MSI) is tydens die [[Koue Oorlog]] uit koalisieregerings onder leiding van die [[Christelike Demokrasie (Italië)|Christelike Demokrasie]] uitgesluit. Slegs tydens die Zoli-regering, die tweede Segni-regering en die Tambroni-regering (1957-1958 en 1959-1960) en tydens die Historiese Kompromis (1976-1979) het die Christelike Demokrasie op óf die MSI óf die PCI gesteun. Die einde van die Koue Oorlog, saam met die ''Tangentopoli''-skandaal en die ''Mani pulite''-ondersoek, het tot 'n dramatiese politieke herskikking gelei wat die val van die Eerste Italiaanse Republiek en die ontstaan van die Tweede Italiaanse Republiek beteken het. === Kanada === In [[Kanada]] word die weerstand teen die vorming van koalisieregerings onder middel-linkse partye toegeskryf aan 'n onwilligheid om gesien te word as bondgenote van die Bloc Québécois, wat vir die onafhanklikheid van Quebec pleit. Tydens die Kanadese parlementêre dispuut van 2008-2009 is daar egter 'n ooreenkoms gesluit waarvolgens die Bloc Québécois 'n moontlike koalisieregering van die Liberale Party en die [[New Democratic Party (Kanada)|New Democratic Party]] met begrotings- en vertroueskwessies sou steun. Daardie regering is nooit gevorm nie, aangesien die Konserwatiewe Party se minderheidsregering uiteindelik die vertroue van die Laerhuis behou het. === Letland === In [[Letland]] is die Lettiese Russiese Unie, Vir Stabiliteit! en die Sosiaal-Demokratiese Party "Harmonie" op nasionale vlak van deelname aan regerende koalisies uitgesluit. Die cordon teen Harmonie geld steeds. === Litaue === In [[Litaue]] was die Kommunistiese Party van Litaue (CPSU) 'n party waarmee ander partye nie op nasionale vlak sou saamwerk nie. Dit het van Maart 1990 tot Augustus 1991 gegeld, toe die party verbied is. 'n Soortgelyke cordon het tussen 2002 en 2006 bestaan, toe al die ander partye geweier het om met die Liberaal-Demokratiese Party in die [[Seimas]] en in munisipale rade saam te werk, en 'n verdere een tussen 2012 en 2016 teen die party Weg van Moed. === Nederland === Ná die gemeenteraadsverkiesings van 1990, wat vir die Sentrumdemokrate (CD) in die vier groot stede gunstig verloop het, het die fraksieleier Hans Janmaat homself in die parlement stouter opgestel en is 'n ''cordon sanitaire'' teen hierdie nasionalistiese party deur die derde Lubbers-kabinet en die [[Tweede Kamer van die Stategeneraal|Tweede Kamer]] ingestel. 'n Soortgelyke cordon het vroeër ook om die Sentrumparty (CP) bestaan. Janmaat het homself verdedig deur so dikwels as moontlik te beklemtoon dat die CD buitengesluit word. In 2009 het verskillende partye in [[Nederland]] aangedui dat hulle nie saam met [[Geert Wilders]] se [[Party vir die Vryheid]] (PVV) 'n regering wil vorm nie. Wilders het daarop van 'n "linkse ''cordon sanitaire''" gepraat, terwyl die PvdA, GroenLinks, D66, SP en die ChristenUnie gesê het dat hulle op grond van standpunte geen moontlikheid vir samewerking sien nie. Daar was geen onderlinge afspraak nie, en die PVV is ook nie in die parlement gemy wanneer dit oor besprekings met die party of steun vir sy mosies gegaan het nie. Wilders het gesê dat hy self geen partye vooraf uitsluit nie, maar het in 2016 wel die [[Volksparty vir Vryheid en Demokrasie]] (VVD) uitgesluit solank [[Mark Rutte]] die party se lysleier sou wees.<ref name="wilders2016" /> Tydens die kabinetsformasie van 2010 het die PVV die ander partye daarvan beskuldig dat hulle 'n ''cordon sanitaire'' beplan, maar daar was nooit enige ooreenkoms tussen die ander partye om die PVV te ignoreer nie. Die PVV is inderdaad verskeie kere deur informateurs as 'n moontlike koalisiegenoot geopper, en die uiteindelike minderheidskoalisie onder Mark Rutte tussen die VVD en die [[Christen-Demokratiese Appèl]] (CDA) het parlementêre steun van die PVV geniet. Die koalisie het geval nadat die PVV sy steun in 2012 teruggetrek het. Sedertdien het al die groot partye geweier om met die PVV saam te werk, en sedert die skeuring in die [[Forum vir Demokrasie]] (FvD) in 2020 weier al die groot partye behalwe die PVV ook om met die FvD saam te werk. Met verloop van jare het verskeie partye uit die breë middel en die linkervleuel hulle in meer of minder skerp bewoording teen samewerking met die PVV uitgespreek.<ref name="eenvandaag" /> Toe die PVV in 2017 as die tweede party uit die stembus gekom het, het die VVD en die CDA (onderskeidelik die eerste en derde partye) hulle ''cordon sanitaire'' skriftelik vasgelê,<ref name="kiesraad" /><ref name="rtl2017" /> en onder leiding van Rutte is hierdie lyn by die VVD sedertdien gehandhaaf.<ref name="nos2021" /> Met die val van die vierde Rutte-kabinet in Julie 2023 en die leierskapswisseling by die VVD kort daarna is 'n nuwe koers van strategiese dubbelsinnigheid ingeslaan. Deur enige vorm van samewerking met die PVV nie langer kategories uit te sluit nie, het die nuwe partyleier Dilan Yeşilgöz die deur vir die PVV op 'n skrefie oopgelaat.<ref name="ad2023" /> In navolging van hierdie strategie het die nuwe party NSC onder leiding van Pieter Omtzigt die PVV ook nooit kategories uitgesluit nie.<ref name="mediacourant" /> In November 2023 het die PVV 'n oorweldigende verkiesingsoorwinning behaal, en die katalisator daarvoor word gereeld gedeeltelik toegeskryf aan die breuk met die harde ''cordon sanitaire'' deur partye op middel-regs, in besonder die VVD wat die eerste aanset daartoe gegee het.<ref name="npo2024" /> Die ''cordon sanitaire'' teen die PVV het ná die algemene verkiesing van 2023 geëindig, toe die VVD, die NSC en die Boere-Burgerbeweging (BBB) 'n regering met die PVV as volwaardige koalisiegenoot gevorm het.<ref name="politico2023" /> === Noorweë === Van die 1970's af het al die parlementêre partye in [[Noorweë]] deurgaans geweier om op nasionale vlak formeel by 'n regeringskoalisie met die regse Vooruitgangsparty aan te sluit. Die cordon is in 2013 deurbreek toe die Konserwatiewe Party dit gedoen het. In sommige munisipaliteite werk die Vooruitgangsparty egter met baie partye saam, ook met die middel-linkse Arbeidersparty.<ref name="arbeiderpartiet" /> === Oostenryk === Nadat [[Jörg Haider]] in 1986 leier van die [[Vryheidsparty van Oostenryk]] geword het, het al die ander partye geweier om met die party saam te werk tot in 2000, toe die eerste Schüssel-regering gevorm is. Daardie koalisieregering het van 2000 tot 2005 gehou, en 'n tweede koalisieregering van 2017 tot 2019. === Portugal === Sedert die party Chega in 2019 parlementêre verteenwoordiging gekry het, was daar verskeie pogings om 'n ''cordon sanitaire'' in te stel, met die meeste partye wat weier om met hulle geassosieer te word.<ref name="grandcontinent2021" /> Tydens die veldtog vir die Portugese parlementsverkiesing van 2024 het die middel-regse kandidaat Luís Montenegro die uitdrukking "Não é não" ("Nee is nee") gepopulariseer om die onwilligheid om met Chega te onderhandel te herhaal.<ref name="publico" /> === Slowenië === In [[Slowenië]] het liberale, middel-linkse en linkse partye onder leiding van Marjan Šarec ná die parlementsverkiesing van 2018 'n feitlike ''cordon sanitaire'' afgekondig en die Sloweense Demokratiese Party (SDS) van koalisie-onderhandelinge uitgesluit weens sy xenofobiese en verdelende retoriek en beleid, wat hoofsaaklik op verset teen onwettige migrasie en die diskreditering van politieke teenstanders gebaseer was. Dieselfde partye het ook beweer dat die SDS onwettig deur buitelandse skenkings via sy media gefinansier is, meestal met kapitaal van Hongaarse maatskappye naby aan [[Viktor Orbán]], met wie die SDS nou saamwerk, en deur lenings van 'n buitelandse burger. Die SDS het die verkiesing gewen, maar al die partye van die middel tot links het sy uitnodiging tot onderhandelinge verwerp.<ref name="siol" /> Ná 'n regeringskrisis in 2020 het die sosiaal-liberale Party van die Moderne Middel en die Demokratiese Party van Pensioenarisse van Slowenië 'n koalisie met die SDS gevorm. === Spanje === In 2003 het 'n meerderheid in die Katalaanse Parlement, bestaande uit die middel-linkse en pro-desentralisasie-partye PSC, ERC en ICV-EUiA, 'n koalisie-ooreenkoms bereik wat 'n veto op die middel-regse, sentralistiese Volksparty op sowel substaatlike as nasionale vlak ingesluit het.<ref name="abc" /> Hierdie punt van die ooreenkoms is later deur die gevolglike president van Katalonië, Pasqual Maragall, gekritiseer.<ref name="garriga" /> Die koalisie-ooreenkoms is in 2006 hersien, maar in 2010 het die destydse PSC-kandidaat José Montilla gesê dat sy party nie 'n nuwe ooreenkoms met die ERC sou nastreef nie.<ref name="elpais2010" /> === Swede === Die politieke partye in die Sweedse Riksdag het 'n beleid van nie-samewerking met die regse Swede-Demokrate (SD) aanvaar, hoewel daar uitsonderings was waar plaaslike politici resolusies van die SD gesteun het. Die party is tot 2022 in die breë deur die res van die politieke klas aan 'n ''cordon sanitaire'' onderwerp.<ref name="franceinfo" /> In Oktober 2018 het die Swede-Demokrate vir die eerste keer regerende koalisies met die Moderate Party en die Christen-Demokrate aangegaan, in die munisipaliteite Staffanstorp, Sölvesborg, Herrljunga en Bromölla.<ref name="orange" /><ref name="thelocal" /> In Bromölla het die koalisie in 2020 uitmekaar geval, terwyl nuwe koalisies met die SD in Svalöv (2019), Bjuv (2020) en Surahammar (2021) ontstaan het. In Maart 2019 het die Christen-Demokratiese leier Ebba Busch aangekondig dat haar party gereed is om onderhandelinge met die Swede-Demokrate in die Riksdag te begin.<ref name="hamidi" /> Die opening van die Moderate Party en die Christen-Demokrate na die SD, saam met die Januarie-ooreenkoms, het tot die ontbinding van die Alliansie gelei; nadat die Liberale opgehou het om die minderheidsregering te steun, het hulle ook opgehou om 'n koalisie met die SD uit te sluit. Ná die verkiesing van 2022 en die Tidö-ooreenkoms het Ulf Kristersson 'n minderheidsregering van die Moderate Party, die Christen-Demokrate en die Liberale gevorm met begrotings- en vertroue-steun van die SD. 'n Studie van 2024 het bevind dat kiesers die Swede-Demokrate toenemend as legitiem en as minder van 'n bedreiging vir die demokrasie beskou het toe die hoofstroompartye in Swede hul ''cordon sanitaire'' teenoor die party laat vaar het. Toe die hoofstroompartye die ''cordon sanitaire'' weer ingestel het, het dit nie die kiesers se sienings van die Swede-Demokrate verander nie.<ref name="daur" /> === Tsjeggië === Die Kommunistiese Party van Bohemië en Morawië (KSČM) is in werklikheid van enige moontlike koalisie uitgesluit weens 'n sterk antikommunistiese teenwoordigheid in die meeste politieke partye, ook in die Tsjeggiese Sosiaal-Demokratiese Party. Hierdie beleid het op nasionale vlak tot 2018 gegeld, toe die KSČM die tweede kabinet van Andrej Babiš gesteun het. In die afgelope jare het die vraag akademies geword, aangesien die party steun verloor het en nie meer in die wetgewer verteenwoordig is nie. Op gewestelike vlak bly die KSČM steeds van koalisies uitgesluit; ná die gewestelike verkiesings van 2020 het hierdie beleid byvoorbeeld die Tsjeggiese Piraatparty en die Burgerlike Demokratiese Party gedwing om in Ústí nad Labem, Zlín en Morawië-Silesië koalisies met ANO 2011 te vorm. 'n ''Cordon sanitaire'' is ook om Miroslav Sládek se nasionaal-konserwatiewe Vereniging vir die Republiek – Republikeinse Party van Tsjeggo-Slowakye geplaas terwyl dit tussen 1992 en 1998 in die Tsjeggiese parlement aktief was. Wanneer een van sy lede aan die woord sou kom, het die ander afgevaardigdes die Kamer van Afgevaardigdes verlaat. === Turkye === Pro-Koerdiese partye soos die Volksdemokratiese Party (HDP) is aan 'n ''cordon sanitaire'' onderworpe weens die beskuldiging van samewerking met die verbode Koerdistan Werkersparty, wat tans deur die [[Europese Unie]],<ref name="eurlex" /> die [[Verenigde Koninkryk]],<ref name="ukgov" /> die Verenigde State,<ref name="statedept" /> [[Turkye]]<ref name="egm" /> en ander lande as 'n terroriste-organisasie aangewys is. Koerdiese partye wat na bewering met terroriste-organisasies saamgewerk het, is in die verlede ook verskeie kere deur die Turkse Grondwetlike Hof verbied. Gedurende die 1990's is Islamitiese partye van die Millî Görüş-beweging van regeringsvorming uitgesluit en verskeie kere verbied, met die uitsondering van die sogenaamde "Refahyol"-regering (1996-1997). Die ''cordon sanitaire'' is opgehef toe die meer gematigde Party vir Geregtigheid en Ontwikkeling (AKP) in 2002 aan die mag gekom het en die meer radikale opvolger, die Geluksparty, in 2018 by die Nasie-alliansie aangesluit het. === Verenigde Koninkryk === In die Verenigde Koninkryk word die uiterste regse [[British National Party]] (BNP) volledig deur die politieke hoofstroom uitgesluit. Prominente politici, waaronder die voormalige eerste minister en leier van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]], [[David Cameron]], het kiesers aangemoedig om vir kandidate van enige party behalwe die BNP te stem.<ref name="guardiancameron" /> Die Euroskeptiese [[Verenigde Koninkryk Onafhanklikheidsparty]] (UKIP), wat self as uiterste regs bestempel is,<ref name="guardianukip" /> het kategories geweier om selfs beperkte samewerking met die BNP aan te gaan.<ref name="bbcukip" /> Hoewel die BNP nooit meer as 60 van die ongeveer 22 000 verkose poste in die plaaslike regering beklee het nie, is al die partye oor die algemeen eens dat die party van enige koalisie-ooreenkoms uitgesluit moet word in rade waar geen enkele party 'n meerderheid het nie. Toe twee BNP-kandidate in die Europese Parlementsverkiesing van 2009 verkies is, het die Britse regering aangekondig dat dit hulle albei slegs die minimum vlak van ondersteuning sou verskaf en hulle die maklike toegang tot amptenare en inligting wat die ander 70 Britse Europese parlementslede geniet, sou ontsê.<ref name="traynor" /> In 2017 is daar beweer dat die cordon in Pendle deurbreek is toe die raad sonder 'n algehele meerderheid gebly het, maar dit is deur die leiers van die Arbeidersparty en die Liberale Demokrate in die raad ontken.<ref name="bbcpendle" /> Met die opkoms van [[Reform UK]] in 2024, 'n regse tot uiterste regse party onder leiding van [[Nigel Farage]], het verskeie partye die moontlikheid van samewerking met die party uitgesluit. In die verkiesing vir die Skotse Parlement in 2026 het Reform 17 setels gewen en met die Arbeidersparty vir die tweede plek gelykop geëindig, maar die party is deur John Swinney, die eerste minister en leier van die [[Skotse Nasionale Party]], van regeringsgesprekke uitgesluit.<ref name="cochrane" /> == Sien ook == * [[Sentrisme]] == Verwysings == {{Verwysings|30em|refs= <ref name="jacobs">{{Cite journal |last=Jacobs |first=Laura |title=How Do Mainstream Parties Justify Their (Un)willingness to Rule with Populist Parties? Evidence from Twitter Data |journal=Government and Opposition |volume=59 |issue=1 |date=2024 |pages=47-72 |issn=0017-257X |doi=10.1017/gov.2022.45 |language=en}}</ref> <ref name="axelsen">{{Cite journal |last=Axelsen |first=Jørgen Eikvar |title=The cordon sanitaire: a social norm-based model |journal=Journal of Elections, Public Opinion and Parties |volume=34 |issue=2 |date=2024-04-02 |pages=277-297 |issn=1745-7289 |doi=10.1080/17457289.2023.2168272 |language=en}}</ref> <ref name="harteveld">{{Cite journal |last1=Harteveld |first1=Eelco |last2=Dahlberg |first2=Stefan |last3=Kokkonen |first3=Andrej |last4=van der Brug |first4=Wouter |title=Social Stigma and Support for the Populist Radical Right: An Experimental Study |journal=Scandinavian Political Studies |volume=42 |issue=3-4 |date=2019 |pages=296-307 |issn=0080-6757 |doi=10.1111/1467-9477.12153 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9477.12153 |hdl=11245.1/547169c4-3fd8-44fc-ae4f-3771b0adb676 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <ref name="bolin">{{Cite journal |last1=Bolin |first1=Niklas |last2=Dahlberg |first2=Stefan |last3=Blombäck |first3=Sofie |title=The stigmatisation effect of the radical right on voters' assessment of political proposals |journal=West European Politics |volume=46 |issue=1 |date=2023 |pages=100-121 |issn=0140-2382 |doi=10.1080/01402382.2021.2019977 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402382.2021.2019977 |hdl=11250/2985600 |hdl-access=free |language=en}}</ref> <ref name="shuttleworth">{{Cite journal |last1=Shuttleworth |first1=Luke |last2=Brown |first2=Katy |last3=Mondon |first3=Aurelien |date=2025-08-21 |title=The pretence of the cordon sanitaire: non-collaboration as a distraction from discursive congruence |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14782804.2025.2549800 |journal=Journal of Contemporary European Studies |pages=1-18 |doi=10.1080/14782804.2025.2549800 |issn=1478-2804 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="downs2002">{{Cite journal |last=Downs |first=William M. |year=2002 |title=How Effective Is The Cordon Sanitaire? Lessons from Efforts to Contain the Far Right in Belgium, France, Denmark and Norway |url=https://d-nb.info/1305137795/34 |journal=Journal of Conflict and Violence Research |volume=4 |issue=1 |pages=32-51 |language=en}}</ref> <ref name="holzhauser">{{Cite web |last=Holzhauser |first=Thorsten |url=https://geschichtedergegenwart.ch/abschied-vom-cordon-sanitaire-eine-geschichte-rechter-tabubrueche-in-europa/ |title=Abschied vom „cordon sanitaire“: Eine Geschichte rechter Tabubrüche in Europa |website=Geschichte der Gegenwart |date=2023-06-14 |access-date=2025-02-28 |language=de}}</ref> <ref name="lacroix">{{Cite web |last1=Guillemoles |first1=Alain |last2=Nerbollier |first2=Delphine |title=Législatives en Allemagne : comment l'AfD s'est installée sur le rejet de l'immigration |url=https://www.la-croix.com/international/legislatives-en-allemagne-comment-l-afd-sest-installee-sur-le-rejet-de-limmigration-20250217 |website=La Croix |date=2025-02-17 |access-date=2025-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="duitslandinstituut">{{Cite web |url=https://duitslandinstituut.nl/artikel/56621/er-komt-rook-vanonder-de-brandmuur |title=Er komt rook vanonder de brandmuur |website=Duitsland Instituut |access-date=2025-02-02 |language=nl}}</ref> <ref name="handelsblatt">{{Cite web |last1=Neuerer |first1=Dietmar |last2=Koch |first2=Moritz |url=https://www.handelsblatt.com/100164893.html |title=SPD-Chef Klingbeil warnt Union vor Ende der Brandmauer zur AfD |website=Handelsblatt |date=2025-10-19 |access-date=2025-10-31 |language=de}}</ref> <ref name="neumann">{{Cite book |last1=Neumann |first1=Peter R. |last2=Schneider |first2=Richard C. |title=Das Sterben der Demokratie. Der Plan der Rechtspopulisten – in Europa und den USA |year=2025 |pages=201-202 |language=de}}</ref> <ref name="economou">{{Cite web |last1=Economou |first1=Nick |last2=Ghazarian |first2=Zareh |title=Friend or foe? Pauline Hanson, One Nation and the Howard Government |url=https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/search/display/display.w3p;query=Id%3A%22media%2Fpressrel%2FGLYI6%22;src1=sm1 |website=Parliament of Australia |access-date=2026-07-05 |language=en}}</ref> <ref name="sunman">{{Cite news |last=Sunman |first=Josh |title=Should One Nation and the Coalition strike a deal to win office? There are huge risks for both parties |url=https://theconversation.com/should-one-nation-and-the-coalition-strike-a-deal-to-win-office-there-are-huge-risks-for-both-parties-285341 |agency=The Conversation |date=2026-06-17 |access-date=2026-07-05 |language=en}}</ref> <ref name="charta91">{{Cite web |title=Het Cordon Sanitaire: Dossier |url=http://www.charta91.be/NB/Cordon.htm |website=charta91.be |access-date=2023-09-21 |language=nl}}</ref> <ref name="vlaamsparlement">{{Cite web |title=Resolusie van 19 November 1992 betreffende het algemeen migrantenbeleid, 246 (1992-1993) |url=https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/366175 |website=Vlaams Parlement |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513145028/https://www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/366175 |archive-date=2020-05-13}}</ref> <ref name="vrtnws">{{Cite web |author=VRT NWS |url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/11/30/vijf_vragen_overhetcordonsanitaire-1-2831927/ |title=5 vragen over het cordon sanitaire: wat is het juist en waar komt het vandaan? |date=2019-05-26 |website=vrtnws.be |access-date=2020-03-19 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513120229/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2016/11/30/vijf_vragen_overhetcordonsanitaire-1-2831927/ |archive-date=2020-05-13}}</ref> <ref name="delwit">{{Cite book |last=Delwit |first=Pascal |title=La vie politique en Belgique de 1830 à nos jours |edition=2de |location=Brussel |publisher=Éditions de l'Université de Bruxelles |year=2010 |page=311 |language=fr}}</ref> <ref name="dw">{{Cite web |last=Joyner |first=Ella |title=Belgian election tests limits of media's far-right boycott |website=dw.com |date=2024-06-04 |url=https://www.dw.com/en/belgian-election-tests-limits-of-medias-far-right-boycott/a-69161435 |access-date=2024-06-12 |language=en}}</ref> <ref name="euractiv">{{Cite web |title=Belgium's far right struggles to break through media ban |website=euractiv.com |date=2024-05-06 |url=https://www.euractiv.com/section/elections/news/belgiums-far-right-struggles-to-break-through-media-ban/ |access-date=2024-06-12 |language=en}}</ref> <ref name="standaard">{{Cite web |last1=Struys |first1=Jeroen |last2=De Lobel |first2=Peter |title=N-VA-kandidaat in Wallonië in de ban geslagen: waarom er rechts van MR geen zuurstof is over de taalgrens |website=De Standaard |date=2024-03-25 |url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20240324_97085493 |access-date=2024-06-12 |language=nl}}</ref> <ref name="stroobants2020">{{Cite web |last=Stroobants |first=Jean-Pierre |title=En Belgique, face à l'extrême droite, le « cordon médiatique » a sauté |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/05/06/en-belgique-face-a-l-extreme-droite-le-cordon-mediatique-a-saute_6038778_3210.html |date=2020-05-06 |website=lemonde.fr |access-date=2020-05-06 |language=fr}}</ref> <ref name="rsf">{{Cite web |author=Reporters sans frontières |title=Annulation d'un débat politique sur la RTBF en pleine période électorale |url=https://rsf.org/fr/annulation-d-un-d%C3%A9bat-politique-sur-la-rtbf-en-pleine-p%C3%A9riode-%C3%A9lectorale |date=2010-05-31 |language=fr}}</ref> <ref name="brusselstimes">{{Cite web |date=2019-05-27 |title=The rule to keep the far-right out of Parliament: what is the cordon sanitaire? |url=https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/57347/the-rule-to-keep-the-far-right-out-of-parliament-what-is-the-cordon-sanitaire/ |access-date=2021-04-06 |website=The Brussels Times |language=en |archive-date=2021-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617163157/https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/57347/the-rule-to-keep-the-far-right-out-of-parliament-what-is-the-cordon-sanitaire/}}</ref> <ref name="lemonde2003">{{Cite news |last=Stroobants |first=Jean-Pierre |title=Bruxelles réduit la « compétence universelle » de sa justice |work=Le Monde |date=2003-04-08 |language=fr}}</ref> <ref name="laporte2006a">{{Cite news |last=Laporte |first=Christian |title=Un cordon de plus en plus élastique |work=La Libre Belgique |date=2006-03-14 |language=fr}}</ref> <ref name="laporte2006b">{{Cite news |last=Laporte |first=Christian |title=Le cordon saute sur un vote anti-belge |work=La Libre Belgique |date=2006-06-12 |language=fr}}</ref> <ref name="lesoir2019">{{Cite web |title=Le Roi a reçu le Vlaams Belang: le cordon sanitaire a été respecté juridiquement |url=https://www.lesoir.be/227910/article/2019-05-30/le-roi-recu-le-vlaams-belang-le-cordon-sanitaire-ete-respecte-juridiquement |website=Le Soir |date=2019-05-30 |access-date=2024-06-10 |language=fr}}</ref> <ref name="rtbf2024ranst">{{Cite web |author=Belga |url=https://www.rtbf.be/article/a-ranst-en-province-d-anvers-le-cordon-sanitaire-est-rompu-une-liste-s-allie-avec-le-vlaams-belang-11452011 |website=rtbf.be |title=Le cordon sanitaire est rompu pour la première fois à Ranst : « Une bonne gestion plutôt que de s'en tenir à des principes », justifie le futur bourgmestre |date=2024-10-19 |language=fr}}</ref> <ref name="lalibre2024izegem">{{Cite web |author=Belga |url=https://www.lalibre.be/regions/flandre/2024/10/28/communales-2024-a-izeghem-un-parti-renonce-a-gouverner-avec-le-belang-apres-des-menaces-SXIIBC7CM5AE3LTCMDOOJQPP6Y/ |website=La Libre Belgique |title=Communales 2024: à Izegem, le Vlaams Belang lâché par son partenaire après des menaces |date=2024-10-28 |language=fr}}</ref> <ref name="rtbf2024brecht">{{Cite web |last=Roberfroid |first=Anthony |url=https://www.rtbf.be/article/le-vlaams-belang-au-pouvoir-dans-une-troisieme-commune-flamande-a-brecht-la-liste-locale-nu2960-brise-le-cordon-sanitaire-et-s-allie-a-l-extreme-droite-11468713 |website=rtbf.be |title=Le Vlaams Belang au pouvoir à Brecht : la liste locale nu2960 brise le cordon sanitaire et s'allie à l'extrême droite |date=2024-11-26 |language=fr}}</ref> <ref name="brf">{{Cite web |last=Pint |first=Roger |url=https://brf.be/national/1921406/ |title=Cordon sanitaire drei Mal durchbrochen |date=2024-11-27 |access-date=2025-02-26 |language=de}}</ref> <ref name="vrtde">{{Cite web |last=Kockartz |first=Andreas |url=https://www.vrt.be/vrtnws/de/2024/11/26/cordon-sanitaire-durchbrochen-nu2960-und-vlaams-belang-erzielen/ |title=Cordon Sanitaire durchbrochen: Mehrheiten mit Vlaams Belang in Brecht und Izegem |date=2024-11-26 |access-date=2025-02-26 |language=de}}</ref> <ref name="dhnet">{{Cite web |last=de Marneffe |first=Adrien |title=Un Zemmour version belge pourrait-il voir le jour? « Le terreau est là » |url=https://www.dhnet.be/actu/monde/2021/10/08/un-zemmour-version-belge-pourrait-il-voir-le-jour-le-terreau-est-la-XZH4DTWE2BADXF7YPNSZI7SAIE/ |website=DHnet |date=2021-10-08 |access-date=2024-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="sabrow">{{Cite web |author=Martin Sabrow |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/deutschlandarchiv/559041/von-nutzen-und-nachteil-der-brandmauer/ |title=Von Nutzen und Nachteil der Brandmauer |date=2025-02-10 |access-date=2025-03-01 |language=de}}</ref> <ref name="greef">{{Cite web |author=Samuel Greef |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/parteien/rechtspopulismus/551872/wie-umgehen-mit-rechtspopulistischen-akteuren/ |title=Wie umgehen mit rechtspopulistischen Akteuren? |date=2024-09-04 |access-date=2025-05-04 |language=de}}</ref> <ref name="wzb">{{Cite book |author1=Wolfgang Schroeder |author2=Daniel Ziblatt |author3=Florian Bochert |title=Brandmauer – Still Alive! Empirical Findings on Support for the AfD by Established Parties in Eastern Germany (2019–2024) |series=Discussion Paper SP V 2024-503en |publisher=WZB Berlin Social Science Center |location=Berlyn |date=Januarie 2025 |url=https://bibliothek.wzb.eu/pdf/2025/v25-501en.pdf |language=en}}</ref> <ref name="wieder">{{Cite web |author=Thomas Wieder |title=La démission du dirigeant de la région allemande de Thuringe ne met pas fin à la tempête |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2020/02/07/la-demission-du-dirigeant-de-la-region-allemande-de-thuringe-ne-met-pas-fin-a-la-tempete_6028717_3210.html |website=Le Monde |date=2020-02-07 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="grandcontinent">{{Cite web |title=L'union des droites en Allemagne sur l'immigration : cartographie et contexte d'un possible effet domino |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2025/01/29/lunion-des-droites-en-allemagne-sur-limmigration-cartographie-et-contexte-dun-possible-effet-domino/ |website=Le Grand Continent |date=2025-01-29 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="figaro2023">{{Cite web |author=Pierre Avril |title=Allemagne: le flirt avorté de la CDU avec l'extrême droite |url=https://www.lefigaro.fr/international/allemagne-le-flirt-avorte-de-la-cdu-avec-l-extreme-droite-20230725 |website=Le Figaro |date=2023-07-25 |access-date=2025-03-17 |language=fr}}</ref> <ref name="spiegel">{{Cite web |author=Laura Backes |title=Brandmauer gegen rechts? Von wegen |url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/news-des-tages-afd-im-osten-bodo-ramelow-zum-bahn-gdl-streik-1-fc-saarbruecken-a-47566223-c647-476a-9d91-c186d08ec401 |website=Der Spiegel |date=2024-03-13 |access-date=2025-03-22 |language=de}}</ref> <ref name="lexpress">{{Cite web |author=Charles Haquet |title=Allemagne : l'AfD, ce cancer localisé qui se rapproche dangereusement de Berlin |url=https://www.lexpress.fr/monde/europe/allemagne-lafd-ce-cancer-localise-qui-se-rapproche-dangereusement-de-berlin-2PT2QRD3ORC2HLUG4PNNL6P24E/ |website=L'Express |date=2024-09-03 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="dwbrandmauer">{{Cite web |url=https://www.dw.com/de/brandmauer-asyl-abstimmung-bundestag-friedrich-merz-v2/a-71455738 |website=dw.com |title=Nach Asyl-Abstimmung: Was ist die „Brandmauer“? |date=2025-01-30 |access-date=2025-03-19 |language=de}}</ref> <ref name="ntv">{{Cite web |url=https://www.n-tv.de/25738589.html |title=Schroeder zu Brandmauer-Studie: „Nicht die CDU stimmt am häufigsten mit der AfD“ |website=ntv.de |date=2025-05-03 |access-date=2025-05-03 |language=de}}</ref> <ref name="lemonde2025">{{Cite web |author=Elsa Conesa |title=En Allemagne, la CDU fait sauter le « cordon sanitaire » avec l'extrême droite |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/01/29/en-allemagne-la-cdu-fait-sauter-le-cordon-sanitaire-avec-l-extreme-droite_6522492_3210.html |website=Le Monde |date=2025-01-29 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="sandmann">{{Cite web |author=Philipp Sandmann |title=Liebes Deutschland, wohin steuern wir gerade? |url=https://philippsandmann.substack.com/p/liebes-deutschland-wohin-steuern |date=2025-02-02 |access-date=2025-03-22 |language=de}}</ref> <ref name="lesechos">{{Cite web |author=Emmanuel Grasland |title=Angela Merkel sort de sa retraite pour fustiger le vote des conservateurs avec l'extrême droite |url=https://www.lesechos.fr/monde/europe/angela-merkel-sort-de-sa-retraite-pour-fustiger-le-vote-des-conservateurs-avec-lextreme-droite-2145699 |website=Les Echos |date=2025-01-30 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="nouvelobs">{{Cite journal |author=Noé Megel |title=10 choses à savoir sur… Alice Weidel |journal=Le Nouvel Obs |issue=3152 |page=14 |date=2025-02-20 |language=fr}}</ref> <ref name="lopinion">{{Cite journal |author=Jean-Dominique Merchet |title=Ébranlée, l'Allemagne cherche un cap |journal=L'Opinion |issue=2959 |pages=1-2 |date=2025-02-21 |language=fr}}</ref> <ref name="lemondeberlin">{{Cite news |date=2025-02-02 |title=A Berlin, plus de 160 000 personnes se sont rassemblées pour dénoncer le rapprochement entre la droite et l'extrême droite |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2025/02/02/a-berlin-des-milliers-de-manifestants-rassembles-contre-l-extreme-droite_6528260_3210.html |access-date=2025-02-04 |work=Le Monde |language=fr}}</ref> <ref name="franceinter">{{Cite web |date=2025-01-30 |title=Pourquoi l'alliance entre droite et extrême droite sur l'immigration ouvre une nouvelle ère politique en Allemagne |url=https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/le-monde-a-18h50/le-monde-a-18h50-du-jeudi-30-janvier-2025-3732324 |access-date=2025-02-04 |website=France Inter |language=fr}}</ref> <ref name="trt">{{Cite web |last1=Mazi |first1=Yunus |last2=Uçar |first2=Muhammed Ali |title=Federal elections in a turning point: Is Germany at a crossroads? |url=https://www.trtworld.com/magazine/federal-elections-in-a-turning-point-is-germany-at-a-crossroads-18267771 |publisher=TRT World |access-date=2025-03-22 |language=en}}</ref> <ref name="lemondevance">{{Cite journal |author1=William Audureau |author2=Philippe Bernard |author3=Maxime Ferrer |author4=Assma Maad |author5=Manon Romain |title=Derrière les mots de J. D. Vance à Munich |journal=Le Monde |issue=24929 |pages=20-21 |date=2025-02-24 |language=fr}}</ref> <ref name="sudouest">{{Cite web |author=David Philippot |title=Élections allemandes : en proie aux doutes sur son modèle, l'Allemagne s'apprête à élire un candidat conservateur |url=https://www.sudouest.fr/international/europe/allemagne/elections-allemandes-en-proie-aux-doutes-sur-son-modele-l-allemagne-s-apprete-a-elire-un-candidat-conservateur-23297098.php |website=Sud Ouest |date=2025-02-17 |access-date=2025-03-22 |language=fr}}</ref> <ref name="focus">{{Cite web |author=Anna Schmid |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/abgrenzung-zur-afd-undemokratisch-je-hoeher-die-brandmauer-desto-schwerer-ist-sie-zu-rechtfertigen_id_260234869.html |title=Sollte die Brandmauer fallen? Politologe schlägt neues CDU-Modell im Osten vor |website=focus.de |date=2024-08-21 |access-date=2025-12-05 |language=de}}</ref> <ref name="stecker">{{Cite web |author=Christian Stecker |url=https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/apuz/konservatismus-2026/574880/warum-eine-hermetische-brandmauer-undemokratisch-ist/ |title=Warum eine hermetische Brandmauer undemokratisch ist |website=Aus Politik und Zeitgeschichte |date=2026-01-30 |access-date=2026-05-17 |language=de}}</ref> <ref name="republik">{{Cite web |author=Theresa Hein |url=https://www.republik.ch/2023/09/23/die-brandmauer-ist-bestenfalls-ein-maschendrahtzaun |title=«Die Brandmauer ist bestenfalls ein Maschendrahtzaun» |website=Republik |date=2023-09-23 |access-date=2025-05-03 |language=de}}</ref> <ref name="degel">{{Cite journal |author=Alexander Degel |title=Zwischen Erinnerung und Wiederholung |journal=Forum der Psychoanalyse |date=2025-09-26 |issn=1437-0751 |doi=10.1007/s00451-025-00598-8 |language=de}}</ref> <ref name="wolffsohn">{{Cite web |author=Michael Wolffsohn |title=Droht der Berliner Republik das Schicksal der Weimarer Republik? Vortrag im Rahmen der 68. Bitburger Gespräche |date=Januarie 2025 |url=https://www.uni-trier.de/fileadmin/fb5/inst/IRP/03_Events/02_Bitburger_Gespraeche/2025/Onlineveroeffentlichung/BG68_2_Wolffsohn.pdf |language=de}}</ref> <ref name="fried">{{Cite web |author=Nico Fried |url=https://www.tickaroo.com/e/FNAROmxzRraQBJ30 |title=Liveticker Abstimmung zur Schuldenbremse |website=stern.de |date=2025-03-18 |access-date=2025-03-18 |language=de}}</ref> <ref name="welt">{{Cite web |url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article246051608/Joerg-Meuthen-warnt-vor-AfD-Hoffen-dass-die-Brandmauer-haelt.html |title=Jörg Meuthen warnt vor AfD: „Hoffen, dass die Brandmauer hält“ |publisher=Die Welt |date=2023-06-25 |access-date=2025-05-18 |language=de}}</ref> <ref name="tagesschau">{{Cite web |url=https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/afd-union-brandmauer-100.html |title=Einzelne Unionspolitiker fordern Abkehr von Brandmauer |website=tagesschau.de |date=2025-10-15 |access-date=2025-10-25 |language=de}}</ref> <ref name="tagesspiegel">{{Cite web |url=https://www.tagesspiegel.de/politik/umgang-mit-der-afd-guttenberg-an-keiner-stelle-fur-aufweichen-der-brandmauer-14606642.html |title=Umgang mit der AfD: Guttenberg gegen Aufweichen der „Brandmauer“ |website=Tagesspiegel |date=2025-10-19 |access-date=2025-10-31 |language=de}}</ref> <ref name="rossmann">{{Cite web |author=Robert Roßmann |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/bundespraesident-frank-walter-steinmeier-rede-demokratie-rechtsradikale-afd-li.3336179 |title=Steinmeier fordert, dass „wir den Gefahren illusionslos ins Auge sehen“ |website=Süddeutsche Zeitung |date=2025-11-09 |access-date=2025-11-09 |language=de}}</ref> <ref name="agenceurope">{{Cite web |title=MEPs apply cordon sanitaire against Identity and Democracy political group |url=https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/12293/4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711162218/https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/12293/4 |archive-date=2019-07-11 |access-date=2019-07-11 |website=agenceurope.eu |language=en}}</ref> <ref name="fortuna">{{Cite web |last=Fortuna |first=Gerardo |date=2019-07-11 |title=MEPs shut out nationalists from key posts |url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/meps-shut-out-nationalists-from-key-posts/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214064859/https://www.euractiv.com/section/politics/news/meps-shut-out-nationalists-from-key-posts/ |archive-date=2019-12-14 |access-date=2019-07-11 |website=euractiv.com |language=en}}</ref> <ref name="brusselssignal">{{Cite web |title=European Parliament finds right-wing majority on Venezuela vote as 'cordon sanitaire' cracks |url=https://brusselssignal.eu/2024/09/european-parliament-finds-right-wing-majority-on-venezuela-vote-as-cordon-sanitaire-cracks/ |website=brusselssignal.eu |date=2024-09-20 |language=en}}</ref> <ref name="lalibreep">{{Cite web |author=Olivier le Bussy |url=https://www.lalibre.be/international/europe/2024/10/21/au-parlement-europeen-la-majorite-von-der-leyen-trebuche-sur-le-cordon-sanitaire-XCQSJUWT5FBP3A7NP5L7QES2YQ/ |website=La Libre Belgique |title=Au Parlement européen, la majorité von der Leyen trébuche sur le cordon sanitaire |date=2024-10-21 |language=fr}}</ref> <ref name="nbc">{{Cite web |date=2024-07-07 |title=France prevents far-right takeover, but its famed 'cordon sanitaire' has cracks |url=https://www.nbcnews.com/news/europe/frances-far-right-firewall-holds-signs-cracks-rcna160628 |access-date=2025-10-09 |website=NBC News |language=en}}</ref> <ref name="politico">{{Cite web |date=2025-10-01 |title=Le Pen's party lands top jobs in French parliament with assist from Macron's allies |url=https://www.politico.eu/article/national-rally-france-parliament-marine-le-pen-sebastien-chenu-helene-laporte/ |access-date=2025-10-09 |website=Politico |language=en}}</ref> <ref name="wilders2016">{{Cite web |author=Geert Wilders |url=https://twitter.com/geertwilderspvv/status/686156800048119808 |title=Zolang de VVD Rutte niet terugtrekt zal de PVV niet met de VVD regeren |date=2016-01-10 |publisher=Twitter |language=nl}}</ref> <ref name="eenvandaag">{{Cite web |url=https://eenvandaag.avrotros.nl/item/rutte-sluit-wilders-uit-cordon-sanitaire-tegen-de-pvv/ |title=Rutte sluit Wilders uit: cordon sanitaire tegen de PVV? |date=2017-01-16 |access-date=2024-03-13 |language=nl}}</ref> <ref name="kiesraad">{{Cite web |author=Kiesraad |url=https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2017/03/20/officiele-uitslag-tweede-kamerverkiezing-15-maart-2017 |title=Officiële uitslag Tweede Kamerverkiezing 15 maart 2017 |date=2017-03-21 |access-date=2024-03-13 |website=kiesraad.nl |language=nl}}</ref> <ref name="rtl2017">{{Cite web |url=https://www.rtlnieuws.nl/nederland/politiek/artikel/50346/vvd-en-cda-sommen-argumenten-tegen-wilders-op-brief |title=VVD en CDA sommen argumenten tegen Wilders op in brief |date=2017-06-15 |access-date=2024-03-13 |website=RTL Nieuws |language=nl}}</ref> <ref name="nos2021">{{Cite web |url=https://nos.nl/artikel/2368463-vvd-leider-rutte-sluit-opnieuw-coalitie-met-pvv-uit |title=VVD-leider Rutte sluit opnieuw coalitie met PVV uit |date=2021-02-12 |access-date=2024-03-13 |website=nos.nl |language=nl}}</ref> <ref name="ad2023">{{Cite web |url=https://www.ad.nl/politiek/nieuwe-vvd-leider-zet-de-deur-voor-pvv-op-een-kier-eerst-is-de-kiezer-aan-zet~ae842122/ |title=Nieuwe VVD-leider zet de deur voor PVV op een kier: 'Eerst is de kiezer aan zet' |date=2023-08-18 |access-date=2024-03-13 |website=ad.nl |language=nl}}</ref> <ref name="mediacourant">{{Cite web |url=https://www.mediacourant.nl/2023/09/hans-kraay-jr-zet-pieter-omtzigt-onder-druk-op-tv-sluit-pvv-uit/ |title=Hans Kraay jr. zet Pieter Omtzigt onder druk op tv: 'Sluit PVV uit!' |date=2023-09-19 |access-date=2024-03-13 |website=Mediacourant.nl |language=nl}}</ref> <ref name="npo2024">{{Cite web |url=https://www.nporadio1.nl/nieuws/politiek/a606214c-fea9-463d-856a-43f915042a29/waar-komt-winst-pvv-vandaan-wilders-zag-kans-schoon-na-afscheid-rutte |title=Waar komt winst PVV vandaan? 'Wilders zag kans schoon na afscheid Rutte' |access-date=2024-03-13 |website=NPO Radio 1 |language=nl}}</ref> <ref name="politico2023">{{Cite web |url=https://www.politico.eu/article/dutch-netherlands-elections-centrist-vvd-party-not-join-government-dilan-yesilgoz-geert-wilders-pieter-omtzigt/ |title=Rutte's party won't join Geert Wilders in Dutch coalition, new leader says |date=2023-11-24 |website=Politico |language=en}}</ref> <ref name="arbeiderpartiet">{{Cite web |title=Nulltoleranse mot Frp-samarbeid |url=http://arbeiderpartiet.no/Aktuelt/Nyhetsarkiv/De-andre-partiene/Nulltoleranse-mot-Frp-samarbeid |website=arbeiderpartiet.no |language=no}}</ref> <ref name="grandcontinent2021">{{Cite web |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2021/02/14/portugal-de-quoi-ventura-est-il-le-nom/ |title=Portugal : de quoi Ventura est-il le nom? |date=2021-02-14 |language=fr}}</ref> <ref name="publico">{{Cite web |last=Miranda |first=Narciso |date=2024-03-07 |title="Não é não". E a vitória do PS cada vez mais longe |url=https://www.publico.pt/2024/03/07/opiniao/opiniao/nao-nao-vitoria-ps-longe-2082827 |access-date=2024-10-15 |website=Público |language=pt}}</ref> <ref name="siol">{{Cite web |title=Tudi če se Janša umakne, Šarec ne bi šel v koalicijo s SDS |url=https://siol.net/novice/volitve-2018/tudi-ce-se-jansa-umakne-sarec-ne-bi-sel-v-koalicijo-s-sds-468462 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425060500/https://siol.net/novice/volitve-2018/tudi-ce-se-jansa-umakne-sarec-ne-bi-sel-v-koalicijo-s-sds-468462 |archive-date=2019-04-25 |access-date=2019-07-06 |website=siol.net |language=sl}}</ref> <ref name="abc">{{Cite web |date=2003-12-12 |title=El gobierno catalán quiere una Generalitat con "consideración constitucional de Estado" |url=https://www.abc.es/espana/abci-gobierno-catalan-quiere-generalitat-consideracion-constitucional-estado-200312120300-226064_noticia.html |access-date=2022-08-09 |website=ABC |language=es |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020005147/https://www.abc.es/espana/abci-gobierno-catalan-quiere-generalitat-consideracion-constitucional-estado-200312120300-226064_noticia.html}}</ref> <ref name="garriga">{{Cite news |last=Garriga |first=Josep |date=2005-11-15 |title=El presidente desea retirar del Pacto del Tinell el veto a acuerdos con el PP |work=El País |url=https://elpais.com/diario/2005/11/16/espana/1132095611_850215.html |access-date=2022-08-09 |issn=1134-6582 |language=es |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809172439/https://elpais.com/diario/2005/11/16/espana/1132095611_850215.html}}</ref> <ref name="elpais2010">{{Cite news |date=2010-10-25 |title=Montilla entierra el tripartito y descarta repetirlo aunque sume |work=El País |url=https://elpais.com/elpais/2010/10/25/actualidad/1287994620_850215.html |access-date=2022-08-09 |issn=1134-6582 |language=es}}</ref> <ref name="franceinfo">{{Cite web |title=Législatives en Suède : comment l'extrême droite s'est rapprochée du pouvoir après une percée historique dans les urnes |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/europe/legislatives-en-suede-comment-l-extreme-droite-s-est-rapprochee-du-pouvoir-apres-une-percee-historique-dans-les-urnes_5358697.html |website=Franceinfo |date=2022-09-14 |access-date=2023-09-21 |language=fr}}</ref> <ref name="orange">{{Cite web |url=https://www.meforum.org/islamist-watch/57337/swedish-moderate-led-council-to-ban-halal-meat-in |title=Swedish Moderate-led council to ban halal meat in deal with populists |first=Richard |last=Orange |website=Islamist Watch |date=2018-11-15 |access-date=2021-07-22 |language=en |archive-date=2021-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722071425/https://www.meforum.org/islamist-watch/57337/swedish-moderate-led-council-to-ban-halal-meat-in}}</ref> <ref name="thelocal">{{Cite web |url=https://www.thelocal.se/20181022/centre-right-seized-back-control-in-skne |title=Centre-right Alliance takes power in Skåne |date=2018-10-22 |access-date=2021-07-22 |language=en |archive-date=2018-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022201447/https://www.thelocal.se/20181022/centre-right-seized-back-control-in-skne}}</ref> <ref name="hamidi">{{Cite news |url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/kd-ledaren-oppnar-for-sd-samarbete |title=KD-ledaren öppnar för SD-samarbete |last=Hamidi-Nia |first=Gilda |date=2019-03-21 |access-date=2019-04-05 |language=sv |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331054325/https://www.svt.se/nyheter/inrikes/kd-ledaren-oppnar-for-sd-samarbete}}</ref> <ref name="daur">{{Cite journal |last=Daur |first=Valentin |date=2024-12-10 |title=Legitimize or Delegitimize? Mainstream Party Strategy toward (Former) Pariah Parties and How Voters Respond |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/legitimize-or-delegitimize-mainstream-party-strategy-toward-former-pariah-parties-and-how-voters-respond/43C9CF2E552DA0AB2B9A6EBDA25BE047 |journal=American Political Science Review |pages=1-16 |doi=10.1017/S0003055424000996 |issn=0003-0554 |doi-access=free |language=en}}</ref> <ref name="eurlex">{{Cite web |date=2011-02-02 |title=Council Decision 2011/70/CFSP of 31 January 2011 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:028:0057:01:EN:HTML |access-date=2022-10-20 |publisher=EUR-Lex |language=en}}</ref> <ref name="ukgov">{{Cite web |title=Proscribed terrorist groups or organisations |url=https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629082221/https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2 |archive-date=2020-06-29 |access-date=2022-08-22 |website=gov.uk |language=en}}</ref> <ref name="statedept">{{Cite web |title=Foreign Terrorist Organizations |url=https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227062101/https://www.state.gov/foreign-terrorist-organizations/ |archive-date=2020-02-27 |access-date=2022-08-22 |language=en}}</ref> <ref name="egm">{{Cite web |title=Türkiye'de Halen Faaliyetlerine Devam Eden Başlıca Terör Örgütleri |url=http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114042731/http://www.egm.gov.tr/temuh/terorgrup1.html |archive-date=2013-01-14 |access-date=2022-04-19 |publisher=Regering van Turkye |language=tr}}</ref> <ref name="guardiancameron">{{Cite news |date=2006-04-18 |title=Cameron: vote for anyone but BNP |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/politics/2006/apr/18/localelections2006.uk |access-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020005145/https://www.theguardian.com/politics/2006/apr/18/localelections2006.uk |archive-date=2022-10-20 |language=en}}</ref> <ref name="guardianukip">{{Cite web |last1=Walker |first1=Peter |last2=Halliday |first2=Josh |date=2019-03-03 |title=Revealed: UKIP membership surge shifts party to far right |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/03/new-ukip-members-shifting-party-far-right |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321175746/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/03/new-ukip-members-shifting-party-far-right |archive-date=2019-03-21 |access-date=2022-03-12 |website=The Guardian |language=en}}</ref> <ref name="bbcukip">{{Cite news |date=2008-11-03 |title=UKIP rejects BNP electoral offer |publisher=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7706857.stm |access-date=2011-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822060231/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7706857.stm |archive-date=2017-08-22 |language=en}}</ref> <ref name="traynor">{{Cite news |last=Traynor |first=Ian |date=2009-07-09 |title=UK diplomats shun BNP officials in Europe |work=The Guardian |location=Londen |url=https://www.theguardian.com/politics/2009/jul/09/diplomats-shun-nick-griffin-bnp-europe |access-date=2009-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906234803/http://www.theguardian.com/politics/2009/jul/09/diplomats-shun-nick-griffin-bnp-europe |archive-date=2013-09-06 |language=en}}</ref> <ref name="bbcpendle">{{Cite news |title=Pendle Labour and Lib Dems 'made deal with BNP' |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-lancashire-39223658 |access-date=2023-07-14 |work=BBC News |date=2017-03-09 |language=en}}</ref> <ref name="cochrane">{{Cite web |last=Cochrane |first=Angus |website=BBC |title=SNP leader John Swinney rules out Holyrood talks with Reform UK |url=https://www.bbc.com/news/articles/cddpevvv97jo |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-10 |language=en}}</ref> }} == Verdere leeswerk == * {{Cite journal |last1=Rummens |first1=Stefan |last2=Abts |first2=Koen |title=Defending Democracy: The Concentric Containment of Political Extremism |journal=Political Studies |year=2010 |volume=58 |issue=4 |pages=649-665 |doi=10.1111/j.1467-9248.2009.00809.x |language=en}} * {{Cite journal |last1=Littler |first1=Mark |last2=Feldman |first2=Matthew |title=Social media and the cordon sanitaire: Populist politics, the online space, and a relationship that just isn't there |journal=Journal of Language and Politics |year=2017 |volume=16 |issue=4 |pages=510-522 |doi=10.1075/jlp.17029.lit |url=https://research.tees.ac.uk/ws/files/4186226/621290.pdf |language=en}} * {{Cite book |last=Downs |first=William M. |title=Political Extremism in Democracies: Combating Intolerance |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan US |isbn=978-1-137-05283-4 |pages=81-109 |chapter=Is the Cordon Sanitaire Effective? |language=en}} * {{Cite journal |last1=Geys |first1=Benny |last2=Heyndels |first2=Bruno |last3=Vermeir |first3=Jan |title=Explaining the formation of minimal coalitions: Anti-system parties and anti-pact rules |journal=European Journal of Political Research |year=2006 |volume=45 |issue=6 |pages=957-984 |doi=10.1111/j.1475-6765.2006.00640.x |language=en}} * {{Cite journal |last=Heinze |first=Anna-Sophie |title=Strategies of mainstream parties towards their right-wing populist challengers: Denmark, Norway, Sweden and Finland in comparison |journal=West European Politics |year=2018 |volume=41 |issue=2 |pages=287-309 |doi=10.1080/01402382.2017.1389440 |language=en}} * {{Cite journal |last=Ripoll Servent |first=Ariadna |title=The European Parliament after the 2019 Elections: Testing the Boundaries of the 'Cordon Sanitaire' |journal=Journal of Contemporary European Research |year=2019 |volume=15 |issue=4 |pages=331-342 |doi=10.30950/jcer.v15i4.1121 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite journal |last=Spoerri |first=Marlene |title=U.S. Policy Towards Ultranationalist Political Parties in Serbia: The Policy of Non-Engagement Examined |journal=CEU Political Science Journal |year=2008 |issue=1 |pages=25-48 |issn=1818-7668 |language=en}} * {{Cite journal |last1=Van Spanje |first1=Joost |last2=Van Der Brug |first2=Wouter |title=The Party as Pariah: The Exclusion of Anti-Immigration Parties and its Effect on their Ideological Positions |journal=West European Politics |year=2007 |volume=30 |issue=5 |pages=1022-1040 |doi=10.1080/01402380701617431 |language=en}} * {{Cite book |last=Valentim |first=Vicente |title=The Normalization of the Radical Right |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/9780198926740.001.0001 |language=en}} [[Kategorie:Politieke begrippe]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] am4lw6w8nlkqc3ymlrysmqspksphiag 0 468824 2965958 2026-09-09T14:15:22Z Oesjaar 7467 Aanstuur 2965958 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Syncarpha ferruginea]] 9pz4wz3574yncw3nyx7mx873v9gqh9f 1 468825 2965959 2026-09-09T14:16:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965959 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468826 2965968 2026-09-09T14:31:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965968 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468827 2965982 2026-09-09T14:51:51Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2965982 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha marlothii | authority = (Schltr.) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Helipterum marlothii'' <small>Schltr.</small> }} ''Syncarpha marlothii'' is 'n klein [[struik]]ie wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]], van die [[Koue Bokkeveld]] tot by [[Villiersdorp]], voor. Daar is vyf bevolkings bekend en die spesie kom hoogtes van hoër as 1200 m op suidelike berghange voor. Die spesie blom vanaf Januarie, is deel van die [[fynbos]] en word as seldsaam beskou. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-15 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947257-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/69315b21-9305-465e-a6d1-d63b8239b7a5 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|marlothii]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 02vwj7s2lt463qgijrmn9zwmamqtfku 1 468828 2965988 2026-09-09T14:53:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965988 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468829 2965994 2026-09-09T15:44:47Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2965994 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Knoppiessewejaartjie | image = | taxon = Syncarpha milleflora | authority = (L.f.) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Astelma milleflorum'' <small>D.Don</small> * ''Gnaphalium milleflorum'' <small>L.f.</small> * ''Gnaphalium phlomoides'' <small>Lam.</small> * ''Helichrysum phlomoides'' <small>Spreng.</small> * ''Helipterum milleflorum'' <small>Druce</small> * ''Helipterum phlomoides'' <small>DC.</small> }} Die '''knoppiessewejaartjie''' (''Syncarpha milleflora'') is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaapp en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf Julie en is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-16 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947247-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/d97dbd83-c5f2-443e-8024-43d0d54420e7 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|milleflora]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] f3l8vqcyc4pp0wj28822ih640pox52o 2965995 2965994 2026-09-09T15:45:02Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965995 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Knoppiessewejaartjie | image = | taxon = Syncarpha milleflora | authority = (L.f.) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Astelma milleflorum'' <small>D.Don</small> * ''Gnaphalium milleflorum'' <small>L.f.</small> * ''Gnaphalium phlomoides'' <small>Lam.</small> * ''Helichrysum phlomoides'' <small>Spreng.</small> * ''Helipterum milleflorum'' <small>Druce</small> * ''Helipterum phlomoides'' <small>DC.</small> }} Die '''knoppiessewejaartjie''' (''Syncarpha milleflora'') is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf Julie en is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-16 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947247-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/d97dbd83-c5f2-443e-8024-43d0d54420e7 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|milleflora]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 6q6cv5gdkj0tgzer1f70fy8m0lar1xx 1 468830 2965996 2026-09-09T15:46:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2965996 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 6 468831 2966006 2026-09-09T16:50:45Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1= Ds. Pieter Bos van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] (met hoed op) en mede-[[Boerekrygsgevangenes]] op [[Ceylon]]}} |bron= ''Argief van die GKSA'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Ds_Pieter_Bos_(met_die_hoed),_%27n_Gereformeerde_predikant,_as_krygsgevangene_op_Ceylon.jpg foto] as bron <!--https://morneweb.wordpress.com/2019/10/21/22-oktober-1859-ds-pieter-bos-in-gebore/--> |datum... 2966006 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1= Ds. Pieter Bos van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] (met hoed op) en mede-[[Boerekrygsgevangenes]] op [[Ceylon]]}} |bron= ''Argief van die GKSA'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Ds_Pieter_Bos_(met_die_hoed),_%27n_Gereformeerde_predikant,_as_krygsgevangene_op_Ceylon.jpg foto] as bron <!--https://morneweb.wordpress.com/2019/10/21/22-oktober-1859-ds-pieter-bos-in-gebore/--> |datum=Omstreeks 1901 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Ds Pieter Bos (met die hoed), 'n Gereformeerde predikant, as krygsgevangene op Ceylon.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Boerebannelinge]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} c0ir0nfy0jr2sxs6kxd89e8cyd48x7l 6 468832 2966010 2026-09-09T17:15:38Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Die eerste [[Gereformeerde kerk Frankfort]]}} |bron=''Van seringboom tot kerkgebou'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Eerste_Gereformeerde_kerk_Frankfort.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1960 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Eerste Gereformeerde kerk Frankfort.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie verg... 2966010 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Die eerste [[Gereformeerde kerk Frankfort]]}} |bron=''Van seringboom tot kerkgebou'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Eerste_Gereformeerde_kerk_Frankfort.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1960 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Eerste Gereformeerde kerk Frankfort.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Frankfort]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 1juk3toquebd44xlhyzrzir3u30xop4 6 468833 2966015 2026-09-09T18:01:53Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Uitspanning te Potchefstroom (Suid-Afrika), uit ''To the Victoria Falls of the Zambesi'' (1876) deur Edward Mohr. Chromolitografie deur A. Schütze (Berlyn).}} {{uk|1=Хромолітографія, виконана А. Шютце (Берлін). Табір у Потчефструмі (Південна Африка) з книги Едварда Мора "До водоспаду Вікторія на Замбезі" (1876).}} {{en|1=Chromolithograph by A. Schütze (Berlin). Encampment in Potchefstroom (South Africa), from ''To the Victoria Falls of the Zambesi'' (1876)... 2966015 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Uitspanning te Potchefstroom (Suid-Afrika), uit ''To the Victoria Falls of the Zambesi'' (1876) deur Edward Mohr. Chromolitografie deur A. Schütze (Berlyn).}} {{uk|1=Хромолітографія, виконана А. Шютце (Берлін). Табір у Потчефструмі (Південна Африка) з книги Едварда Мора "До водоспаду Вікторія на Замбезі" (1876).}} {{en|1=Chromolithograph by A. Schütze (Berlin). Encampment in Potchefstroom (South Africa), from ''To the Victoria Falls of the Zambesi'' (1876) by Edward Mohr.}} |bron= [https://www.sothebys.com/en/buy/_edward-mohr-to-the-victoria-falls-of-the-zambesi-first-edition-book-c6be edward-mohr-to-the-victoria-falls-of-the-zambesi-first-edition], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [File:Encampment in Potchefstroom, chromolithograph by A. Schütze (Berlin), 1876.jpg skildery] as bron |datum=1876 (gepubliseer) |daarsteller= Edward Mohr (1828–1876), [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend, chromolitografie deur A. Schütze |ander_weergawes= [[Lêer:Encampment in Potchefstroom, chromolithograph by A. Schütze (Berlin), 1876.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Geskiedenis van Potchefstroom]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} oxtvdgjqye9fhi5jopdkjh2wn9hi33c 2966016 2966015 2026-09-09T18:14:37Z JMK 649 2966016 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Uitspanning te Potchefstroom (Suid-Afrika), uit ''To the Victoria Falls of the Zambesi'' (1876) deur Edward Mohr. Chromolitografie deur A. Schütze (Berlyn).}} {{uk|1=Хромолітографія, виконана А. Шютце (Берлін). Табір у Потчефструмі (Південна Африка) з книги Едварда Мора "До водоспаду Вікторія на Замбезі" (1876).}} {{en|1=Chromolithograph by A. Schütze (Berlin). Encampment in Potchefstroom (South Africa), from ''To the Victoria Falls of the Zambesi'' (1876) by Edward Mohr.}} |bron= [https://www.sothebys.com/en/buy/_edward-mohr-to-the-victoria-falls-of-the-zambesi-first-edition-book-c6be Edward Mohr, To the Victoria Falls of the Zambesi. First edition], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Encampment_in_Potchefstroom,_chromolithograph_by_A._Sch%C3%BCtze_(Berlin),_1876.jpg skildery] as bron |datum=1876 (gepubliseer) |daarsteller= Edward Mohr (1828–1876), [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend, chromolitografie deur A. Schütze |ander_weergawes= [[Lêer:Encampment in Potchefstroom, chromolithograph by A. Schütze (Berlin), 1876.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Geskiedenis van Potchefstroom]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} enssqsy2k5bqdx1v4vh7vco54nhjqx8 0 468834 2966019 2026-09-09T18:39:49Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2966019 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha speciosissima | authority = (L.f.) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Xeranthemum speciosissimum'' <small>L.</small> }} '''''Syncarpha speciosissima''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf Julie tot Januarie en is deel van die [[fynbos]]. == Infraspesies == Die spesie het twee infraspesies: * ''Syncarpha speciosissima subsp. angustifolia'' <small>(DC.) B.Nord.</small> * ''Syncarpha speciosissima subsp. speciosissima'' == Galery == <gallery> Syncarpha speciosissima 1DS-II 1-C4068.jpg Syncarpha speciosissima 1DS-II 1-C4069-01.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-22 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947258-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/bd2ae953-1337-47fa-b35c-010eb776e7c9 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|speciosissima]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] paz02yslra22660gqgry6zcprgruu20 2966021 2966019 2026-09-09T18:43:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966021 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha speciosissima | authority = (L.f.) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Xeranthemum speciosissimum'' <small>[[Carolus Linnaeus|L.]]</small> }} '''''Syncarpha speciosissima''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf Julie tot Januarie en is deel van die [[fynbos]]. == Infraspesies == Die spesie het twee infraspesies: * ''Syncarpha speciosissima subsp. angustifolia'' <small>(DC.) B.Nord.</small> * ''Syncarpha speciosissima subsp. speciosissima'' == Galery == <gallery> Syncarpha speciosissima 1DS-II 1-C4068.jpg Syncarpha speciosissima 1DS-II 1-C4069-01.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-22 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947258-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/bd2ae953-1337-47fa-b35c-010eb776e7c9 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|speciosissima]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] m1n8fd45tqrglqivdh679fsgnskzmbi 1 468835 2966020 2026-09-09T18:42:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966020 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468836 2966022 2026-09-09T18:48:42Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2966022 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha staehelina | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) B.Nord., (2003) | synonyms = * ''Xeranthemum staehelina'' <small>L.</small> }} '''''Syncarpha staehelina''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf Oktober en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-32 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:20011541-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/179fae83-fd31-4050-bbde-8d2d686601fb Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|staehelina]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] hhg7ixro10c4cxll8wwtc42mmz9n312 1 468837 2966023 2026-09-09T18:50:02Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966023 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468838 2966025 2026-09-09T19:10:54Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2966025 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Bontsewejaartjie | image = | taxon = Syncarpha variegata | authority = ([[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Argyrocome variegata'' <small>Kuntze</small> * ''Astelma spirale'' <small>(Andrews) D.Don ex Sweet</small> * ''Astelma variegatum'' <small>D.Don</small> * ''Damironia cernua'' <small>Cass.</small> * ''Helichrysum spirale'' <small>Willd.</small> * ''Helichrysum variegatum'' <small>Thunb.</small> * ''Helichrysum vestitum'' <small>Willd.</small> * ''Helipterum variegatum'' <small>DC.</small> * ''Xeranthemum spirale'' <small>Andrews</small> * ''Xeranthemum variegatum'' <small>P.J.Bergius</small> * ''Xeranthemum vestitum'' <small>Steud.</small> }} Die '''bontsewejaartjie''' (''Syncarpha variegata'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]], vanaf die noord [[Sederberg]] tot by [[Bredasdorp]], voor. Die spesie blom vanaf September en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-24 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947254-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/3e534b90-3bde-4290-8aa7-70c6cd1377d0 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|variegata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 5xyfupo1s5k514rre6jj7heqlb4rtk1 2966029 2966025 2026-09-09T19:12:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966029 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Bontsewejaartjie | image = | taxon = Syncarpha variegata | authority = ([[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Argyrocome variegata'' <small>Kuntze</small> * ''Astelma spirale'' <small>(Andrews) D.Don ex Sweet</small> * ''Astelma variegatum'' <small>D.Don</small> * ''Damironia cernua'' <small>Cass.</small> * ''Helichrysum spirale'' <small>Willd.</small> * ''Helichrysum variegatum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Helichrysum vestitum'' <small>Willd.</small> * ''Helipterum variegatum'' <small>DC.</small> * ''Xeranthemum spirale'' <small>Andrews</small> * ''Xeranthemum variegatum'' <small>P.J.Bergius</small> * ''Xeranthemum vestitum'' <small>Steud.</small> }} Die '''bontsewejaartjie''' (''Syncarpha variegata'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]], vanaf die noord [[Sederberg]] tot by [[Bredasdorp]], voor. Die spesie blom vanaf September en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-24 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947254-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/3e534b90-3bde-4290-8aa7-70c6cd1377d0 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|variegata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] oty3jhu89s4kw73f8yg6gbqcsxe7ooe 2966030 2966029 2026-09-09T19:14:58Z Oesjaar 7467 Nog 'n foto! 2966030 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Bontsewejaartjie | image = | taxon = Syncarpha variegata | authority = ([[Peter Jonas Bergius|P.J.Bergius]]) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Argyrocome variegata'' <small>Kuntze</small> * ''Astelma spirale'' <small>(Andrews) D.Don ex Sweet</small> * ''Astelma variegatum'' <small>D.Don</small> * ''Damironia cernua'' <small>Cass.</small> * ''Helichrysum spirale'' <small>Willd.</small> * ''Helichrysum variegatum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Helichrysum vestitum'' <small>Willd.</small> * ''Helipterum variegatum'' <small>DC.</small> * ''Xeranthemum spirale'' <small>Andrews</small> * ''Xeranthemum variegatum'' <small>P.J.Bergius</small> * ''Xeranthemum vestitum'' <small>Steud.</small> }} Die '''bontsewejaartjie''' (''Syncarpha variegata'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]], vanaf die noord [[Sederberg]] tot by [[Bredasdorp]], voor. Die spesie blom vanaf September en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. == Galery == <gallery> Syncarpha variegata, West Coast DC, South Africa imported from iNaturalist photo 94986816.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-24 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947254-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/3e534b90-3bde-4290-8aa7-70c6cd1377d0 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|variegata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] bkw1febxsva5qf0e2x5wavafxbc58au 1 468839 2966026 2026-09-09T19:11:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966026 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468840 2966031 2026-09-09T19:16:20Z Oesjaar 7467 Aanstuur 2966031 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Syncarpha variegata]] kngix9o6gh23604yc4bntcb01zfoyco 0 468841 2966036 2026-09-09T19:47:59Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2966036 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha vestita | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Gnaphalium acilepis'' <small>DC.</small> * ''Gnaphalium vestitum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum lanatum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum speciosum'' <small>Thunb.</small> * ''Helichrysum vestitum'' <small>Schrank</small> * ''Leucostemma lingulatum'' <small>D.Don</small> * ''Leucostemma vestitum'' <small>D.Don</small> * 'Xeranthemum vestitum'' <small>L.</small> }} Die '''bontsewejaartjie''' (''Syncarpha vestita'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaa]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf November tot Januarie en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. Die spesie het 'n paar plaaslike name: ''sewejaarblom'', ''sewejaartjie'', ''strooiblommetjie'', ''tontelboom'', ''witbergsewejaartjie'' en ''witsewejaartjie''. In Engels staan die spesie as ''Cape snow'' bekend. == Galery == <gallery> Cape Snow (Syncarpha vestita) (44511566730).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (45415678955).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (51599608626).jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4235.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4236.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 5857.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-25 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947261-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/095f61ef-b9c9-4e82-a9ec-c4f40708746c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|vestita]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] lxohloq0pyyxj1jx9yh9dmj4976oa97 2966037 2966036 2026-09-09T19:48:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966037 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha vestita | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Gnaphalium acilepis'' <small>DC.</small> * ''Gnaphalium vestitum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum lanatum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum speciosum'' <small>Thunb.</small> * ''Helichrysum vestitum'' <small>Schrank</small> * ''Leucostemma lingulatum'' <small>D.Don</small> * ''Leucostemma vestitum'' <small>D.Don</small> * 'Xeranthemum vestitum'' <small>L.</small> }} Die '''bontsewejaartjie''' (''Syncarpha vestita'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf November tot Januarie en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. Die spesie het 'n paar plaaslike name: ''sewejaarblom'', ''sewejaartjie'', ''strooiblommetjie'', ''tontelboom'', ''witbergsewejaartjie'' en ''witsewejaartjie''. In Engels staan die spesie as ''Cape snow'' bekend. == Galery == <gallery> Cape Snow (Syncarpha vestita) (44511566730).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (45415678955).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (51599608626).jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4235.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4236.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 5857.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-25 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947261-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/095f61ef-b9c9-4e82-a9ec-c4f40708746c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|vestita]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] jp07mnv8otrvtb4u06lyj41vftaejij 2966038 2966037 2026-09-09T19:49:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966038 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha vestita | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Gnaphalium acilepis'' <small>DC.</small> * ''Gnaphalium vestitum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum lanatum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum speciosum'' <small>Thunb.</small> * ''Helichrysum vestitum'' <small>Schrank</small> * ''Leucostemma lingulatum'' <small>D.Don</small> * ''Leucostemma vestitum'' <small>D.Don</small> * 'Xeranthemum vestitum'' <small>L.</small> }} '''''Syncarpha vestita''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf November tot Januarie en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. Die spesie het 'n paar plaaslike name: ''sewejaarblom'', ''sewejaartjie'', ''strooiblommetjie'', ''tontelboom'', ''witbergsewejaartjie'' en ''witsewejaartjie''. In Engels staan die spesie as ''Cape snow'' bekend. == Galery == <gallery> Cape Snow (Syncarpha vestita) (44511566730).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (45415678955).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (51599608626).jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4235.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4236.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 5857.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-25 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947261-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/095f61ef-b9c9-4e82-a9ec-c4f40708746c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|vestita]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 5icl22yhn07p3stfdzskmwseal7c7si 2966042 2966038 2026-09-09T19:54:32Z Oesjaar 7467 Ai! 2966042 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha vestita | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Gnaphalium acilepis'' <small>DC.</small> * ''Gnaphalium vestitum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum lanatum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum speciosum'' <small>Thunb.</small> * ''Helichrysum vestitum'' <small>Schrank</small> * ''Leucostemma lingulatum'' <small>D.Don</small> * ''Leucostemma vestitum'' <small>D.Don</small> * ''Xeranthemum vestitum'' <small>L.</small> }} '''''Syncarpha vestita''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf November tot Januarie en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. Die spesie het 'n paar plaaslike name: ''sewejaarblom'', ''sewejaartjie'', ''strooiblommetjie'', ''tontelboom'', ''witbergsewejaartjie'' en ''witsewejaartjie''. In Engels staan die spesie as ''Cape snow'' bekend. == Galery == <gallery> Cape Snow (Syncarpha vestita) (44511566730).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (45415678955).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (51599608626).jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4235.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4236.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 5857.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-25 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947261-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/095f61ef-b9c9-4e82-a9ec-c4f40708746c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|vestita]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] l3jvf38ymsjufuofuh1knpoe0pcq4th 2966044 2966042 2026-09-09T19:55:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966044 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha vestita | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) B.Nord., (1989) | synonyms =* ''Gnaphalium acilepis'' <small>DC.</small> * ''Gnaphalium vestitum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum lanatum'' <small>Schrank</small> * ''Helichrysum speciosum'' <small>[[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]</small> * ''Helichrysum vestitum'' <small>Schrank</small> * ''Leucostemma lingulatum'' <small>D.Don</small> * ''Leucostemma vestitum'' <small>D.Don</small> * ''Xeranthemum vestitum'' <small>L.</small> }} '''''Syncarpha vestita''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom vanaf November tot Januarie en is deel van die [[fynbos]]. Die spesie het geen bedreigings nie. Die spesie het 'n paar plaaslike name: ''sewejaarblom'', ''sewejaartjie'', ''strooiblommetjie'', ''tontelboom'', ''witbergsewejaartjie'' en ''witsewejaartjie''. In Engels staan die spesie as ''Cape snow'' bekend. == Galery == <gallery> Cape Snow (Syncarpha vestita) (44511566730).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (45415678955).jpg Cape Snow (Syncarpha vestita) (51599608626).jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4235.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 1-C4236.jpg Syncarpha vestita 1DS-II 5857.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-25 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947261-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/095f61ef-b9c9-4e82-a9ec-c4f40708746c Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|vestita]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] eg53s2vjfc9o7uju447g0njqc4xeeno 1 468842 2966040 2026-09-09T19:52:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966040 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468843 2966099 2026-09-10T09:10:05Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Kort beskrywing|Nederlandse pejoratief vir mense uit die laer klasse}} Die skeldnaam '''tokkie''' word in [[Nederland]] as [[pejoratief]] gebruik vir mense uit die laer klasse wat dikwels beskou word as geneig tot asosiale gedrag, en meer algemeen vir 'n persoon met oorheersend negatiewe eienskappe. Dit is vergelykbaar met die Engelse ''chav'', die Skotse ''ned'', die Suid-Afrikaanse ''zef'' en die Australiese ''eshay''. In die spreektaal word die term ook as bywo...' 2966099 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Nederlandse pejoratief vir mense uit die laer klasse}} Die skeldnaam '''tokkie''' word in [[Nederland]] as [[pejoratief]] gebruik vir mense uit die laer klasse wat dikwels beskou word as geneig tot asosiale gedrag, en meer algemeen vir 'n persoon met oorheersend negatiewe eienskappe. Dit is vergelykbaar met die Engelse ''chav'', die Skotse ''ned'', die Suid-Afrikaanse ''zef'' en die Australiese ''eshay''. In die spreektaal word die term ook as bywoord gebruik. Die begrip word feitlik net in die [[Nederlands]] van Nederland gebruik. In die Belgiese Nederlands word deurgaans die term 'marginaal' in plaas van 'tokkie' gebruik; die twee terme word dikwels as [[sinoniem]]e van mekaar beskou. == Herkoms == Die woord 'tokkie' is afgelei van die Joods-Nederlandse [[van]] Tokkie. Die term het ontstaan toe die Amsterdamse gesin Ruijmgaart-Tokkie (bekend as 'die Tokkies') in 2004 en 2005 op die Nederlandse televisie uitgebeeld is en baie negatiewe aandag gekry het weens hul asosiale gedrag, onder meer in die dokumentêre reeks ''Familietrots'' van die destydse Nederlandse openbare omroeper IKON.<ref name="Expatica">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110526094940/http://www.expatica.com/nl/news/local_news/the-family-no-one-wanted-10384.html |title=The family no one wanted |publisher=Expatica |date=6 Augustus 2004 |language=en}}</ref> Die gesin het in 'n mate ooreengekom met die fiktiewe Flodder-gesin uit die Nederlandse komediefilm van dieselfde naam uit die 1980's en 1990's.<ref name="Expatica" /> Van hierdie gesin dra egter net die moeder, Hanna Tokkie, werklik die van Tokkie. Die res van die gesinslede dra die van Ruijmgaart, na die vader, Gerrie Ruijmgaart, al is die hele gesin gesamentlik as 'tokkies' geïdentifiseer. 'Pa Tokkie', Gerrie Ruijmgaart, is in April 2026 op 73-jarige ouderdom oorlede.<ref>{{Cite news |url=https://nos.nl/artikel/2611973-pa-tokkie-gerrie-ruijmgaart-73-overleden |title='Pa Tokkie' Gerrie Ruijmgaart (73) overleden |publisher=NOS |date=25 April 2026 |language=nl}}</ref> == Openbare gebruik == Die gesin Ruijmgaart-Tokkie was nie tevrede daarmee dat die familienaam as pejoratief gebruik word nie; 'tokkie' het daarby uitgegroei tot 'n gangbare term in die Nederlandse taal. In April 2009 het hulle 'n skadevergoeding van 50 000 euro van Van Dale Uitgevers geëis omdat die woord 'tokkie' in die Van Dale-woordeboek opgeneem is, waarin dit met asosiale gedrag geassosieer word.<ref>{{Cite news |url=https://www.nu.nl/algemeen/1952837/tokkies-eisen-100000-euro-vanwege-imagoschade.html |title=Tokkies eisen 100.000 euro vanwege imagoschade |publisher=NU.nl |date=22 April 2009 |language=nl}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.at5.nl/artikelen/15575/drag |title=Tokkies willen niet in woordenboek |publisher=AT5 |date=22 April 2009 |language=nl}}</ref> In 2016 het eerste minister [[Mark Rutte]] die begrip 'tokkie' ook meermale gebruik om die mense te beskryf wat [[Sylvana Simons]] daardie jaar op 'n gewelddadige en rassistiese wyse op die internet uitgeskel het. Daarop het die Nederlandse amateurgeskiedkundige Lion Tokkie, wat geen familie van die gesin Ruijmgaart-Tokkie is nie, 'n klag aan Rutte gestuur omdat hy hom deur Rutte se gebruik van die term gekwets gevoel het.<ref>{{Cite news |url=https://www.parool.nl/nieuws/tokkie-blij-met-belofte-premier-rutte-over-taalgebruik~b1d44fc2/ |title=Tokkie blij met belofte premier Rutte over taalgebruik |newspaper=[[Het Parool]] |date=6 Junie 2016 |language=nl}}</ref> Die eerste minister het vervolgens 'n brief aan Lion Tokkie gestuur waarin hy om verskoning gevra en begrip getoon het. Rutte het in die brief belowe dat hy die term voortaan nie meer in daardie konteks sou gebruik nie.<ref>{{Cite news |url=http://nos.nl/artikel/2109497-rutte-belooft-tokkie-om-af-te-zien-van-tokkie.html |title=Rutte belooft Tokkie om af te zien van 'tokkie' |publisher=NOS |date=6 Junie 2016 |language=nl}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlands]] [[Kategorie:Sosiale groepe]] {{Saadjie}} 0d3r7qafzjkg07smhu4lygvoerdrarv 2966126 2966099 2026-09-10T10:39:47Z Pynappel 70858 /* Verwysings */ 2966126 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Nederlandse pejoratief vir mense uit die laer klasse}} Die skeldnaam '''tokkie''' word in [[Nederland]] as [[pejoratief]] gebruik vir mense uit die laer klasse wat dikwels beskou word as geneig tot asosiale gedrag, en meer algemeen vir 'n persoon met oorheersend negatiewe eienskappe. Dit is vergelykbaar met die Engelse ''chav'', die Skotse ''ned'', die Suid-Afrikaanse ''zef'' en die Australiese ''eshay''. In die spreektaal word die term ook as bywoord gebruik. Die begrip word feitlik net in die [[Nederlands]] van Nederland gebruik. In die Belgiese Nederlands word deurgaans die term 'marginaal' in plaas van 'tokkie' gebruik; die twee terme word dikwels as [[sinoniem]]e van mekaar beskou. == Herkoms == Die woord 'tokkie' is afgelei van die Joods-Nederlandse [[van]] Tokkie. Die term het ontstaan toe die Amsterdamse gesin Ruijmgaart-Tokkie (bekend as 'die Tokkies') in 2004 en 2005 op die Nederlandse televisie uitgebeeld is en baie negatiewe aandag gekry het weens hul asosiale gedrag, onder meer in die dokumentêre reeks ''Familietrots'' van die destydse Nederlandse openbare omroeper IKON.<ref name="Expatica">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110526094940/http://www.expatica.com/nl/news/local_news/the-family-no-one-wanted-10384.html |title=The family no one wanted |publisher=Expatica |date=6 Augustus 2004 |language=en}}</ref> Die gesin het in 'n mate ooreengekom met die fiktiewe Flodder-gesin uit die Nederlandse komediefilm van dieselfde naam uit die 1980's en 1990's.<ref name="Expatica" /> Van hierdie gesin dra egter net die moeder, Hanna Tokkie, werklik die van Tokkie. Die res van die gesinslede dra die van Ruijmgaart, na die vader, Gerrie Ruijmgaart, al is die hele gesin gesamentlik as 'tokkies' geïdentifiseer. 'Pa Tokkie', Gerrie Ruijmgaart, is in April 2026 op 73-jarige ouderdom oorlede.<ref>{{Cite news |url=https://nos.nl/artikel/2611973-pa-tokkie-gerrie-ruijmgaart-73-overleden |title='Pa Tokkie' Gerrie Ruijmgaart (73) overleden |publisher=NOS |date=25 April 2026 |language=nl}}</ref> == Openbare gebruik == Die gesin Ruijmgaart-Tokkie was nie tevrede daarmee dat die familienaam as pejoratief gebruik word nie; 'tokkie' het daarby uitgegroei tot 'n gangbare term in die Nederlandse taal. In April 2009 het hulle 'n skadevergoeding van 50 000 euro van Van Dale Uitgevers geëis omdat die woord 'tokkie' in die Van Dale-woordeboek opgeneem is, waarin dit met asosiale gedrag geassosieer word.<ref>{{Cite news |url=https://www.nu.nl/algemeen/1952837/tokkies-eisen-100000-euro-vanwege-imagoschade.html |title=Tokkies eisen 100.000 euro vanwege imagoschade |publisher=NU.nl |date=22 April 2009 |language=nl}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.at5.nl/artikelen/15575/drag |title=Tokkies willen niet in woordenboek |publisher=AT5 |date=22 April 2009 |language=nl}}</ref> In 2016 het eerste minister [[Mark Rutte]] die begrip 'tokkie' ook meermale gebruik om die mense te beskryf wat [[Sylvana Simons]] daardie jaar op 'n gewelddadige en rassistiese wyse op die internet uitgeskel het. Daarop het die Nederlandse amateurgeskiedkundige Lion Tokkie, wat geen familie van die gesin Ruijmgaart-Tokkie is nie, 'n klag aan Rutte gestuur omdat hy hom deur Rutte se gebruik van die term gekwets gevoel het.<ref>{{Cite news |url=https://www.parool.nl/nieuws/tokkie-blij-met-belofte-premier-rutte-over-taalgebruik~b1d44fc2/ |title=Tokkie blij met belofte premier Rutte over taalgebruik |newspaper=[[Het Parool]] |date=6 Junie 2016 |language=nl}}</ref> Die eerste minister het vervolgens 'n brief aan Lion Tokkie gestuur waarin hy om verskoning gevra en begrip getoon het. Rutte het in die brief belowe dat hy die term voortaan nie meer in daardie konteks sou gebruik nie.<ref>{{Cite news |url=http://nos.nl/artikel/2109497-rutte-belooft-tokkie-om-af-te-zien-van-tokkie.html |title=Rutte belooft Tokkie om af te zien van 'tokkie' |publisher=NOS |date=6 Junie 2016 |language=nl}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{YouTube|8uy9S2ahhHY|Ik voel me zo Tokkie Tokkie}} [[Kategorie:Nederlands]] [[Kategorie:Sosiale groepe]] {{Saadjie}} 2r93g4rmonhyju6mz4dddhoaqemma3w 0 468845 2966108 2026-09-10T09:40:57Z Pynappel 70858 Vertaal uit Engels en Duits 2966108 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Orquesta Filarmonica de Jalisco.jpg|duimnael|regs|upright=1.5|Die Filharmoniese Orkes van Jalisco, waarin die eerste vier hoofklasse van musiekinstrumente volgens Hornbostel en Sachs verteenwoordig is.]] Die '''Hornbostel-Sachs-stelsel''' is 'n klassifikasiestelsel vir [[musiekinstrument]]e wat deur [[Erich Moritz von Hornbostel]] en [[Curt Sachs]] ontwerp is. Dit is in 1914 in die tydskrif ''Zeitschrift für Ethnologie'' onder die titel ''Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch.'' gepubliseer.<ref name="hs1914" /> Hierdie stelsel en afgeleides daarvan word tans die algemeenste gebruik in die [[organologie|musiekinstrumentkunde]] (organologie), die [[etnomusikologie]] en enige ander vakgebied wat 'n indeling van instrumente vereis. Die stelsel is aanvanklik in die Engelstalige wêreld met huiwering ontvang; 'n Engelse vertaling het eers in 1961 onder die titel ''Classification of Musical Instruments'' in ''The Galpin Society Journal'' verskyn.<ref name="gsj1961" /> In die 1970's het die stelsel ook internasionaal die vakkundige standaard geword, en dit is tot vandag toe die belangrikste klassifikasiestelsel in die instrumentkunde. Die stelsel is in 2011 bygewerk as deel van die werk van die projek ''Musical Instrument Museums Online'' (MIMO),<ref name="mimo" /><ref name="hersiening2011" /> wat aanlyn toegang gee tot die versamelings van baie nasionale musiekinstrumentmuseums. == Geskiedenis == === Mahillon se klassifikasie === [[Victor-Charles Mahillon]] (1841–1924), stigter en eerste kurator van die instrumentemuseum in [[Brussel]] (gestig in 1877), was die skepper van 'n klassifikasie van musiekinstrumente. Dit is geïnspireer deur 'n indeling uit 'n Hindoeteks, die ''Natyasastra'' van Bharata Muni, wat vermoedelik uit die 1ste of 2de eeu dateer. Daardie teks onderskei tussen "gespanne" instrumente (''tata vadya''), naamlik [[snaarinstrument]]e; "oortrekte" instrumente (''avanaddha vadya''), naamlik [[Membranofoon|instrumente met 'n vel]]; "geslane" of "vaste" instrumente (''ghana vadya''), naamlik [[Idiofoon|slaginstrumente sonder vel]]; en "hol" instrumente (''sushira vadya''), naamlik [[blaasinstrument]]e.<ref name="ethno_trad" /> Mahillon het instrumente in 1888 in vier hoofkategorieë verdeel volgens die aard van die materiaal waarin die klankvoortbrengende trilling ontstaan, oftewel die "trillende klankstof":<ref name="ethno_sh" /> * 'n lugkolom; * 'n snaar; * 'n vel; * die liggaam van die instrument self. Die inrigtings en tegnieke waarmee hierdie vier basiese materiale in werking gestel word, bepaal daarna die onderkategorieë. Die eerste drie is "die sogenaamde slap of elastiese stowwe wat deur die snare, die velle en die lug verteenwoordig word". Die laaste groep, wat later [[Idiofoon|idiofone]] genoem is, bestaan daarenteen "gewoonlik uit stywe stowwe (plantaardig, dierlik of mineraal: hout, bamboes, horing, been, metaal, klip, plastiek, glas ...)".<ref name="ethno_sh" /> Mahillon, wat 'n groot versameling nie-Europese instrumente bestuur het, het 'n klassifikasiestelsel gesoek wat op die instrument self kon steun, sonder gegewens buite die fisiese struktuur daarvan soos herkoms, funksie of speelwyse. Sy indeling het homself eers in die etnomusikologie en die buite-Europese organologie bewys, maar dit het ook 'n baie deegliker studie van Europese instrumente moontlik gemaak. Mahillon se stelsel het egter enkele gebreke gehad, veral 'n gebrek aan eenduidigheid, aangesien dieselfde instrument in twee onderskeie klasse kon tuishoort. Mahillon klassifiseer die [[viool]] byvoorbeeld as 'n snaarinstrument, wat heeltemal logies is (want dit is die trilling van die snare wat die klank voortbring, wat dan deur die resonanskas versterk word); dit is egter moeilik om te sê of die instrument daarna as 'n stryk- of as 'n tokkelinstrument geklassifiseer moet word, want die viool laat albei speelwyses toe. Mahillon, wat van hierdie probleem bewus was, het probeer om sy stelsel te regverdig deur te bepaal dat slegs die "normale" gebruik vir die indeling tel; dit kan egter moeilik wees om daardie "normale" gebruik vir 'n onbekende instrument vas te stel waarvan die herkoms, speelwyse en funksie nie bekend is nie. === Hersiening en sistematisering deur Hornbostel en Sachs === Die musiekwetenskaplikes Curt Sachs (Duits, 1881–1959) en Erich Moritz von Hornbostel (Oostenryks, 1877–1935) het 'n hersiening en sistematisering van Mahillon se klassifikasie opgestel en dit in 1914 gepubliseer.<ref name="hs1914" /> Mahillon se indeling was hoofsaaklik op die in Europa verspreide instrumente gebaseer; Hornbostel en Sachs het die stelsel so uitgebrei dat dit die indeling van alle instrumente uit al die kulture van die wêreld moontlik maak. Hulle het die klassifikasiekriteria tot elemente van die struktuur van die instrumente beperk. Selfs waar die kriterium die speelwyse is (by die idiofone en membranofone), kan dit uitsluitlik uit die struktuur van die instrument afgelei word. Daardeur word dit moontlik om elke instrument bloot op grond van 'n ondersoek van sy eie eienskappe te klassifiseer, sonder enige verdere gegewens oor sy speelwyse, funksie of herkoms. Dit is 'n klassifikasie van etnomusikoloë, wat in die eerste plek op buite-Europese musiek en instrumente betrekking het, waaroor die kontekstuele inligting dikwels baie skraal is. Hul doel was tegelyk 'n uitbreiding van die grondbeginsel van Mahillon se klassifikasie en 'n presieser, meer sistematiese beskrywing van die strukturele inrigtings vir klankvoortbringing, sodat alle vorme van alle instrumente uit alle kulture van die wêreld eenduidig – dus sonder Mahillon se dubbelsinnighede – geklassifiseer en aangedui kan word: instrumente wat bekend is, wat nog ontdek moet word, of wat bloot denkbaar is. Met die opkoms van elektriese musiekinstrumente het Sachs in 1940 'n vyfde hoofgroep bygevoeg.<ref name="sachs1940" /> == Beginsel en opbou == Die stelsel is formeel op die [[Dewey-klassifikasiestelsel]] vir biblioteke gemodelleer. Dit het vyf hoofklasse, elk met verskeie vlakke daaronder, wat in totaal op meer as 300 basiese kategorieë neerkom. Die stelsel is hiërargies opgebou. Elke kategorie stem met 'n syfer ooreen, en met elke stap van verdere verfyning word 'n syfer bygevoeg, sodat die getal syfers toeneem soos die aanduiding meer bepaald word. Onder die hoofgroepe volg die eerste subgroepe as getalle met twee syfers, daarna hul subgroepe met drie syfers, en so voorts. Die getalle word ter wille van leesbaarheid met punte in groepe van drie syfers verdeel. Die [[xilofoon]] staan byvoorbeeld in die groep 111.212. 'n Lang klassifikasienommer beteken nie noodwendig dat die instrument ingewikkeld is nie. Die ventiellose bugel het byvoorbeeld die nommer 423.121.22, hoewel dit as 'n betreklik eenvoudige instrument beskou word. Die syfers dui die volgende aan: * '''4''' – dit is 'n aerofoon (blaasinstrument) * '''42''' – die trillende lug word deur die instrument self begrens * '''423''' – die lippe van die speler laat die lug regstreeks tril (in teenstelling met 'n instrument met 'n riet soos die [[klarinet]], of 'n instrument waarin die lugstroom op 'n snede breek soos die [[fluit]]) * '''423.1''' – die lippe van die speler is die enigste middel om die toonhoogte te verander (daar is dus geen ventiele soos by die trompet nie) * '''423.12''' – die instrument is buisvormig eerder as 'n skulpinstrument * '''423.121''' – die speler blaas in die einde van die buis, nie in die sykant nie * '''423.121.2''' – die buis is gebuig of geknik, nie reguit nie * '''423.121.22''' – die instrument het 'n mondstuk Die nommer 423.121.22 identifiseer nie die bugel eenduidig nie, maar merk dit as 'n bepaalde soort instrument wat baie met ander instrumente in dieselfde klas in gemeen het. Die brons ''lur'', 'n instrument wat tot die [[Bronstydperk]] terugdateer, word ook as 423.121.22 geklassifiseer. === Agtervoegsels === Na die nommer kan 'n aantal agtervoegsels bygevoeg word. 'n '''8''' dui aan dat die instrument 'n klawerbord het, en 'n '''9''' dat dit meganies aangedryf word. Daarbenewens het elke hoofgroep sy eie agtervoegsels vir besonderhede wat nie as beslissend vir die grondaard van die instrument beskou word nie. By die membranofone kan agtervoegsels byvoorbeeld aandui of die vel van 'n trom vasgeplak, vasgespyker of aan die romp vasgeryg is; by die chordofone of die snare met die vingers, met 'n plektrum of met 'n strykstok bespeel word. Die ou [[klavier]] word so met die nommer 314.122-4-8 aangedui:<ref name="meeus" /> * '''3''' – dit is 'n chordofoon (snaarinstrument) * '''31''' – 'n eenvoudige chordofoon, of siter * '''314''' – 'n bordsiter * '''314.1''' – 'n eintlike bordsiter * '''314.12''' – die instrument het 'n resonator * '''314.122''' – die resonator is kasvormig * '''314.122-4''' – die instrument word met hamers bespeel * '''314.122-4-8''' – die hamers word deur 'n klawerbord in werking gestel === Saamgestelde instrumente === Dit is ook moontlik om instrumente te klassifiseer wat elemente uit meer as een groep bevat. Sulke instrumente kan besonder lang nommers hê waarin ook dubbelpunte en koppeltekens gebruik word. Hornbostel en Sachs verwys self na die geval van verskillende [[doedelsak]]ke waar sommige van die pype 'n enkelriet (soos 'n klarinet) en ander 'n dubbelriet (soos 'n [[hobo]]) het. == Kritiek en beperkings == Die probleem van hierdie klassifikasie kom uit die sistematisering self. Omdat die kriteria hulle uitsluitlik op fisiese gegewens rig wat deur die blote ondersoek van die instrument kenbaar is, word alle ander sosiaal-musikale gegewens van die indeling uitgesluit. Daar is dus nie uit die nommer op te maak of 'n instrument slegs vir godsdienstige doeleindes gebruik word nie, of dit net vir 'n bepaalde seremonie bespeel word, of dit 'n sentrale rol in die groepsverhoudinge van 'n bepaalde kultuur speel, en so meer. Die karakterisering en indeling van 'n instrument is trouens net die eerste stap van die ontleding daarvan: {{Aanhaling|teks=Ons sal die instrument wel kan katalogiseer, maar die vraag na sy gebruik sal daarmee glad nie opgelos wees nie. Die klassifikasie is dus net 'n voorlopige stap, en die eintlike organologiese studie bly nie by die kategorisering van die ondersoekte instrument nie. Dit is op die volledigste moontlike kennis daarvan gerig, sowel musikaal (speeltegniek, omvang, akoestiese werking ...) as sosiokultureel (bouwyse, simboliek, funksie, verbode ...).|teken=Portail d'ethnomusicologie<ref name="ethno_sh_limiete" />}} Die stelsel laat ook musiekwetenskaplikes en organoloë wat hulle uitsluitlik op [[Musiek|Europese musiek]] rig, ontevrede. Dit maak naamlik geen werklike onderskeid tussen instrumente wat so verskillend is soos die viool, die gamba, die [[kontrabas]], die [[kitaar]] en die luit nie, wat almal in dieselfde kategorie beland: chordofone (klas 3), saamgesteld (32, die resonator is 'n integrale deel van die instrument), generiese luite waarvan die snaarvlak parallel met die oppervlak van die resonator loop (321), met 'n steel (321.3), waar die steel "aan die resonator vas is of in sy verlenging gekerf is" (321.32),<ref name="meeus" /> en met 'n kasvormige resonanskas (321.322).<ref name="solfege" /> Die nommer 321.322 dui dus die viool net so goed as die kitaar aan. Die stelsel onderskei gevolglik nie tussen chordofone wat oorwegend gestryk word en dié wat oorwegend getokkel word nie; die twee word in dieselfde klas saamgevoeg. Violiste speel wel ook ''pizzicato'' (dus deur die snaar te tokkel), en in die [[jazz]] word die kontrabas selfs hoofsaaklik getokkel; sommige hedendaagse musikante gebruik ook by wyse van eksperiment 'n strykstok op 'n kitaar se snare. Nogtans verskil die inrigting vir klankvoortbringing, die manier waarop die instrument gehou word, die speeltegnieke en die strukturele keuses van die instrumentmaker aansienlik tussen 'n viool en 'n kitaar, en die klassifikasie gee dit nie genoeg weer nie. Hornbostel en Sachs was natuurlik van hierdie moeilikheid bewus, maar hul hoofdoel was om die dubbelsinnigheid op te los wat Mahillon se klassifikasie aangekleef het (dieselfde instrument in twee verskillende klasse). Aangesien daardie dubbelsinnigheid uit die verskeidenheid speelwyses op een instrument voortkom, het hulle die speelwyse doelbewus as onderskeidende kriterium vir die vorming van klasse buite rekening gelaat. Daarmee neem hulle wetend die teenoorgestelde risiko, naamlik dié van willekeurige samevoeging. Om daardie risiko te beperk, het hulle bykomende agtervoegsels by die klasnommers geskep om tog te onderskei wat in die struktuur of samestelling van 'n instrument (die meganiek van 'n klawerbord, die hamers en vilte van 'n klavier, of die aanwesigheid van 'n vaste hulpmiddel soos die strykstok van 'n viool) die oorwegende speelwyse bepaal. Die viool, met klasnommer 321.322, kan so die agtervoegsels "7" (snare deur wrywing in trilling gebring) en "1" (met 'n strykstok, teenoor 'n wiel of 'n band) kry: 321.322-7-1 wanneer dit met die strykstok bespeel word. Hierdie agtervoegsels is egter uitruilbaar en behoort nie eintlik tot die klasnommer nie, sodat die viool ook as 321.322-5 aangedui kan word (snare met die blote hand of vingers bespeel, sonder plektrum) wanneer dit ''pizzicato'' bespeel word.<ref name="meeus" /> Net so word die klavier as 314.122-4-8 aangedui, met die agtervoegsels "4" (snare deur hamers geslaan) en "8" (wat deur 'n klawerbord in werking gestel word). In kontemporêre musiek (die voorbereide klavier) of in jazz word die snare van die klavier soms direk met die vingers getokkel, in afwisseling met spel op die klawerbord, om klankkleurwisselinge te verkry. In daardie geval verander die agtervoegsel na 314.122-4/5-8, waar "4/5" beteken dat die snare afwisselend deur die hamers geslaan of met die blote vingers bespeel word. Nog 'n voorbeeld: die resonanskas van 'n kitaar word soms as slaginstrument gebruik wat met die hand of die vingers geslaan word om 'n bepaalde ritmiese effek te verkry, soos by die ''golpe''-tegniek van die flamenkokitaar; die kitaar kan nogtans nie werklik onder die slaginstrumente ingedeel word nie. Die bykomende agtervoegsels laat dus toe dat die groot verskeidenheid gebruike wat musikante vir een instrument uitgedink het, gedeeltelik in ag geneem word. Die grense tussen die kategorieë is dan ook skerper afgebaken as in Mahillon se klassifikasie. Nietemin bly die Hornbostel-Sachs-stelsel tans die algemeenste in gebruik, omdat dit ten spyte van sy gebreke die wetenskaplik bestendigste en duidelikste stelsel is. === Wisselende strukturele interpretasies === In sommige gevalle verskil die strukturele interpretasie van bepaalde organologiese elemente van skrywer tot skrywer, sodat dieselfde instrument in verskillende kategorieë beland. Die ''koto'' en die ''qin'' word so óf as 312.22<ref name="carmentis" /> óf as 314.122 geklassifiseer.<ref name="mimovocab" /> In die eerste geval word die geboë klankbord as in wese van 'n prototipe uit 'n bamboessegment afgelei beskou, en in die tweede geval as 'n bord met 'n kasvormige resonator. Die musiekmuseum van die Parysse filharmonie gebruik vir hierdie instrumente weer die naam "siter op 'n geboë tafel", wat beskrywend juister is maar met geen kategorie van die stelsel ooreenstem nie.<ref name="philharmonie" /> === Die plek van die elektrofone === Hedendaagse etnomusikoloë soos Margaret Kartomi<ref name="kartomi1990" /> en Ellingson<ref name="ellingson" /> stel voor dat, in ooreenstemming met die gees van die oorspronklike stelsel – indeling volgens dít wat die klank eerste voortbring – slegs onderkategorie 53 in die klas van die elektrofone behoort te bly. So is meer onlangs voorgestel dat byvoorbeeld die pyporrel (selfs waar dit elektriese klawertraksie gebruik om lugventiele te beheer) in die klas van die aerofone bly, en die elektriese kitaar in dié van die chordofone. Dieselfde argument word ook op onderdele van die vierde hoofgroep toegepas: aangesien dit die tong (lamel) is wat by 'n deurslaantong (412.13) die klank eerste voortbring, sou sulke instrumente eerder by die lamellofone as by die aerofone hoort.<ref name="kartomi1990" /> == Die klassifikasie == Die indeling hieronder volg die oorspronklike weergawe van 1914.<ref name="hs1914" /> Die voorbeelde en die geografiese verwysings is dié wat Hornbostel en Sachs self gegee het, en hulle gebruik die plekname van hul tyd. Die MIMO-hersiening van 2011 het talle onderafdelings bygevoeg en enkeles hernommer (sien onder). === Idiofone (1) === {{Hoofartikel|Idiofoon}} Die materiaal van die instrument gee danksy sy styfheid en elastisiteit die toon af, sonder dat gespanne velle of snare nodig is. Die woord is uit die Griekse ἴδιος (''idios'', "eie") en φωνή (''phonē'', "klank, stem") gevorm en beteken dus letterlik "wat self klank voortbring". Dit is die trilling van die materiaal wat dié van die lug meebring, en nie 'n gebroke lugstroom wat die liggaam van die instrument laat tril soos by 'n aerofoon nie. Die stelsel voorsien vier speelwyses wat deur die struktuur van 'n idiofoon bepaal word: slaan (klas 11), tokkel (12), wryf (13) en blaas (14). In hierdie klas hoort onder meer die xilofoon, die marimba, die klokkespel en die glasharmonika. ==== Slagidiofone (11) ==== Die instrument word deur perkussie in trilling gebring. ===== Direk geslane idiofone (111) ===== Die speler voer self die slaanbeweging uit: enige meganiese tussenskakels, klopper, klawerbord, luitoue en dergelike word nie in berekening gebring nie. Beslissend is dat die speler enkele, skerp begrensde slae kan uitlok en dat die instrument vir hierdie soort perkussie ingerig is. * 111.1 Teenslagidiofone of klappers – Twee of meer gekoördineerde klinkende dele word teen mekaar geslaan. ** 111.11 Teenslagstawe of stafklappers – Annam, Voor-Indië, Marshalleilande. ** 111.12 Teenslagplate of plaatklappers – China en Voor-Indië. ** 111.13 Teenslaggeute of geutklappers – Birma. ** 111.14 Teenslagvate of vatklappers – 'n Geringe uithouing in 'n bord tel al as vat. *** 111.141 [[Kastanjette]] – Natuurlike en uitgeholde vatklappers. *** 111.142 [[Simbaal|Simbale]] – Uitgeboë vatklappers. * 111.2 Aanslagidiofone – Die instrument word met 'n nieklinkende voorwerp (hand, klopper, stok) of teen so 'n voorwerp (die liggaam, die grond) geslaan. ** 111.21 Aanslagstawe *** 111.211 (Selfstandige) aanslagstawe – Japan, Annam, die Balkan; ook die driehoek hoort hier. *** 111.212 Stelle aanslagstawe – Verskeie aanslagstawe van verskillende toonhoogte is tot een instrument verenig. Alle xilofone, sover hul klinkende dele nie in twee vlakke lê nie. ** 111.22 Aanslagplate *** 111.221 (Selfstandige) aanslagplate – In die Oosters-Christelike kerk. *** 111.222 Stelle aanslagplate – Litofone (China), ook die meeste metallofone. ** 111.23 Aanslagbuise *** 111.231 (Selfstandige) aanslagbuise – Houttrom, buisklok. *** 111.232 Stelle aanslagbuise – Tubafoon, buisxilofoon. ** 111.24 Aanslagvate *** 111.241 Gongs – Die trilling neem na die kruin toe. **** 111.241.1 (Selfstandige) gongs – Suid- en Oos-Asië; ook die sogenaamde metaaltromme, beter kettelgongs, hoort hier. **** 111.241.2 Stelle gongs – Suidoos-Asië. *** 111.242 [[Klok]]ke – Die trilling neem na die kruin af. **** 111.242.1 (Selfstandige) klokke ***** 111.242.11 Staanklokke – Die vat staan op die hand of op 'n kussing; die opening wys boontoe. China, Indosjina en Japan. ***** 111.242.12 Hangklokke – Die klok hang aan die kruin. ****** 111.242.121 Klopperhangklokke – Geen vaste klepel nie, maar 'n afsonderlike klopper. ****** 111.242.122 Klepelklokke – Die klok het 'n vaste klepel. **** 111.242.2 Klokkespele – Onderverdeling soos by 111.242.1. ===== Indirek geslane idiofone (112) ===== Die speler voer self geen slaanbeweging uit nie; die perkussie ontstaan eers indirek as gevolg van 'n anders geaarde beweging van die speler. Dit lê in die bestemming van die instrument om klank- of geraaskomplekse te laat hoor, en nie enkele slae nie. Indirek geslane idiofone bring gewoonlik geen klank van bepaalde toonhoogte voort nie, wat by direk geslane idiofone dikwels wel die geval is. * 112.1 Skudidiofone of rammelaars – Die speler voer 'n skudbeweging uit. ** 112.11 Ryrammelaars – Deurboorde selfklinkende liggame is saam opgeryg en slaan met die skud teen mekaar. *** 112.111 Snoerrammelaars – Die rammelliggame is op 'n snoer gery: halssnoere met opgerygde skulpe. *** 112.112 Staframmelaars – Die rammelliggame is op 'n staaf of ring gery: die sistrum met ringe. ** 112.12 Raamrammelaars – Die rammelliggame is aan 'n voorwerp vas en slaan daarteen. *** 112.121 Pendelrammelaars – Die rammelliggame hang vry aan die raam: die dansskild met rammelringe. *** 112.122 Glyrammelaars – Nieklinkende liggame gly in uitkepings van 'n klinkende liggaam heen en weer en bring dit in trilling, of klinkende liggame gly in uitkepings van 'n nieklinkende liggaam heen en weer en word met elke stamp daardeur in trilling gebring: die ''angklung'', die jonger sistrum met stawe. ** 112.13 Vatrammelaars – Die rammelliggame is in 'n vat ingesluit en slaan teen mekaar, teen die vatwand, of gewoonlik teen albei: vrugkapsules met sade, belletjies met vry ingeslote klankkoeëltjies. * 112.2 Skraapidiofone – Die speler voer direk of indirek 'n skraapbeweging uit: 'n nieklinkende liggaam beweeg oor 'n getande klinkende liggaam en word beurtelings deur die tande gelig en teen die oppervlak geskiet, of 'n elastiese klinkende liggaam beweeg oor 'n getande nieklinkende liggaam en kry op dieselfde manier 'n reeks slae. Hierdie groep moenie met die wryfidiofone verwar word nie. ** 112.21 Skraapstawe – 'n Getande staaf word met 'n stokkie geskraap. *** 112.211 Skraapstawe sonder resonator – Suid-Amerika, Voor-Indië (die gekerfde musiekboog), die Kongo. *** 112.212 Skraapstawe met resonator – Usambara en Oos-Asië. ** 112.22 Skraapbuise – Suid-Indië. ** 112.23 Skraapvate – 'n Vat met 'n gevoorde oppervlak word geskraap. Suid-Amerika en die Kongogebied. ** 112.24 Skraapwiele of ratels – 'n Tandwiel waarvan die as as steel dien, en 'n tong binne 'n raam wat vry om dieselfde steel draai; met die omswaai slaan die tong teen die tande van die wiel. Europa en Voor-Indië. * 112.3 Splytidiofone – Instrumente in die vorm van verende tange waarvan die punte aan mekaar raak; die punte word met 'n stokkie van mekaar geruk sodat hulle deur hul elastisiteit weer teen mekaar slaan. China, Malakka, Persië, die Balkan. ==== Tokkelidiofone (12) ==== Tonge, dit wil sê elastiese plaatjies wat aan een kant vas is, word weggebuig sodat hulle deur hul elastisiteit na die russtand terugkeer. Hul trilling word dikwels deur 'n resonator versterk: 'n kas, 'n vat, 'n uitgeholde droë vrug, of die mond van die speler. ===== In raamvorm (121) ===== Die tong tril binne 'n raam of beuel. * 121.1 ''Cricri'' – Die tong is uit 'n dop gesny sodat dit daarin 'n resonator het. Melanesië. * 121.2 Mondharpe – Die tong sit binne 'n staaf- of plaatvormige raam en het die mond as resonator nodig. ** 121.21 Idioglotte mondharpe – Die tong is uit die raam gesny en hang aan die voet daarmee saam. Agter-Indië, Indonesië en Melanesië. ** 121.22 Heteroglotte mondharpe – Die tong is op die raam vasgemaak. *** 121.221 (Selfstandige) heteroglotte mondharpe – Europa, Voor-Indië, China. *** 121.222 Stelle heteroglotte mondharpe – Verskeie heteroglotte mondharpe van verskillende stemming is tot een instrument verenig: die ''aura''. ===== In bord- of kamvorm (122) ===== Tonge is op 'n bord vasgeryg of soos kamtande uit 'n bord gesny. Die tonge is aan een punt aan 'n draer vas, aan die ander punt vry, en lig deur 'n sadel opgehef. * 122.1 Met vasgerygde tonge ** 122.11 Sonder resonator – Alle ''zanzas'' met 'n enkele bord. ** 122.12 Met resonator – Alle ''zanzas'' met 'n kas of skaal onder die bord. Hier hoort ook die ''mbira'' van Afrika en die Karibiese ''marímbula''. * 122.2 Met uitgesnyde tonge – 'n Stiftrol tokkel die tonge: speeldose (Europa). ==== Wryfidiofone (13) ==== Die instrument word deur wrywing in trilling gebring. Die elemente kan afsonderlik of in stelle voorkom, met direkte of indirekte wrywing.<ref name="meeus" /> ===== Wryfstawe (131) ===== * 131.1 (Selfstandige) wryfstawe – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 131.2 Stelle wryfstawe ** 131.21 Met direkte wrywing – Die stawe self word gewryf: die spykerviool en die spykerklavier. ** 131.22 Met indirekte wrywing – Die stawe is met ander verbind wat gewryf word en hulle deur hul longitudinale trillingsuitslae in transversale trilling bring: Chladni se eufoon. ===== Wryfplate (132) ===== * 132.1 (Selfstandige) wryfplate – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie; die musieksaag word later hier ingedeel (132.11, met direkte wrywing).<ref name="meeus" /> * 132.2 Stelle wryfplate – Nieu-Mecklenburg. ===== Wryfvate (133) ===== * 133.1 (Selfstandige) wryfvate – Brasilië: die skilpaddop. * 133.2 Stelle wryfvate – Die ''verrillon''; ook die glasharmonika, wat [[Benjamin Franklin]] in 1761 uit die ''verrillon'' ontwikkel het, hoort hier (133.21, met direkte wrywing deur die nat vingers van die speler).<ref name="meeus" /> ==== Blaasidiofone (14) ==== Die instrument word deur aanblaas in trilling gebring. Hierdie instrumente is baie skaars en is dikwels met inrigtings soos dié van 'n [[harmonium]] toegerus – 'n klawerbord, pedale en [[blaasbalk]]e. ===== Blaasstawe (141) ===== * 141.1 (Selfstandige) blaasstawe – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 141.2 Stelle blaasstawe – Die ''Aeolsklavier'', in 1825 deur Schortmann van Buttelstädt gebou, waarvan die pedaal 'n stel blaasbalke in werking gestel het wat 'n reeks fyn rietlamelle laat tril het.<ref name="aeolsklavier" /> Nommer: 141.2-8. ===== Blaasplate (142) ===== * 142.1 (Selfstandige) blaasplate – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 142.2 Stelle blaasplate – Die ''piano chanteur'', in 1878 deur Gustave Baudet in Parys gepatenteer, waarin die lugstroom 'n reeks gestemde staalstawe aktiveer.<ref name="pianochanteur" /> Nommer: 142.2-8. ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -8 met klawerbord * -9 met meganiese aandrywing === Membranofone (2) === {{Hoofartikel|Membranofoon}} Die toonwekkers is styfgespanne velle. Die woord is uit die Latynse ''membrana'' ("vel") en die Griekse φωνή gevorm. Hierdie groep omvat alle [[trom]]me en die mirlitons. ==== Slagtromme (21) ==== Die velle word geslaan. ===== Direk geslane tromme (211) ===== Die speler voer self die slaanbeweging uit; enige meganiese tussenskakels, kloppers, klawerborde en dergelike word nie in berekening gebring nie. Slegs geskude tromme hoort nie hier nie. * 211.1 [[Keteltrom]]me (pouke) – Die romp is ketel- of skaalvormig. ** 211.11 (Selfstandige) keteltromme – Die Europese pouk. ** 211.12 Stelle keteltromme – Die Wes-Asiatiese, blywend verbonde poukpare. * 211.2 Buistromme – Die romp is buisvormig. ** 211.21 Silindertromme – Die middel- en einddeursnee is gelyk; verskerpings van die ente en kopskywe word nie in berekening gebring nie. *** 211.211 Eenvellige silindertromme – Die trom het net een bruikbare vel; 'n tweede vel wat by Afrika-tromme deel van die rygwerk is en nie geslaan kan word nie, tel nie. **** 211.211.1 Oop silindertromme – Die ent teenoor die vel is oop. (Malakka) **** 211.211.2 Geslote silindertromme – Die ent teenoor die vel is toe. (Wes-Indië) *** 211.212 Tweevellige silindertromme – Die trom het twee bruikbare velle. **** 211.212.1 (Enkele) silindertromme – Europa (die militêre trom). **** 211.212.2 Stelle silindertromme ** 211.22 Vaattromme – Die middeldeursnee is groter as die einddeursnee; die romp is gewelf. (Asië, Afrika, Oud-Mexiko) ** 211.23 Dubbelkeëltromme – Die middeldeursnee is groter as die einddeursnee; die romp is reguit met 'n gebroke profiellyn. Voor-Indië (die ''mridangam'', ''banya'', ''pakhawaj''). ** 211.24 Sandlopertromme – Die middeldeursnee is kleiner as die einddeursnee. (Asië, Melanesië, Oos-Afrika) ** 211.25 Keëltromme – Die einddeursnee is aansienlik ongelyk; geringe ongelykhede is onvermydelik en word nie in berekening gebring nie. (Voor-Indië) ** 211.26 Bekertromme – Die romp bestaan uit 'n ketelvormige of silindriese hoofdeel en 'n slanker aansetstuk. (Die ''darabukke'') * 211.3 Raamtromme – Die hoogte van die romp is ten hoogste gelyk aan die velradius. Die Europese militêre trom stam ook in sy platste uitvoerings van die lang silindertrom af en word daarom nie by die raamtromme gereken nie. (Onderverdeling soos 211.21.) ** 211.31 Raamtromme (sonder steel) *** 211.311 Eenvellige raamtromme (die [[tamboeryn]]) *** 211.312 Tweevellige raamtromme (Noord-Afrika) ** 211.32 Steeltromme – Aan die raam sit 'n steel in die rigting van die deursnee. *** 211.321 Eenvellige steeltromme (Inuit) *** 211.322 Tweevellige steeltromme (Tibet) ===== Rammeltromme (212) ===== Die trom word geskud; die perkussie ontstaan deurdat vasgebinde of ingeslote koeëltjies of dergelike daarteen slaan. (Indië, Tibet) Onderverdeling soos by die direk geslane tromme. ==== Tokkeltromme (22) ==== Onder die middel van die vel is 'n snaar geknoop; dit word getokkel en dra sy trilling na die vel oor. (Indië: die ''gopiyantra'' en ''ananda-lahari''.) Party skrywers meen instrumente in hierdie klas behoort eerder as chordofone beskou te word. ==== Wryftromme (23) ==== Die vel word deur wrywing in trilling gebring. ===== Stafwryftromme (231) ===== 'n Staaf wat met die vel verbind is, word gewryf, of wryf die vel. * 231.1 Met deurgesteekte staaf – Die staaf dring deur die vel. ** 231.11 Vastestaf-wryftromme – Die staaf kan nie beweeg nie; net die staaf word gewryf. (Afrika) ** 231.12 Halfvrystaf-wryftromme – Die staaf kan net 'n bietjie beweeg; die hand wryf die staaf en die staaf die vel. (Afrika) ** 231.13 Vrystaf-wryftromme – Die staaf beweeg vry; nie die staaf nie, maar uitsluitlik die vel word daardeur gewryf. (Venezuela) * 231.2 Met opgebinde staaf – Die staaf is regop op die vel vasgebind. (Europa) ===== Snoerwryftromme (232) ===== 'n Snoer wat met die vel verbind is, word gewryf. * 232.1 Staande snoerwryftromme – Die trom word vasgehou. (Europa, Afrika) ** 232.11 Eenvellige staande snoerwryftromme ** 232.12 Tweevellige staande snoerwryftromme * 232.2 Geswaaide snoerwryftromme – Die trom word geswaai en die snoer wryf in 'n kerf van die handvatsel. (Die ''Waldteufel'': Europa, Indië, Oos-Afrika) ===== Handwryftromme (233) ===== Die vel word met die hand gewryf. ==== Aansingtromme of mirlitons (24) ==== Die vel word deur aanspreek of aansing in trilling gebring; die vel gee geen eie toon af nie, maar kleur slegs die stem. (Europa, Wes-Afrika) ===== Vrye mirlitons (241) ===== Die vel word direk beïnvloed sonder dat die wind in 'n houer versamel word. (Die dun papier op die kam.) ===== Buis- en vatmirlitons (242) ===== Die vel sit binne 'n buis of 'n kas, soos by die kazoo. (Afrika; ook die Oos-Asiatiese fluite met 'n sygat wat met 'n vel toegeplak is, is vermengings met die beginsel van die buismirliton.) ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -6 Met vasgeplakte vel * -7 Met vasgespykerde vel * -8 Met vasgerygde vel ** -81 Snoer- of riemryging – Die snoere loop van vel na vel of vorm 'n net, sonder een van die volgende inrigtings. *** -811 Sonder besondere spaninrigting – Oral. *** -812 Met spanligatuur – Dwarsbande of -snoere is om die middel van die rygwerk gelê om dit te span. (Ceylon) *** -813 Met spanringe – Die snoere is in 'n sigsag gelei; elke twee leidings word deur 'n ringetjie of 'n lus saamgevat. (Voor-Indië) *** -814 Met spanwiggies – Tussen die tromwand en die snoere is wiggies ingeskuif waarvan die stand die spanning reguleer. (Voor-Indië, Indonesië, Afrika) ** -82 Snoer-velryging – Die snoere is onder aan 'n onbruikbare vel geknoop. (Afrika) ** -83 Snoer-bordryging – Die snoere is onder aan 'n voorsetbord geknoop. (Sumatra) ** -84 Snoer-wrongryging – Die snoere is onder aan 'n uitgekerfde wrong geknoop. (Afrika) ** -85 Snoer-gordryging – Die snoere is onder aan 'n gord van 'n ander materiaal geknoop. (Voor-Indië) ** -86 Snoer-penryging – Die snoere is onder aan penne geknoop wat in die wand sit. (Afrika) * -9 Met vasgeklemde vel – Oor die velrand is 'n ring getrek. ** -91 Met snoerklemming (Afrika) ** -92 Met hoepelklemming *** -921 Sonder masjinerie (die Europese trom) *** -922 Met masjinerie **** -9221 Sonder pedale (die masjienpouk) **** -9222 Met pedale (die pedaalpouk) === Chordofone (3) === {{Hoofartikel|Snaarinstrument}} Een of meer snare is tussen vaste punte gespan. Die woord is uit die Griekse χορδή (''khordē'', "derm, snaar"), via die Latynse ''chorda'', en φωνή gevorm. Hierdie groep omvat al die instrumente wat in die Weste snaarinstrumente genoem word, sowel as party klawerinstrumente soos die klavier en die [[klavesimbel]]. ==== Eenvoudige chordofone of siters (31) ==== Die instrument bestaan uit 'n snaardraer alleen, of uit 'n snaardraer en 'n resonanskas in 'n onorganiese verband wat sonder vernietiging van die klankapparaat losgemaak kan word. ===== Stafsiters (311) ===== Die snaardraer het staafvorm; ook borde wat op hul kant gestel is, hoort hier. * 311.1 Musiekboë – Die snaardraer is buigbaar en gebuig. ** 311.11 Idiochorde musiekboë – Die snaar is uit die bas van die boog self gelig en hang aan die ente nog daarmee saam. *** 311.111 Mono-idiochorde musiekboë – Die boog het net een stameie snaar. Augustarivier (Nieu-Guinee), Togo. *** 311.112 Poli-idiochorde musiekboë of harpboë – Die boog het verskeie stameie snare wat oor 'n getande brug gelei word. Fang (Wes-Afrika). ** 311.12 Heterochorde musiekboë – Die snaar is stamvreemd. *** 311.121 Mono-heterochorde musiekboë – Die boog het net een stamvreemde snaar. **** 311.121.1 Sonder resonator – Waar 'n resonator wel voorsien is maar nie aan die apparaat self geheg is nie, hoort die instrument by 311.121.21. Die mond word nie as resonator gereken nie. ***** 311.121.11 Sonder stemlus – Afrika. ***** 311.121.12 Met stemlus – 'n Draadlus omvat die snaar en verdeel dit in twee dele. **** 311.121.2 Met resonator – Suid-ekwatoriale Afrika. ***** 311.121.21 Met onverbonde resonator – Borneo. ***** 311.121.22 Met verbonde resonator ****** 311.121.221 Sonder stemlus – Suid-Afrika. ****** 311.121.222 Met stemlus – Suid-Afrika en Madagaskar. *** 311.122 Poli-heterochorde musiekboë – Die boog het verskeie stamvreemde snare. **** 311.122.1 Sonder stemlus – Oseanië. **** 311.122.2 Met stemlus – Oseanië. * 311.2 Musiekstawe – Die snaardraer is styf. ** 311.21 Musiekboogstawe – Die snaardraer het een buigbare en gebuigde ent. Musiekstawe met twee buigbare en gebuigde ente hoort by die musiekboë. Agter-Indië. ** 311.22 (Eintlike) musiekstawe – Rietstawe wat toevallig hol is, hoort daarom nie by die buissiters nie maar by die stafsiters; instrumente waarin die buisholte wel as eintlike resonator gebruik word, is buissiters. *** 311.221 Met een enkele resonanskalbas – Voor-Indië (die ''tuila'') en Celebes. *** 311.222 Met verskeie resonanskalbasse – Voor-Indië (die ''vina''). ===== Buissiters (312) ===== Die snaardraer is 'n bord wat in die breedte gewelf is. * 312.1 Volbuissiters – Die snaardraer is 'n hele buis. ** 312.11 Idiochorde buissiters ** 312.12 Heterochorde buissiters – Afrika en Indonesië. *** 312.121 Sonder besondere resonator – Agter-Indië. *** 312.122 Met besondere resonator – Die bamboesinternodium lê in 'n palmblad wat skaalvormig saamgebind is. Timor. * 312.2 Halfbuissiters – Die snare loop oor die konvekse kant van 'n geut. ** 312.21 Idiochorde halfbuissiters – Flores. ** 312.22 Heterochorde halfbuissiters – Oos-Asië (die ''qin'', die ''koto''). ===== Vlotsiters (313) ===== Die snaardraer word uit rietsegmente gevorm wat vlotagtig aan mekaar gebind is. * 313.1 Idiochorde vlotsiters – Voor-Indië, Bo-Guinee, Sentraal-Kongo. * 313.2 Heterochorde vlotsiters – Die noordelike Njassagebied. ===== Bordsiters (314) ===== Die snaardraer is 'n bord; ook die grond word as sodanig gereken. * 314.1 (Eintlike) bordsiters – Die snaarvlak is parallel met die snaardraer. ** 314.11 Sonder resonator – Borneo. ** 314.12 Met resonator *** 314.121 Met resonansskaal – Die resonator is 'n vrugtedop of dergelike, dus 'n natuurproduk, of – waar dit kunsmatig gemaak is – uitgekerf. Njassagebied. *** 314.122 Met resonanskas – Die resonator is uit borde saamgestel: die siter, die hakkebord, die klavier. * 314.2 Oneintlike bordsiters – Die snaarvlak is haaks op die snaardraer. ** 314.21 Grondsiters – Die snaardraer is die grond; een snaar. Malakka, Madagaskar. ** 314.22 Harpsiters – Die snaardraer is 'n bord; verskeie snare; 'n getande brug. Borneo. ===== Skaalsiters (315) ===== Die snare loop oor die opening van 'n skaal. Duits-Oos-Afrika. * 315.1 Sonder resonator * 315.2 Met resonator – Die skaal is met 'n kalbas of dergelike verbind. ===== Raamsiters (316) ===== Die snare is vry binne 'n raam gespan. * 316.1 Sonder resonator – Miskien onder die psalteriums van die Middeleeue. * 316.2 Met resonator – By die Kru, Wes-Afrika. ==== Saamgestelde chordofone (32) ==== Die instrument bestaan uit 'n snaardraer en 'n resonanskas in 'n organiese verband wat nie sonder vernietiging van die klankapparaat losgemaak kan word nie. ===== Luite (321) ===== Die snaarvlak lê parallel met die klankbord. * 321.1 Boogluite – Elke snaar het sy eie buigbare draer. Afrika. * 321.2 Jukluite of [[Lier|liere]] – Die snaarhouer is 'n juk van twee arms met 'n dwarsstang wat in die vlak van die klankbord lê. ** 321.21 Skaalliere – 'n Natuurlike of uitgekerfde skaal dien as resonator: die ''lyra'', die Oos-Afrikaanse lier. ** 321.22 Kasliere – 'n Kas wat uit borde saamgestel is, dien as resonator: die ''kithara'', die ''crwth''. * 321.3 Steelluite – Die snaardraer is 'n eenvoudige steel. Newestele, soos by die Indiese ''prasarini vina'', word nie in berekening gebring nie; net so hoort luite hier waarvan die snare oor verskeie nekke verdeel is, en luite waarby die juk slegs sierwaarde het. ** 321.31 Spitluite – Die steel is diametraal deur die resonanskas gesteek. *** 321.311 Skaalspitluite – Die resonanskas is 'n natuurlike of uitgekerfde skaal. Persië, Indië en Indonesië. *** 321.312 Kasspitluite of spitkitare – Die resonanskas is uit borde saamgestel. Egipte (die ''rebab''). *** 321.313 Buisspitluite – Die steel is diametraal deur 'n buis gesteek. China en Indosjina. ** 321.32 Nekluite – Die steel is nekagtig aan die resonanskas geheg of daarin gekerf. *** 321.321 Skaalnekluite – Die mandolien, die teorbe, die [[balalaika]]. *** 321.322 Kasnekluite of nekkitare – Luite waarvan die romp uit spane in navolging van 'n skaal saamgestel is, hoort by die skaalluite. Die [[viool]], die gamba, die [[kitaar]]. ===== Harpe (322) ===== Die snaarvlak lê haaks op die klankbord en die verbindingslyn van die onderste snaarente in die rigting van die nek. * 322.1 Oop harpe – Die harp het geen voorstang nie. ** 322.11 Boogharpe – Die nek is van die romp af weggebuig. Birma en Afrika. ** 322.12 Hoekharpe – Die nek is van die romp af geknik. Assirië, Antieke Egipte, Oud-Korea. * 322.2 Raamharpe – Die harp het 'n voorstang. ** 322.21 Sonder verstemmeganisme – Alle Middeleeuse harpe. *** 322.211 Diatoniese raamharpe **** 322.211.1 Met al die snare in een vlak **** 322.211.2 Met die snare in twee gekruiste vlakke *** 322.212 Chromatiese raamharpe **** 322.212.1 Met al die snare in een vlak – Die meeste ouer chromatiese harpe. **** 322.212.2 Met die snare in twee gekruiste vlakke – Die Lyonse chromatiese harp. ** 322.22 Verstemharpe – Die snare kan deur 'n meganiek verkort word. *** 322.221 Handharpe – Die snare word met handgrepe verstem: die haakharp, die ''harpe ditale'', die ''harpinella''. *** 322.222 Pedaalharpe – Die snare word met voetpedale verstem. ===== Harpluite (323) ===== Die snaarvlak lê haaks op die klankbord en die verbindingslyn van die onderste snaarente haaks op die rigting van die nek; met 'n getande brug. Wes-Afrika (die ''kora'' en dergelike). ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -4 Met hamer- of klopperspel * -5 Met vingerspel * -6 Met plektrumspel * -7 Met strykspel ** -71 Boog ** -72 Wiel ** -73 Band * -8 Met klawerbord * -9 Met meganiese aandrywing === Aerofone (4) === {{Hoofartikel|Blaasinstrument}} Die lug self kom primêr in trilling. Die woord is uit die Griekse ἀήρ (''aēr'', "lug") en φωνή gevorm. Die instrument self tril nie, en daar is geen trillende snare of velle nie. ==== Vrye aerofone (41) ==== Die trillende lug word nie deur die instrument begrens nie. ===== Afbuigingsaerofone (411) ===== Die wind tref 'n snede, of 'n snede word deur die lug beweeg; in albei gevalle vind volgens die jonger beskouing 'n periodieke afbuiging van die lug na weerskante van die snede plaas. Voorbeelde is die [[sweep]] en die sabellem. ===== Onderbrekingsaerofone (412) ===== Die windstroom word periodiek onderbreek. * 412.1 Selfklinkende onderbrekingsaerofone of tonge – Die windstroom tref 'n lamel; dié kom in trilling en onderbreek die stroom periodiek. Hier hoort ook tonge met "opsetstukke", dit wil sê buise waarvan die lug nie primêr nie maar slegs sekondêr tril en dus nie self die toon voortbring nie, maar dit net rond en kleur; opsetstukke is gewoonlik aan die afwesigheid van vingergate te herken. (Die tongpype van die [[Orrel|orrel]].) ** 412.11 Teenslagtonge – Twee lamelle vorm 'n spleet wat met die trilling periodiek toegaan. (Die ingesplete grashalm.) ** 412.12 Aanslagtonge – Die lamel slaan op 'n raam. *** 412.121 (Selfstandige) aanslagtonge – Brits-Columbië. *** 412.122 Stelle aanslagtonge – Die ouer tongstemme van die orrel. ** 412.13 Deurslaantonge – Die lamel slaan deur 'n presies passende opening. Daar is soms 'n aangehegte pyp, maar dit tril slegs saam met die tong en het geen invloed op die toonhoogte nie; instrumente van hierdie klas is aan die afwesigheid van vingergate van 422.3 te onderskei. *** 412.131 (Selfstandige) deurslaantonge – Die eentonige motorhoring. *** 412.132 Stelle deurslaantonge – Die harmonium, die [[mondfluitjie]], die [[trekklavier]]. Die vingergate wat by die Chinese ''sheng'' voorkom, dien nie om die toonhoogte te verander nie en is dus nie vingergate in die eintlike sin nie. ** 412.14 Bandtonge – Die wind gaan teen die skerp kant van 'n gespanne band. Die akoestiese verloop is tot dusver nie ondersoek nie.<ref name="bandtonge" /> (Brits-Columbië) ** 412.15 Gemengde stelle tonge * 412.2 Nie-selfklinkende onderbrekingsinstrumente – Die onderbreker word sonder toedoen van die lug beweeg. ** 412.21 Roterende aerofone – Die onderbreker beweeg in sy eie vlak voort. (Die gaatjiesirene en die golfsirene.) ** 412.22 Wentelaerofone – Die onderbreker draai om sy as. Die ''bullroarer'', die wentelskyf, die vlerkventilator. ===== Eksplosiewe aerofone (413) ===== Die lug kry 'n eenmalige verdigtingstoot. Voorbeelde is die propgeweer en die ''udu''. ==== (Eintlike) blaasinstrumente (42) ==== Die trillende lug word deur die instrument self begrens. Hierdie groep omvat die meeste instrumente wat in die Weste blaasinstrumente genoem word, soos die fluit en die waldhoring, sowel as ander soorte instrumente soos die skulptrompet. ===== Snede-instrumente of fluite (421) ===== 'n Bandvormige lugstroom tref 'n snede. * 421.1 [[Fluit]]e sonder kernspleet – Die speler bring self met sy lippe 'n bandvormige lugstroom voort. ** 421.11 Lengtefluite – Die speler blaas teen die skerp rand van die boonste opening van 'n buis. *** 421.111 Enkellengtefluite **** 421.111.1 Oop enkellengtefluite – Die onderent van die fluit is oop. ***** 421.111.11 Sonder vingergate – Bengale. ***** 421.111.12 Met vingergate – Byna in die hele wêreld. **** 421.111.2 Gedekte enkellengtefluite – Die onderent van die fluit is toe. ***** 421.111.21 Sonder vingergate – Die hol sleutel. ***** 421.111.22 Met vingergate – Veral Nieu-Guinee. *** 421.112 Stelle lengtefluite of panfluite – Verskeie verskillend gestemde lengtefluite is tot een instrument verbind. **** 421.112.1 Oop panfluite ***** 421.112.11 Oop vlotpanfluite – Die pype is bordagtig langs mekaar gebind of in 'n bord ingeboor. China. ***** 421.112.12 Oop bundelpanfluite – Die pype is rond saamgebind. Salomonseilande, Bismarck-argipel. **** 421.112.2 Gedekte panfluite – Europa, Suid-Amerika. **** 421.112.3 Gekombineerd oop en gedekte panfluite – Salomonseilande, Suid-Amerika. ** 421.12 Dwarsfluite – Die speler blaas teen die skerp rand van 'n sygat van die buis. *** 421.121 Enkeldwarsfluite **** 421.121.1 Oop dwarsfluite ***** 421.121.11 Sonder vingergate – Suidwes-Timor. ***** 421.121.12 Met vingergate – Die Europese fluit. **** 421.121.2 Halfgedekte dwarsfluite – Die mond word deur 'n klein gaatjie in die afsluitnodium gevorm. Noordwes-Borneo. **** 421.121.3 Gedekte dwarsfluite ***** 421.121.31 Sonder vingergate ****** 421.121.311 Met 'n vaste mondingsbodem – Kom skynbaar nie voor nie. ****** 421.121.312 Met 'n verskuifbare mondingsbodem (stempelfluite) – Malakka, Nieu-Guinee. ***** 421.121.32 Met vingergate – Oos-Bengale en Malakka. *** 421.122 Stelle dwarsfluite **** 421.122.1 Stelle oop dwarsfluite **** 421.122.2 Stelle gedekte dwarsfluite – By die Siusi (Noordwes-Brasilië). ** 421.13 Vatfluite (sonder uitgevormde snawel) – Die romp van die pyp is nie 'n buis nie maar 'n vat. Karajá (Brasilië), Bafiote (die benede-Kongo). * 421.2 Fluite met kernspleet of spleetfluite – 'n Smal spleet lei die lugstroom bandvormig teen die skerp kant van 'n syopening. ** 421.21 Buitespleetfluite – Die kanaal lê buite die fluitwand; ook 'n kanaal wat deur 'n wandafskuinsing met 'n oorgetrokke ring gevorm word, hoort hier. *** 421.211 (Enkele) buitespleetfluite **** 421.211.1 Oop buitespleetfluite ***** 421.211.11 Sonder vingergate – China, Borneo. ***** 421.211.12 Met vingergate – Indonesië. **** 421.211.2 Halfgedekte buitespleetfluite – Malakka. **** 421.211.3 Gedekte buitespleetfluite *** 421.212 Stelle buitespleetfluite – Tibet. ** 421.22 Binnespleetfluite – Die kanaal loop deur die binnekant van die buis. Hier hoort ook fluite waarvan die kanaal deur 'n sadel (nodium, harpuis) binne die buis en 'n buite-op vasgebinde bedekking (riet, hout, leer) gevorm word. *** 421.221 (Enkele) binnespleetfluite **** 421.221.1 Oop binnespleetfluite ***** 421.221.11 Sonder vingergate – Europese signaalfluitjies. ***** 421.221.12 Met vingergate – Die blokfluit. **** 421.221.2 Halfgedekte binnespleetfluite – Indië en Indonesië. **** 421.221.3 Gedekte binnespleetfluite ***** 421.221.31 Sonder vingergate ****** 421.221.311 Met 'n vaste mondingsbodem – Europese signaalfluitjies. ****** 421.221.312 Met 'n verskuifbare mondingsbodem (stempelfluitjies). **** 421.221.4 Spleetvatfluite ***** 421.221.41 Sonder vingergate – Kleipypies in diervorm (Europa, Asië). ***** 421.221.42 Met vingergate – Die okarina. *** 421.222 Stelle binnespleetfluite **** 421.222.1 Stelle oop binnespleetfluite ***** 421.222.11 Sonder vingergate – Oop labiaalstemme van die orrel. ***** 421.222.12 Met vingergate – Die dubbelflageolet. **** 421.222.2 Stelle halfgedekte binnespleetfluite – Rietfluitstemme van die orrel. **** 421.222.3 Stelle gedekte binnespleetfluite – Gedekte labiaalstemme van die orrel. ===== Skalmeie (422) ===== Die wind kry deur bemiddeling van trillende lamelle wat aan die instrument geheg is, stootmatige toegang tot die lugkolom wat in trilling gebring moet word. * 422.1 [[Hobo]]'s – Die skalmei het 'n "riet" van teenslagtonge, gewoonlik 'n platgedrukte halm. ** 422.11 Enkelhobo's *** 422.111 Met 'n silindriese buis **** 422.111.1 Sonder vingergate – Brits-Columbië. **** 422.111.2 Met vingergate – Die ''aulos'', die kromhoring. *** 422.112 Met 'n koniese buis – Die Europese hobo, die [[fagot]]. ** 422.12 Stelle hobo's *** 422.121 Met 'n silindriese boring – Die dubbel-''aulos''. *** 422.122 Met 'n koniese boring – Voor-Indië. * 422.2 [[Klarinet]]te – Die skalmei het 'n "blad" van een aanslaande lamel. ** 422.21 Enkelklarinette *** 422.211 Met 'n silindriese buis **** 422.211.1 Sonder vingergate – Brits-Columbië. **** 422.211.2 Met vingergate – Die Europese klarinet. *** 422.212 Met 'n koniese buis – Die [[saxofoon]]. ** 422.22 Stelle klarinette – Egipte (die ''zummara''). * 422.3 Deurslaantong-skalmeie – Die tong slaan deur 'n presies passende opening. Daar moet altyd vingergate wees, anders hoort die instrument by die vrye deurslaantonge (412.13). ** 422.31 Enkele deurslaantong-skalmeie ** 422.32 Dubbele deurslaantong-skalmeie ===== Trompette (423) ===== Die wind kry deur bemiddeling van die trillende lippe van die blaser stootmatige toegang tot die lugkolom wat in trilling gebring moet word. * 423.1 Natuurtrompette – Sonder inrigting om die toonhoogte te verander. ** 423.11 Skulptrompette – 'n Skulphuis dien as trompet. *** 423.111 Met 'n eindstandige mondgat **** 423.111.1 Sonder mondstuk – Voor-Indië. **** 423.111.2 Met mondstuk – Japan (die ''rappakai''). *** 423.112 Met 'n systandige mondgat – Oseanië. ** 423.12 Buistrompette *** 423.121 Lengtetrompette – Die aanblaasopening sit in die rigting van die as. **** 423.121.1 Lengtetubas – Die buis is ongebuig en ongeknik. ***** 423.121.11 Sonder mondstuk – Enkele [[Alpehoring|alpehorings]]. ***** 423.121.12 Met mondstuk – Byna in die hele wêreld. **** 423.121.2 Lengtehorings – Die buis is gebuig of geknik. ***** 423.121.21 Sonder mondstuk – Asië. ***** 423.121.22 Met mondstuk – Die ''lure''. *** 423.122 Dwarstrompette – Die aanblaasopening sit aan die sykant. **** 423.122.1 Dwarstubas – Suid-Amerika. **** 423.122.2 Dwarshorings – Afrika. * 423.2 Chromatiese trompette – Met 'n inrigting om die toonhoogte te verander. ** 423.21 Vingergattrompette – Die ''zink'', die klaphoring. ** 423.22 Skuiftrompette – Die buis kan verleng word deur die stange binne die skedes uit te trek: die Europese trombone. ** 423.23 Ventieltrompette – Die buis word verleng of verkort deur bykomende buise in of uit te skakel. Europa. *** 423.231 Signaalhorings – Die buis verloop suiwer konies. *** 423.232 Waldhorings – Die buis verloop oorwegend konies. *** 423.233 [[Trompet]]te – Die buis verloop oorwegend silindries. ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -6 Met windkas ** -61 Met 'n starre windkas ** -62 Met 'n buigbare windkas * -7 Met vingergatsluiting ** -71 Met klapmeganiek ** -72 Met bandmeganiek * -8 Met klawerbord * -9 Met meganiese aandrywing === Elektrofone (5) === Curt Sachs het die vyfde hoofgroep, dié van die [[elektrofoon|elektrofone]], in 1940 geformuleer.<ref name="sachs1940" /> Hy het die term ''electrophonic instruments'' oorgeneem wat [[Francis William Galpin]] in 1937 ingevoer het.<ref name="galpin1937" /> Galpin se eie stelsel, wat nader aan Mahillon as aan Hornbostel en Sachs staan, verdeel die elektrofone op die tweede vlak volgens klankvoortbringing ("deur ossillasie", "elektromagneties" en "elektrostaties") en op die derde en vierde vlak volgens die beheermetode. Sachs het sy vyfde klas in drie onderafdelings verdeel: * 51 Elektries geaktiveerde instrumente waarvan die sein vir die toonvorming elektries oorgedra word (byvoorbeeld 'n orrel waarvan die pype se ventiele elektries beheer word) * 52 Elektromeganiese instrumente waarvan die toon meganies voortgebring en elektronies versterk word (byvoorbeeld die Neo-Bechstein-klavier van 1931, waarin 18 mikrofone ingebou was) * 53 Radio-elektriese instrumente waarvan die toon deur 'n ossillatorkring voortgebring word (byvoorbeeld die teremien en die sintetiseerder) == Aanvullings van 2011 == Sedertdien was daar verskeie pogings om musiekinstrumente volgens ander kriteria te katalogiseer of om die Hornbostel-Sachs-stelsel aan te pas. Die gesamentlike projek van Europese museums, ''Musical Instrument Museums Online'' (MIMO), het in 2011 'n uitgebreide weergawe van die stelsel gepubliseer. Daarin word, benewens talle verfynings binne die bestaande struktuur, die groep 424 (''membranopipes'', membraanpype) by die eintlike blaasinstrumente (42) bygevoeg en die groep van die elektrofone (5) soos volg onderverdeel:<ref name="hersiening2011" /> * '''51 Elektro-akoestiese instrumente''' – Samestellings van akoestiese, trillende meganismes (dikwels na die voorbeeld van tradisionele akoestiese instrumente) en elektroniese kringe soos omsetters en versterkers. Die akoestiese of meganiese trilling word in 'n analoë wisseling van 'n elektriese stroom omgesit. Alle instrumente wat gebou of struktureel gewysig is om 'n sein aan 'n versterker en luidspreker te lewer, word as elektrofone geklassifiseer, selfs waar hulle ook akoesties kan klink. ** 511 Elektro-akoestiese idiofone – die Fender Rhodes, die Wurlitzer-elektriese klavier ** 512 Elektro-akoestiese membranofone ** 513 Elektro-akoestiese chordofone – die elektriese kitaar, die elektriese viool, die Neo-Bechstein ** 514 Elektro-akoestiese aerofone ** 515 Omsetters – die [[mikrofoon]], elektromagnetiese klankopnemers, die [[luidspreker]] * '''52 Elektromeganiese instrumente''' – Samestellings van (elektries aangedrewe) stil, meganies bewegende dele met gekodeerde patrone, en elektroniese kringe. Die beweging maak dit moontlik om die gekodeerde patrone in 'n analoë wisseling van 'n elektriese stroom om te sit. ** 521 Instrumente met toonwiele (elektromagneties, elektrostaties, foto-elektries) – die Hammond-orrel ** 522 Foto-elektriese instrumente – die ligtoonorrel ** 523 Opname- en weergawetoestelle – die [[bandopnemer]] ** 524 Elektromeganiese samplers – die Mellotron, die Chamberlin ** 525 Elektromeganiese filters – die veergalmtoestel, die bandgalmtoestel * '''53 Analoë instrumente, modules en komponente''' – Deurlopend wisselende elektriese seine word na 'n luidspreker gestuur om klank voort te bring. Die seine word met elektroniese kringe voortgebring. Hierdie groep omvat byvoorbeeld die ''ondes Martenot'', die trautonium, elektroniese orrels met analoog-elektroniese toonvoortbringing en analoë sintetiseerders. * '''54 Digitale instrumente, modules en komponente''' – Elektriese seine word in die vorm van gekwantiseerde reekse pulse voortgebring en na deurlopende seine omgesit wat 'n luidspreker aandryf. Hierdie groep omvat byvoorbeeld samplers, digitale orrels en digitale sintetiseerders. * '''55 Hibriede analoog-digitale samestellings''' – Hierdie groep omvat byvoorbeeld sintetiseerders met analoë ossillators en digitale filters. * '''56 Sagteware''' – Hierdie groep word nie verder verklaar of onderverdeel nie. == Aanvullings van 2017 == 'n Bylae van MIMO uit 2017 bevat verdere aanvullings en kleiner korreksies van die weergawe van 2011. By die blaasinstrumente kom die groep ''sucked (tubular) labrosones'' (423.123.1) by, om die moeilik indeelbare gesuigde trompette op te neem.<ref name="addenda2017" /> == Sien ook == * [[Musiekinstrument]] * [[Organologie]] * [[Etnomusikologie]] == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="hs1914">{{Cite journal |last1=Hornbostel |first1=Erich Moritz von |last2=Sachs |first2=Curt |title=Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch |journal=Zeitschrift für Ethnologie |volume=46 |issue=4–5 |year=1914 |pages=553–590 |url=https://archive.org/details/zeitschriftfre46berluoft |language=de}}</ref> <ref name="gsj1961">{{Cite journal |last1=Hornbostel |first1=Erich Moritz von |last2=Sachs |first2=Curt |title=Classification of Musical Instruments: Translated from the Original German by Anthony Baines and Klaus P. Wachsmann |journal=The Galpin Society Journal |volume=14 |date=Maart 1961 |pages=3–29 |language=en}}</ref> <ref name="mimo">{{Cite web |title=MIMO Project – Musical Instrument Museums Online |url=http://www.mimo-international.com |website=mimo-international.com |language=en}}</ref> <ref name="hersiening2011">{{Cite web |title=Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium |url=https://cimcim.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/7/2019/01/H-S_20classification_20final_20version_20_282013_29_20without_20editorial_20markings-2.pdf |date=8 Julie 2011 |format=PDF |language=en}}</ref> <ref name="addenda2017">{{Cite web |title=Addenda and Corrigenda for the Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium, as published on the CIMCIM website |url=https://cimcim.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/7/2019/01/2017_Addenda_and_Corrigenda_for_H-S_classification.pdf |date=November 2017 |format=PDF |language=en}}</ref> <ref name="sachs1940">{{Cite book |last=Sachs |first=Curt |title=The History of Musical Instruments |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1940 |pages=455, 467 |language=en}}</ref> <ref name="galpin1937">{{Cite book |last=Galpin |first=Francis W. |title=A Textbook of European Musical Instruments: Their Origin, History and Character |chapter=Electrophonic Instruments |publisher=Williams and Norgate |location=Londen |year=1937 |pages=245–251 |language=en}}</ref> <ref name="kartomi1990">{{Cite book |last=Kartomi |first=Margaret Joy |title=On Concepts and Classifications of Musical Instruments |publisher=University of Chicago Press |year=1990 |isbn=9780226425498 |page=173 |language=en}}</ref> <ref name="ellingson">Ellingson, doktorale verhandeling, 1979, bl. 544.</ref> <ref name="ethno_trad">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=Les classifications traditionnelles (ou vernaculaires) |url=http://www.ethnomusicologie.net/reperestheoriques.htm |website=ethnomusicologie.net |date=25 Mei 2008 |language=fr}} (hoofstuk 3, "Ethno-organologie", afdeling 4)</ref> <ref name="ethno_sh">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=La classification organologique Sachs/Hornbostel |url=http://www.ethnomusicologie.net/eo3.htm |website=ethnomusicologie.net |date=13 Junie 2013 |language=fr}}</ref> <ref name="ethno_sh_limiete">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=La classification organologique Sachs/Hornbostel |url=http://www.ethnomusicologie.net/eo3.htm |website=ethnomusicologie.net |date=13 Junie 2013 |at=afdeling 4, "Les limites de la classification S/H" |language=fr}}</ref> <ref name="meeus">{{Cite web |last=Meeùs |first=Nicolas |title=Organologie, annexe 3 |url=http://nicolas.meeus.free.fr/Organo/Oannexe3.pdf |website=nicolas.meeus.free.fr |date=24 Januarie 2020 |language=fr}}</ref> <ref name="solfege">{{Cite web |title=Le violon |url=https://www.apprendrelesolfege.com/le-violon |website=apprendrelesolfege.com |at=laaste paragraaf, "Le violon dans la classification Hornbostel-Sachs" |language=fr}}</ref> <ref name="carmentis">{{Cite web |title=Aanlyn katalogus van die Koninklike Museums vir Kuns en Geskiedenis, Brussel |url=https://carmentis.be |website=carmentis.be |language=nl}}</ref> <ref name="mimovocab">{{Cite web |title=Hornbostel and Sachs (hersiene klassifikasie) |url=https://vocabulary.mimo-international.com/HornbostelAndSachs/it/page/182?clang=en |website=vocabulary.mimo-international.com |language=en}}</ref> <ref name="philharmonie">{{Cite web |title=Cithare Koto – E.962.1.1 |url=https://collectionsdumusee.philharmoniedeparis.fr/0162123-cithare-koto.aspx?_lg=fr-FR |website=philharmoniedeparis.fr |language=fr}}</ref> <ref name="bandtonge">{{Cite web |title=412.14 Ribbon reeds |url=http://www.mimo-db.eu/HornbostelAndSachs/237 |website=mimo-db.eu |language=en}}</ref> <ref name="aeolsklavier">{{Cite web |title=Aeolsklavier |url=https://www.allthemusicalinstrumentsoftheworld.com/index.php@page=Instrument&instrumentID=634 |website=All the Musical Instruments of the World |language=en}}</ref> <ref name="pianochanteur">{{Cite web |last=Libin |first=Laurence |title=Piano chanteur (Fr.) |year=2015 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199743391.001.0001/acref-9780199743391-e-5885 |website=Oxford Reference |language=en}} (uit ''The Grove Dictionary of Musical Instruments'', 2de uitgawe)</ref> }} == Literatuur == * Klaus-Peter Brenner: [https://ndw.uni-goettingen.de/de/document/download/bd8893b1d3e0920d5105f14e8b9b1cc2.pdf/MusInstrSlg%20Uni%20G%C3%B6%20-%20Bestandskatalog%20(Stand%202022-04-12).pdf ''Musikinstrumentensammlung des Musikwissenschaftlichen Seminars der Georg-August-Universität Göttingen. Bestandskatalog.''] Musikwissenschaftliches Seminar, Georg-August-Universität Göttingen, 12 April 2022 (die stelsel verfyn en by die versameling aangepas, bl. 37–269) * Cristina Ghirardini (red.): [https://www.fondazionelevi.it/wp-content/uploads/2020/05/Reflecting-Hornbostel-Sachs.pdf ''Reflecting on Hornbostel-Sachs's Versuch a century later. Proceedings of the international meeting Venice, 3–4 July 2015''.] Fondazione Levi, Venesië, 2020 * Erich Moritz von Hornbostel, Curt Sachs: [https://www2.oberlin.edu/faculty/rknight/Organology/H-S-1914-German.pdf ''Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch.''] In: ''Zeitschrift für Ethnologie'', jg. 46, nr. 4–5, 1914, bl. 553–590 * Lars-Christian Koch, Ricarda Kopal: ''Klassifikation von Musikinstrumenten – Zum 100-jährigen Bestehen der Hornbostel-Sachs-Systematik.'' In: ''Zeitschrift für Ethnologie'', jg. 139, nr. 2, 2014, bl. 281–302 * Geneviève Dournon: [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000105806 ''Guide pour la collecte des musiques et instruments traditionnels''.] UNESCO, 1981 (hersiene uitgawe 1996), ISBN 92-3-203304-6 (gebruik 'n gewysigde weergawe van die stelsel) == Eksterne skakels == * [https://vocabulary.mimo-international.com/HornbostelAndSachs/de/ MIMO: Hornbostel-Sachs (classification)] * [https://cimcim.mini.icom.museum/resources/classification-of-musical-instruments/ International Committee of Musical Instrument Museums and Collections], wat bywerkings van die stelsel publiseer * [https://web.archive.org/web/20060829044008/http://www.music.vt.edu/musicdictionary/texth/Hornbostel-Sachs.html Hornbostel-Sachs op www.music.vt.edu] (geargiveer) * [https://web.archive.org/web/20090616132940/http://www.wesleyan.edu/vim/svh.html SVH Classification], Wesleyan-universiteit (geargiveer) * [http://mim.be Musiekinstrumentemuseum, Brussel], waarvan Mahillon die eerste kurator was {{Portaal|Musiek}} {{DEFAULTSORT:Hornbostel-Sachs-stelsel}} [[Kategorie:Musiekinstrumente]] [[Kategorie:Klassifikasiestelsels]] [[Kategorie:1914]] e92q2xvffi5ka6we5qae0x30tid8wt2 2966114 2966108 2026-09-10T09:49:04Z Pynappel 70858 Snaarinstrument 2966114 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Orquesta Filarmonica de Jalisco.jpg|duimnael|regs|upright=1.5|Die Filharmoniese Orkes van Jalisco, waarin die eerste vier hoofklasse van musiekinstrumente volgens Hornbostel en Sachs verteenwoordig is.]] Die '''Hornbostel-Sachs-stelsel''' is 'n klassifikasiestelsel vir [[musiekinstrument]]e wat deur [[Erich Moritz von Hornbostel]] en [[Curt Sachs]] ontwerp is. Dit is in 1914 in die tydskrif ''Zeitschrift für Ethnologie'' onder die titel ''Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch.'' gepubliseer.<ref name="hs1914" /> Hierdie stelsel en afgeleides daarvan word tans die algemeenste gebruik in die [[organologie|musiekinstrumentkunde]] (organologie), die [[etnomusikologie]] en enige ander vakgebied wat 'n indeling van instrumente vereis. Die stelsel is aanvanklik in die Engelstalige wêreld met huiwering ontvang; 'n Engelse vertaling het eers in 1961 onder die titel ''Classification of Musical Instruments'' in ''The Galpin Society Journal'' verskyn.<ref name="gsj1961" /> In die 1970's het die stelsel ook internasionaal die vakkundige standaard geword, en dit is tot vandag toe die belangrikste klassifikasiestelsel in die instrumentkunde. Die stelsel is in 2011 bygewerk as deel van die werk van die projek ''Musical Instrument Museums Online'' (MIMO),<ref name="mimo" /><ref name="hersiening2011" /> wat aanlyn toegang gee tot die versamelings van baie nasionale musiekinstrumentmuseums. == Geskiedenis == === Mahillon se klassifikasie === [[Victor-Charles Mahillon]] (1841–1924), stigter en eerste kurator van die instrumentemuseum in [[Brussel]] (gestig in 1877), was die skepper van 'n klassifikasie van musiekinstrumente. Dit is geïnspireer deur 'n indeling uit 'n Hindoeteks, die ''Natyasastra'' van Bharata Muni, wat vermoedelik uit die 1ste of 2de eeu dateer. Daardie teks onderskei tussen "gespanne" instrumente (''tata vadya''), naamlik [[snaarinstrument]]e; "oortrekte" instrumente (''avanaddha vadya''), naamlik [[Membranofoon|instrumente met 'n vel]]; "geslane" of "vaste" instrumente (''ghana vadya''), naamlik [[Idiofoon|slaginstrumente sonder vel]]; en "hol" instrumente (''sushira vadya''), naamlik [[blaasinstrument]]e.<ref name="ethno_trad" /> Mahillon het instrumente in 1888 in vier hoofkategorieë verdeel volgens die aard van die materiaal waarin die klankvoortbrengende trilling ontstaan, oftewel die "trillende klankstof":<ref name="ethno_sh" /> * 'n lugkolom; * 'n snaar; * 'n vel; * die liggaam van die instrument self. Die inrigtings en tegnieke waarmee hierdie vier basiese materiale in werking gestel word, bepaal daarna die onderkategorieë. Die eerste drie is "die sogenaamde slap of elastiese stowwe wat deur die snare, die velle en die lug verteenwoordig word". Die laaste groep, wat later [[Idiofoon|idiofone]] genoem is, bestaan daarenteen "gewoonlik uit stywe stowwe (plantaardig, dierlik of mineraal: hout, bamboes, horing, been, metaal, klip, plastiek, glas ...)".<ref name="ethno_sh" /> Mahillon, wat 'n groot versameling nie-Europese instrumente bestuur het, het 'n klassifikasiestelsel gesoek wat op die instrument self kon steun, sonder gegewens buite die fisiese struktuur daarvan soos herkoms, funksie of speelwyse. Sy indeling het homself eers in die etnomusikologie en die buite-Europese organologie bewys, maar dit het ook 'n baie deegliker studie van Europese instrumente moontlik gemaak. Mahillon se stelsel het egter enkele gebreke gehad, veral 'n gebrek aan eenduidigheid, aangesien dieselfde instrument in twee onderskeie klasse kon tuishoort. Mahillon klassifiseer die [[viool]] byvoorbeeld as 'n snaarinstrument, wat heeltemal logies is (want dit is die trilling van die snare wat die klank voortbring, wat dan deur die resonanskas versterk word); dit is egter moeilik om te sê of die instrument daarna as 'n stryk- of as 'n tokkelinstrument geklassifiseer moet word, want die viool laat albei speelwyses toe. Mahillon, wat van hierdie probleem bewus was, het probeer om sy stelsel te regverdig deur te bepaal dat slegs die "normale" gebruik vir die indeling tel; dit kan egter moeilik wees om daardie "normale" gebruik vir 'n onbekende instrument vas te stel waarvan die herkoms, speelwyse en funksie nie bekend is nie. === Hersiening en sistematisering deur Hornbostel en Sachs === Die musiekwetenskaplikes Curt Sachs (Duits, 1881–1959) en Erich Moritz von Hornbostel (Oostenryks, 1877–1935) het 'n hersiening en sistematisering van Mahillon se klassifikasie opgestel en dit in 1914 gepubliseer.<ref name="hs1914" /> Mahillon se indeling was hoofsaaklik op die in Europa verspreide instrumente gebaseer; Hornbostel en Sachs het die stelsel so uitgebrei dat dit die indeling van alle instrumente uit al die kulture van die wêreld moontlik maak. Hulle het die klassifikasiekriteria tot elemente van die struktuur van die instrumente beperk. Selfs waar die kriterium die speelwyse is (by die idiofone en membranofone), kan dit uitsluitlik uit die struktuur van die instrument afgelei word. Daardeur word dit moontlik om elke instrument bloot op grond van 'n ondersoek van sy eie eienskappe te klassifiseer, sonder enige verdere gegewens oor sy speelwyse, funksie of herkoms. Dit is 'n klassifikasie van etnomusikoloë, wat in die eerste plek op buite-Europese musiek en instrumente betrekking het, waaroor die kontekstuele inligting dikwels baie skraal is. Hul doel was tegelyk 'n uitbreiding van die grondbeginsel van Mahillon se klassifikasie en 'n presieser, meer sistematiese beskrywing van die strukturele inrigtings vir klankvoortbringing, sodat alle vorme van alle instrumente uit alle kulture van die wêreld eenduidig – dus sonder Mahillon se dubbelsinnighede – geklassifiseer en aangedui kan word: instrumente wat bekend is, wat nog ontdek moet word, of wat bloot denkbaar is. Met die opkoms van elektriese musiekinstrumente het Sachs in 1940 'n vyfde hoofgroep bygevoeg.<ref name="sachs1940" /> == Beginsel en opbou == Die stelsel is formeel op die [[Dewey-klassifikasiestelsel]] vir biblioteke gemodelleer. Dit het vyf hoofklasse, elk met verskeie vlakke daaronder, wat in totaal op meer as 300 basiese kategorieë neerkom. Die stelsel is hiërargies opgebou. Elke kategorie stem met 'n syfer ooreen, en met elke stap van verdere verfyning word 'n syfer bygevoeg, sodat die getal syfers toeneem soos die aanduiding meer bepaald word. Onder die hoofgroepe volg die eerste subgroepe as getalle met twee syfers, daarna hul subgroepe met drie syfers, en so voorts. Die getalle word ter wille van leesbaarheid met punte in groepe van drie syfers verdeel. Die [[xilofoon]] staan byvoorbeeld in die groep 111.212. 'n Lang klassifikasienommer beteken nie noodwendig dat die instrument ingewikkeld is nie. Die ventiellose bugel het byvoorbeeld die nommer 423.121.22, hoewel dit as 'n betreklik eenvoudige instrument beskou word. Die syfers dui die volgende aan: * '''4''' – dit is 'n aerofoon (blaasinstrument) * '''42''' – die trillende lug word deur die instrument self begrens * '''423''' – die lippe van die speler laat die lug regstreeks tril (in teenstelling met 'n instrument met 'n riet soos die [[klarinet]], of 'n instrument waarin die lugstroom op 'n snede breek soos die [[fluit]]) * '''423.1''' – die lippe van die speler is die enigste middel om die toonhoogte te verander (daar is dus geen ventiele soos by die trompet nie) * '''423.12''' – die instrument is buisvormig eerder as 'n skulpinstrument * '''423.121''' – die speler blaas in die einde van die buis, nie in die sykant nie * '''423.121.2''' – die buis is gebuig of geknik, nie reguit nie * '''423.121.22''' – die instrument het 'n mondstuk Die nommer 423.121.22 identifiseer nie die bugel eenduidig nie, maar merk dit as 'n bepaalde soort instrument wat baie met ander instrumente in dieselfde klas in gemeen het. Die brons ''lur'', 'n instrument wat tot die [[Bronstydperk]] terugdateer, word ook as 423.121.22 geklassifiseer. === Agtervoegsels === Na die nommer kan 'n aantal agtervoegsels bygevoeg word. 'n '''8''' dui aan dat die instrument 'n klawerbord het, en 'n '''9''' dat dit meganies aangedryf word. Daarbenewens het elke hoofgroep sy eie agtervoegsels vir besonderhede wat nie as beslissend vir die grondaard van die instrument beskou word nie. By die membranofone kan agtervoegsels byvoorbeeld aandui of die vel van 'n trom vasgeplak, vasgespyker of aan die romp vasgeryg is; by die snaarinstrumente met die vingers, met 'n plektrum of met 'n strykstok bespeel word. Die ou [[klavier]] word so met die nommer 314.122-4-8 aangedui:<ref name="meeus" /> * '''3''' – dit is 'n snaarinstrument * '''31''' – 'n eenvoudige snaarinstrument, of siter * '''314''' – 'n bordsiter * '''314.1''' – 'n eintlike bordsiter * '''314.12''' – die instrument het 'n resonator * '''314.122''' – die resonator is kasvormig * '''314.122-4''' – die instrument word met hamers bespeel * '''314.122-4-8''' – die hamers word deur 'n klawerbord in werking gestel === Saamgestelde instrumente === Dit is ook moontlik om instrumente te klassifiseer wat elemente uit meer as een groep bevat. Sulke instrumente kan besonder lang nommers hê waarin ook dubbelpunte en koppeltekens gebruik word. Hornbostel en Sachs verwys self na die geval van verskillende [[doedelsak]]ke waar sommige van die pype 'n enkelriet (soos 'n klarinet) en ander 'n dubbelriet (soos 'n [[hobo]]) het. == Kritiek en beperkings == Die probleem van hierdie klassifikasie kom uit die sistematisering self. Omdat die kriteria hulle uitsluitlik op fisiese gegewens rig wat deur die blote ondersoek van die instrument kenbaar is, word alle ander sosiaal-musikale gegewens van die indeling uitgesluit. Daar is dus nie uit die nommer op te maak of 'n instrument slegs vir godsdienstige doeleindes gebruik word nie, of dit net vir 'n bepaalde seremonie bespeel word, of dit 'n sentrale rol in die groepsverhoudinge van 'n bepaalde kultuur speel, en so meer. Die karakterisering en indeling van 'n instrument is trouens net die eerste stap van die ontleding daarvan: {{Aanhaling|teks=Ons sal die instrument wel kan katalogiseer, maar die vraag na sy gebruik sal daarmee glad nie opgelos wees nie. Die klassifikasie is dus net 'n voorlopige stap, en die eintlike organologiese studie bly nie by die kategorisering van die ondersoekte instrument nie. Dit is op die volledigste moontlike kennis daarvan gerig, sowel musikaal (speeltegniek, omvang, akoestiese werking ...) as sosiokultureel (bouwyse, simboliek, funksie, verbode ...).|teken=Portail d'ethnomusicologie<ref name="ethno_sh_limiete" />}} Die stelsel laat ook musiekwetenskaplikes en organoloë wat hulle uitsluitlik op [[Musiek|Europese musiek]] rig, ontevrede. Dit maak naamlik geen werklike onderskeid tussen instrumente wat so verskillend is soos die viool, die gamba, die [[kontrabas]], die [[kitaar]] en die luit nie, wat almal in dieselfde kategorie beland: snaarinstrumente (klas 3), saamgesteld (32, die resonator is 'n integrale deel van die instrument), generiese luite waarvan die snaarvlak parallel met die oppervlak van die resonator loop (321), met 'n steel (321.3), waar die steel "aan die resonator vas is of in sy verlenging gekerf is" (321.32),<ref name="meeus" /> en met 'n kasvormige resonanskas (321.322).<ref name="solfege" /> Die nommer 321.322 dui dus die viool net so goed as die kitaar aan. Die stelsel onderskei gevolglik nie tussen snaarinstrumente wat oorwegend gestryk word en dié wat oorwegend getokkel word nie; die twee word in dieselfde klas saamgevoeg. Violiste speel wel ook ''pizzicato'' (dus deur die snaar te tokkel), en in die [[jazz]] word die kontrabas selfs hoofsaaklik getokkel; sommige hedendaagse musikante gebruik ook by wyse van eksperiment 'n strykstok op 'n kitaar se snare. Nogtans verskil die inrigting vir klankvoortbringing, die manier waarop die instrument gehou word, die speeltegnieke en die strukturele keuses van die instrumentmaker aansienlik tussen 'n viool en 'n kitaar, en die klassifikasie gee dit nie genoeg weer nie. Hornbostel en Sachs was natuurlik van hierdie moeilikheid bewus, maar hul hoofdoel was om die dubbelsinnigheid op te los wat Mahillon se klassifikasie aangekleef het (dieselfde instrument in twee verskillende klasse). Aangesien daardie dubbelsinnigheid uit die verskeidenheid speelwyses op een instrument voortkom, het hulle die speelwyse doelbewus as onderskeidende kriterium vir die vorming van klasse buite rekening gelaat. Daarmee neem hulle wetend die teenoorgestelde risiko, naamlik dié van willekeurige samevoeging. Om daardie risiko te beperk, het hulle bykomende agtervoegsels by die klasnommers geskep om tog te onderskei wat in die struktuur of samestelling van 'n instrument (die meganiek van 'n klawerbord, die hamers en vilte van 'n klavier, of die aanwesigheid van 'n vaste hulpmiddel soos die strykstok van 'n viool) die oorwegende speelwyse bepaal. Die viool, met klasnommer 321.322, kan so die agtervoegsels "7" (snare deur wrywing in trilling gebring) en "1" (met 'n strykstok, teenoor 'n wiel of 'n band) kry: 321.322-7-1 wanneer dit met die strykstok bespeel word. Hierdie agtervoegsels is egter uitruilbaar en behoort nie eintlik tot die klasnommer nie, sodat die viool ook as 321.322-5 aangedui kan word (snare met die blote hand of vingers bespeel, sonder plektrum) wanneer dit ''pizzicato'' bespeel word.<ref name="meeus" /> Net so word die klavier as 314.122-4-8 aangedui, met die agtervoegsels "4" (snare deur hamers geslaan) en "8" (wat deur 'n klawerbord in werking gestel word). In kontemporêre musiek (die voorbereide klavier) of in jazz word die snare van die klavier soms direk met die vingers getokkel, in afwisseling met spel op die klawerbord, om klankkleurwisselinge te verkry. In daardie geval verander die agtervoegsel na 314.122-4/5-8, waar "4/5" beteken dat die snare afwisselend deur die hamers geslaan of met die blote vingers bespeel word. Nog 'n voorbeeld: die resonanskas van 'n kitaar word soms as slaginstrument gebruik wat met die hand of die vingers geslaan word om 'n bepaalde ritmiese effek te verkry, soos by die ''golpe''-tegniek van die flamenkokitaar; die kitaar kan nogtans nie werklik onder die slaginstrumente ingedeel word nie. Die bykomende agtervoegsels laat dus toe dat die groot verskeidenheid gebruike wat musikante vir een instrument uitgedink het, gedeeltelik in ag geneem word. Die grense tussen die kategorieë is dan ook skerper afgebaken as in Mahillon se klassifikasie. Nietemin bly die Hornbostel-Sachs-stelsel tans die algemeenste in gebruik, omdat dit ten spyte van sy gebreke die wetenskaplik bestendigste en duidelikste stelsel is. === Wisselende strukturele interpretasies === In sommige gevalle verskil die strukturele interpretasie van bepaalde organologiese elemente van skrywer tot skrywer, sodat dieselfde instrument in verskillende kategorieë beland. Die ''koto'' en die ''qin'' word so óf as 312.22<ref name="carmentis" /> óf as 314.122 geklassifiseer.<ref name="mimovocab" /> In die eerste geval word die geboë klankbord as in wese van 'n prototipe uit 'n bamboessegment afgelei beskou, en in die tweede geval as 'n bord met 'n kasvormige resonator. Die musiekmuseum van die Parysse filharmonie gebruik vir hierdie instrumente weer die naam "siter op 'n geboë tafel", wat beskrywend juister is maar met geen kategorie van die stelsel ooreenstem nie.<ref name="philharmonie" /> === Die plek van die elektrofone === Hedendaagse etnomusikoloë soos Margaret Kartomi<ref name="kartomi1990" /> en Ellingson<ref name="ellingson" /> stel voor dat, in ooreenstemming met die gees van die oorspronklike stelsel – indeling volgens dít wat die klank eerste voortbring – slegs onderkategorie 53 in die klas van die elektrofone behoort te bly. So is meer onlangs voorgestel dat byvoorbeeld die pyporrel (selfs waar dit elektriese klawertraksie gebruik om lugventiele te beheer) in die klas van die aerofone bly, en die elektriese kitaar in dié van die snaarinstrumente. Dieselfde argument word ook op onderdele van die vierde hoofgroep toegepas: aangesien dit die tong (lamel) is wat by 'n deurslaantong (412.13) die klank eerste voortbring, sou sulke instrumente eerder by die lamellofone as by die aerofone hoort.<ref name="kartomi1990" /> == Die klassifikasie == Die indeling hieronder volg die oorspronklike weergawe van 1914.<ref name="hs1914" /> Die voorbeelde en die geografiese verwysings is dié wat Hornbostel en Sachs self gegee het, en hulle gebruik die plekname van hul tyd. Die MIMO-hersiening van 2011 het talle onderafdelings bygevoeg en enkeles hernommer (sien onder). === Idiofone (1) === {{Hoofartikel|Idiofoon}} Die materiaal van die instrument gee danksy sy styfheid en elastisiteit die toon af, sonder dat gespanne velle of snare nodig is. Die woord is uit die Griekse ἴδιος (''idios'', "eie") en φωνή (''phonē'', "klank, stem") gevorm en beteken dus letterlik "wat self klank voortbring". Dit is die trilling van die materiaal wat dié van die lug meebring, en nie 'n gebroke lugstroom wat die liggaam van die instrument laat tril soos by 'n aerofoon nie. Die stelsel voorsien vier speelwyses wat deur die struktuur van 'n idiofoon bepaal word: slaan (klas 11), tokkel (12), wryf (13) en blaas (14). In hierdie klas hoort onder meer die xilofoon, die marimba, die klokkespel en die glasharmonika. ==== Slagidiofone (11) ==== Die instrument word deur perkussie in trilling gebring. ===== Direk geslane idiofone (111) ===== Die speler voer self die slaanbeweging uit: enige meganiese tussenskakels, klopper, klawerbord, luitoue en dergelike word nie in berekening gebring nie. Beslissend is dat die speler enkele, skerp begrensde slae kan uitlok en dat die instrument vir hierdie soort perkussie ingerig is. * 111.1 Teenslagidiofone of klappers – Twee of meer gekoördineerde klinkende dele word teen mekaar geslaan. ** 111.11 Teenslagstawe of stafklappers – Annam, Voor-Indië, Marshalleilande. ** 111.12 Teenslagplate of plaatklappers – China en Voor-Indië. ** 111.13 Teenslaggeute of geutklappers – Birma. ** 111.14 Teenslagvate of vatklappers – 'n Geringe uithouing in 'n bord tel al as vat. *** 111.141 [[Kastanjette]] – Natuurlike en uitgeholde vatklappers. *** 111.142 [[Simbaal|Simbale]] – Uitgeboë vatklappers. * 111.2 Aanslagidiofone – Die instrument word met 'n nieklinkende voorwerp (hand, klopper, stok) of teen so 'n voorwerp (die liggaam, die grond) geslaan. ** 111.21 Aanslagstawe *** 111.211 (Selfstandige) aanslagstawe – Japan, Annam, die Balkan; ook die driehoek hoort hier. *** 111.212 Stelle aanslagstawe – Verskeie aanslagstawe van verskillende toonhoogte is tot een instrument verenig. Alle xilofone, sover hul klinkende dele nie in twee vlakke lê nie. ** 111.22 Aanslagplate *** 111.221 (Selfstandige) aanslagplate – In die Oosters-Christelike kerk. *** 111.222 Stelle aanslagplate – Litofone (China), ook die meeste metallofone. ** 111.23 Aanslagbuise *** 111.231 (Selfstandige) aanslagbuise – Houttrom, buisklok. *** 111.232 Stelle aanslagbuise – Tubafoon, buisxilofoon. ** 111.24 Aanslagvate *** 111.241 Gongs – Die trilling neem na die kruin toe. **** 111.241.1 (Selfstandige) gongs – Suid- en Oos-Asië; ook die sogenaamde metaaltromme, beter kettelgongs, hoort hier. **** 111.241.2 Stelle gongs – Suidoos-Asië. *** 111.242 [[Klok]]ke – Die trilling neem na die kruin af. **** 111.242.1 (Selfstandige) klokke ***** 111.242.11 Staanklokke – Die vat staan op die hand of op 'n kussing; die opening wys boontoe. China, Indosjina en Japan. ***** 111.242.12 Hangklokke – Die klok hang aan die kruin. ****** 111.242.121 Klopperhangklokke – Geen vaste klepel nie, maar 'n afsonderlike klopper. ****** 111.242.122 Klepelklokke – Die klok het 'n vaste klepel. **** 111.242.2 Klokkespele – Onderverdeling soos by 111.242.1. ===== Indirek geslane idiofone (112) ===== Die speler voer self geen slaanbeweging uit nie; die perkussie ontstaan eers indirek as gevolg van 'n anders geaarde beweging van die speler. Dit lê in die bestemming van die instrument om klank- of geraaskomplekse te laat hoor, en nie enkele slae nie. Indirek geslane idiofone bring gewoonlik geen klank van bepaalde toonhoogte voort nie, wat by direk geslane idiofone dikwels wel die geval is. * 112.1 Skudidiofone of rammelaars – Die speler voer 'n skudbeweging uit. ** 112.11 Ryrammelaars – Deurboorde selfklinkende liggame is saam opgeryg en slaan met die skud teen mekaar. *** 112.111 Snoerrammelaars – Die rammelliggame is op 'n snoer gery: halssnoere met opgerygde skulpe. *** 112.112 Staframmelaars – Die rammelliggame is op 'n staaf of ring gery: die sistrum met ringe. ** 112.12 Raamrammelaars – Die rammelliggame is aan 'n voorwerp vas en slaan daarteen. *** 112.121 Pendelrammelaars – Die rammelliggame hang vry aan die raam: die dansskild met rammelringe. *** 112.122 Glyrammelaars – Nieklinkende liggame gly in uitkepings van 'n klinkende liggaam heen en weer en bring dit in trilling, of klinkende liggame gly in uitkepings van 'n nieklinkende liggaam heen en weer en word met elke stamp daardeur in trilling gebring: die ''angklung'', die jonger sistrum met stawe. ** 112.13 Vatrammelaars – Die rammelliggame is in 'n vat ingesluit en slaan teen mekaar, teen die vatwand, of gewoonlik teen albei: vrugkapsules met sade, belletjies met vry ingeslote klankkoeëltjies. * 112.2 Skraapidiofone – Die speler voer direk of indirek 'n skraapbeweging uit: 'n nieklinkende liggaam beweeg oor 'n getande klinkende liggaam en word beurtelings deur die tande gelig en teen die oppervlak geskiet, of 'n elastiese klinkende liggaam beweeg oor 'n getande nieklinkende liggaam en kry op dieselfde manier 'n reeks slae. Hierdie groep moenie met die wryfidiofone verwar word nie. ** 112.21 Skraapstawe – 'n Getande staaf word met 'n stokkie geskraap. *** 112.211 Skraapstawe sonder resonator – Suid-Amerika, Voor-Indië (die gekerfde musiekboog), die Kongo. *** 112.212 Skraapstawe met resonator – Usambara en Oos-Asië. ** 112.22 Skraapbuise – Suid-Indië. ** 112.23 Skraapvate – 'n Vat met 'n gevoorde oppervlak word geskraap. Suid-Amerika en die Kongogebied. ** 112.24 Skraapwiele of ratels – 'n Tandwiel waarvan die as as steel dien, en 'n tong binne 'n raam wat vry om dieselfde steel draai; met die omswaai slaan die tong teen die tande van die wiel. Europa en Voor-Indië. * 112.3 Splytidiofone – Instrumente in die vorm van verende tange waarvan die punte aan mekaar raak; die punte word met 'n stokkie van mekaar geruk sodat hulle deur hul elastisiteit weer teen mekaar slaan. China, Malakka, Persië, die Balkan. ==== Tokkelidiofone (12) ==== Tonge, dit wil sê elastiese plaatjies wat aan een kant vas is, word weggebuig sodat hulle deur hul elastisiteit na die russtand terugkeer. Hul trilling word dikwels deur 'n resonator versterk: 'n kas, 'n vat, 'n uitgeholde droë vrug, of die mond van die speler. ===== In raamvorm (121) ===== Die tong tril binne 'n raam of beuel. * 121.1 ''Cricri'' – Die tong is uit 'n dop gesny sodat dit daarin 'n resonator het. Melanesië. * 121.2 Mondharpe – Die tong sit binne 'n staaf- of plaatvormige raam en het die mond as resonator nodig. ** 121.21 Idioglotte mondharpe – Die tong is uit die raam gesny en hang aan die voet daarmee saam. Agter-Indië, Indonesië en Melanesië. ** 121.22 Heteroglotte mondharpe – Die tong is op die raam vasgemaak. *** 121.221 (Selfstandige) heteroglotte mondharpe – Europa, Voor-Indië, China. *** 121.222 Stelle heteroglotte mondharpe – Verskeie heteroglotte mondharpe van verskillende stemming is tot een instrument verenig: die ''aura''. ===== In bord- of kamvorm (122) ===== Tonge is op 'n bord vasgeryg of soos kamtande uit 'n bord gesny. Die tonge is aan een punt aan 'n draer vas, aan die ander punt vry, en lig deur 'n sadel opgehef. * 122.1 Met vasgerygde tonge ** 122.11 Sonder resonator – Alle ''zanzas'' met 'n enkele bord. ** 122.12 Met resonator – Alle ''zanzas'' met 'n kas of skaal onder die bord. Hier hoort ook die ''mbira'' van Afrika en die Karibiese ''marímbula''. * 122.2 Met uitgesnyde tonge – 'n Stiftrol tokkel die tonge: speeldose (Europa). ==== Wryfidiofone (13) ==== Die instrument word deur wrywing in trilling gebring. Die elemente kan afsonderlik of in stelle voorkom, met direkte of indirekte wrywing.<ref name="meeus" /> ===== Wryfstawe (131) ===== * 131.1 (Selfstandige) wryfstawe – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 131.2 Stelle wryfstawe ** 131.21 Met direkte wrywing – Die stawe self word gewryf: die spykerviool en die spykerklavier. ** 131.22 Met indirekte wrywing – Die stawe is met ander verbind wat gewryf word en hulle deur hul longitudinale trillingsuitslae in transversale trilling bring: Chladni se eufoon. ===== Wryfplate (132) ===== * 132.1 (Selfstandige) wryfplate – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie; die musieksaag word later hier ingedeel (132.11, met direkte wrywing).<ref name="meeus" /> * 132.2 Stelle wryfplate – Nieu-Mecklenburg. ===== Wryfvate (133) ===== * 133.1 (Selfstandige) wryfvate – Brasilië: die skilpaddop. * 133.2 Stelle wryfvate – Die ''verrillon''; ook die glasharmonika, wat [[Benjamin Franklin]] in 1761 uit die ''verrillon'' ontwikkel het, hoort hier (133.21, met direkte wrywing deur die nat vingers van die speler).<ref name="meeus" /> ==== Blaasidiofone (14) ==== Die instrument word deur aanblaas in trilling gebring. Hierdie instrumente is baie skaars en is dikwels met inrigtings soos dié van 'n [[harmonium]] toegerus – 'n klawerbord, pedale en [[blaasbalk]]e. ===== Blaasstawe (141) ===== * 141.1 (Selfstandige) blaasstawe – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 141.2 Stelle blaasstawe – Die ''Aeolsklavier'', in 1825 deur Schortmann van Buttelstädt gebou, waarvan die pedaal 'n stel blaasbalke in werking gestel het wat 'n reeks fyn rietlamelle laat tril het.<ref name="aeolsklavier" /> Nommer: 141.2-8. ===== Blaasplate (142) ===== * 142.1 (Selfstandige) blaasplate – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 142.2 Stelle blaasplate – Die ''piano chanteur'', in 1878 deur Gustave Baudet in Parys gepatenteer, waarin die lugstroom 'n reeks gestemde staalstawe aktiveer.<ref name="pianochanteur" /> Nommer: 142.2-8. ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -8 met klawerbord * -9 met meganiese aandrywing === Membranofone (2) === {{Hoofartikel|Membranofoon}} Die toonwekkers is styfgespanne velle. Die woord is uit die Latynse ''membrana'' ("vel") en die Griekse φωνή gevorm. Hierdie groep omvat alle [[trom]]me en die mirlitons. ==== Slagtromme (21) ==== Die velle word geslaan. ===== Direk geslane tromme (211) ===== Die speler voer self die slaanbeweging uit; enige meganiese tussenskakels, kloppers, klawerborde en dergelike word nie in berekening gebring nie. Slegs geskude tromme hoort nie hier nie. * 211.1 [[Keteltrom]]me (pouke) – Die romp is ketel- of skaalvormig. ** 211.11 (Selfstandige) keteltromme – Die Europese pouk. ** 211.12 Stelle keteltromme – Die Wes-Asiatiese, blywend verbonde poukpare. * 211.2 Buistromme – Die romp is buisvormig. ** 211.21 Silindertromme – Die middel- en einddeursnee is gelyk; verskerpings van die ente en kopskywe word nie in berekening gebring nie. *** 211.211 Eenvellige silindertromme – Die trom het net een bruikbare vel; 'n tweede vel wat by Afrika-tromme deel van die rygwerk is en nie geslaan kan word nie, tel nie. **** 211.211.1 Oop silindertromme – Die ent teenoor die vel is oop. (Malakka) **** 211.211.2 Geslote silindertromme – Die ent teenoor die vel is toe. (Wes-Indië) *** 211.212 Tweevellige silindertromme – Die trom het twee bruikbare velle. **** 211.212.1 (Enkele) silindertromme – Europa (die militêre trom). **** 211.212.2 Stelle silindertromme ** 211.22 Vaattromme – Die middeldeursnee is groter as die einddeursnee; die romp is gewelf. (Asië, Afrika, Oud-Mexiko) ** 211.23 Dubbelkeëltromme – Die middeldeursnee is groter as die einddeursnee; die romp is reguit met 'n gebroke profiellyn. Voor-Indië (die ''mridangam'', ''banya'', ''pakhawaj''). ** 211.24 Sandlopertromme – Die middeldeursnee is kleiner as die einddeursnee. (Asië, Melanesië, Oos-Afrika) ** 211.25 Keëltromme – Die einddeursnee is aansienlik ongelyk; geringe ongelykhede is onvermydelik en word nie in berekening gebring nie. (Voor-Indië) ** 211.26 Bekertromme – Die romp bestaan uit 'n ketelvormige of silindriese hoofdeel en 'n slanker aansetstuk. (Die ''darabukke'') * 211.3 Raamtromme – Die hoogte van die romp is ten hoogste gelyk aan die velradius. Die Europese militêre trom stam ook in sy platste uitvoerings van die lang silindertrom af en word daarom nie by die raamtromme gereken nie. (Onderverdeling soos 211.21.) ** 211.31 Raamtromme (sonder steel) *** 211.311 Eenvellige raamtromme (die [[tamboeryn]]) *** 211.312 Tweevellige raamtromme (Noord-Afrika) ** 211.32 Steeltromme – Aan die raam sit 'n steel in die rigting van die deursnee. *** 211.321 Eenvellige steeltromme (Inuit) *** 211.322 Tweevellige steeltromme (Tibet) ===== Rammeltromme (212) ===== Die trom word geskud; die perkussie ontstaan deurdat vasgebinde of ingeslote koeëltjies of dergelike daarteen slaan. (Indië, Tibet) Onderverdeling soos by die direk geslane tromme. ==== Tokkeltromme (22) ==== Onder die middel van die vel is 'n snaar geknoop; dit word getokkel en dra sy trilling na die vel oor. (Indië: die ''gopiyantra'' en ''ananda-lahari''.) Party skrywers meen instrumente in hierdie klas behoort eerder as snaarinstrumente beskou te word. ==== Wryftromme (23) ==== Die vel word deur wrywing in trilling gebring. ===== Stafwryftromme (231) ===== 'n Staaf wat met die vel verbind is, word gewryf, of wryf die vel. * 231.1 Met deurgesteekte staaf – Die staaf dring deur die vel. ** 231.11 Vastestaf-wryftromme – Die staaf kan nie beweeg nie; net die staaf word gewryf. (Afrika) ** 231.12 Halfvrystaf-wryftromme – Die staaf kan net 'n bietjie beweeg; die hand wryf die staaf en die staaf die vel. (Afrika) ** 231.13 Vrystaf-wryftromme – Die staaf beweeg vry; nie die staaf nie, maar uitsluitlik die vel word daardeur gewryf. (Venezuela) * 231.2 Met opgebinde staaf – Die staaf is regop op die vel vasgebind. (Europa) ===== Snoerwryftromme (232) ===== 'n Snoer wat met die vel verbind is, word gewryf. * 232.1 Staande snoerwryftromme – Die trom word vasgehou. (Europa, Afrika) ** 232.11 Eenvellige staande snoerwryftromme ** 232.12 Tweevellige staande snoerwryftromme * 232.2 Geswaaide snoerwryftromme – Die trom word geswaai en die snoer wryf in 'n kerf van die handvatsel. (Die ''Waldteufel'': Europa, Indië, Oos-Afrika) ===== Handwryftromme (233) ===== Die vel word met die hand gewryf. ==== Aansingtromme of mirlitons (24) ==== Die vel word deur aanspreek of aansing in trilling gebring; die vel gee geen eie toon af nie, maar kleur slegs die stem. (Europa, Wes-Afrika) ===== Vrye mirlitons (241) ===== Die vel word direk beïnvloed sonder dat die wind in 'n houer versamel word. (Die dun papier op die kam.) ===== Buis- en vatmirlitons (242) ===== Die vel sit binne 'n buis of 'n kas, soos by die kazoo. (Afrika; ook die Oos-Asiatiese fluite met 'n sygat wat met 'n vel toegeplak is, is vermengings met die beginsel van die buismirliton.) ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -6 Met vasgeplakte vel * -7 Met vasgespykerde vel * -8 Met vasgerygde vel ** -81 Snoer- of riemryging – Die snoere loop van vel na vel of vorm 'n net, sonder een van die volgende inrigtings. *** -811 Sonder besondere spaninrigting – Oral. *** -812 Met spanligatuur – Dwarsbande of -snoere is om die middel van die rygwerk gelê om dit te span. (Ceylon) *** -813 Met spanringe – Die snoere is in 'n sigsag gelei; elke twee leidings word deur 'n ringetjie of 'n lus saamgevat. (Voor-Indië) *** -814 Met spanwiggies – Tussen die tromwand en die snoere is wiggies ingeskuif waarvan die stand die spanning reguleer. (Voor-Indië, Indonesië, Afrika) ** -82 Snoer-velryging – Die snoere is onder aan 'n onbruikbare vel geknoop. (Afrika) ** -83 Snoer-bordryging – Die snoere is onder aan 'n voorsetbord geknoop. (Sumatra) ** -84 Snoer-wrongryging – Die snoere is onder aan 'n uitgekerfde wrong geknoop. (Afrika) ** -85 Snoer-gordryging – Die snoere is onder aan 'n gord van 'n ander materiaal geknoop. (Voor-Indië) ** -86 Snoer-penryging – Die snoere is onder aan penne geknoop wat in die wand sit. (Afrika) * -9 Met vasgeklemde vel – Oor die velrand is 'n ring getrek. ** -91 Met snoerklemming (Afrika) ** -92 Met hoepelklemming *** -921 Sonder masjinerie (die Europese trom) *** -922 Met masjinerie **** -9221 Sonder pedale (die masjienpouk) **** -9222 Met pedale (die pedaalpouk) === Snaarinstrumente (3) === {{Hoofartikel|Snaarinstrument}} Een of meer snare is tussen vaste punte gespan. Die woord is uit die Griekse χορδή (''khordē'', "derm, snaar"), via die Latynse ''chorda'', en φωνή gevorm. Hierdie groep omvat al die instrumente wat in die Weste snaarinstrumente genoem word, sowel as party klawerinstrumente soos die klavier en die [[klavesimbel]]. ==== Eenvoudige snaarinstrumente of siters (31) ==== Die instrument bestaan uit 'n snaardraer alleen, of uit 'n snaardraer en 'n resonanskas in 'n onorganiese verband wat sonder vernietiging van die klankapparaat losgemaak kan word. ===== Stafsiters (311) ===== Die snaardraer het staafvorm; ook borde wat op hul kant gestel is, hoort hier. * 311.1 Musiekboë – Die snaardraer is buigbaar en gebuig. ** 311.11 Idiochorde musiekboë – Die snaar is uit die bas van die boog self gelig en hang aan die ente nog daarmee saam. *** 311.111 Mono-idiochorde musiekboë – Die boog het net een stameie snaar. Augustarivier (Nieu-Guinee), Togo. *** 311.112 Poli-idiochorde musiekboë of harpboë – Die boog het verskeie stameie snare wat oor 'n getande brug gelei word. Fang (Wes-Afrika). ** 311.12 Heterochorde musiekboë – Die snaar is stamvreemd. *** 311.121 Mono-heterochorde musiekboë – Die boog het net een stamvreemde snaar. **** 311.121.1 Sonder resonator – Waar 'n resonator wel voorsien is maar nie aan die apparaat self geheg is nie, hoort die instrument by 311.121.21. Die mond word nie as resonator gereken nie. ***** 311.121.11 Sonder stemlus – Afrika. ***** 311.121.12 Met stemlus – 'n Draadlus omvat die snaar en verdeel dit in twee dele. **** 311.121.2 Met resonator – Suid-ekwatoriale Afrika. ***** 311.121.21 Met onverbonde resonator – Borneo. ***** 311.121.22 Met verbonde resonator ****** 311.121.221 Sonder stemlus – Suid-Afrika. ****** 311.121.222 Met stemlus – Suid-Afrika en Madagaskar. *** 311.122 Poli-heterochorde musiekboë – Die boog het verskeie stamvreemde snare. **** 311.122.1 Sonder stemlus – Oseanië. **** 311.122.2 Met stemlus – Oseanië. * 311.2 Musiekstawe – Die snaardraer is styf. ** 311.21 Musiekboogstawe – Die snaardraer het een buigbare en gebuigde ent. Musiekstawe met twee buigbare en gebuigde ente hoort by die musiekboë. Agter-Indië. ** 311.22 (Eintlike) musiekstawe – Rietstawe wat toevallig hol is, hoort daarom nie by die buissiters nie maar by die stafsiters; instrumente waarin die buisholte wel as eintlike resonator gebruik word, is buissiters. *** 311.221 Met een enkele resonanskalbas – Voor-Indië (die ''tuila'') en Celebes. *** 311.222 Met verskeie resonanskalbasse – Voor-Indië (die ''vina''). ===== Buissiters (312) ===== Die snaardraer is 'n bord wat in die breedte gewelf is. * 312.1 Volbuissiters – Die snaardraer is 'n hele buis. ** 312.11 Idiochorde buissiters ** 312.12 Heterochorde buissiters – Afrika en Indonesië. *** 312.121 Sonder besondere resonator – Agter-Indië. *** 312.122 Met besondere resonator – Die bamboesinternodium lê in 'n palmblad wat skaalvormig saamgebind is. Timor. * 312.2 Halfbuissiters – Die snare loop oor die konvekse kant van 'n geut. ** 312.21 Idiochorde halfbuissiters – Flores. ** 312.22 Heterochorde halfbuissiters – Oos-Asië (die ''qin'', die ''koto''). ===== Vlotsiters (313) ===== Die snaardraer word uit rietsegmente gevorm wat vlotagtig aan mekaar gebind is. * 313.1 Idiochorde vlotsiters – Voor-Indië, Bo-Guinee, Sentraal-Kongo. * 313.2 Heterochorde vlotsiters – Die noordelike Njassagebied. ===== Bordsiters (314) ===== Die snaardraer is 'n bord; ook die grond word as sodanig gereken. * 314.1 (Eintlike) bordsiters – Die snaarvlak is parallel met die snaardraer. ** 314.11 Sonder resonator – Borneo. ** 314.12 Met resonator *** 314.121 Met resonansskaal – Die resonator is 'n vrugtedop of dergelike, dus 'n natuurproduk, of – waar dit kunsmatig gemaak is – uitgekerf. Njassagebied. *** 314.122 Met resonanskas – Die resonator is uit borde saamgestel: die siter, die hakkebord, die klavier. * 314.2 Oneintlike bordsiters – Die snaarvlak is haaks op die snaardraer. ** 314.21 Grondsiters – Die snaardraer is die grond; een snaar. Malakka, Madagaskar. ** 314.22 Harpsiters – Die snaardraer is 'n bord; verskeie snare; 'n getande brug. Borneo. ===== Skaalsiters (315) ===== Die snare loop oor die opening van 'n skaal. Duits-Oos-Afrika. * 315.1 Sonder resonator * 315.2 Met resonator – Die skaal is met 'n kalbas of dergelike verbind. ===== Raamsiters (316) ===== Die snare is vry binne 'n raam gespan. * 316.1 Sonder resonator – Miskien onder die psalteriums van die Middeleeue. * 316.2 Met resonator – By die Kru, Wes-Afrika. ==== Saamgestelde snaarinstrumente (32) ==== Die instrument bestaan uit 'n snaardraer en 'n resonanskas in 'n organiese verband wat nie sonder vernietiging van die klankapparaat losgemaak kan word nie. ===== Luite (321) ===== Die snaarvlak lê parallel met die klankbord. * 321.1 Boogluite – Elke snaar het sy eie buigbare draer. Afrika. * 321.2 Jukluite of [[Lier|liere]] – Die snaarhouer is 'n juk van twee arms met 'n dwarsstang wat in die vlak van die klankbord lê. ** 321.21 Skaalliere – 'n Natuurlike of uitgekerfde skaal dien as resonator: die ''lyra'', die Oos-Afrikaanse lier. ** 321.22 Kasliere – 'n Kas wat uit borde saamgestel is, dien as resonator: die ''kithara'', die ''crwth''. * 321.3 Steelluite – Die snaardraer is 'n eenvoudige steel. Newestele, soos by die Indiese ''prasarini vina'', word nie in berekening gebring nie; net so hoort luite hier waarvan die snare oor verskeie nekke verdeel is, en luite waarby die juk slegs sierwaarde het. ** 321.31 Spitluite – Die steel is diametraal deur die resonanskas gesteek. *** 321.311 Skaalspitluite – Die resonanskas is 'n natuurlike of uitgekerfde skaal. Persië, Indië en Indonesië. *** 321.312 Kasspitluite of spitkitare – Die resonanskas is uit borde saamgestel. Egipte (die ''rebab''). *** 321.313 Buisspitluite – Die steel is diametraal deur 'n buis gesteek. China en Indosjina. ** 321.32 Nekluite – Die steel is nekagtig aan die resonanskas geheg of daarin gekerf. *** 321.321 Skaalnekluite – Die mandolien, die teorbe, die [[balalaika]]. *** 321.322 Kasnekluite of nekkitare – Luite waarvan die romp uit spane in navolging van 'n skaal saamgestel is, hoort by die skaalluite. Die [[viool]], die gamba, die [[kitaar]]. ===== Harpe (322) ===== Die snaarvlak lê haaks op die klankbord en die verbindingslyn van die onderste snaarente in die rigting van die nek. * 322.1 Oop harpe – Die harp het geen voorstang nie. ** 322.11 Boogharpe – Die nek is van die romp af weggebuig. Birma en Afrika. ** 322.12 Hoekharpe – Die nek is van die romp af geknik. Assirië, Antieke Egipte, Oud-Korea. * 322.2 Raamharpe – Die harp het 'n voorstang. ** 322.21 Sonder verstemmeganisme – Alle Middeleeuse harpe. *** 322.211 Diatoniese raamharpe **** 322.211.1 Met al die snare in een vlak **** 322.211.2 Met die snare in twee gekruiste vlakke *** 322.212 Chromatiese raamharpe **** 322.212.1 Met al die snare in een vlak – Die meeste ouer chromatiese harpe. **** 322.212.2 Met die snare in twee gekruiste vlakke – Die Lyonse chromatiese harp. ** 322.22 Verstemharpe – Die snare kan deur 'n meganiek verkort word. *** 322.221 Handharpe – Die snare word met handgrepe verstem: die haakharp, die ''harpe ditale'', die ''harpinella''. *** 322.222 Pedaalharpe – Die snare word met voetpedale verstem. ===== Harpluite (323) ===== Die snaarvlak lê haaks op die klankbord en die verbindingslyn van die onderste snaarente haaks op die rigting van die nek; met 'n getande brug. Wes-Afrika (die ''kora'' en dergelike). ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -4 Met hamer- of klopperspel * -5 Met vingerspel * -6 Met plektrumspel * -7 Met strykspel ** -71 Boog ** -72 Wiel ** -73 Band * -8 Met klawerbord * -9 Met meganiese aandrywing === Aerofone (4) === {{Hoofartikel|Blaasinstrument}} Die lug self kom primêr in trilling. Die woord is uit die Griekse ἀήρ (''aēr'', "lug") en φωνή gevorm. Die instrument self tril nie, en daar is geen trillende snare of velle nie. ==== Vrye aerofone (41) ==== Die trillende lug word nie deur die instrument begrens nie. ===== Afbuigingsaerofone (411) ===== Die wind tref 'n snede, of 'n snede word deur die lug beweeg; in albei gevalle vind volgens die jonger beskouing 'n periodieke afbuiging van die lug na weerskante van die snede plaas. Voorbeelde is die [[sweep]] en die sabellem. ===== Onderbrekingsaerofone (412) ===== Die windstroom word periodiek onderbreek. * 412.1 Selfklinkende onderbrekingsaerofone of tonge – Die windstroom tref 'n lamel; dié kom in trilling en onderbreek die stroom periodiek. Hier hoort ook tonge met "opsetstukke", dit wil sê buise waarvan die lug nie primêr nie maar slegs sekondêr tril en dus nie self die toon voortbring nie, maar dit net rond en kleur; opsetstukke is gewoonlik aan die afwesigheid van vingergate te herken. (Die tongpype van die [[Orrel|orrel]].) ** 412.11 Teenslagtonge – Twee lamelle vorm 'n spleet wat met die trilling periodiek toegaan. (Die ingesplete grashalm.) ** 412.12 Aanslagtonge – Die lamel slaan op 'n raam. *** 412.121 (Selfstandige) aanslagtonge – Brits-Columbië. *** 412.122 Stelle aanslagtonge – Die ouer tongstemme van die orrel. ** 412.13 Deurslaantonge – Die lamel slaan deur 'n presies passende opening. Daar is soms 'n aangehegte pyp, maar dit tril slegs saam met die tong en het geen invloed op die toonhoogte nie; instrumente van hierdie klas is aan die afwesigheid van vingergate van 422.3 te onderskei. *** 412.131 (Selfstandige) deurslaantonge – Die eentonige motorhoring. *** 412.132 Stelle deurslaantonge – Die harmonium, die [[mondfluitjie]], die [[trekklavier]]. Die vingergate wat by die Chinese ''sheng'' voorkom, dien nie om die toonhoogte te verander nie en is dus nie vingergate in die eintlike sin nie. ** 412.14 Bandtonge – Die wind gaan teen die skerp kant van 'n gespanne band. Die akoestiese verloop is tot dusver nie ondersoek nie.<ref name="bandtonge" /> (Brits-Columbië) ** 412.15 Gemengde stelle tonge * 412.2 Nie-selfklinkende onderbrekingsinstrumente – Die onderbreker word sonder toedoen van die lug beweeg. ** 412.21 Roterende aerofone – Die onderbreker beweeg in sy eie vlak voort. (Die gaatjiesirene en die golfsirene.) ** 412.22 Wentelaerofone – Die onderbreker draai om sy as. Die ''bullroarer'', die wentelskyf, die vlerkventilator. ===== Eksplosiewe aerofone (413) ===== Die lug kry 'n eenmalige verdigtingstoot. Voorbeelde is die propgeweer en die ''udu''. ==== (Eintlike) blaasinstrumente (42) ==== Die trillende lug word deur die instrument self begrens. Hierdie groep omvat die meeste instrumente wat in die Weste blaasinstrumente genoem word, soos die fluit en die waldhoring, sowel as ander soorte instrumente soos die skulptrompet. ===== Snede-instrumente of fluite (421) ===== 'n Bandvormige lugstroom tref 'n snede. * 421.1 [[Fluit]]e sonder kernspleet – Die speler bring self met sy lippe 'n bandvormige lugstroom voort. ** 421.11 Lengtefluite – Die speler blaas teen die skerp rand van die boonste opening van 'n buis. *** 421.111 Enkellengtefluite **** 421.111.1 Oop enkellengtefluite – Die onderent van die fluit is oop. ***** 421.111.11 Sonder vingergate – Bengale. ***** 421.111.12 Met vingergate – Byna in die hele wêreld. **** 421.111.2 Gedekte enkellengtefluite – Die onderent van die fluit is toe. ***** 421.111.21 Sonder vingergate – Die hol sleutel. ***** 421.111.22 Met vingergate – Veral Nieu-Guinee. *** 421.112 Stelle lengtefluite of panfluite – Verskeie verskillend gestemde lengtefluite is tot een instrument verbind. **** 421.112.1 Oop panfluite ***** 421.112.11 Oop vlotpanfluite – Die pype is bordagtig langs mekaar gebind of in 'n bord ingeboor. China. ***** 421.112.12 Oop bundelpanfluite – Die pype is rond saamgebind. Salomonseilande, Bismarck-argipel. **** 421.112.2 Gedekte panfluite – Europa, Suid-Amerika. **** 421.112.3 Gekombineerd oop en gedekte panfluite – Salomonseilande, Suid-Amerika. ** 421.12 Dwarsfluite – Die speler blaas teen die skerp rand van 'n sygat van die buis. *** 421.121 Enkeldwarsfluite **** 421.121.1 Oop dwarsfluite ***** 421.121.11 Sonder vingergate – Suidwes-Timor. ***** 421.121.12 Met vingergate – Die Europese fluit. **** 421.121.2 Halfgedekte dwarsfluite – Die mond word deur 'n klein gaatjie in die afsluitnodium gevorm. Noordwes-Borneo. **** 421.121.3 Gedekte dwarsfluite ***** 421.121.31 Sonder vingergate ****** 421.121.311 Met 'n vaste mondingsbodem – Kom skynbaar nie voor nie. ****** 421.121.312 Met 'n verskuifbare mondingsbodem (stempelfluite) – Malakka, Nieu-Guinee. ***** 421.121.32 Met vingergate – Oos-Bengale en Malakka. *** 421.122 Stelle dwarsfluite **** 421.122.1 Stelle oop dwarsfluite **** 421.122.2 Stelle gedekte dwarsfluite – By die Siusi (Noordwes-Brasilië). ** 421.13 Vatfluite (sonder uitgevormde snawel) – Die romp van die pyp is nie 'n buis nie maar 'n vat. Karajá (Brasilië), Bafiote (die benede-Kongo). * 421.2 Fluite met kernspleet of spleetfluite – 'n Smal spleet lei die lugstroom bandvormig teen die skerp kant van 'n syopening. ** 421.21 Buitespleetfluite – Die kanaal lê buite die fluitwand; ook 'n kanaal wat deur 'n wandafskuinsing met 'n oorgetrokke ring gevorm word, hoort hier. *** 421.211 (Enkele) buitespleetfluite **** 421.211.1 Oop buitespleetfluite ***** 421.211.11 Sonder vingergate – China, Borneo. ***** 421.211.12 Met vingergate – Indonesië. **** 421.211.2 Halfgedekte buitespleetfluite – Malakka. **** 421.211.3 Gedekte buitespleetfluite *** 421.212 Stelle buitespleetfluite – Tibet. ** 421.22 Binnespleetfluite – Die kanaal loop deur die binnekant van die buis. Hier hoort ook fluite waarvan die kanaal deur 'n sadel (nodium, harpuis) binne die buis en 'n buite-op vasgebinde bedekking (riet, hout, leer) gevorm word. *** 421.221 (Enkele) binnespleetfluite **** 421.221.1 Oop binnespleetfluite ***** 421.221.11 Sonder vingergate – Europese signaalfluitjies. ***** 421.221.12 Met vingergate – Die blokfluit. **** 421.221.2 Halfgedekte binnespleetfluite – Indië en Indonesië. **** 421.221.3 Gedekte binnespleetfluite ***** 421.221.31 Sonder vingergate ****** 421.221.311 Met 'n vaste mondingsbodem – Europese signaalfluitjies. ****** 421.221.312 Met 'n verskuifbare mondingsbodem (stempelfluitjies). **** 421.221.4 Spleetvatfluite ***** 421.221.41 Sonder vingergate – Kleipypies in diervorm (Europa, Asië). ***** 421.221.42 Met vingergate – Die okarina. *** 421.222 Stelle binnespleetfluite **** 421.222.1 Stelle oop binnespleetfluite ***** 421.222.11 Sonder vingergate – Oop labiaalstemme van die orrel. ***** 421.222.12 Met vingergate – Die dubbelflageolet. **** 421.222.2 Stelle halfgedekte binnespleetfluite – Rietfluitstemme van die orrel. **** 421.222.3 Stelle gedekte binnespleetfluite – Gedekte labiaalstemme van die orrel. ===== Skalmeie (422) ===== Die wind kry deur bemiddeling van trillende lamelle wat aan die instrument geheg is, stootmatige toegang tot die lugkolom wat in trilling gebring moet word. * 422.1 [[Hobo]]'s – Die skalmei het 'n "riet" van teenslagtonge, gewoonlik 'n platgedrukte halm. ** 422.11 Enkelhobo's *** 422.111 Met 'n silindriese buis **** 422.111.1 Sonder vingergate – Brits-Columbië. **** 422.111.2 Met vingergate – Die ''aulos'', die kromhoring. *** 422.112 Met 'n koniese buis – Die Europese hobo, die [[fagot]]. ** 422.12 Stelle hobo's *** 422.121 Met 'n silindriese boring – Die dubbel-''aulos''. *** 422.122 Met 'n koniese boring – Voor-Indië. * 422.2 [[Klarinet]]te – Die skalmei het 'n "blad" van een aanslaande lamel. ** 422.21 Enkelklarinette *** 422.211 Met 'n silindriese buis **** 422.211.1 Sonder vingergate – Brits-Columbië. **** 422.211.2 Met vingergate – Die Europese klarinet. *** 422.212 Met 'n koniese buis – Die [[saxofoon]]. ** 422.22 Stelle klarinette – Egipte (die ''zummara''). * 422.3 Deurslaantong-skalmeie – Die tong slaan deur 'n presies passende opening. Daar moet altyd vingergate wees, anders hoort die instrument by die vrye deurslaantonge (412.13). ** 422.31 Enkele deurslaantong-skalmeie ** 422.32 Dubbele deurslaantong-skalmeie ===== Trompette (423) ===== Die wind kry deur bemiddeling van die trillende lippe van die blaser stootmatige toegang tot die lugkolom wat in trilling gebring moet word. * 423.1 Natuurtrompette – Sonder inrigting om die toonhoogte te verander. ** 423.11 Skulptrompette – 'n Skulphuis dien as trompet. *** 423.111 Met 'n eindstandige mondgat **** 423.111.1 Sonder mondstuk – Voor-Indië. **** 423.111.2 Met mondstuk – Japan (die ''rappakai''). *** 423.112 Met 'n systandige mondgat – Oseanië. ** 423.12 Buistrompette *** 423.121 Lengtetrompette – Die aanblaasopening sit in die rigting van die as. **** 423.121.1 Lengtetubas – Die buis is ongebuig en ongeknik. ***** 423.121.11 Sonder mondstuk – Enkele [[Alpehoring|alpehorings]]. ***** 423.121.12 Met mondstuk – Byna in die hele wêreld. **** 423.121.2 Lengtehorings – Die buis is gebuig of geknik. ***** 423.121.21 Sonder mondstuk – Asië. ***** 423.121.22 Met mondstuk – Die ''lure''. *** 423.122 Dwarstrompette – Die aanblaasopening sit aan die sykant. **** 423.122.1 Dwarstubas – Suid-Amerika. **** 423.122.2 Dwarshorings – Afrika. * 423.2 Chromatiese trompette – Met 'n inrigting om die toonhoogte te verander. ** 423.21 Vingergattrompette – Die ''zink'', die klaphoring. ** 423.22 Skuiftrompette – Die buis kan verleng word deur die stange binne die skedes uit te trek: die Europese trombone. ** 423.23 Ventieltrompette – Die buis word verleng of verkort deur bykomende buise in of uit te skakel. Europa. *** 423.231 Signaalhorings – Die buis verloop suiwer konies. *** 423.232 Waldhorings – Die buis verloop oorwegend konies. *** 423.233 [[Trompet]]te – Die buis verloop oorwegend silindries. ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -6 Met windkas ** -61 Met 'n starre windkas ** -62 Met 'n buigbare windkas * -7 Met vingergatsluiting ** -71 Met klapmeganiek ** -72 Met bandmeganiek * -8 Met klawerbord * -9 Met meganiese aandrywing === Elektrofone (5) === Curt Sachs het die vyfde hoofgroep, dié van die [[elektrofoon|elektrofone]], in 1940 geformuleer.<ref name="sachs1940" /> Hy het die term ''electrophonic instruments'' oorgeneem wat [[Francis William Galpin]] in 1937 ingevoer het.<ref name="galpin1937" /> Galpin se eie stelsel, wat nader aan Mahillon as aan Hornbostel en Sachs staan, verdeel die elektrofone op die tweede vlak volgens klankvoortbringing ("deur ossillasie", "elektromagneties" en "elektrostaties") en op die derde en vierde vlak volgens die beheermetode. Sachs het sy vyfde klas in drie onderafdelings verdeel: * 51 Elektries geaktiveerde instrumente waarvan die sein vir die toonvorming elektries oorgedra word (byvoorbeeld 'n orrel waarvan die pype se ventiele elektries beheer word) * 52 Elektromeganiese instrumente waarvan die toon meganies voortgebring en elektronies versterk word (byvoorbeeld die Neo-Bechstein-klavier van 1931, waarin 18 mikrofone ingebou was) * 53 Radio-elektriese instrumente waarvan die toon deur 'n ossillatorkring voortgebring word (byvoorbeeld die teremien en die sintetiseerder) == Aanvullings van 2011 == Sedertdien was daar verskeie pogings om musiekinstrumente volgens ander kriteria te katalogiseer of om die Hornbostel-Sachs-stelsel aan te pas. Die gesamentlike projek van Europese museums, ''Musical Instrument Museums Online'' (MIMO), het in 2011 'n uitgebreide weergawe van die stelsel gepubliseer. Daarin word, benewens talle verfynings binne die bestaande struktuur, die groep 424 (''membranopipes'', membraanpype) by die eintlike blaasinstrumente (42) bygevoeg en die groep van die elektrofone (5) soos volg onderverdeel:<ref name="hersiening2011" /> * '''51 Elektro-akoestiese instrumente''' – Samestellings van akoestiese, trillende meganismes (dikwels na die voorbeeld van tradisionele akoestiese instrumente) en elektroniese kringe soos omsetters en versterkers. Die akoestiese of meganiese trilling word in 'n analoë wisseling van 'n elektriese stroom omgesit. Alle instrumente wat gebou of struktureel gewysig is om 'n sein aan 'n versterker en luidspreker te lewer, word as elektrofone geklassifiseer, selfs waar hulle ook akoesties kan klink. ** 511 Elektro-akoestiese idiofone – die Fender Rhodes, die Wurlitzer-elektriese klavier ** 512 Elektro-akoestiese membranofone ** 513 Elektro-akoestiese snaarinstrument – die elektriese kitaar, die elektriese viool, die Neo-Bechstein ** 514 Elektro-akoestiese aerofone ** 515 Omsetters – die [[mikrofoon]], elektromagnetiese klankopnemers, die [[luidspreker]] * '''52 Elektromeganiese instrumente''' – Samestellings van (elektries aangedrewe) stil, meganies bewegende dele met gekodeerde patrone, en elektroniese kringe. Die beweging maak dit moontlik om die gekodeerde patrone in 'n analoë wisseling van 'n elektriese stroom om te sit. ** 521 Instrumente met toonwiele (elektromagneties, elektrostaties, foto-elektries) – die Hammond-orrel ** 522 Foto-elektriese instrumente – die ligtoonorrel ** 523 Opname- en weergawetoestelle – die [[bandopnemer]] ** 524 Elektromeganiese samplers – die Mellotron, die Chamberlin ** 525 Elektromeganiese filters – die veergalmtoestel, die bandgalmtoestel * '''53 Analoë instrumente, modules en komponente''' – Deurlopend wisselende elektriese seine word na 'n luidspreker gestuur om klank voort te bring. Die seine word met elektroniese kringe voortgebring. Hierdie groep omvat byvoorbeeld die ''ondes Martenot'', die trautonium, elektroniese orrels met analoog-elektroniese toonvoortbringing en analoë sintetiseerders. * '''54 Digitale instrumente, modules en komponente''' – Elektriese seine word in die vorm van gekwantiseerde reekse pulse voortgebring en na deurlopende seine omgesit wat 'n luidspreker aandryf. Hierdie groep omvat byvoorbeeld samplers, digitale orrels en digitale sintetiseerders. * '''55 Hibriede analoog-digitale samestellings''' – Hierdie groep omvat byvoorbeeld sintetiseerders met analoë ossillators en digitale filters. * '''56 Sagteware''' – Hierdie groep word nie verder verklaar of onderverdeel nie. == Aanvullings van 2017 == 'n Bylae van MIMO uit 2017 bevat verdere aanvullings en kleiner korreksies van die weergawe van 2011. By die blaasinstrumente kom die groep ''sucked (tubular) labrosones'' (423.123.1) by, om die moeilik indeelbare gesuigde trompette op te neem.<ref name="addenda2017" /> == Sien ook == * [[Musiekinstrument]] * [[Organologie]] * [[Etnomusikologie]] == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="hs1914">{{Cite journal |last1=Hornbostel |first1=Erich Moritz von |last2=Sachs |first2=Curt |title=Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch |journal=Zeitschrift für Ethnologie |volume=46 |issue=4–5 |year=1914 |pages=553–590 |url=https://archive.org/details/zeitschriftfre46berluoft |language=de}}</ref> <ref name="gsj1961">{{Cite journal |last1=Hornbostel |first1=Erich Moritz von |last2=Sachs |first2=Curt |title=Classification of Musical Instruments: Translated from the Original German by Anthony Baines and Klaus P. Wachsmann |journal=The Galpin Society Journal |volume=14 |date=Maart 1961 |pages=3–29 |language=en}}</ref> <ref name="mimo">{{Cite web |title=MIMO Project – Musical Instrument Museums Online |url=http://www.mimo-international.com |website=mimo-international.com |language=en}}</ref> <ref name="hersiening2011">{{Cite web |title=Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium |url=https://cimcim.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/7/2019/01/H-S_20classification_20final_20version_20_282013_29_20without_20editorial_20markings-2.pdf |date=8 Julie 2011 |format=PDF |language=en}}</ref> <ref name="addenda2017">{{Cite web |title=Addenda and Corrigenda for the Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium, as published on the CIMCIM website |url=https://cimcim.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/7/2019/01/2017_Addenda_and_Corrigenda_for_H-S_classification.pdf |date=November 2017 |format=PDF |language=en}}</ref> <ref name="sachs1940">{{Cite book |last=Sachs |first=Curt |title=The History of Musical Instruments |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1940 |pages=455, 467 |language=en}}</ref> <ref name="galpin1937">{{Cite book |last=Galpin |first=Francis W. |title=A Textbook of European Musical Instruments: Their Origin, History and Character |chapter=Electrophonic Instruments |publisher=Williams and Norgate |location=Londen |year=1937 |pages=245–251 |language=en}}</ref> <ref name="kartomi1990">{{Cite book |last=Kartomi |first=Margaret Joy |title=On Concepts and Classifications of Musical Instruments |publisher=University of Chicago Press |year=1990 |isbn=9780226425498 |page=173 |language=en}}</ref> <ref name="ellingson">Ellingson, doktorale verhandeling, 1979, bl. 544.</ref> <ref name="ethno_trad">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=Les classifications traditionnelles (ou vernaculaires) |url=http://www.ethnomusicologie.net/reperestheoriques.htm |website=ethnomusicologie.net |date=25 Mei 2008 |language=fr}} (hoofstuk 3, "Ethno-organologie", afdeling 4)</ref> <ref name="ethno_sh">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=La classification organologique Sachs/Hornbostel |url=http://www.ethnomusicologie.net/eo3.htm |website=ethnomusicologie.net |date=13 Junie 2013 |language=fr}}</ref> <ref name="ethno_sh_limiete">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=La classification organologique Sachs/Hornbostel |url=http://www.ethnomusicologie.net/eo3.htm |website=ethnomusicologie.net |date=13 Junie 2013 |at=afdeling 4, "Les limites de la classification S/H" |language=fr}}</ref> <ref name="meeus">{{Cite web |last=Meeùs |first=Nicolas |title=Organologie, annexe 3 |url=http://nicolas.meeus.free.fr/Organo/Oannexe3.pdf |website=nicolas.meeus.free.fr |date=24 Januarie 2020 |language=fr}}</ref> <ref name="solfege">{{Cite web |title=Le violon |url=https://www.apprendrelesolfege.com/le-violon |website=apprendrelesolfege.com |at=laaste paragraaf, "Le violon dans la classification Hornbostel-Sachs" |language=fr}}</ref> <ref name="carmentis">{{Cite web |title=Aanlyn katalogus van die Koninklike Museums vir Kuns en Geskiedenis, Brussel |url=https://carmentis.be |website=carmentis.be |language=nl}}</ref> <ref name="mimovocab">{{Cite web |title=Hornbostel and Sachs (hersiene klassifikasie) |url=https://vocabulary.mimo-international.com/HornbostelAndSachs/it/page/182?clang=en |website=vocabulary.mimo-international.com |language=en}}</ref> <ref name="philharmonie">{{Cite web |title=Cithare Koto – E.962.1.1 |url=https://collectionsdumusee.philharmoniedeparis.fr/0162123-cithare-koto.aspx?_lg=fr-FR |website=philharmoniedeparis.fr |language=fr}}</ref> <ref name="bandtonge">{{Cite web |title=412.14 Ribbon reeds |url=http://www.mimo-db.eu/HornbostelAndSachs/237 |website=mimo-db.eu |language=en}}</ref> <ref name="aeolsklavier">{{Cite web |title=Aeolsklavier |url=https://www.allthemusicalinstrumentsoftheworld.com/index.php@page=Instrument&instrumentID=634 |website=All the Musical Instruments of the World |language=en}}</ref> <ref name="pianochanteur">{{Cite web |last=Libin |first=Laurence |title=Piano chanteur (Fr.) |year=2015 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199743391.001.0001/acref-9780199743391-e-5885 |website=Oxford Reference |language=en}} (uit ''The Grove Dictionary of Musical Instruments'', 2de uitgawe)</ref> }} == Literatuur == * Klaus-Peter Brenner: [https://ndw.uni-goettingen.de/de/document/download/bd8893b1d3e0920d5105f14e8b9b1cc2.pdf/MusInstrSlg%20Uni%20G%C3%B6%20-%20Bestandskatalog%20(Stand%202022-04-12).pdf ''Musikinstrumentensammlung des Musikwissenschaftlichen Seminars der Georg-August-Universität Göttingen. Bestandskatalog.''] Musikwissenschaftliches Seminar, Georg-August-Universität Göttingen, 12 April 2022 (die stelsel verfyn en by die versameling aangepas, bl. 37–269) * Cristina Ghirardini (red.): [https://www.fondazionelevi.it/wp-content/uploads/2020/05/Reflecting-Hornbostel-Sachs.pdf ''Reflecting on Hornbostel-Sachs's Versuch a century later. Proceedings of the international meeting Venice, 3–4 July 2015''.] Fondazione Levi, Venesië, 2020 * Erich Moritz von Hornbostel, Curt Sachs: [https://www2.oberlin.edu/faculty/rknight/Organology/H-S-1914-German.pdf ''Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch.''] In: ''Zeitschrift für Ethnologie'', jg. 46, nr. 4–5, 1914, bl. 553–590 * Lars-Christian Koch, Ricarda Kopal: ''Klassifikation von Musikinstrumenten – Zum 100-jährigen Bestehen der Hornbostel-Sachs-Systematik.'' In: ''Zeitschrift für Ethnologie'', jg. 139, nr. 2, 2014, bl. 281–302 * Geneviève Dournon: [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000105806 ''Guide pour la collecte des musiques et instruments traditionnels''.] UNESCO, 1981 (hersiene uitgawe 1996), ISBN 92-3-203304-6 (gebruik 'n gewysigde weergawe van die stelsel) == Eksterne skakels == * [https://vocabulary.mimo-international.com/HornbostelAndSachs/de/ MIMO: Hornbostel-Sachs (classification)] * [https://cimcim.mini.icom.museum/resources/classification-of-musical-instruments/ International Committee of Musical Instrument Museums and Collections], wat bywerkings van die stelsel publiseer * [https://web.archive.org/web/20060829044008/http://www.music.vt.edu/musicdictionary/texth/Hornbostel-Sachs.html Hornbostel-Sachs op www.music.vt.edu] (geargiveer) * [https://web.archive.org/web/20090616132940/http://www.wesleyan.edu/vim/svh.html SVH Classification], Wesleyan-universiteit (geargiveer) * [http://mim.be Musiekinstrumentemuseum, Brussel], waarvan Mahillon die eerste kurator was {{Portaal|Musiek}} {{DEFAULTSORT:Hornbostel-Sachs-stelsel}} [[Kategorie:Musiekinstrumente]] [[Kategorie:Klassifikasiestelsels]] [[Kategorie:1914]] 27ac1vy6fc9nb4xjmwsrl5lxd4fzs2m 2966115 2966114 2026-09-10T09:54:03Z Pynappel 70858 Blaasinstrument 2966115 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Orquesta Filarmonica de Jalisco.jpg|duimnael|regs|upright=1.5|Die Filharmoniese Orkes van Jalisco, waarin die eerste vier hoofklasse van musiekinstrumente volgens Hornbostel en Sachs verteenwoordig is.]] Die '''Hornbostel-Sachs-stelsel''' is 'n klassifikasiestelsel vir [[musiekinstrument]]e wat deur [[Erich Moritz von Hornbostel]] en [[Curt Sachs]] ontwerp is. Dit is in 1914 in die tydskrif ''Zeitschrift für Ethnologie'' onder die titel ''Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch.'' gepubliseer.<ref name="hs1914" /> Hierdie stelsel en afgeleides daarvan word tans die algemeenste gebruik in die [[organologie|musiekinstrumentkunde]] (organologie), die [[etnomusikologie]] en enige ander vakgebied wat 'n indeling van instrumente vereis. Die stelsel is aanvanklik in die Engelstalige wêreld met huiwering ontvang; 'n Engelse vertaling het eers in 1961 onder die titel ''Classification of Musical Instruments'' in ''The Galpin Society Journal'' verskyn.<ref name="gsj1961" /> In die 1970's het die stelsel ook internasionaal die vakkundige standaard geword, en dit is tot vandag toe die belangrikste klassifikasiestelsel in die instrumentkunde. Die stelsel is in 2011 bygewerk as deel van die werk van die projek ''Musical Instrument Museums Online'' (MIMO),<ref name="mimo" /><ref name="hersiening2011" /> wat aanlyn toegang gee tot die versamelings van baie nasionale musiekinstrumentmuseums. == Geskiedenis == === Mahillon se klassifikasie === [[Victor-Charles Mahillon]] (1841–1924), stigter en eerste kurator van die instrumentemuseum in [[Brussel]] (gestig in 1877), was die skepper van 'n klassifikasie van musiekinstrumente. Dit is geïnspireer deur 'n indeling uit 'n Hindoeteks, die ''Natyasastra'' van Bharata Muni, wat vermoedelik uit die 1ste of 2de eeu dateer. Daardie teks onderskei tussen "gespanne" instrumente (''tata vadya''), naamlik [[snaarinstrument]]e; "oortrekte" instrumente (''avanaddha vadya''), naamlik [[Membranofoon|instrumente met 'n vel]]; "geslane" of "vaste" instrumente (''ghana vadya''), naamlik [[Idiofoon|slaginstrumente sonder vel]]; en "hol" instrumente (''sushira vadya''), naamlik [[blaasinstrument]]e.<ref name="ethno_trad" /> Mahillon het instrumente in 1888 in vier hoofkategorieë verdeel volgens die aard van die materiaal waarin die klankvoortbrengende trilling ontstaan, oftewel die "trillende klankstof":<ref name="ethno_sh" /> * 'n lugkolom; * 'n snaar; * 'n vel; * die liggaam van die instrument self. Die inrigtings en tegnieke waarmee hierdie vier basiese materiale in werking gestel word, bepaal daarna die onderkategorieë. Die eerste drie is "die sogenaamde slap of elastiese stowwe wat deur die snare, die velle en die lug verteenwoordig word". Die laaste groep, wat later [[Idiofoon|idiofone]] genoem is, bestaan daarenteen "gewoonlik uit stywe stowwe (plantaardig, dierlik of mineraal: hout, bamboes, horing, been, metaal, klip, plastiek, glas ...)".<ref name="ethno_sh" /> Mahillon, wat 'n groot versameling nie-Europese instrumente bestuur het, het 'n klassifikasiestelsel gesoek wat op die instrument self kon steun, sonder gegewens buite die fisiese struktuur daarvan soos herkoms, funksie of speelwyse. Sy indeling het homself eers in die etnomusikologie en die buite-Europese organologie bewys, maar dit het ook 'n baie deegliker studie van Europese instrumente moontlik gemaak. Mahillon se stelsel het egter enkele gebreke gehad, veral 'n gebrek aan eenduidigheid, aangesien dieselfde instrument in twee onderskeie klasse kon tuishoort. Mahillon klassifiseer die [[viool]] byvoorbeeld as 'n snaarinstrument, wat heeltemal logies is (want dit is die trilling van die snare wat die klank voortbring, wat dan deur die resonanskas versterk word); dit is egter moeilik om te sê of die instrument daarna as 'n stryk- of as 'n tokkelinstrument geklassifiseer moet word, want die viool laat albei speelwyses toe. Mahillon, wat van hierdie probleem bewus was, het probeer om sy stelsel te regverdig deur te bepaal dat slegs die "normale" gebruik vir die indeling tel; dit kan egter moeilik wees om daardie "normale" gebruik vir 'n onbekende instrument vas te stel waarvan die herkoms, speelwyse en funksie nie bekend is nie. === Hersiening en sistematisering deur Hornbostel en Sachs === Die musiekwetenskaplikes Curt Sachs (Duits, 1881–1959) en Erich Moritz von Hornbostel (Oostenryks, 1877–1935) het 'n hersiening en sistematisering van Mahillon se klassifikasie opgestel en dit in 1914 gepubliseer.<ref name="hs1914" /> Mahillon se indeling was hoofsaaklik op die in Europa verspreide instrumente gebaseer; Hornbostel en Sachs het die stelsel so uitgebrei dat dit die indeling van alle instrumente uit al die kulture van die wêreld moontlik maak. Hulle het die klassifikasiekriteria tot elemente van die struktuur van die instrumente beperk. Selfs waar die kriterium die speelwyse is (by die idiofone en membranofone), kan dit uitsluitlik uit die struktuur van die instrument afgelei word. Daardeur word dit moontlik om elke instrument bloot op grond van 'n ondersoek van sy eie eienskappe te klassifiseer, sonder enige verdere gegewens oor sy speelwyse, funksie of herkoms. Dit is 'n klassifikasie van etnomusikoloë, wat in die eerste plek op buite-Europese musiek en instrumente betrekking het, waaroor die kontekstuele inligting dikwels baie skraal is. Hul doel was tegelyk 'n uitbreiding van die grondbeginsel van Mahillon se klassifikasie en 'n presieser, meer sistematiese beskrywing van die strukturele inrigtings vir klankvoortbringing, sodat alle vorme van alle instrumente uit alle kulture van die wêreld eenduidig – dus sonder Mahillon se dubbelsinnighede – geklassifiseer en aangedui kan word: instrumente wat bekend is, wat nog ontdek moet word, of wat bloot denkbaar is. Met die opkoms van elektriese musiekinstrumente het Sachs in 1940 'n vyfde hoofgroep bygevoeg.<ref name="sachs1940" /> == Beginsel en opbou == Die stelsel is formeel op die [[Dewey-klassifikasiestelsel]] vir biblioteke gemodelleer. Dit het vyf hoofklasse, elk met verskeie vlakke daaronder, wat in totaal op meer as 300 basiese kategorieë neerkom. Die stelsel is hiërargies opgebou. Elke kategorie stem met 'n syfer ooreen, en met elke stap van verdere verfyning word 'n syfer bygevoeg, sodat die getal syfers toeneem soos die aanduiding meer bepaald word. Onder die hoofgroepe volg die eerste subgroepe as getalle met twee syfers, daarna hul subgroepe met drie syfers, en so voorts. Die getalle word ter wille van leesbaarheid met punte in groepe van drie syfers verdeel. Die [[xilofoon]] staan byvoorbeeld in die groep 111.212. 'n Lang klassifikasienommer beteken nie noodwendig dat die instrument ingewikkeld is nie. Die ventiellose bugel het byvoorbeeld die nommer 423.121.22, hoewel dit as 'n betreklik eenvoudige instrument beskou word. Die syfers dui die volgende aan: * '''4''' – dit is 'n blaasinstrument * '''42''' – die trillende lug word deur die instrument self begrens * '''423''' – die lippe van die speler laat die lug regstreeks tril (in teenstelling met 'n instrument met 'n riet soos die [[klarinet]], of 'n instrument waarin die lugstroom op 'n snede breek soos die [[fluit]]) * '''423.1''' – die lippe van die speler is die enigste middel om die toonhoogte te verander (daar is dus geen ventiele soos by die trompet nie) * '''423.12''' – die instrument is buisvormig eerder as 'n skulpinstrument * '''423.121''' – die speler blaas in die einde van die buis, nie in die sykant nie * '''423.121.2''' – die buis is gebuig of geknik, nie reguit nie * '''423.121.22''' – die instrument het 'n mondstuk Die nommer 423.121.22 identifiseer nie die bugel eenduidig nie, maar merk dit as 'n bepaalde soort instrument wat baie met ander instrumente in dieselfde klas in gemeen het. Die brons ''lur'', 'n instrument wat tot die [[Bronstydperk]] terugdateer, word ook as 423.121.22 geklassifiseer. === Agtervoegsels === Na die nommer kan 'n aantal agtervoegsels bygevoeg word. 'n '''8''' dui aan dat die instrument 'n klawerbord het, en 'n '''9''' dat dit meganies aangedryf word. Daarbenewens het elke hoofgroep sy eie agtervoegsels vir besonderhede wat nie as beslissend vir die grondaard van die instrument beskou word nie. By die membranofone kan agtervoegsels byvoorbeeld aandui of die vel van 'n trom vasgeplak, vasgespyker of aan die romp vasgeryg is; by die snaarinstrumente met die vingers, met 'n plektrum of met 'n strykstok bespeel word. Die ou [[klavier]] word so met die nommer 314.122-4-8 aangedui:<ref name="meeus" /> * '''3''' – dit is 'n snaarinstrument * '''31''' – 'n eenvoudige snaarinstrument, of siter * '''314''' – 'n bordsiter * '''314.1''' – 'n eintlike bordsiter * '''314.12''' – die instrument het 'n resonator * '''314.122''' – die resonator is kasvormig * '''314.122-4''' – die instrument word met hamers bespeel * '''314.122-4-8''' – die hamers word deur 'n klawerbord in werking gestel === Saamgestelde instrumente === Dit is ook moontlik om instrumente te klassifiseer wat elemente uit meer as een groep bevat. Sulke instrumente kan besonder lang nommers hê waarin ook dubbelpunte en koppeltekens gebruik word. Hornbostel en Sachs verwys self na die geval van verskillende [[doedelsak]]ke waar sommige van die pype 'n enkelriet (soos 'n klarinet) en ander 'n dubbelriet (soos 'n [[hobo]]) het. == Kritiek en beperkings == Die probleem van hierdie klassifikasie kom uit die sistematisering self. Omdat die kriteria hulle uitsluitlik op fisiese gegewens rig wat deur die blote ondersoek van die instrument kenbaar is, word alle ander sosiaal-musikale gegewens van die indeling uitgesluit. Daar is dus nie uit die nommer op te maak of 'n instrument slegs vir godsdienstige doeleindes gebruik word nie, of dit net vir 'n bepaalde seremonie bespeel word, of dit 'n sentrale rol in die groepsverhoudinge van 'n bepaalde kultuur speel, en so meer. Die karakterisering en indeling van 'n instrument is trouens net die eerste stap van die ontleding daarvan: {{Aanhaling|teks=Ons sal die instrument wel kan katalogiseer, maar die vraag na sy gebruik sal daarmee glad nie opgelos wees nie. Die klassifikasie is dus net 'n voorlopige stap, en die eintlike organologiese studie bly nie by die kategorisering van die ondersoekte instrument nie. Dit is op die volledigste moontlike kennis daarvan gerig, sowel musikaal (speeltegniek, omvang, akoestiese werking ...) as sosiokultureel (bouwyse, simboliek, funksie, verbode ...).|teken=Portail d'ethnomusicologie<ref name="ethno_sh_limiete" />}} Die stelsel laat ook musiekwetenskaplikes en organoloë wat hulle uitsluitlik op [[Musiek|Europese musiek]] rig, ontevrede. Dit maak naamlik geen werklike onderskeid tussen instrumente wat so verskillend is soos die viool, die gamba, die [[kontrabas]], die [[kitaar]] en die luit nie, wat almal in dieselfde kategorie beland: snaarinstrumente (klas 3), saamgesteld (32, die resonator is 'n integrale deel van die instrument), generiese luite waarvan die snaarvlak parallel met die oppervlak van die resonator loop (321), met 'n steel (321.3), waar die steel "aan die resonator vas is of in sy verlenging gekerf is" (321.32),<ref name="meeus" /> en met 'n kasvormige resonanskas (321.322).<ref name="solfege" /> Die nommer 321.322 dui dus die viool net so goed as die kitaar aan. Die stelsel onderskei gevolglik nie tussen snaarinstrumente wat oorwegend gestryk word en dié wat oorwegend getokkel word nie; die twee word in dieselfde klas saamgevoeg. Violiste speel wel ook ''pizzicato'' (dus deur die snaar te tokkel), en in die [[jazz]] word die kontrabas selfs hoofsaaklik getokkel; sommige hedendaagse musikante gebruik ook by wyse van eksperiment 'n strykstok op 'n kitaar se snare. Nogtans verskil die inrigting vir klankvoortbringing, die manier waarop die instrument gehou word, die speeltegnieke en die strukturele keuses van die instrumentmaker aansienlik tussen 'n viool en 'n kitaar, en die klassifikasie gee dit nie genoeg weer nie. Hornbostel en Sachs was natuurlik van hierdie moeilikheid bewus, maar hul hoofdoel was om die dubbelsinnigheid op te los wat Mahillon se klassifikasie aangekleef het (dieselfde instrument in twee verskillende klasse). Aangesien daardie dubbelsinnigheid uit die verskeidenheid speelwyses op een instrument voortkom, het hulle die speelwyse doelbewus as onderskeidende kriterium vir die vorming van klasse buite rekening gelaat. Daarmee neem hulle wetend die teenoorgestelde risiko, naamlik dié van willekeurige samevoeging. Om daardie risiko te beperk, het hulle bykomende agtervoegsels by die klasnommers geskep om tog te onderskei wat in die struktuur of samestelling van 'n instrument (die meganiek van 'n klawerbord, die hamers en vilte van 'n klavier, of die aanwesigheid van 'n vaste hulpmiddel soos die strykstok van 'n viool) die oorwegende speelwyse bepaal. Die viool, met klasnommer 321.322, kan so die agtervoegsels "7" (snare deur wrywing in trilling gebring) en "1" (met 'n strykstok, teenoor 'n wiel of 'n band) kry: 321.322-7-1 wanneer dit met die strykstok bespeel word. Hierdie agtervoegsels is egter uitruilbaar en behoort nie eintlik tot die klasnommer nie, sodat die viool ook as 321.322-5 aangedui kan word (snare met die blote hand of vingers bespeel, sonder plektrum) wanneer dit ''pizzicato'' bespeel word.<ref name="meeus" /> Net so word die klavier as 314.122-4-8 aangedui, met die agtervoegsels "4" (snare deur hamers geslaan) en "8" (wat deur 'n klawerbord in werking gestel word). In kontemporêre musiek (die voorbereide klavier) of in jazz word die snare van die klavier soms direk met die vingers getokkel, in afwisseling met spel op die klawerbord, om klankkleurwisselinge te verkry. In daardie geval verander die agtervoegsel na 314.122-4/5-8, waar "4/5" beteken dat die snare afwisselend deur die hamers geslaan of met die blote vingers bespeel word. Nog 'n voorbeeld: die resonanskas van 'n kitaar word soms as slaginstrument gebruik wat met die hand of die vingers geslaan word om 'n bepaalde ritmiese effek te verkry, soos by die ''golpe''-tegniek van die flamenkokitaar; die kitaar kan nogtans nie werklik onder die slaginstrumente ingedeel word nie. Die bykomende agtervoegsels laat dus toe dat die groot verskeidenheid gebruike wat musikante vir een instrument uitgedink het, gedeeltelik in ag geneem word. Die grense tussen die kategorieë is dan ook skerper afgebaken as in Mahillon se klassifikasie. Nietemin bly die Hornbostel-Sachs-stelsel tans die algemeenste in gebruik, omdat dit ten spyte van sy gebreke die wetenskaplik bestendigste en duidelikste stelsel is. === Wisselende strukturele interpretasies === In sommige gevalle verskil die strukturele interpretasie van bepaalde organologiese elemente van skrywer tot skrywer, sodat dieselfde instrument in verskillende kategorieë beland. Die ''koto'' en die ''qin'' word so óf as 312.22<ref name="carmentis" /> óf as 314.122 geklassifiseer.<ref name="mimovocab" /> In die eerste geval word die geboë klankbord as in wese van 'n prototipe uit 'n bamboessegment afgelei beskou, en in die tweede geval as 'n bord met 'n kasvormige resonator. Die musiekmuseum van die Parysse filharmonie gebruik vir hierdie instrumente weer die naam "siter op 'n geboë tafel", wat beskrywend juister is maar met geen kategorie van die stelsel ooreenstem nie.<ref name="philharmonie" /> === Die plek van die elektrofone === Hedendaagse etnomusikoloë soos Margaret Kartomi<ref name="kartomi1990" /> en Ellingson<ref name="ellingson" /> stel voor dat, in ooreenstemming met die gees van die oorspronklike stelsel – indeling volgens dít wat die klank eerste voortbring – slegs onderkategorie 53 in die klas van die elektrofone behoort te bly. So is meer onlangs voorgestel dat byvoorbeeld die pyporrel (selfs waar dit elektriese klawertraksie gebruik om lugventiele te beheer) in die klas van die blaasinstrumente bly, en die elektriese kitaar in dié van die snaarinstrumente. Dieselfde argument word ook op onderdele van die vierde hoofgroep toegepas: aangesien dit die tong (lamel) is wat by 'n deurslaantong (412.13) die klank eerste voortbring, sou sulke instrumente eerder by die lamellofone as by die blaasinstrumente hoort.<ref name="kartomi1990" /> == Die klassifikasie == Die indeling hieronder volg die oorspronklike weergawe van 1914.<ref name="hs1914" /> Die voorbeelde en die geografiese verwysings is dié wat Hornbostel en Sachs self gegee het, en hulle gebruik die plekname van hul tyd. Die MIMO-hersiening van 2011 het talle onderafdelings bygevoeg en enkeles hernommer (sien onder). === Idiofone (1) === {{Hoofartikel|Idiofoon}} Die materiaal van die instrument gee danksy sy styfheid en elastisiteit die toon af, sonder dat gespanne velle of snare nodig is. Die woord is uit die Griekse ἴδιος (''idios'', "eie") en φωνή (''phonē'', "klank, stem") gevorm en beteken dus letterlik "wat self klank voortbring". Dit is die trilling van die materiaal wat dié van die lug meebring, en nie 'n gebroke lugstroom wat die liggaam van die instrument laat tril soos by 'n blaasinstrument nie. Die stelsel voorsien vier speelwyses wat deur die struktuur van 'n idiofoon bepaal word: slaan (klas 11), tokkel (12), wryf (13) en blaas (14). In hierdie klas hoort onder meer die xilofoon, die marimba, die klokkespel en die glasharmonika. ==== Slagidiofone (11) ==== Die instrument word deur perkussie in trilling gebring. ===== Direk geslane idiofone (111) ===== Die speler voer self die slaanbeweging uit: enige meganiese tussenskakels, klopper, klawerbord, luitoue en dergelike word nie in berekening gebring nie. Beslissend is dat die speler enkele, skerp begrensde slae kan uitlok en dat die instrument vir hierdie soort perkussie ingerig is. * 111.1 Teenslagidiofone of klappers – Twee of meer gekoördineerde klinkende dele word teen mekaar geslaan. ** 111.11 Teenslagstawe of stafklappers – Annam, Voor-Indië, Marshalleilande. ** 111.12 Teenslagplate of plaatklappers – China en Voor-Indië. ** 111.13 Teenslaggeute of geutklappers – Birma. ** 111.14 Teenslagvate of vatklappers – 'n Geringe uithouing in 'n bord tel al as vat. *** 111.141 [[Kastanjette]] – Natuurlike en uitgeholde vatklappers. *** 111.142 [[Simbaal|Simbale]] – Uitgeboë vatklappers. * 111.2 Aanslagidiofone – Die instrument word met 'n nieklinkende voorwerp (hand, klopper, stok) of teen so 'n voorwerp (die liggaam, die grond) geslaan. ** 111.21 Aanslagstawe *** 111.211 (Selfstandige) aanslagstawe – Japan, Annam, die Balkan; ook die driehoek hoort hier. *** 111.212 Stelle aanslagstawe – Verskeie aanslagstawe van verskillende toonhoogte is tot een instrument verenig. Alle xilofone, sover hul klinkende dele nie in twee vlakke lê nie. ** 111.22 Aanslagplate *** 111.221 (Selfstandige) aanslagplate – In die Oosters-Christelike kerk. *** 111.222 Stelle aanslagplate – Litofone (China), ook die meeste metallofone. ** 111.23 Aanslagbuise *** 111.231 (Selfstandige) aanslagbuise – Houttrom, buisklok. *** 111.232 Stelle aanslagbuise – Tubafoon, buisxilofoon. ** 111.24 Aanslagvate *** 111.241 Gongs – Die trilling neem na die kruin toe. **** 111.241.1 (Selfstandige) gongs – Suid- en Oos-Asië; ook die sogenaamde metaaltromme, beter kettelgongs, hoort hier. **** 111.241.2 Stelle gongs – Suidoos-Asië. *** 111.242 [[Klok]]ke – Die trilling neem na die kruin af. **** 111.242.1 (Selfstandige) klokke ***** 111.242.11 Staanklokke – Die vat staan op die hand of op 'n kussing; die opening wys boontoe. China, Indosjina en Japan. ***** 111.242.12 Hangklokke – Die klok hang aan die kruin. ****** 111.242.121 Klopperhangklokke – Geen vaste klepel nie, maar 'n afsonderlike klopper. ****** 111.242.122 Klepelklokke – Die klok het 'n vaste klepel. **** 111.242.2 Klokkespele – Onderverdeling soos by 111.242.1. ===== Indirek geslane idiofone (112) ===== Die speler voer self geen slaanbeweging uit nie; die perkussie ontstaan eers indirek as gevolg van 'n anders geaarde beweging van die speler. Dit lê in die bestemming van die instrument om klank- of geraaskomplekse te laat hoor, en nie enkele slae nie. Indirek geslane idiofone bring gewoonlik geen klank van bepaalde toonhoogte voort nie, wat by direk geslane idiofone dikwels wel die geval is. * 112.1 Skudidiofone of rammelaars – Die speler voer 'n skudbeweging uit. ** 112.11 Ryrammelaars – Deurboorde selfklinkende liggame is saam opgeryg en slaan met die skud teen mekaar. *** 112.111 Snoerrammelaars – Die rammelliggame is op 'n snoer gery: halssnoere met opgerygde skulpe. *** 112.112 Staframmelaars – Die rammelliggame is op 'n staaf of ring gery: die sistrum met ringe. ** 112.12 Raamrammelaars – Die rammelliggame is aan 'n voorwerp vas en slaan daarteen. *** 112.121 Pendelrammelaars – Die rammelliggame hang vry aan die raam: die dansskild met rammelringe. *** 112.122 Glyrammelaars – Nieklinkende liggame gly in uitkepings van 'n klinkende liggaam heen en weer en bring dit in trilling, of klinkende liggame gly in uitkepings van 'n nieklinkende liggaam heen en weer en word met elke stamp daardeur in trilling gebring: die ''angklung'', die jonger sistrum met stawe. ** 112.13 Vatrammelaars – Die rammelliggame is in 'n vat ingesluit en slaan teen mekaar, teen die vatwand, of gewoonlik teen albei: vrugkapsules met sade, belletjies met vry ingeslote klankkoeëltjies. * 112.2 Skraapidiofone – Die speler voer direk of indirek 'n skraapbeweging uit: 'n nieklinkende liggaam beweeg oor 'n getande klinkende liggaam en word beurtelings deur die tande gelig en teen die oppervlak geskiet, of 'n elastiese klinkende liggaam beweeg oor 'n getande nieklinkende liggaam en kry op dieselfde manier 'n reeks slae. Hierdie groep moenie met die wryfidiofone verwar word nie. ** 112.21 Skraapstawe – 'n Getande staaf word met 'n stokkie geskraap. *** 112.211 Skraapstawe sonder resonator – Suid-Amerika, Voor-Indië (die gekerfde musiekboog), die Kongo. *** 112.212 Skraapstawe met resonator – Usambara en Oos-Asië. ** 112.22 Skraapbuise – Suid-Indië. ** 112.23 Skraapvate – 'n Vat met 'n gevoorde oppervlak word geskraap. Suid-Amerika en die Kongogebied. ** 112.24 Skraapwiele of ratels – 'n Tandwiel waarvan die as as steel dien, en 'n tong binne 'n raam wat vry om dieselfde steel draai; met die omswaai slaan die tong teen die tande van die wiel. Europa en Voor-Indië. * 112.3 Splytidiofone – Instrumente in die vorm van verende tange waarvan die punte aan mekaar raak; die punte word met 'n stokkie van mekaar geruk sodat hulle deur hul elastisiteit weer teen mekaar slaan. China, Malakka, Persië, die Balkan. ==== Tokkelidiofone (12) ==== Tonge, dit wil sê elastiese plaatjies wat aan een kant vas is, word weggebuig sodat hulle deur hul elastisiteit na die russtand terugkeer. Hul trilling word dikwels deur 'n resonator versterk: 'n kas, 'n vat, 'n uitgeholde droë vrug, of die mond van die speler. ===== In raamvorm (121) ===== Die tong tril binne 'n raam of beuel. * 121.1 ''Cricri'' – Die tong is uit 'n dop gesny sodat dit daarin 'n resonator het. Melanesië. * 121.2 Mondharpe – Die tong sit binne 'n staaf- of plaatvormige raam en het die mond as resonator nodig. ** 121.21 Idioglotte mondharpe – Die tong is uit die raam gesny en hang aan die voet daarmee saam. Agter-Indië, Indonesië en Melanesië. ** 121.22 Heteroglotte mondharpe – Die tong is op die raam vasgemaak. *** 121.221 (Selfstandige) heteroglotte mondharpe – Europa, Voor-Indië, China. *** 121.222 Stelle heteroglotte mondharpe – Verskeie heteroglotte mondharpe van verskillende stemming is tot een instrument verenig: die ''aura''. ===== In bord- of kamvorm (122) ===== Tonge is op 'n bord vasgeryg of soos kamtande uit 'n bord gesny. Die tonge is aan een punt aan 'n draer vas, aan die ander punt vry, en lig deur 'n sadel opgehef. * 122.1 Met vasgerygde tonge ** 122.11 Sonder resonator – Alle ''zanzas'' met 'n enkele bord. ** 122.12 Met resonator – Alle ''zanzas'' met 'n kas of skaal onder die bord. Hier hoort ook die ''mbira'' van Afrika en die Karibiese ''marímbula''. * 122.2 Met uitgesnyde tonge – 'n Stiftrol tokkel die tonge: speeldose (Europa). ==== Wryfidiofone (13) ==== Die instrument word deur wrywing in trilling gebring. Die elemente kan afsonderlik of in stelle voorkom, met direkte of indirekte wrywing.<ref name="meeus" /> ===== Wryfstawe (131) ===== * 131.1 (Selfstandige) wryfstawe – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 131.2 Stelle wryfstawe ** 131.21 Met direkte wrywing – Die stawe self word gewryf: die spykerviool en die spykerklavier. ** 131.22 Met indirekte wrywing – Die stawe is met ander verbind wat gewryf word en hulle deur hul longitudinale trillingsuitslae in transversale trilling bring: Chladni se eufoon. ===== Wryfplate (132) ===== * 132.1 (Selfstandige) wryfplate – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie; die musieksaag word later hier ingedeel (132.11, met direkte wrywing).<ref name="meeus" /> * 132.2 Stelle wryfplate – Nieu-Mecklenburg. ===== Wryfvate (133) ===== * 133.1 (Selfstandige) wryfvate – Brasilië: die skilpaddop. * 133.2 Stelle wryfvate – Die ''verrillon''; ook die glasharmonika, wat [[Benjamin Franklin]] in 1761 uit die ''verrillon'' ontwikkel het, hoort hier (133.21, met direkte wrywing deur die nat vingers van die speler).<ref name="meeus" /> ==== Blaasidiofone (14) ==== Die instrument word deur aanblaas in trilling gebring. Hierdie instrumente is baie skaars en is dikwels met inrigtings soos dié van 'n [[harmonium]] toegerus – 'n klawerbord, pedale en [[blaasbalk]]e. ===== Blaasstawe (141) ===== * 141.1 (Selfstandige) blaasstawe – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 141.2 Stelle blaasstawe – Die ''Aeolsklavier'', in 1825 deur Schortmann van Buttelstädt gebou, waarvan die pedaal 'n stel blaasbalke in werking gestel het wat 'n reeks fyn rietlamelle laat tril het.<ref name="aeolsklavier" /> Nommer: 141.2-8. ===== Blaasplate (142) ===== * 142.1 (Selfstandige) blaasplate – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 142.2 Stelle blaasplate – Die ''piano chanteur'', in 1878 deur Gustave Baudet in Parys gepatenteer, waarin die lugstroom 'n reeks gestemde staalstawe aktiveer.<ref name="pianochanteur" /> Nommer: 142.2-8. ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -8 met klawerbord * -9 met meganiese aandrywing === Membranofone (2) === {{Hoofartikel|Membranofoon}} Die toonwekkers is styfgespanne velle. Die woord is uit die Latynse ''membrana'' ("vel") en die Griekse φωνή gevorm. Hierdie groep omvat alle [[trom]]me en die mirlitons. ==== Slagtromme (21) ==== Die velle word geslaan. ===== Direk geslane tromme (211) ===== Die speler voer self die slaanbeweging uit; enige meganiese tussenskakels, kloppers, klawerborde en dergelike word nie in berekening gebring nie. Slegs geskude tromme hoort nie hier nie. * 211.1 [[Keteltrom]]me (pouke) – Die romp is ketel- of skaalvormig. ** 211.11 (Selfstandige) keteltromme – Die Europese pouk. ** 211.12 Stelle keteltromme – Die Wes-Asiatiese, blywend verbonde poukpare. * 211.2 Buistromme – Die romp is buisvormig. ** 211.21 Silindertromme – Die middel- en einddeursnee is gelyk; verskerpings van die ente en kopskywe word nie in berekening gebring nie. *** 211.211 Eenvellige silindertromme – Die trom het net een bruikbare vel; 'n tweede vel wat by Afrika-tromme deel van die rygwerk is en nie geslaan kan word nie, tel nie. **** 211.211.1 Oop silindertromme – Die ent teenoor die vel is oop. (Malakka) **** 211.211.2 Geslote silindertromme – Die ent teenoor die vel is toe. (Wes-Indië) *** 211.212 Tweevellige silindertromme – Die trom het twee bruikbare velle. **** 211.212.1 (Enkele) silindertromme – Europa (die militêre trom). **** 211.212.2 Stelle silindertromme ** 211.22 Vaattromme – Die middeldeursnee is groter as die einddeursnee; die romp is gewelf. (Asië, Afrika, Oud-Mexiko) ** 211.23 Dubbelkeëltromme – Die middeldeursnee is groter as die einddeursnee; die romp is reguit met 'n gebroke profiellyn. Voor-Indië (die ''mridangam'', ''banya'', ''pakhawaj''). ** 211.24 Sandlopertromme – Die middeldeursnee is kleiner as die einddeursnee. (Asië, Melanesië, Oos-Afrika) ** 211.25 Keëltromme – Die einddeursnee is aansienlik ongelyk; geringe ongelykhede is onvermydelik en word nie in berekening gebring nie. (Voor-Indië) ** 211.26 Bekertromme – Die romp bestaan uit 'n ketelvormige of silindriese hoofdeel en 'n slanker aansetstuk. (Die ''darabukke'') * 211.3 Raamtromme – Die hoogte van die romp is ten hoogste gelyk aan die velradius. Die Europese militêre trom stam ook in sy platste uitvoerings van die lang silindertrom af en word daarom nie by die raamtromme gereken nie. (Onderverdeling soos 211.21.) ** 211.31 Raamtromme (sonder steel) *** 211.311 Eenvellige raamtromme (die [[tamboeryn]]) *** 211.312 Tweevellige raamtromme (Noord-Afrika) ** 211.32 Steeltromme – Aan die raam sit 'n steel in die rigting van die deursnee. *** 211.321 Eenvellige steeltromme (Inuit) *** 211.322 Tweevellige steeltromme (Tibet) ===== Rammeltromme (212) ===== Die trom word geskud; die perkussie ontstaan deurdat vasgebinde of ingeslote koeëltjies of dergelike daarteen slaan. (Indië, Tibet) Onderverdeling soos by die direk geslane tromme. ==== Tokkeltromme (22) ==== Onder die middel van die vel is 'n snaar geknoop; dit word getokkel en dra sy trilling na die vel oor. (Indië: die ''gopiyantra'' en ''ananda-lahari''.) Party skrywers meen instrumente in hierdie klas behoort eerder as snaarinstrumente beskou te word. ==== Wryftromme (23) ==== Die vel word deur wrywing in trilling gebring. ===== Stafwryftromme (231) ===== 'n Staaf wat met die vel verbind is, word gewryf, of wryf die vel. * 231.1 Met deurgesteekte staaf – Die staaf dring deur die vel. ** 231.11 Vastestaf-wryftromme – Die staaf kan nie beweeg nie; net die staaf word gewryf. (Afrika) ** 231.12 Halfvrystaf-wryftromme – Die staaf kan net 'n bietjie beweeg; die hand wryf die staaf en die staaf die vel. (Afrika) ** 231.13 Vrystaf-wryftromme – Die staaf beweeg vry; nie die staaf nie, maar uitsluitlik die vel word daardeur gewryf. (Venezuela) * 231.2 Met opgebinde staaf – Die staaf is regop op die vel vasgebind. (Europa) ===== Snoerwryftromme (232) ===== 'n Snoer wat met die vel verbind is, word gewryf. * 232.1 Staande snoerwryftromme – Die trom word vasgehou. (Europa, Afrika) ** 232.11 Eenvellige staande snoerwryftromme ** 232.12 Tweevellige staande snoerwryftromme * 232.2 Geswaaide snoerwryftromme – Die trom word geswaai en die snoer wryf in 'n kerf van die handvatsel. (Die ''Waldteufel'': Europa, Indië, Oos-Afrika) ===== Handwryftromme (233) ===== Die vel word met die hand gewryf. ==== Aansingtromme of mirlitons (24) ==== Die vel word deur aanspreek of aansing in trilling gebring; die vel gee geen eie toon af nie, maar kleur slegs die stem. (Europa, Wes-Afrika) ===== Vrye mirlitons (241) ===== Die vel word direk beïnvloed sonder dat die wind in 'n houer versamel word. (Die dun papier op die kam.) ===== Buis- en vatmirlitons (242) ===== Die vel sit binne 'n buis of 'n kas, soos by die kazoo. (Afrika; ook die Oos-Asiatiese fluite met 'n sygat wat met 'n vel toegeplak is, is vermengings met die beginsel van die buismirliton.) ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -6 Met vasgeplakte vel * -7 Met vasgespykerde vel * -8 Met vasgerygde vel ** -81 Snoer- of riemryging – Die snoere loop van vel na vel of vorm 'n net, sonder een van die volgende inrigtings. *** -811 Sonder besondere spaninrigting – Oral. *** -812 Met spanligatuur – Dwarsbande of -snoere is om die middel van die rygwerk gelê om dit te span. (Ceylon) *** -813 Met spanringe – Die snoere is in 'n sigsag gelei; elke twee leidings word deur 'n ringetjie of 'n lus saamgevat. (Voor-Indië) *** -814 Met spanwiggies – Tussen die tromwand en die snoere is wiggies ingeskuif waarvan die stand die spanning reguleer. (Voor-Indië, Indonesië, Afrika) ** -82 Snoer-velryging – Die snoere is onder aan 'n onbruikbare vel geknoop. (Afrika) ** -83 Snoer-bordryging – Die snoere is onder aan 'n voorsetbord geknoop. (Sumatra) ** -84 Snoer-wrongryging – Die snoere is onder aan 'n uitgekerfde wrong geknoop. (Afrika) ** -85 Snoer-gordryging – Die snoere is onder aan 'n gord van 'n ander materiaal geknoop. (Voor-Indië) ** -86 Snoer-penryging – Die snoere is onder aan penne geknoop wat in die wand sit. (Afrika) * -9 Met vasgeklemde vel – Oor die velrand is 'n ring getrek. ** -91 Met snoerklemming (Afrika) ** -92 Met hoepelklemming *** -921 Sonder masjinerie (die Europese trom) *** -922 Met masjinerie **** -9221 Sonder pedale (die masjienpouk) **** -9222 Met pedale (die pedaalpouk) === Snaarinstrumente (3) === {{Hoofartikel|Snaarinstrument}} Een of meer snare is tussen vaste punte gespan. Die woord is uit die Griekse χορδή (''khordē'', "derm, snaar"), via die Latynse ''chorda'', en φωνή gevorm. Hierdie groep omvat al die instrumente wat in die Weste snaarinstrumente genoem word, sowel as party klawerinstrumente soos die klavier en die [[klavesimbel]]. ==== Eenvoudige snaarinstrumente of siters (31) ==== Die instrument bestaan uit 'n snaardraer alleen, of uit 'n snaardraer en 'n resonanskas in 'n onorganiese verband wat sonder vernietiging van die klankapparaat losgemaak kan word. ===== Stafsiters (311) ===== Die snaardraer het staafvorm; ook borde wat op hul kant gestel is, hoort hier. * 311.1 Musiekboë – Die snaardraer is buigbaar en gebuig. ** 311.11 Idiochorde musiekboë – Die snaar is uit die bas van die boog self gelig en hang aan die ente nog daarmee saam. *** 311.111 Mono-idiochorde musiekboë – Die boog het net een stameie snaar. Augustarivier (Nieu-Guinee), Togo. *** 311.112 Poli-idiochorde musiekboë of harpboë – Die boog het verskeie stameie snare wat oor 'n getande brug gelei word. Fang (Wes-Afrika). ** 311.12 Heterochorde musiekboë – Die snaar is stamvreemd. *** 311.121 Mono-heterochorde musiekboë – Die boog het net een stamvreemde snaar. **** 311.121.1 Sonder resonator – Waar 'n resonator wel voorsien is maar nie aan die apparaat self geheg is nie, hoort die instrument by 311.121.21. Die mond word nie as resonator gereken nie. ***** 311.121.11 Sonder stemlus – Afrika. ***** 311.121.12 Met stemlus – 'n Draadlus omvat die snaar en verdeel dit in twee dele. **** 311.121.2 Met resonator – Suid-ekwatoriale Afrika. ***** 311.121.21 Met onverbonde resonator – Borneo. ***** 311.121.22 Met verbonde resonator ****** 311.121.221 Sonder stemlus – Suid-Afrika. ****** 311.121.222 Met stemlus – Suid-Afrika en Madagaskar. *** 311.122 Poli-heterochorde musiekboë – Die boog het verskeie stamvreemde snare. **** 311.122.1 Sonder stemlus – Oseanië. **** 311.122.2 Met stemlus – Oseanië. * 311.2 Musiekstawe – Die snaardraer is styf. ** 311.21 Musiekboogstawe – Die snaardraer het een buigbare en gebuigde ent. Musiekstawe met twee buigbare en gebuigde ente hoort by die musiekboë. Agter-Indië. ** 311.22 (Eintlike) musiekstawe – Rietstawe wat toevallig hol is, hoort daarom nie by die buissiters nie maar by die stafsiters; instrumente waarin die buisholte wel as eintlike resonator gebruik word, is buissiters. *** 311.221 Met een enkele resonanskalbas – Voor-Indië (die ''tuila'') en Celebes. *** 311.222 Met verskeie resonanskalbasse – Voor-Indië (die ''vina''). ===== Buissiters (312) ===== Die snaardraer is 'n bord wat in die breedte gewelf is. * 312.1 Volbuissiters – Die snaardraer is 'n hele buis. ** 312.11 Idiochorde buissiters ** 312.12 Heterochorde buissiters – Afrika en Indonesië. *** 312.121 Sonder besondere resonator – Agter-Indië. *** 312.122 Met besondere resonator – Die bamboesinternodium lê in 'n palmblad wat skaalvormig saamgebind is. Timor. * 312.2 Halfbuissiters – Die snare loop oor die konvekse kant van 'n geut. ** 312.21 Idiochorde halfbuissiters – Flores. ** 312.22 Heterochorde halfbuissiters – Oos-Asië (die ''qin'', die ''koto''). ===== Vlotsiters (313) ===== Die snaardraer word uit rietsegmente gevorm wat vlotagtig aan mekaar gebind is. * 313.1 Idiochorde vlotsiters – Voor-Indië, Bo-Guinee, Sentraal-Kongo. * 313.2 Heterochorde vlotsiters – Die noordelike Njassagebied. ===== Bordsiters (314) ===== Die snaardraer is 'n bord; ook die grond word as sodanig gereken. * 314.1 (Eintlike) bordsiters – Die snaarvlak is parallel met die snaardraer. ** 314.11 Sonder resonator – Borneo. ** 314.12 Met resonator *** 314.121 Met resonansskaal – Die resonator is 'n vrugtedop of dergelike, dus 'n natuurproduk, of – waar dit kunsmatig gemaak is – uitgekerf. Njassagebied. *** 314.122 Met resonanskas – Die resonator is uit borde saamgestel: die siter, die hakkebord, die klavier. * 314.2 Oneintlike bordsiters – Die snaarvlak is haaks op die snaardraer. ** 314.21 Grondsiters – Die snaardraer is die grond; een snaar. Malakka, Madagaskar. ** 314.22 Harpsiters – Die snaardraer is 'n bord; verskeie snare; 'n getande brug. Borneo. ===== Skaalsiters (315) ===== Die snare loop oor die opening van 'n skaal. Duits-Oos-Afrika. * 315.1 Sonder resonator * 315.2 Met resonator – Die skaal is met 'n kalbas of dergelike verbind. ===== Raamsiters (316) ===== Die snare is vry binne 'n raam gespan. * 316.1 Sonder resonator – Miskien onder die psalteriums van die Middeleeue. * 316.2 Met resonator – By die Kru, Wes-Afrika. ==== Saamgestelde snaarinstrumente (32) ==== Die instrument bestaan uit 'n snaardraer en 'n resonanskas in 'n organiese verband wat nie sonder vernietiging van die klankapparaat losgemaak kan word nie. ===== Luite (321) ===== Die snaarvlak lê parallel met die klankbord. * 321.1 Boogluite – Elke snaar het sy eie buigbare draer. Afrika. * 321.2 Jukluite of [[Lier|liere]] – Die snaarhouer is 'n juk van twee arms met 'n dwarsstang wat in die vlak van die klankbord lê. ** 321.21 Skaalliere – 'n Natuurlike of uitgekerfde skaal dien as resonator: die ''lyra'', die Oos-Afrikaanse lier. ** 321.22 Kasliere – 'n Kas wat uit borde saamgestel is, dien as resonator: die ''kithara'', die ''crwth''. * 321.3 Steelluite – Die snaardraer is 'n eenvoudige steel. Newestele, soos by die Indiese ''prasarini vina'', word nie in berekening gebring nie; net so hoort luite hier waarvan die snare oor verskeie nekke verdeel is, en luite waarby die juk slegs sierwaarde het. ** 321.31 Spitluite – Die steel is diametraal deur die resonanskas gesteek. *** 321.311 Skaalspitluite – Die resonanskas is 'n natuurlike of uitgekerfde skaal. Persië, Indië en Indonesië. *** 321.312 Kasspitluite of spitkitare – Die resonanskas is uit borde saamgestel. Egipte (die ''rebab''). *** 321.313 Buisspitluite – Die steel is diametraal deur 'n buis gesteek. China en Indosjina. ** 321.32 Nekluite – Die steel is nekagtig aan die resonanskas geheg of daarin gekerf. *** 321.321 Skaalnekluite – Die mandolien, die teorbe, die [[balalaika]]. *** 321.322 Kasnekluite of nekkitare – Luite waarvan die romp uit spane in navolging van 'n skaal saamgestel is, hoort by die skaalluite. Die [[viool]], die gamba, die [[kitaar]]. ===== Harpe (322) ===== Die snaarvlak lê haaks op die klankbord en die verbindingslyn van die onderste snaarente in die rigting van die nek. * 322.1 Oop harpe – Die harp het geen voorstang nie. ** 322.11 Boogharpe – Die nek is van die romp af weggebuig. Birma en Afrika. ** 322.12 Hoekharpe – Die nek is van die romp af geknik. Assirië, Antieke Egipte, Oud-Korea. * 322.2 Raamharpe – Die harp het 'n voorstang. ** 322.21 Sonder verstemmeganisme – Alle Middeleeuse harpe. *** 322.211 Diatoniese raamharpe **** 322.211.1 Met al die snare in een vlak **** 322.211.2 Met die snare in twee gekruiste vlakke *** 322.212 Chromatiese raamharpe **** 322.212.1 Met al die snare in een vlak – Die meeste ouer chromatiese harpe. **** 322.212.2 Met die snare in twee gekruiste vlakke – Die Lyonse chromatiese harp. ** 322.22 Verstemharpe – Die snare kan deur 'n meganiek verkort word. *** 322.221 Handharpe – Die snare word met handgrepe verstem: die haakharp, die ''harpe ditale'', die ''harpinella''. *** 322.222 Pedaalharpe – Die snare word met voetpedale verstem. ===== Harpluite (323) ===== Die snaarvlak lê haaks op die klankbord en die verbindingslyn van die onderste snaarente haaks op die rigting van die nek; met 'n getande brug. Wes-Afrika (die ''kora'' en dergelike). ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -4 Met hamer- of klopperspel * -5 Met vingerspel * -6 Met plektrumspel * -7 Met strykspel ** -71 Boog ** -72 Wiel ** -73 Band * -8 Met klawerbord * -9 Met meganiese aandrywing === Blaasinstrumente (4) === {{Hoofartikel|Blaasinstrument}} Die lug self kom primêr in trilling. Die woord is uit die Griekse ἀήρ (''aēr'', "lug") en φωνή gevorm. Die instrument self tril nie, en daar is geen trillende snare of velle nie. ==== Vrye blaasinstrumente (41) ==== Die trillende lug word nie deur die instrument begrens nie. ===== Afbuigingsblaasinstrumente (411) ===== Die wind tref 'n snede, of 'n snede word deur die lug beweeg; in albei gevalle vind volgens die jonger beskouing 'n periodieke afbuiging van die lug na weerskante van die snede plaas. Voorbeelde is die [[sweep]] en die sabellem. ===== Onderbrekingsblaasinstrumente (412) ===== Die windstroom word periodiek onderbreek. * 412.1 Selfklinkende onderbrekingsblaasinstrumente of tonge – Die windstroom tref 'n lamel; dié kom in trilling en onderbreek die stroom periodiek. Hier hoort ook tonge met "opsetstukke", dit wil sê buise waarvan die lug nie primêr nie maar slegs sekondêr tril en dus nie self die toon voortbring nie, maar dit net rond en kleur; opsetstukke is gewoonlik aan die afwesigheid van vingergate te herken. (Die tongpype van die [[Orrel|orrel]].) ** 412.11 Teenslagtonge – Twee lamelle vorm 'n spleet wat met die trilling periodiek toegaan. (Die ingesplete grashalm.) ** 412.12 Aanslagtonge – Die lamel slaan op 'n raam. *** 412.121 (Selfstandige) aanslagtonge – Brits-Columbië. *** 412.122 Stelle aanslagtonge – Die ouer tongstemme van die orrel. ** 412.13 Deurslaantonge – Die lamel slaan deur 'n presies passende opening. Daar is soms 'n aangehegte pyp, maar dit tril slegs saam met die tong en het geen invloed op die toonhoogte nie; instrumente van hierdie klas is aan die afwesigheid van vingergate van 422.3 te onderskei. *** 412.131 (Selfstandige) deurslaantonge – Die eentonige motorhoring. *** 412.132 Stelle deurslaantonge – Die harmonium, die [[mondfluitjie]], die [[trekklavier]]. Die vingergate wat by die Chinese ''sheng'' voorkom, dien nie om die toonhoogte te verander nie en is dus nie vingergate in die eintlike sin nie. ** 412.14 Bandtonge – Die wind gaan teen die skerp kant van 'n gespanne band. Die akoestiese verloop is tot dusver nie ondersoek nie.<ref name="bandtonge" /> (Brits-Columbië) ** 412.15 Gemengde stelle tonge * 412.2 Nie-selfklinkende onderbrekingsinstrumente – Die onderbreker word sonder toedoen van die lug beweeg. ** 412.21 Roterende blaasinstrumente – Die onderbreker beweeg in sy eie vlak voort. (Die gaatjiesirene en die golfsirene.) ** 412.22 Wentelblaasinstrumente – Die onderbreker draai om sy as. Die ''bullroarer'', die wentelskyf, die vlerkventilator. ===== Eksplosiewe blaasinstrumente (413) ===== Die lug kry 'n eenmalige verdigtingstoot. Voorbeelde is die propgeweer en die ''oedoe''. ==== (Eintlike) blaasinstrumente (42) ==== Die trillende lug word deur die instrument self begrens. Hierdie groep omvat die meeste instrumente wat in die Weste blaasinstrumente genoem word, soos die fluit en die waldhoring, sowel as ander soorte instrumente soos die skulptrompet. ===== Snede-instrumente of fluite (421) ===== 'n Bandvormige lugstroom tref 'n snede. * 421.1 [[Fluit]]e sonder kernspleet – Die speler bring self met sy lippe 'n bandvormige lugstroom voort. ** 421.11 Lengtefluite – Die speler blaas teen die skerp rand van die boonste opening van 'n buis. *** 421.111 Enkellengtefluite **** 421.111.1 Oop enkellengtefluite – Die onderent van die fluit is oop. ***** 421.111.11 Sonder vingergate – Bengale. ***** 421.111.12 Met vingergate – Byna in die hele wêreld. **** 421.111.2 Gedekte enkellengtefluite – Die onderent van die fluit is toe. ***** 421.111.21 Sonder vingergate – Die hol sleutel. ***** 421.111.22 Met vingergate – Veral Nieu-Guinee. *** 421.112 Stelle lengtefluite of panfluite – Verskeie verskillend gestemde lengtefluite is tot een instrument verbind. **** 421.112.1 Oop panfluite ***** 421.112.11 Oop vlotpanfluite – Die pype is bordagtig langs mekaar gebind of in 'n bord ingeboor. China. ***** 421.112.12 Oop bundelpanfluite – Die pype is rond saamgebind. Salomonseilande, Bismarck-argipel. **** 421.112.2 Gedekte panfluite – Europa, Suid-Amerika. **** 421.112.3 Gekombineerd oop en gedekte panfluite – Salomonseilande, Suid-Amerika. ** 421.12 Dwarsfluite – Die speler blaas teen die skerp rand van 'n sygat van die buis. *** 421.121 Enkeldwarsfluite **** 421.121.1 Oop dwarsfluite ***** 421.121.11 Sonder vingergate – Suidwes-Timor. ***** 421.121.12 Met vingergate – Die Europese fluit. **** 421.121.2 Halfgedekte dwarsfluite – Die mond word deur 'n klein gaatjie in die afsluitnodium gevorm. Noordwes-Borneo. **** 421.121.3 Gedekte dwarsfluite ***** 421.121.31 Sonder vingergate ****** 421.121.311 Met 'n vaste mondingsbodem – Kom skynbaar nie voor nie. ****** 421.121.312 Met 'n verskuifbare mondingsbodem (stempelfluite) – Malakka, Nieu-Guinee. ***** 421.121.32 Met vingergate – Oos-Bengale en Malakka. *** 421.122 Stelle dwarsfluite **** 421.122.1 Stelle oop dwarsfluite **** 421.122.2 Stelle gedekte dwarsfluite – By die Siusi (Noordwes-Brasilië). ** 421.13 Vatfluite (sonder uitgevormde snawel) – Die romp van die pyp is nie 'n buis nie maar 'n vat. Karajá (Brasilië), Bafiote (die benede-Kongo). * 421.2 Fluite met kernspleet of spleetfluite – 'n Smal spleet lei die lugstroom bandvormig teen die skerp kant van 'n syopening. ** 421.21 Buitespleetfluite – Die kanaal lê buite die fluitwand; ook 'n kanaal wat deur 'n wandafskuinsing met 'n oorgetrokke ring gevorm word, hoort hier. *** 421.211 (Enkele) buitespleetfluite **** 421.211.1 Oop buitespleetfluite ***** 421.211.11 Sonder vingergate – China, Borneo. ***** 421.211.12 Met vingergate – Indonesië. **** 421.211.2 Halfgedekte buitespleetfluite – Malakka. **** 421.211.3 Gedekte buitespleetfluite *** 421.212 Stelle buitespleetfluite – Tibet. ** 421.22 Binnespleetfluite – Die kanaal loop deur die binnekant van die buis. Hier hoort ook fluite waarvan die kanaal deur 'n sadel (nodium, harpuis) binne die buis en 'n buite-op vasgebinde bedekking (riet, hout, leer) gevorm word. *** 421.221 (Enkele) binnespleetfluite **** 421.221.1 Oop binnespleetfluite ***** 421.221.11 Sonder vingergate – Europese signaalfluitjies. ***** 421.221.12 Met vingergate – Die blokfluit. **** 421.221.2 Halfgedekte binnespleetfluite – Indië en Indonesië. **** 421.221.3 Gedekte binnespleetfluite ***** 421.221.31 Sonder vingergate ****** 421.221.311 Met 'n vaste mondingsbodem – Europese signaalfluitjies. ****** 421.221.312 Met 'n verskuifbare mondingsbodem (stempelfluitjies). **** 421.221.4 Spleetvatfluite ***** 421.221.41 Sonder vingergate – Kleipypies in diervorm (Europa, Asië). ***** 421.221.42 Met vingergate – Die okarina. *** 421.222 Stelle binnespleetfluite **** 421.222.1 Stelle oop binnespleetfluite ***** 421.222.11 Sonder vingergate – Oop labiaalstemme van die orrel. ***** 421.222.12 Met vingergate – Die dubbelflageolet. **** 421.222.2 Stelle halfgedekte binnespleetfluite – Rietfluitstemme van die orrel. **** 421.222.3 Stelle gedekte binnespleetfluite – Gedekte labiaalstemme van die orrel. ===== Skalmeie (422) ===== Die wind kry deur bemiddeling van trillende lamelle wat aan die instrument geheg is, stootmatige toegang tot die lugkolom wat in trilling gebring moet word. * 422.1 [[Hobo]]'s – Die skalmei het 'n "riet" van teenslagtonge, gewoonlik 'n platgedrukte halm. ** 422.11 Enkelhobo's *** 422.111 Met 'n silindriese buis **** 422.111.1 Sonder vingergate – Brits-Columbië. **** 422.111.2 Met vingergate – Die ''aulos'', die kromhoring. *** 422.112 Met 'n koniese buis – Die Europese hobo, die [[fagot]]. ** 422.12 Stelle hobo's *** 422.121 Met 'n silindriese boring – Die dubbel-''aulos''. *** 422.122 Met 'n koniese boring – Voor-Indië. * 422.2 [[Klarinet]]te – Die skalmei het 'n "blad" van een aanslaande lamel. ** 422.21 Enkelklarinette *** 422.211 Met 'n silindriese buis **** 422.211.1 Sonder vingergate – Brits-Columbië. **** 422.211.2 Met vingergate – Die Europese klarinet. *** 422.212 Met 'n koniese buis – Die [[saxofoon]]. ** 422.22 Stelle klarinette – Egipte (die ''zummara''). * 422.3 Deurslaantong-skalmeie – Die tong slaan deur 'n presies passende opening. Daar moet altyd vingergate wees, anders hoort die instrument by die vrye deurslaantonge (412.13). ** 422.31 Enkele deurslaantong-skalmeie ** 422.32 Dubbele deurslaantong-skalmeie ===== Trompette (423) ===== Die wind kry deur bemiddeling van die trillende lippe van die blaser stootmatige toegang tot die lugkolom wat in trilling gebring moet word. * 423.1 Natuurtrompette – Sonder inrigting om die toonhoogte te verander. ** 423.11 Skulptrompette – 'n Skulphuis dien as trompet. *** 423.111 Met 'n eindstandige mondgat **** 423.111.1 Sonder mondstuk – Voor-Indië. **** 423.111.2 Met mondstuk – Japan (die ''rappakai''). *** 423.112 Met 'n systandige mondgat – Oseanië. ** 423.12 Buistrompette *** 423.121 Lengtetrompette – Die aanblaasopening sit in die rigting van die as. **** 423.121.1 Lengtetubas – Die buis is ongebuig en ongeknik. ***** 423.121.11 Sonder mondstuk – Enkele [[Alpehoring|alpehorings]]. ***** 423.121.12 Met mondstuk – Byna in die hele wêreld. **** 423.121.2 Lengtehorings – Die buis is gebuig of geknik. ***** 423.121.21 Sonder mondstuk – Asië. ***** 423.121.22 Met mondstuk – Die ''lure''. *** 423.122 Dwarstrompette – Die aanblaasopening sit aan die sykant. **** 423.122.1 Dwarstubas – Suid-Amerika. **** 423.122.2 Dwarshorings – Afrika. * 423.2 Chromatiese trompette – Met 'n inrigting om die toonhoogte te verander. ** 423.21 Vingergattrompette – Die ''zink'', die klaphoring. ** 423.22 Skuiftrompette – Die buis kan verleng word deur die stange binne die skedes uit te trek: die Europese trombone. ** 423.23 Ventieltrompette – Die buis word verleng of verkort deur bykomende buise in of uit te skakel. Europa. *** 423.231 Signaalhorings – Die buis verloop suiwer konies. *** 423.232 Waldhorings – Die buis verloop oorwegend konies. *** 423.233 [[Trompet]]te – Die buis verloop oorwegend silindries. ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -6 Met windkas ** -61 Met 'n starre windkas ** -62 Met 'n buigbare windkas * -7 Met vingergatsluiting ** -71 Met klapmeganiek ** -72 Met bandmeganiek * -8 Met klawerbord * -9 Met meganiese aandrywing === Elektrofone (5) === Curt Sachs het die vyfde hoofgroep, dié van die [[elektrofoon|elektrofone]], in 1940 geformuleer.<ref name="sachs1940" /> Hy het die term ''electrophonic instruments'' oorgeneem wat [[Francis William Galpin]] in 1937 ingevoer het.<ref name="galpin1937" /> Galpin se eie stelsel, wat nader aan Mahillon as aan Hornbostel en Sachs staan, verdeel die elektrofone op die tweede vlak volgens klankvoortbringing ("deur ossillasie", "elektromagneties" en "elektrostaties") en op die derde en vierde vlak volgens die beheermetode. Sachs het sy vyfde klas in drie onderafdelings verdeel: * 51 Elektries geaktiveerde instrumente waarvan die sein vir die toonvorming elektries oorgedra word (byvoorbeeld 'n orrel waarvan die pype se ventiele elektries beheer word) * 52 Elektromeganiese instrumente waarvan die toon meganies voortgebring en elektronies versterk word (byvoorbeeld die Neo-Bechstein-klavier van 1931, waarin 18 mikrofone ingebou was) * 53 Radio-elektriese instrumente waarvan die toon deur 'n ossillatorkring voortgebring word (byvoorbeeld die teremien en die sintetiseerder) == Aanvullings van 2011 == Sedertdien was daar verskeie pogings om musiekinstrumente volgens ander kriteria te katalogiseer of om die Hornbostel-Sachs-stelsel aan te pas. Die gesamentlike projek van Europese museums, ''Musical Instrument Museums Online'' (MIMO), het in 2011 'n uitgebreide weergawe van die stelsel gepubliseer. Daarin word, benewens talle verfynings binne die bestaande struktuur, die groep 424 (''membranopipes'', membraanpype) by die eintlike blaasinstrumente (42) bygevoeg en die groep van die elektrofone (5) soos volg onderverdeel:<ref name="hersiening2011" /> * '''51 Elektro-akoestiese instrumente''' – Samestellings van akoestiese, trillende meganismes (dikwels na die voorbeeld van tradisionele akoestiese instrumente) en elektroniese kringe soos omsetters en versterkers. Die akoestiese of meganiese trilling word in 'n analoë wisseling van 'n elektriese stroom omgesit. Alle instrumente wat gebou of struktureel gewysig is om 'n sein aan 'n versterker en luidspreker te lewer, word as elektrofone geklassifiseer, selfs waar hulle ook akoesties kan klink. ** 511 Elektro-akoestiese idiofone – die Fender Rhodes, die Wurlitzer-elektriese klavier ** 512 Elektro-akoestiese membranofone ** 513 Elektro-akoestiese snaarinstrument – die elektriese kitaar, die elektriese viool, die Neo-Bechstein ** 514 Elektro-akoestiese blaasinstrumente ** 515 Omsetters – die [[mikrofoon]], elektromagnetiese klankopnemers, die [[luidspreker]] * '''52 Elektromeganiese instrumente''' – Samestellings van (elektries aangedrewe) stil, meganies bewegende dele met gekodeerde patrone, en elektroniese kringe. Die beweging maak dit moontlik om die gekodeerde patrone in 'n analoë wisseling van 'n elektriese stroom om te sit. ** 521 Instrumente met toonwiele (elektromagneties, elektrostaties, foto-elektries) – die Hammond-orrel ** 522 Foto-elektriese instrumente – die ligtoonorrel ** 523 Opname- en weergawetoestelle – die [[bandopnemer]] ** 524 Elektromeganiese samplers – die Mellotron, die Chamberlin ** 525 Elektromeganiese filters – die veergalmtoestel, die bandgalmtoestel * '''53 Analoë instrumente, modules en komponente''' – Deurlopend wisselende elektriese seine word na 'n luidspreker gestuur om klank voort te bring. Die seine word met elektroniese kringe voortgebring. Hierdie groep omvat byvoorbeeld die ''ondes Martenot'', die trautonium, elektroniese orrels met analoog-elektroniese toonvoortbringing en analoë sintetiseerders. * '''54 Digitale instrumente, modules en komponente''' – Elektriese seine word in die vorm van gekwantiseerde reekse pulse voortgebring en na deurlopende seine omgesit wat 'n luidspreker aandryf. Hierdie groep omvat byvoorbeeld samplers, digitale orrels en digitale sintetiseerders. * '''55 Hibriede analoog-digitale samestellings''' – Hierdie groep omvat byvoorbeeld sintetiseerders met analoë ossillators en digitale filters. * '''56 Sagteware''' – Hierdie groep word nie verder verklaar of onderverdeel nie. == Aanvullings van 2017 == 'n Bylae van MIMO uit 2017 bevat verdere aanvullings en kleiner korreksies van die weergawe van 2011. By die blaasinstrumente kom die groep ''sucked (tubular) labrosones'' (423.123.1) by, om die moeilik indeelbare gesuigde trompette op te neem.<ref name="addenda2017" /> == Sien ook == * [[Musiekinstrument]] * [[Organologie]] * [[Etnomusikologie]] == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="hs1914">{{Cite journal |last1=Hornbostel |first1=Erich Moritz von |last2=Sachs |first2=Curt |title=Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch |journal=Zeitschrift für Ethnologie |volume=46 |issue=4–5 |year=1914 |pages=553–590 |url=https://archive.org/details/zeitschriftfre46berluoft |language=de}}</ref> <ref name="gsj1961">{{Cite journal |last1=Hornbostel |first1=Erich Moritz von |last2=Sachs |first2=Curt |title=Classification of Musical Instruments: Translated from the Original German by Anthony Baines and Klaus P. Wachsmann |journal=The Galpin Society Journal |volume=14 |date=Maart 1961 |pages=3–29 |language=en}}</ref> <ref name="mimo">{{Cite web |title=MIMO Project – Musical Instrument Museums Online |url=http://www.mimo-international.com |website=mimo-international.com |language=en}}</ref> <ref name="hersiening2011">{{Cite web |title=Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium |url=https://cimcim.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/7/2019/01/H-S_20classification_20final_20version_20_282013_29_20without_20editorial_20markings-2.pdf |date=8 Julie 2011 |format=PDF |language=en}}</ref> <ref name="addenda2017">{{Cite web |title=Addenda and Corrigenda for the Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium, as published on the CIMCIM website |url=https://cimcim.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/7/2019/01/2017_Addenda_and_Corrigenda_for_H-S_classification.pdf |date=November 2017 |format=PDF |language=en}}</ref> <ref name="sachs1940">{{Cite book |last=Sachs |first=Curt |title=The History of Musical Instruments |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1940 |pages=455, 467 |language=en}}</ref> <ref name="galpin1937">{{Cite book |last=Galpin |first=Francis W. |title=A Textbook of European Musical Instruments: Their Origin, History and Character |chapter=Electrophonic Instruments |publisher=Williams and Norgate |location=Londen |year=1937 |pages=245–251 |language=en}}</ref> <ref name="kartomi1990">{{Cite book |last=Kartomi |first=Margaret Joy |title=On Concepts and Classifications of Musical Instruments |publisher=University of Chicago Press |year=1990 |isbn=9780226425498 |page=173 |language=en}}</ref> <ref name="ellingson">Ellingson, doktorale verhandeling, 1979, bl. 544.</ref> <ref name="ethno_trad">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=Les classifications traditionnelles (ou vernaculaires) |url=http://www.ethnomusicologie.net/reperestheoriques.htm |website=ethnomusicologie.net |date=25 Mei 2008 |language=fr}} (hoofstuk 3, "Ethno-organologie", afdeling 4)</ref> <ref name="ethno_sh">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=La classification organologique Sachs/Hornbostel |url=http://www.ethnomusicologie.net/eo3.htm |website=ethnomusicologie.net |date=13 Junie 2013 |language=fr}}</ref> <ref name="ethno_sh_limiete">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=La classification organologique Sachs/Hornbostel |url=http://www.ethnomusicologie.net/eo3.htm |website=ethnomusicologie.net |date=13 Junie 2013 |at=afdeling 4, "Les limites de la classification S/H" |language=fr}}</ref> <ref name="meeus">{{Cite web |last=Meeùs |first=Nicolas |title=Organologie, annexe 3 |url=http://nicolas.meeus.free.fr/Organo/Oannexe3.pdf |website=nicolas.meeus.free.fr |date=24 Januarie 2020 |language=fr}}</ref> <ref name="solfege">{{Cite web |title=Le violon |url=https://www.apprendrelesolfege.com/le-violon |website=apprendrelesolfege.com |at=laaste paragraaf, "Le violon dans la classification Hornbostel-Sachs" |language=fr}}</ref> <ref name="carmentis">{{Cite web |title=Aanlyn katalogus van die Koninklike Museums vir Kuns en Geskiedenis, Brussel |url=https://carmentis.be |website=carmentis.be |language=nl}}</ref> <ref name="mimovocab">{{Cite web |title=Hornbostel and Sachs (hersiene klassifikasie) |url=https://vocabulary.mimo-international.com/HornbostelAndSachs/it/page/182?clang=en |website=vocabulary.mimo-international.com |language=en}}</ref> <ref name="philharmonie">{{Cite web |title=Cithare Koto – E.962.1.1 |url=https://collectionsdumusee.philharmoniedeparis.fr/0162123-cithare-koto.aspx?_lg=fr-FR |website=philharmoniedeparis.fr |language=fr}}</ref> <ref name="bandtonge">{{Cite web |title=412.14 Ribbon reeds |url=http://www.mimo-db.eu/HornbostelAndSachs/237 |website=mimo-db.eu |language=en}}</ref> <ref name="aeolsklavier">{{Cite web |title=Aeolsklavier |url=https://www.allthemusicalinstrumentsoftheworld.com/index.php@page=Instrument&instrumentID=634 |website=All the Musical Instruments of the World |language=en}}</ref> <ref name="pianochanteur">{{Cite web |last=Libin |first=Laurence |title=Piano chanteur (Fr.) |year=2015 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199743391.001.0001/acref-9780199743391-e-5885 |website=Oxford Reference |language=en}} (uit ''The Grove Dictionary of Musical Instruments'', 2de uitgawe)</ref> }} == Literatuur == * Klaus-Peter Brenner: [https://ndw.uni-goettingen.de/de/document/download/bd8893b1d3e0920d5105f14e8b9b1cc2.pdf/MusInstrSlg%20Uni%20G%C3%B6%20-%20Bestandskatalog%20(Stand%202022-04-12).pdf ''Musikinstrumentensammlung des Musikwissenschaftlichen Seminars der Georg-August-Universität Göttingen. Bestandskatalog.''] Musikwissenschaftliches Seminar, Georg-August-Universität Göttingen, 12 April 2022 (die stelsel verfyn en by die versameling aangepas, bl. 37–269) * Cristina Ghirardini (red.): [https://www.fondazionelevi.it/wp-content/uploads/2020/05/Reflecting-Hornbostel-Sachs.pdf ''Reflecting on Hornbostel-Sachs's Versuch a century later. Proceedings of the international meeting Venice, 3–4 July 2015''.] Fondazione Levi, Venesië, 2020 * Erich Moritz von Hornbostel, Curt Sachs: [https://www2.oberlin.edu/faculty/rknight/Organology/H-S-1914-German.pdf ''Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch.''] In: ''Zeitschrift für Ethnologie'', jg. 46, nr. 4–5, 1914, bl. 553–590 * Lars-Christian Koch, Ricarda Kopal: ''Klassifikation von Musikinstrumenten – Zum 100-jährigen Bestehen der Hornbostel-Sachs-Systematik.'' In: ''Zeitschrift für Ethnologie'', jg. 139, nr. 2, 2014, bl. 281–302 * Geneviève Dournon: [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000105806 ''Guide pour la collecte des musiques et instruments traditionnels''.] UNESCO, 1981 (hersiene uitgawe 1996), ISBN 92-3-203304-6 (gebruik 'n gewysigde weergawe van die stelsel) == Eksterne skakels == * [https://vocabulary.mimo-international.com/HornbostelAndSachs/de/ MIMO: Hornbostel-Sachs (classification)] * [https://cimcim.mini.icom.museum/resources/classification-of-musical-instruments/ International Committee of Musical Instrument Museums and Collections], wat bywerkings van die stelsel publiseer * [https://web.archive.org/web/20060829044008/http://www.music.vt.edu/musicdictionary/texth/Hornbostel-Sachs.html Hornbostel-Sachs op www.music.vt.edu] (geargiveer) * [https://web.archive.org/web/20090616132940/http://www.wesleyan.edu/vim/svh.html SVH Classification], Wesleyan-universiteit (geargiveer) * [http://mim.be Musiekinstrumentemuseum, Brussel], waarvan Mahillon die eerste kurator was {{Portaal|Musiek}} {{DEFAULTSORT:Hornbostel-Sachs-stelsel}} [[Kategorie:Musiekinstrumente]] [[Kategorie:Klassifikasiestelsels]] [[Kategorie:1914]] mxc7up9kxuvmhqn700znrszv3gpzyba 2966123 2966115 2026-09-10T10:23:17Z Pynappel 70858 /* Snaarinstrumente (3) */ 2966123 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Orquesta Filarmonica de Jalisco.jpg|duimnael|regs|upright=1.5|Die Filharmoniese Orkes van Jalisco, waarin die eerste vier hoofklasse van musiekinstrumente volgens Hornbostel en Sachs verteenwoordig is.]] Die '''Hornbostel-Sachs-stelsel''' is 'n klassifikasiestelsel vir [[musiekinstrument]]e wat deur [[Erich Moritz von Hornbostel]] en [[Curt Sachs]] ontwerp is. Dit is in 1914 in die tydskrif ''Zeitschrift für Ethnologie'' onder die titel ''Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch.'' gepubliseer.<ref name="hs1914" /> Hierdie stelsel en afgeleides daarvan word tans die algemeenste gebruik in die [[organologie|musiekinstrumentkunde]] (organologie), die [[etnomusikologie]] en enige ander vakgebied wat 'n indeling van instrumente vereis. Die stelsel is aanvanklik in die Engelstalige wêreld met huiwering ontvang; 'n Engelse vertaling het eers in 1961 onder die titel ''Classification of Musical Instruments'' in ''The Galpin Society Journal'' verskyn.<ref name="gsj1961" /> In die 1970's het die stelsel ook internasionaal die vakkundige standaard geword, en dit is tot vandag toe die belangrikste klassifikasiestelsel in die instrumentkunde. Die stelsel is in 2011 bygewerk as deel van die werk van die projek ''Musical Instrument Museums Online'' (MIMO),<ref name="mimo" /><ref name="hersiening2011" /> wat aanlyn toegang gee tot die versamelings van baie nasionale musiekinstrumentmuseums. == Geskiedenis == === Mahillon se klassifikasie === [[Victor-Charles Mahillon]] (1841–1924), stigter en eerste kurator van die instrumentemuseum in [[Brussel]] (gestig in 1877), was die skepper van 'n klassifikasie van musiekinstrumente. Dit is geïnspireer deur 'n indeling uit 'n Hindoeteks, die ''Natyasastra'' van Bharata Muni, wat vermoedelik uit die 1ste of 2de eeu dateer. Daardie teks onderskei tussen "gespanne" instrumente (''tata vadya''), naamlik [[snaarinstrument]]e; "oortrekte" instrumente (''avanaddha vadya''), naamlik [[Membranofoon|instrumente met 'n vel]]; "geslane" of "vaste" instrumente (''ghana vadya''), naamlik [[Idiofoon|slaginstrumente sonder vel]]; en "hol" instrumente (''sushira vadya''), naamlik [[blaasinstrument]]e.<ref name="ethno_trad" /> Mahillon het instrumente in 1888 in vier hoofkategorieë verdeel volgens die aard van die materiaal waarin die klankvoortbrengende trilling ontstaan, oftewel die "trillende klankstof":<ref name="ethno_sh" /> * 'n lugkolom; * 'n snaar; * 'n vel; * die liggaam van die instrument self. Die inrigtings en tegnieke waarmee hierdie vier basiese materiale in werking gestel word, bepaal daarna die onderkategorieë. Die eerste drie is "die sogenaamde slap of elastiese stowwe wat deur die snare, die velle en die lug verteenwoordig word". Die laaste groep, wat later [[Idiofoon|idiofone]] genoem is, bestaan daarenteen "gewoonlik uit stywe stowwe (plantaardig, dierlik of mineraal: hout, bamboes, horing, been, metaal, klip, plastiek, glas ...)".<ref name="ethno_sh" /> Mahillon, wat 'n groot versameling nie-Europese instrumente bestuur het, het 'n klassifikasiestelsel gesoek wat op die instrument self kon steun, sonder gegewens buite die fisiese struktuur daarvan soos herkoms, funksie of speelwyse. Sy indeling het homself eers in die etnomusikologie en die buite-Europese organologie bewys, maar dit het ook 'n baie deegliker studie van Europese instrumente moontlik gemaak. Mahillon se stelsel het egter enkele gebreke gehad, veral 'n gebrek aan eenduidigheid, aangesien dieselfde instrument in twee onderskeie klasse kon tuishoort. Mahillon klassifiseer die [[viool]] byvoorbeeld as 'n snaarinstrument, wat heeltemal logies is (want dit is die trilling van die snare wat die klank voortbring, wat dan deur die resonanskas versterk word); dit is egter moeilik om te sê of die instrument daarna as 'n stryk- of as 'n tokkelinstrument geklassifiseer moet word, want die viool laat albei speelwyses toe. Mahillon, wat van hierdie probleem bewus was, het probeer om sy stelsel te regverdig deur te bepaal dat slegs die "normale" gebruik vir die indeling tel; dit kan egter moeilik wees om daardie "normale" gebruik vir 'n onbekende instrument vas te stel waarvan die herkoms, speelwyse en funksie nie bekend is nie. === Hersiening en sistematisering deur Hornbostel en Sachs === Die musiekwetenskaplikes Curt Sachs (Duits, 1881–1959) en Erich Moritz von Hornbostel (Oostenryks, 1877–1935) het 'n hersiening en sistematisering van Mahillon se klassifikasie opgestel en dit in 1914 gepubliseer.<ref name="hs1914" /> Mahillon se indeling was hoofsaaklik op die in Europa verspreide instrumente gebaseer; Hornbostel en Sachs het die stelsel so uitgebrei dat dit die indeling van alle instrumente uit al die kulture van die wêreld moontlik maak. Hulle het die klassifikasiekriteria tot elemente van die struktuur van die instrumente beperk. Selfs waar die kriterium die speelwyse is (by die idiofone en membranofone), kan dit uitsluitlik uit die struktuur van die instrument afgelei word. Daardeur word dit moontlik om elke instrument bloot op grond van 'n ondersoek van sy eie eienskappe te klassifiseer, sonder enige verdere gegewens oor sy speelwyse, funksie of herkoms. Dit is 'n klassifikasie van etnomusikoloë, wat in die eerste plek op buite-Europese musiek en instrumente betrekking het, waaroor die kontekstuele inligting dikwels baie skraal is. Hul doel was tegelyk 'n uitbreiding van die grondbeginsel van Mahillon se klassifikasie en 'n presieser, meer sistematiese beskrywing van die strukturele inrigtings vir klankvoortbringing, sodat alle vorme van alle instrumente uit alle kulture van die wêreld eenduidig – dus sonder Mahillon se dubbelsinnighede – geklassifiseer en aangedui kan word: instrumente wat bekend is, wat nog ontdek moet word, of wat bloot denkbaar is. Met die opkoms van elektriese musiekinstrumente het Sachs in 1940 'n vyfde hoofgroep bygevoeg.<ref name="sachs1940" /> == Beginsel en opbou == Die stelsel is formeel op die [[Dewey-klassifikasiestelsel]] vir biblioteke gemodelleer. Dit het vyf hoofklasse, elk met verskeie vlakke daaronder, wat in totaal op meer as 300 basiese kategorieë neerkom. Die stelsel is hiërargies opgebou. Elke kategorie stem met 'n syfer ooreen, en met elke stap van verdere verfyning word 'n syfer bygevoeg, sodat die getal syfers toeneem soos die aanduiding meer bepaald word. Onder die hoofgroepe volg die eerste subgroepe as getalle met twee syfers, daarna hul subgroepe met drie syfers, en so voorts. Die getalle word ter wille van leesbaarheid met punte in groepe van drie syfers verdeel. Die [[xilofoon]] staan byvoorbeeld in die groep 111.212. 'n Lang klassifikasienommer beteken nie noodwendig dat die instrument ingewikkeld is nie. Die ventiellose bugel het byvoorbeeld die nommer 423.121.22, hoewel dit as 'n betreklik eenvoudige instrument beskou word. Die syfers dui die volgende aan: * '''4''' – dit is 'n blaasinstrument * '''42''' – die trillende lug word deur die instrument self begrens * '''423''' – die lippe van die speler laat die lug regstreeks tril (in teenstelling met 'n instrument met 'n riet soos die [[klarinet]], of 'n instrument waarin die lugstroom op 'n snede breek soos die [[fluit]]) * '''423.1''' – die lippe van die speler is die enigste middel om die toonhoogte te verander (daar is dus geen ventiele soos by die trompet nie) * '''423.12''' – die instrument is buisvormig eerder as 'n skulpinstrument * '''423.121''' – die speler blaas in die einde van die buis, nie in die sykant nie * '''423.121.2''' – die buis is gebuig of geknik, nie reguit nie * '''423.121.22''' – die instrument het 'n mondstuk Die nommer 423.121.22 identifiseer nie die bugel eenduidig nie, maar merk dit as 'n bepaalde soort instrument wat baie met ander instrumente in dieselfde klas in gemeen het. Die brons ''lur'', 'n instrument wat tot die [[Bronstydperk]] terugdateer, word ook as 423.121.22 geklassifiseer. === Agtervoegsels === Na die nommer kan 'n aantal agtervoegsels bygevoeg word. 'n '''8''' dui aan dat die instrument 'n klawerbord het, en 'n '''9''' dat dit meganies aangedryf word. Daarbenewens het elke hoofgroep sy eie agtervoegsels vir besonderhede wat nie as beslissend vir die grondaard van die instrument beskou word nie. By die membranofone kan agtervoegsels byvoorbeeld aandui of die vel van 'n trom vasgeplak, vasgespyker of aan die romp vasgeryg is; by die snaarinstrumente met die vingers, met 'n plektrum of met 'n strykstok bespeel word. Die ou [[klavier]] word so met die nommer 314.122-4-8 aangedui:<ref name="meeus" /> * '''3''' – dit is 'n snaarinstrument * '''31''' – 'n eenvoudige snaarinstrument, of siter * '''314''' – 'n bordsiter * '''314.1''' – 'n eintlike bordsiter * '''314.12''' – die instrument het 'n resonator * '''314.122''' – die resonator is kasvormig * '''314.122-4''' – die instrument word met hamers bespeel * '''314.122-4-8''' – die hamers word deur 'n klawerbord in werking gestel === Saamgestelde instrumente === Dit is ook moontlik om instrumente te klassifiseer wat elemente uit meer as een groep bevat. Sulke instrumente kan besonder lang nommers hê waarin ook dubbelpunte en koppeltekens gebruik word. Hornbostel en Sachs verwys self na die geval van verskillende [[doedelsak]]ke waar sommige van die pype 'n enkelriet (soos 'n klarinet) en ander 'n dubbelriet (soos 'n [[hobo]]) het. == Kritiek en beperkings == Die probleem van hierdie klassifikasie kom uit die sistematisering self. Omdat die kriteria hulle uitsluitlik op fisiese gegewens rig wat deur die blote ondersoek van die instrument kenbaar is, word alle ander sosiaal-musikale gegewens van die indeling uitgesluit. Daar is dus nie uit die nommer op te maak of 'n instrument slegs vir godsdienstige doeleindes gebruik word nie, of dit net vir 'n bepaalde seremonie bespeel word, of dit 'n sentrale rol in die groepsverhoudinge van 'n bepaalde kultuur speel, en so meer. Die karakterisering en indeling van 'n instrument is trouens net die eerste stap van die ontleding daarvan: {{Aanhaling|teks=Ons sal die instrument wel kan katalogiseer, maar die vraag na sy gebruik sal daarmee glad nie opgelos wees nie. Die klassifikasie is dus net 'n voorlopige stap, en die eintlike organologiese studie bly nie by die kategorisering van die ondersoekte instrument nie. Dit is op die volledigste moontlike kennis daarvan gerig, sowel musikaal (speeltegniek, omvang, akoestiese werking ...) as sosiokultureel (bouwyse, simboliek, funksie, verbode ...).|teken=Portail d'ethnomusicologie<ref name="ethno_sh_limiete" />}} Die stelsel laat ook musiekwetenskaplikes en organoloë wat hulle uitsluitlik op [[Musiek|Europese musiek]] rig, ontevrede. Dit maak naamlik geen werklike onderskeid tussen instrumente wat so verskillend is soos die viool, die gamba, die [[kontrabas]], die [[kitaar]] en die luit nie, wat almal in dieselfde kategorie beland: snaarinstrumente (klas 3), saamgesteld (32, die resonator is 'n integrale deel van die instrument), generiese luite waarvan die snaarvlak parallel met die oppervlak van die resonator loop (321), met 'n steel (321.3), waar die steel "aan die resonator vas is of in sy verlenging gekerf is" (321.32),<ref name="meeus" /> en met 'n kasvormige resonanskas (321.322).<ref name="solfege" /> Die nommer 321.322 dui dus die viool net so goed as die kitaar aan. Die stelsel onderskei gevolglik nie tussen snaarinstrumente wat oorwegend gestryk word en dié wat oorwegend getokkel word nie; die twee word in dieselfde klas saamgevoeg. Violiste speel wel ook ''pizzicato'' (dus deur die snaar te tokkel), en in die [[jazz]] word die kontrabas selfs hoofsaaklik getokkel; sommige hedendaagse musikante gebruik ook by wyse van eksperiment 'n strykstok op 'n kitaar se snare. Nogtans verskil die inrigting vir klankvoortbringing, die manier waarop die instrument gehou word, die speeltegnieke en die strukturele keuses van die instrumentmaker aansienlik tussen 'n viool en 'n kitaar, en die klassifikasie gee dit nie genoeg weer nie. Hornbostel en Sachs was natuurlik van hierdie moeilikheid bewus, maar hul hoofdoel was om die dubbelsinnigheid op te los wat Mahillon se klassifikasie aangekleef het (dieselfde instrument in twee verskillende klasse). Aangesien daardie dubbelsinnigheid uit die verskeidenheid speelwyses op een instrument voortkom, het hulle die speelwyse doelbewus as onderskeidende kriterium vir die vorming van klasse buite rekening gelaat. Daarmee neem hulle wetend die teenoorgestelde risiko, naamlik dié van willekeurige samevoeging. Om daardie risiko te beperk, het hulle bykomende agtervoegsels by die klasnommers geskep om tog te onderskei wat in die struktuur of samestelling van 'n instrument (die meganiek van 'n klawerbord, die hamers en vilte van 'n klavier, of die aanwesigheid van 'n vaste hulpmiddel soos die strykstok van 'n viool) die oorwegende speelwyse bepaal. Die viool, met klasnommer 321.322, kan so die agtervoegsels "7" (snare deur wrywing in trilling gebring) en "1" (met 'n strykstok, teenoor 'n wiel of 'n band) kry: 321.322-7-1 wanneer dit met die strykstok bespeel word. Hierdie agtervoegsels is egter uitruilbaar en behoort nie eintlik tot die klasnommer nie, sodat die viool ook as 321.322-5 aangedui kan word (snare met die blote hand of vingers bespeel, sonder plektrum) wanneer dit ''pizzicato'' bespeel word.<ref name="meeus" /> Net so word die klavier as 314.122-4-8 aangedui, met die agtervoegsels "4" (snare deur hamers geslaan) en "8" (wat deur 'n klawerbord in werking gestel word). In kontemporêre musiek (die voorbereide klavier) of in jazz word die snare van die klavier soms direk met die vingers getokkel, in afwisseling met spel op die klawerbord, om klankkleurwisselinge te verkry. In daardie geval verander die agtervoegsel na 314.122-4/5-8, waar "4/5" beteken dat die snare afwisselend deur die hamers geslaan of met die blote vingers bespeel word. Nog 'n voorbeeld: die resonanskas van 'n kitaar word soms as slaginstrument gebruik wat met die hand of die vingers geslaan word om 'n bepaalde ritmiese effek te verkry, soos by die ''golpe''-tegniek van die flamenkokitaar; die kitaar kan nogtans nie werklik onder die slaginstrumente ingedeel word nie. Die bykomende agtervoegsels laat dus toe dat die groot verskeidenheid gebruike wat musikante vir een instrument uitgedink het, gedeeltelik in ag geneem word. Die grense tussen die kategorieë is dan ook skerper afgebaken as in Mahillon se klassifikasie. Nietemin bly die Hornbostel-Sachs-stelsel tans die algemeenste in gebruik, omdat dit ten spyte van sy gebreke die wetenskaplik bestendigste en duidelikste stelsel is. === Wisselende strukturele interpretasies === In sommige gevalle verskil die strukturele interpretasie van bepaalde organologiese elemente van skrywer tot skrywer, sodat dieselfde instrument in verskillende kategorieë beland. Die ''koto'' en die ''qin'' word so óf as 312.22<ref name="carmentis" /> óf as 314.122 geklassifiseer.<ref name="mimovocab" /> In die eerste geval word die geboë klankbord as in wese van 'n prototipe uit 'n bamboessegment afgelei beskou, en in die tweede geval as 'n bord met 'n kasvormige resonator. Die musiekmuseum van die Parysse filharmonie gebruik vir hierdie instrumente weer die naam "siter op 'n geboë tafel", wat beskrywend juister is maar met geen kategorie van die stelsel ooreenstem nie.<ref name="philharmonie" /> === Die plek van die elektrofone === Hedendaagse etnomusikoloë soos Margaret Kartomi<ref name="kartomi1990" /> en Ellingson<ref name="ellingson" /> stel voor dat, in ooreenstemming met die gees van die oorspronklike stelsel – indeling volgens dít wat die klank eerste voortbring – slegs onderkategorie 53 in die klas van die elektrofone behoort te bly. So is meer onlangs voorgestel dat byvoorbeeld die pyporrel (selfs waar dit elektriese klawertraksie gebruik om lugventiele te beheer) in die klas van die blaasinstrumente bly, en die elektriese kitaar in dié van die snaarinstrumente. Dieselfde argument word ook op onderdele van die vierde hoofgroep toegepas: aangesien dit die tong (lamel) is wat by 'n deurslaantong (412.13) die klank eerste voortbring, sou sulke instrumente eerder by die lamellofone as by die blaasinstrumente hoort.<ref name="kartomi1990" /> == Die klassifikasie == Die indeling hieronder volg die oorspronklike weergawe van 1914.<ref name="hs1914" /> Die voorbeelde en die geografiese verwysings is dié wat Hornbostel en Sachs self gegee het, en hulle gebruik die plekname van hul tyd. Die MIMO-hersiening van 2011 het talle onderafdelings bygevoeg en enkeles hernommer (sien onder). === Idiofone (1) === {{Hoofartikel|Idiofoon}} Die materiaal van die instrument gee danksy sy styfheid en elastisiteit die toon af, sonder dat gespanne velle of snare nodig is. Die woord is uit die Griekse ἴδιος (''idios'', "eie") en φωνή (''phonē'', "klank, stem") gevorm en beteken dus letterlik "wat self klank voortbring". Dit is die trilling van die materiaal wat dié van die lug meebring, en nie 'n gebroke lugstroom wat die liggaam van die instrument laat tril soos by 'n blaasinstrument nie. Die stelsel voorsien vier speelwyses wat deur die struktuur van 'n idiofoon bepaal word: slaan (klas 11), tokkel (12), wryf (13) en blaas (14). In hierdie klas hoort onder meer die xilofoon, die marimba, die klokkespel en die glasharmonika. ==== Slagidiofone (11) ==== Die instrument word deur perkussie in trilling gebring. ===== Direk geslane idiofone (111) ===== Die speler voer self die slaanbeweging uit: enige meganiese tussenskakels, klopper, klawerbord, luitoue en dergelike word nie in berekening gebring nie. Beslissend is dat die speler enkele, skerp begrensde slae kan uitlok en dat die instrument vir hierdie soort perkussie ingerig is. * 111.1 Teenslagidiofone of klappers – Twee of meer gekoördineerde klinkende dele word teen mekaar geslaan. ** 111.11 Teenslagstawe of stafklappers – Annam, Voor-Indië, Marshalleilande. ** 111.12 Teenslagplate of plaatklappers – China en Voor-Indië. ** 111.13 Teenslaggeute of geutklappers – Birma. ** 111.14 Teenslagvate of vatklappers – 'n Geringe uithouing in 'n bord tel al as vat. *** 111.141 [[Kastanjette]] – Natuurlike en uitgeholde vatklappers. *** 111.142 [[Simbaal|Simbale]] – Uitgeboë vatklappers. * 111.2 Aanslagidiofone – Die instrument word met 'n nieklinkende voorwerp (hand, klopper, stok) of teen so 'n voorwerp (die liggaam, die grond) geslaan. ** 111.21 Aanslagstawe *** 111.211 (Selfstandige) aanslagstawe – Japan, Annam, die Balkan; ook die driehoek hoort hier. *** 111.212 Stelle aanslagstawe – Verskeie aanslagstawe van verskillende toonhoogte is tot een instrument verenig. Alle xilofone, sover hul klinkende dele nie in twee vlakke lê nie. ** 111.22 Aanslagplate *** 111.221 (Selfstandige) aanslagplate – In die Oosters-Christelike kerk. *** 111.222 Stelle aanslagplate – Litofone (China), ook die meeste metallofone. ** 111.23 Aanslagbuise *** 111.231 (Selfstandige) aanslagbuise – Houttrom, buisklok. *** 111.232 Stelle aanslagbuise – Tubafoon, buisxilofoon. ** 111.24 Aanslagvate *** 111.241 Gongs – Die trilling neem na die kruin toe. **** 111.241.1 (Selfstandige) gongs – Suid- en Oos-Asië; ook die sogenaamde metaaltromme, beter kettelgongs, hoort hier. **** 111.241.2 Stelle gongs – Suidoos-Asië. *** 111.242 [[Klok]]ke – Die trilling neem na die kruin af. **** 111.242.1 (Selfstandige) klokke ***** 111.242.11 Staanklokke – Die vat staan op die hand of op 'n kussing; die opening wys boontoe. China, Indosjina en Japan. ***** 111.242.12 Hangklokke – Die klok hang aan die kruin. ****** 111.242.121 Klopperhangklokke – Geen vaste klepel nie, maar 'n afsonderlike klopper. ****** 111.242.122 Klepelklokke – Die klok het 'n vaste klepel. **** 111.242.2 Klokkespele – Onderverdeling soos by 111.242.1. ===== Indirek geslane idiofone (112) ===== Die speler voer self geen slaanbeweging uit nie; die perkussie ontstaan eers indirek as gevolg van 'n anders geaarde beweging van die speler. Dit lê in die bestemming van die instrument om klank- of geraaskomplekse te laat hoor, en nie enkele slae nie. Indirek geslane idiofone bring gewoonlik geen klank van bepaalde toonhoogte voort nie, wat by direk geslane idiofone dikwels wel die geval is. * 112.1 Skudidiofone of rammelaars – Die speler voer 'n skudbeweging uit. ** 112.11 Ryrammelaars – Deurboorde selfklinkende liggame is saam opgeryg en slaan met die skud teen mekaar. *** 112.111 Snoerrammelaars – Die rammelliggame is op 'n snoer gery: halssnoere met opgerygde skulpe. *** 112.112 Staframmelaars – Die rammelliggame is op 'n staaf of ring gery: die sistrum met ringe. ** 112.12 Raamrammelaars – Die rammelliggame is aan 'n voorwerp vas en slaan daarteen. *** 112.121 Pendelrammelaars – Die rammelliggame hang vry aan die raam: die dansskild met rammelringe. *** 112.122 Glyrammelaars – Nieklinkende liggame gly in uitkepings van 'n klinkende liggaam heen en weer en bring dit in trilling, of klinkende liggame gly in uitkepings van 'n nieklinkende liggaam heen en weer en word met elke stamp daardeur in trilling gebring: die ''angklung'', die jonger sistrum met stawe. ** 112.13 Vatrammelaars – Die rammelliggame is in 'n vat ingesluit en slaan teen mekaar, teen die vatwand, of gewoonlik teen albei: vrugkapsules met sade, belletjies met vry ingeslote klankkoeëltjies. * 112.2 Skraapidiofone – Die speler voer direk of indirek 'n skraapbeweging uit: 'n nieklinkende liggaam beweeg oor 'n getande klinkende liggaam en word beurtelings deur die tande gelig en teen die oppervlak geskiet, of 'n elastiese klinkende liggaam beweeg oor 'n getande nieklinkende liggaam en kry op dieselfde manier 'n reeks slae. Hierdie groep moenie met die wryfidiofone verwar word nie. ** 112.21 Skraapstawe – 'n Getande staaf word met 'n stokkie geskraap. *** 112.211 Skraapstawe sonder resonator – Suid-Amerika, Voor-Indië (die gekerfde musiekboog), die Kongo. *** 112.212 Skraapstawe met resonator – Usambara en Oos-Asië. ** 112.22 Skraapbuise – Suid-Indië. ** 112.23 Skraapvate – 'n Vat met 'n gevoorde oppervlak word geskraap. Suid-Amerika en die Kongogebied. ** 112.24 Skraapwiele of ratels – 'n Tandwiel waarvan die as as steel dien, en 'n tong binne 'n raam wat vry om dieselfde steel draai; met die omswaai slaan die tong teen die tande van die wiel. Europa en Voor-Indië. * 112.3 Splytidiofone – Instrumente in die vorm van verende tange waarvan die punte aan mekaar raak; die punte word met 'n stokkie van mekaar geruk sodat hulle deur hul elastisiteit weer teen mekaar slaan. China, Malakka, Persië, die Balkan. ==== Tokkelidiofone (12) ==== Tonge, dit wil sê elastiese plaatjies wat aan een kant vas is, word weggebuig sodat hulle deur hul elastisiteit na die russtand terugkeer. Hul trilling word dikwels deur 'n resonator versterk: 'n kas, 'n vat, 'n uitgeholde droë vrug, of die mond van die speler. ===== In raamvorm (121) ===== Die tong tril binne 'n raam of beuel. * 121.1 ''Cricri'' – Die tong is uit 'n dop gesny sodat dit daarin 'n resonator het. Melanesië. * 121.2 Mondharpe – Die tong sit binne 'n staaf- of plaatvormige raam en het die mond as resonator nodig. ** 121.21 Idioglotte mondharpe – Die tong is uit die raam gesny en hang aan die voet daarmee saam. Agter-Indië, Indonesië en Melanesië. ** 121.22 Heteroglotte mondharpe – Die tong is op die raam vasgemaak. *** 121.221 (Selfstandige) heteroglotte mondharpe – Europa, Voor-Indië, China. *** 121.222 Stelle heteroglotte mondharpe – Verskeie heteroglotte mondharpe van verskillende stemming is tot een instrument verenig: die ''aura''. ===== In bord- of kamvorm (122) ===== Tonge is op 'n bord vasgeryg of soos kamtande uit 'n bord gesny. Die tonge is aan een punt aan 'n draer vas, aan die ander punt vry, en lig deur 'n sadel opgehef. * 122.1 Met vasgerygde tonge ** 122.11 Sonder resonator – Alle ''zanzas'' met 'n enkele bord. ** 122.12 Met resonator – Alle ''zanzas'' met 'n kas of skaal onder die bord. Hier hoort ook die ''mbira'' van Afrika en die Karibiese ''marímbula''. * 122.2 Met uitgesnyde tonge – 'n Stiftrol tokkel die tonge: speeldose (Europa). ==== Wryfidiofone (13) ==== Die instrument word deur wrywing in trilling gebring. Die elemente kan afsonderlik of in stelle voorkom, met direkte of indirekte wrywing.<ref name="meeus" /> ===== Wryfstawe (131) ===== * 131.1 (Selfstandige) wryfstawe – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 131.2 Stelle wryfstawe ** 131.21 Met direkte wrywing – Die stawe self word gewryf: die spykerviool en die spykerklavier. ** 131.22 Met indirekte wrywing – Die stawe is met ander verbind wat gewryf word en hulle deur hul longitudinale trillingsuitslae in transversale trilling bring: Chladni se eufoon. ===== Wryfplate (132) ===== * 132.1 (Selfstandige) wryfplate – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie; die musieksaag word later hier ingedeel (132.11, met direkte wrywing).<ref name="meeus" /> * 132.2 Stelle wryfplate – Nieu-Mecklenburg. ===== Wryfvate (133) ===== * 133.1 (Selfstandige) wryfvate – Brasilië: die skilpaddop. * 133.2 Stelle wryfvate – Die ''verrillon''; ook die glasharmonika, wat [[Benjamin Franklin]] in 1761 uit die ''verrillon'' ontwikkel het, hoort hier (133.21, met direkte wrywing deur die nat vingers van die speler).<ref name="meeus" /> ==== Blaasidiofone (14) ==== Die instrument word deur aanblaas in trilling gebring. Hierdie instrumente is baie skaars en is dikwels met inrigtings soos dié van 'n [[harmonium]] toegerus – 'n klawerbord, pedale en [[blaasbalk]]e. ===== Blaasstawe (141) ===== * 141.1 (Selfstandige) blaasstawe – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 141.2 Stelle blaasstawe – Die ''Aeolsklavier'', in 1825 deur Schortmann van Buttelstädt gebou, waarvan die pedaal 'n stel blaasbalke in werking gestel het wat 'n reeks fyn rietlamelle laat tril het.<ref name="aeolsklavier" /> Nommer: 141.2-8. ===== Blaasplate (142) ===== * 142.1 (Selfstandige) blaasplate – Volgens Hornbostel en Sachs nie bekend nie. * 142.2 Stelle blaasplate – Die ''piano chanteur'', in 1878 deur Gustave Baudet in Parys gepatenteer, waarin die lugstroom 'n reeks gestemde staalstawe aktiveer.<ref name="pianochanteur" /> Nommer: 142.2-8. ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -8 met klawerbord * -9 met meganiese aandrywing === Membranofone (2) === {{Hoofartikel|Membranofoon}} Die toonwekkers is styfgespanne velle. Die woord is uit die Latynse ''membrana'' ("vel") en die Griekse φωνή gevorm. Hierdie groep omvat alle [[trom]]me en die mirlitons. ==== Slagtromme (21) ==== Die velle word geslaan. ===== Direk geslane tromme (211) ===== Die speler voer self die slaanbeweging uit; enige meganiese tussenskakels, kloppers, klawerborde en dergelike word nie in berekening gebring nie. Slegs geskude tromme hoort nie hier nie. * 211.1 [[Keteltrom]]me (pouke) – Die romp is ketel- of skaalvormig. ** 211.11 (Selfstandige) keteltromme – Die Europese pouk. ** 211.12 Stelle keteltromme – Die Wes-Asiatiese, blywend verbonde poukpare. * 211.2 Buistromme – Die romp is buisvormig. ** 211.21 Silindertromme – Die middel- en einddeursnee is gelyk; verskerpings van die ente en kopskywe word nie in berekening gebring nie. *** 211.211 Eenvellige silindertromme – Die trom het net een bruikbare vel; 'n tweede vel wat by Afrika-tromme deel van die rygwerk is en nie geslaan kan word nie, tel nie. **** 211.211.1 Oop silindertromme – Die ent teenoor die vel is oop. (Malakka) **** 211.211.2 Geslote silindertromme – Die ent teenoor die vel is toe. (Wes-Indië) *** 211.212 Tweevellige silindertromme – Die trom het twee bruikbare velle. **** 211.212.1 (Enkele) silindertromme – Europa (die militêre trom). **** 211.212.2 Stelle silindertromme ** 211.22 Vaattromme – Die middeldeursnee is groter as die einddeursnee; die romp is gewelf. (Asië, Afrika, Oud-Mexiko) ** 211.23 Dubbelkeëltromme – Die middeldeursnee is groter as die einddeursnee; die romp is reguit met 'n gebroke profiellyn. Voor-Indië (die ''mridangam'', ''banya'', ''pakhawaj''). ** 211.24 Sandlopertromme – Die middeldeursnee is kleiner as die einddeursnee. (Asië, Melanesië, Oos-Afrika) ** 211.25 Keëltromme – Die einddeursnee is aansienlik ongelyk; geringe ongelykhede is onvermydelik en word nie in berekening gebring nie. (Voor-Indië) ** 211.26 Bekertromme – Die romp bestaan uit 'n ketelvormige of silindriese hoofdeel en 'n slanker aansetstuk. (Die ''darabukke'') * 211.3 Raamtromme – Die hoogte van die romp is ten hoogste gelyk aan die velradius. Die Europese militêre trom stam ook in sy platste uitvoerings van die lang silindertrom af en word daarom nie by die raamtromme gereken nie. (Onderverdeling soos 211.21.) ** 211.31 Raamtromme (sonder steel) *** 211.311 Eenvellige raamtromme (die [[tamboeryn]]) *** 211.312 Tweevellige raamtromme (Noord-Afrika) ** 211.32 Steeltromme – Aan die raam sit 'n steel in die rigting van die deursnee. *** 211.321 Eenvellige steeltromme (Inuit) *** 211.322 Tweevellige steeltromme (Tibet) ===== Rammeltromme (212) ===== Die trom word geskud; die perkussie ontstaan deurdat vasgebinde of ingeslote koeëltjies of dergelike daarteen slaan. (Indië, Tibet) Onderverdeling soos by die direk geslane tromme. ==== Tokkeltromme (22) ==== Onder die middel van die vel is 'n snaar geknoop; dit word getokkel en dra sy trilling na die vel oor. (Indië: die ''gopiyantra'' en ''ananda-lahari''.) Party skrywers meen instrumente in hierdie klas behoort eerder as snaarinstrumente beskou te word. ==== Wryftromme (23) ==== Die vel word deur wrywing in trilling gebring. ===== Stafwryftromme (231) ===== 'n Staaf wat met die vel verbind is, word gewryf, of wryf die vel. * 231.1 Met deurgesteekte staaf – Die staaf dring deur die vel. ** 231.11 Vastestaf-wryftromme – Die staaf kan nie beweeg nie; net die staaf word gewryf. (Afrika) ** 231.12 Halfvrystaf-wryftromme – Die staaf kan net 'n bietjie beweeg; die hand wryf die staaf en die staaf die vel. (Afrika) ** 231.13 Vrystaf-wryftromme – Die staaf beweeg vry; nie die staaf nie, maar uitsluitlik die vel word daardeur gewryf. (Venezuela) * 231.2 Met opgebinde staaf – Die staaf is regop op die vel vasgebind. (Europa) ===== Snoerwryftromme (232) ===== 'n Snoer wat met die vel verbind is, word gewryf. * 232.1 Staande snoerwryftromme – Die trom word vasgehou. (Europa, Afrika) ** 232.11 Eenvellige staande snoerwryftromme ** 232.12 Tweevellige staande snoerwryftromme * 232.2 Geswaaide snoerwryftromme – Die trom word geswaai en die snoer wryf in 'n kerf van die handvatsel. (Die ''Waldteufel'': Europa, Indië, Oos-Afrika) ===== Handwryftromme (233) ===== Die vel word met die hand gewryf. ==== Aansingtromme of mirlitons (24) ==== Die vel word deur aanspreek of aansing in trilling gebring; die vel gee geen eie toon af nie, maar kleur slegs die stem. (Europa, Wes-Afrika) ===== Vrye mirlitons (241) ===== Die vel word direk beïnvloed sonder dat die wind in 'n houer versamel word. (Die dun papier op die kam.) ===== Buis- en vatmirlitons (242) ===== Die vel sit binne 'n buis of 'n kas, soos by die kazoo. (Afrika; ook die Oos-Asiatiese fluite met 'n sygat wat met 'n vel toegeplak is, is vermengings met die beginsel van die buismirliton.) ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -6 Met vasgeplakte vel * -7 Met vasgespykerde vel * -8 Met vasgerygde vel ** -81 Snoer- of riemryging – Die snoere loop van vel na vel of vorm 'n net, sonder een van die volgende inrigtings. *** -811 Sonder besondere spaninrigting – Oral. *** -812 Met spanligatuur – Dwarsbande of -snoere is om die middel van die rygwerk gelê om dit te span. (Ceylon) *** -813 Met spanringe – Die snoere is in 'n sigsag gelei; elke twee leidings word deur 'n ringetjie of 'n lus saamgevat. (Voor-Indië) *** -814 Met spanwiggies – Tussen die tromwand en die snoere is wiggies ingeskuif waarvan die stand die spanning reguleer. (Voor-Indië, Indonesië, Afrika) ** -82 Snoer-velryging – Die snoere is onder aan 'n onbruikbare vel geknoop. (Afrika) ** -83 Snoer-bordryging – Die snoere is onder aan 'n voorsetbord geknoop. (Sumatra) ** -84 Snoer-wrongryging – Die snoere is onder aan 'n uitgekerfde wrong geknoop. (Afrika) ** -85 Snoer-gordryging – Die snoere is onder aan 'n gord van 'n ander materiaal geknoop. (Voor-Indië) ** -86 Snoer-penryging – Die snoere is onder aan penne geknoop wat in die wand sit. (Afrika) * -9 Met vasgeklemde vel – Oor die velrand is 'n ring getrek. ** -91 Met snoerklemming (Afrika) ** -92 Met hoepelklemming *** -921 Sonder masjinerie (die Europese trom) *** -922 Met masjinerie **** -9221 Sonder pedale (die masjienpouk) **** -9222 Met pedale (die pedaalpouk) === Snaarinstrumente (3) === {{Hoofartikel|Snaarinstrument}} Een of meer snare is tussen vaste punte gespan. Snaarinstrumente word ook chordofone genoem. Hierdie woord is uit die Griekse χορδή (''khordē'', "derm, snaar"), via die Latynse ''chorda'', en φωνή gevorm. Hierdie groep omvat al die instrumente wat in die Weste snaarinstrumente genoem word, sowel as party klawerinstrumente soos die klavier en die [[klavesimbel]]. ==== Eenvoudige snaarinstrumente of siters (31) ==== Die instrument bestaan uit 'n snaardraer alleen, of uit 'n snaardraer en 'n resonanskas in 'n onorganiese verband wat sonder vernietiging van die klankapparaat losgemaak kan word. ===== Stafsiters (311) ===== Die snaardraer het staafvorm; ook borde wat op hul kant gestel is, hoort hier. * 311.1 Musiekboë – Die snaardraer is buigbaar en gebuig. ** 311.11 Idiochorde musiekboë – Die snaar is uit die bas van die boog self gelig en hang aan die ente nog daarmee saam. *** 311.111 Mono-idiochorde musiekboë – Die boog het net een stameie snaar. Augustarivier (Nieu-Guinee), Togo. *** 311.112 Poli-idiochorde musiekboë of harpboë – Die boog het verskeie stameie snare wat oor 'n getande brug gelei word. Fang (Wes-Afrika). ** 311.12 Heterochorde musiekboë – Die snaar is stamvreemd. *** 311.121 Mono-heterochorde musiekboë – Die boog het net een stamvreemde snaar. **** 311.121.1 Sonder resonator – Waar 'n resonator wel voorsien is maar nie aan die apparaat self geheg is nie, hoort die instrument by 311.121.21. Die mond word nie as resonator gereken nie. ***** 311.121.11 Sonder stemlus – Afrika. ***** 311.121.12 Met stemlus – 'n Draadlus omvat die snaar en verdeel dit in twee dele. **** 311.121.2 Met resonator – Suid-ekwatoriale Afrika. ***** 311.121.21 Met onverbonde resonator – Borneo. ***** 311.121.22 Met verbonde resonator ****** 311.121.221 Sonder stemlus – Suid-Afrika. ****** 311.121.222 Met stemlus – Suid-Afrika en Madagaskar. *** 311.122 Poli-heterochorde musiekboë – Die boog het verskeie stamvreemde snare. **** 311.122.1 Sonder stemlus – Oseanië. **** 311.122.2 Met stemlus – Oseanië. * 311.2 Musiekstawe – Die snaardraer is styf. ** 311.21 Musiekboogstawe – Die snaardraer het een buigbare en gebuigde ent. Musiekstawe met twee buigbare en gebuigde ente hoort by die musiekboë. Agter-Indië. ** 311.22 (Eintlike) musiekstawe – Rietstawe wat toevallig hol is, hoort daarom nie by die buissiters nie maar by die stafsiters; instrumente waarin die buisholte wel as eintlike resonator gebruik word, is buissiters. *** 311.221 Met een enkele resonanskalbas – Voor-Indië (die ''tuila'') en Celebes. *** 311.222 Met verskeie resonanskalbasse – Voor-Indië (die ''vina''). ===== Buissiters (312) ===== Die snaardraer is 'n bord wat in die breedte gewelf is. * 312.1 Volbuissiters – Die snaardraer is 'n hele buis. ** 312.11 Idiochorde buissiters ** 312.12 Heterochorde buissiters – Afrika en Indonesië. *** 312.121 Sonder besondere resonator – Agter-Indië. *** 312.122 Met besondere resonator – Die bamboesinternodium lê in 'n palmblad wat skaalvormig saamgebind is. Timor. * 312.2 Halfbuissiters – Die snare loop oor die konvekse kant van 'n geut. ** 312.21 Idiochorde halfbuissiters – Flores. ** 312.22 Heterochorde halfbuissiters – Oos-Asië (die ''qin'', die ''koto''). ===== Vlotsiters (313) ===== Die snaardraer word uit rietsegmente gevorm wat vlotagtig aan mekaar gebind is. * 313.1 Idiochorde vlotsiters – Voor-Indië, Bo-Guinee, Sentraal-Kongo. * 313.2 Heterochorde vlotsiters – Die noordelike Njassagebied. ===== Bordsiters (314) ===== Die snaardraer is 'n bord; ook die grond word as sodanig gereken. * 314.1 (Eintlike) bordsiters – Die snaarvlak is parallel met die snaardraer. ** 314.11 Sonder resonator – Borneo. ** 314.12 Met resonator *** 314.121 Met resonansskaal – Die resonator is 'n vrugtedop of dergelike, dus 'n natuurproduk, of – waar dit kunsmatig gemaak is – uitgekerf. Njassagebied. *** 314.122 Met resonanskas – Die resonator is uit borde saamgestel: die siter, die hakkebord, die klavier. * 314.2 Oneintlike bordsiters – Die snaarvlak is haaks op die snaardraer. ** 314.21 Grondsiters – Die snaardraer is die grond; een snaar. Malakka, Madagaskar. ** 314.22 Harpsiters – Die snaardraer is 'n bord; verskeie snare; 'n getande brug. Borneo. ===== Skaalsiters (315) ===== Die snare loop oor die opening van 'n skaal. Duits-Oos-Afrika. * 315.1 Sonder resonator * 315.2 Met resonator – Die skaal is met 'n kalbas of dergelike verbind. ===== Raamsiters (316) ===== Die snare is vry binne 'n raam gespan. * 316.1 Sonder resonator – Miskien onder die psalteriums van die Middeleeue. * 316.2 Met resonator – By die Kru, Wes-Afrika. ==== Saamgestelde snaarinstrumente (32) ==== Die instrument bestaan uit 'n snaardraer en 'n resonanskas in 'n organiese verband wat nie sonder vernietiging van die klankapparaat losgemaak kan word nie. ===== Luite (321) ===== Die snaarvlak lê parallel met die klankbord. * 321.1 Boogluite – Elke snaar het sy eie buigbare draer. Afrika. * 321.2 Jukluite of [[Lier|liere]] – Die snaarhouer is 'n juk van twee arms met 'n dwarsstang wat in die vlak van die klankbord lê. ** 321.21 Skaalliere – 'n Natuurlike of uitgekerfde skaal dien as resonator: die ''lyra'', die Oos-Afrikaanse lier. ** 321.22 Kasliere – 'n Kas wat uit borde saamgestel is, dien as resonator: die ''kithara'', die ''crwth''. * 321.3 Steelluite – Die snaardraer is 'n eenvoudige steel. Newestele, soos by die Indiese ''prasarini vina'', word nie in berekening gebring nie; net so hoort luite hier waarvan die snare oor verskeie nekke verdeel is, en luite waarby die juk slegs sierwaarde het. ** 321.31 Spitluite – Die steel is diametraal deur die resonanskas gesteek. *** 321.311 Skaalspitluite – Die resonanskas is 'n natuurlike of uitgekerfde skaal. Persië, Indië en Indonesië. *** 321.312 Kasspitluite of spitkitare – Die resonanskas is uit borde saamgestel. Egipte (die ''rebab''). *** 321.313 Buisspitluite – Die steel is diametraal deur 'n buis gesteek. China en Indosjina. ** 321.32 Nekluite – Die steel is nekagtig aan die resonanskas geheg of daarin gekerf. *** 321.321 Skaalnekluite – Die mandolien, die teorbe, die [[balalaika]]. *** 321.322 Kasnekluite of nekkitare – Luite waarvan die romp uit spane in navolging van 'n skaal saamgestel is, hoort by die skaalluite. Die [[viool]], die gamba, die [[kitaar]]. ===== Harpe (322) ===== Die snaarvlak lê haaks op die klankbord en die verbindingslyn van die onderste snaarente in die rigting van die nek. * 322.1 Oop harpe – Die harp het geen voorstang nie. ** 322.11 Boogharpe – Die nek is van die romp af weggebuig. Birma en Afrika. ** 322.12 Hoekharpe – Die nek is van die romp af geknik. Assirië, Antieke Egipte, Oud-Korea. * 322.2 Raamharpe – Die harp het 'n voorstang. ** 322.21 Sonder verstemmeganisme – Alle Middeleeuse harpe. *** 322.211 Diatoniese raamharpe **** 322.211.1 Met al die snare in een vlak **** 322.211.2 Met die snare in twee gekruiste vlakke *** 322.212 Chromatiese raamharpe **** 322.212.1 Met al die snare in een vlak – Die meeste ouer chromatiese harpe. **** 322.212.2 Met die snare in twee gekruiste vlakke – Die Lyonse chromatiese harp. ** 322.22 Verstemharpe – Die snare kan deur 'n meganiek verkort word. *** 322.221 Handharpe – Die snare word met handgrepe verstem: die haakharp, die ''harpe ditale'', die ''harpinella''. *** 322.222 Pedaalharpe – Die snare word met voetpedale verstem. ===== Harpluite (323) ===== Die snaarvlak lê haaks op die klankbord en die verbindingslyn van die onderste snaarente haaks op die rigting van die nek; met 'n getande brug. Wes-Afrika (die ''kora'' en dergelike). ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -4 Met hamer- of klopperspel * -5 Met vingerspel * -6 Met plektrumspel * -7 Met strykspel ** -71 Boog ** -72 Wiel ** -73 Band * -8 Met klawerbord * -9 Met meganiese aandrywing === Blaasinstrumente (4) === {{Hoofartikel|Blaasinstrument}} Die lug self kom primêr in trilling. Die woord is uit die Griekse ἀήρ (''aēr'', "lug") en φωνή gevorm. Die instrument self tril nie, en daar is geen trillende snare of velle nie. ==== Vrye blaasinstrumente (41) ==== Die trillende lug word nie deur die instrument begrens nie. ===== Afbuigingsblaasinstrumente (411) ===== Die wind tref 'n snede, of 'n snede word deur die lug beweeg; in albei gevalle vind volgens die jonger beskouing 'n periodieke afbuiging van die lug na weerskante van die snede plaas. Voorbeelde is die [[sweep]] en die sabellem. ===== Onderbrekingsblaasinstrumente (412) ===== Die windstroom word periodiek onderbreek. * 412.1 Selfklinkende onderbrekingsblaasinstrumente of tonge – Die windstroom tref 'n lamel; dié kom in trilling en onderbreek die stroom periodiek. Hier hoort ook tonge met "opsetstukke", dit wil sê buise waarvan die lug nie primêr nie maar slegs sekondêr tril en dus nie self die toon voortbring nie, maar dit net rond en kleur; opsetstukke is gewoonlik aan die afwesigheid van vingergate te herken. (Die tongpype van die [[Orrel|orrel]].) ** 412.11 Teenslagtonge – Twee lamelle vorm 'n spleet wat met die trilling periodiek toegaan. (Die ingesplete grashalm.) ** 412.12 Aanslagtonge – Die lamel slaan op 'n raam. *** 412.121 (Selfstandige) aanslagtonge – Brits-Columbië. *** 412.122 Stelle aanslagtonge – Die ouer tongstemme van die orrel. ** 412.13 Deurslaantonge – Die lamel slaan deur 'n presies passende opening. Daar is soms 'n aangehegte pyp, maar dit tril slegs saam met die tong en het geen invloed op die toonhoogte nie; instrumente van hierdie klas is aan die afwesigheid van vingergate van 422.3 te onderskei. *** 412.131 (Selfstandige) deurslaantonge – Die eentonige motorhoring. *** 412.132 Stelle deurslaantonge – Die harmonium, die [[mondfluitjie]], die [[trekklavier]]. Die vingergate wat by die Chinese ''sheng'' voorkom, dien nie om die toonhoogte te verander nie en is dus nie vingergate in die eintlike sin nie. ** 412.14 Bandtonge – Die wind gaan teen die skerp kant van 'n gespanne band. Die akoestiese verloop is tot dusver nie ondersoek nie.<ref name="bandtonge" /> (Brits-Columbië) ** 412.15 Gemengde stelle tonge * 412.2 Nie-selfklinkende onderbrekingsinstrumente – Die onderbreker word sonder toedoen van die lug beweeg. ** 412.21 Roterende blaasinstrumente – Die onderbreker beweeg in sy eie vlak voort. (Die gaatjiesirene en die golfsirene.) ** 412.22 Wentelblaasinstrumente – Die onderbreker draai om sy as. Die ''bullroarer'', die wentelskyf, die vlerkventilator. ===== Eksplosiewe blaasinstrumente (413) ===== Die lug kry 'n eenmalige verdigtingstoot. Voorbeelde is die propgeweer en die ''oedoe''. ==== (Eintlike) blaasinstrumente (42) ==== Die trillende lug word deur die instrument self begrens. Hierdie groep omvat die meeste instrumente wat in die Weste blaasinstrumente genoem word, soos die fluit en die waldhoring, sowel as ander soorte instrumente soos die skulptrompet. ===== Snede-instrumente of fluite (421) ===== 'n Bandvormige lugstroom tref 'n snede. * 421.1 [[Fluit]]e sonder kernspleet – Die speler bring self met sy lippe 'n bandvormige lugstroom voort. ** 421.11 Lengtefluite – Die speler blaas teen die skerp rand van die boonste opening van 'n buis. *** 421.111 Enkellengtefluite **** 421.111.1 Oop enkellengtefluite – Die onderent van die fluit is oop. ***** 421.111.11 Sonder vingergate – Bengale. ***** 421.111.12 Met vingergate – Byna in die hele wêreld. **** 421.111.2 Gedekte enkellengtefluite – Die onderent van die fluit is toe. ***** 421.111.21 Sonder vingergate – Die hol sleutel. ***** 421.111.22 Met vingergate – Veral Nieu-Guinee. *** 421.112 Stelle lengtefluite of panfluite – Verskeie verskillend gestemde lengtefluite is tot een instrument verbind. **** 421.112.1 Oop panfluite ***** 421.112.11 Oop vlotpanfluite – Die pype is bordagtig langs mekaar gebind of in 'n bord ingeboor. China. ***** 421.112.12 Oop bundelpanfluite – Die pype is rond saamgebind. Salomonseilande, Bismarck-argipel. **** 421.112.2 Gedekte panfluite – Europa, Suid-Amerika. **** 421.112.3 Gekombineerd oop en gedekte panfluite – Salomonseilande, Suid-Amerika. ** 421.12 Dwarsfluite – Die speler blaas teen die skerp rand van 'n sygat van die buis. *** 421.121 Enkeldwarsfluite **** 421.121.1 Oop dwarsfluite ***** 421.121.11 Sonder vingergate – Suidwes-Timor. ***** 421.121.12 Met vingergate – Die Europese fluit. **** 421.121.2 Halfgedekte dwarsfluite – Die mond word deur 'n klein gaatjie in die afsluitnodium gevorm. Noordwes-Borneo. **** 421.121.3 Gedekte dwarsfluite ***** 421.121.31 Sonder vingergate ****** 421.121.311 Met 'n vaste mondingsbodem – Kom skynbaar nie voor nie. ****** 421.121.312 Met 'n verskuifbare mondingsbodem (stempelfluite) – Malakka, Nieu-Guinee. ***** 421.121.32 Met vingergate – Oos-Bengale en Malakka. *** 421.122 Stelle dwarsfluite **** 421.122.1 Stelle oop dwarsfluite **** 421.122.2 Stelle gedekte dwarsfluite – By die Siusi (Noordwes-Brasilië). ** 421.13 Vatfluite (sonder uitgevormde snawel) – Die romp van die pyp is nie 'n buis nie maar 'n vat. Karajá (Brasilië), Bafiote (die benede-Kongo). * 421.2 Fluite met kernspleet of spleetfluite – 'n Smal spleet lei die lugstroom bandvormig teen die skerp kant van 'n syopening. ** 421.21 Buitespleetfluite – Die kanaal lê buite die fluitwand; ook 'n kanaal wat deur 'n wandafskuinsing met 'n oorgetrokke ring gevorm word, hoort hier. *** 421.211 (Enkele) buitespleetfluite **** 421.211.1 Oop buitespleetfluite ***** 421.211.11 Sonder vingergate – China, Borneo. ***** 421.211.12 Met vingergate – Indonesië. **** 421.211.2 Halfgedekte buitespleetfluite – Malakka. **** 421.211.3 Gedekte buitespleetfluite *** 421.212 Stelle buitespleetfluite – Tibet. ** 421.22 Binnespleetfluite – Die kanaal loop deur die binnekant van die buis. Hier hoort ook fluite waarvan die kanaal deur 'n sadel (nodium, harpuis) binne die buis en 'n buite-op vasgebinde bedekking (riet, hout, leer) gevorm word. *** 421.221 (Enkele) binnespleetfluite **** 421.221.1 Oop binnespleetfluite ***** 421.221.11 Sonder vingergate – Europese signaalfluitjies. ***** 421.221.12 Met vingergate – Die blokfluit. **** 421.221.2 Halfgedekte binnespleetfluite – Indië en Indonesië. **** 421.221.3 Gedekte binnespleetfluite ***** 421.221.31 Sonder vingergate ****** 421.221.311 Met 'n vaste mondingsbodem – Europese signaalfluitjies. ****** 421.221.312 Met 'n verskuifbare mondingsbodem (stempelfluitjies). **** 421.221.4 Spleetvatfluite ***** 421.221.41 Sonder vingergate – Kleipypies in diervorm (Europa, Asië). ***** 421.221.42 Met vingergate – Die okarina. *** 421.222 Stelle binnespleetfluite **** 421.222.1 Stelle oop binnespleetfluite ***** 421.222.11 Sonder vingergate – Oop labiaalstemme van die orrel. ***** 421.222.12 Met vingergate – Die dubbelflageolet. **** 421.222.2 Stelle halfgedekte binnespleetfluite – Rietfluitstemme van die orrel. **** 421.222.3 Stelle gedekte binnespleetfluite – Gedekte labiaalstemme van die orrel. ===== Skalmeie (422) ===== Die wind kry deur bemiddeling van trillende lamelle wat aan die instrument geheg is, stootmatige toegang tot die lugkolom wat in trilling gebring moet word. * 422.1 [[Hobo]]'s – Die skalmei het 'n "riet" van teenslagtonge, gewoonlik 'n platgedrukte halm. ** 422.11 Enkelhobo's *** 422.111 Met 'n silindriese buis **** 422.111.1 Sonder vingergate – Brits-Columbië. **** 422.111.2 Met vingergate – Die ''aulos'', die kromhoring. *** 422.112 Met 'n koniese buis – Die Europese hobo, die [[fagot]]. ** 422.12 Stelle hobo's *** 422.121 Met 'n silindriese boring – Die dubbel-''aulos''. *** 422.122 Met 'n koniese boring – Voor-Indië. * 422.2 [[Klarinet]]te – Die skalmei het 'n "blad" van een aanslaande lamel. ** 422.21 Enkelklarinette *** 422.211 Met 'n silindriese buis **** 422.211.1 Sonder vingergate – Brits-Columbië. **** 422.211.2 Met vingergate – Die Europese klarinet. *** 422.212 Met 'n koniese buis – Die [[saxofoon]]. ** 422.22 Stelle klarinette – Egipte (die ''zummara''). * 422.3 Deurslaantong-skalmeie – Die tong slaan deur 'n presies passende opening. Daar moet altyd vingergate wees, anders hoort die instrument by die vrye deurslaantonge (412.13). ** 422.31 Enkele deurslaantong-skalmeie ** 422.32 Dubbele deurslaantong-skalmeie ===== Trompette (423) ===== Die wind kry deur bemiddeling van die trillende lippe van die blaser stootmatige toegang tot die lugkolom wat in trilling gebring moet word. * 423.1 Natuurtrompette – Sonder inrigting om die toonhoogte te verander. ** 423.11 Skulptrompette – 'n Skulphuis dien as trompet. *** 423.111 Met 'n eindstandige mondgat **** 423.111.1 Sonder mondstuk – Voor-Indië. **** 423.111.2 Met mondstuk – Japan (die ''rappakai''). *** 423.112 Met 'n systandige mondgat – Oseanië. ** 423.12 Buistrompette *** 423.121 Lengtetrompette – Die aanblaasopening sit in die rigting van die as. **** 423.121.1 Lengtetubas – Die buis is ongebuig en ongeknik. ***** 423.121.11 Sonder mondstuk – Enkele [[Alpehoring|alpehorings]]. ***** 423.121.12 Met mondstuk – Byna in die hele wêreld. **** 423.121.2 Lengtehorings – Die buis is gebuig of geknik. ***** 423.121.21 Sonder mondstuk – Asië. ***** 423.121.22 Met mondstuk – Die ''lure''. *** 423.122 Dwarstrompette – Die aanblaasopening sit aan die sykant. **** 423.122.1 Dwarstubas – Suid-Amerika. **** 423.122.2 Dwarshorings – Afrika. * 423.2 Chromatiese trompette – Met 'n inrigting om die toonhoogte te verander. ** 423.21 Vingergattrompette – Die ''zink'', die klaphoring. ** 423.22 Skuiftrompette – Die buis kan verleng word deur die stange binne die skedes uit te trek: die Europese trombone. ** 423.23 Ventieltrompette – Die buis word verleng of verkort deur bykomende buise in of uit te skakel. Europa. *** 423.231 Signaalhorings – Die buis verloop suiwer konies. *** 423.232 Waldhorings – Die buis verloop oorwegend konies. *** 423.233 [[Trompet]]te – Die buis verloop oorwegend silindries. ==== Gemeenskaplike agtervoegsels ==== * -6 Met windkas ** -61 Met 'n starre windkas ** -62 Met 'n buigbare windkas * -7 Met vingergatsluiting ** -71 Met klapmeganiek ** -72 Met bandmeganiek * -8 Met klawerbord * -9 Met meganiese aandrywing === Elektrofone (5) === Curt Sachs het die vyfde hoofgroep, dié van die [[elektrofoon|elektrofone]], in 1940 geformuleer.<ref name="sachs1940" /> Hy het die term ''electrophonic instruments'' oorgeneem wat [[Francis William Galpin]] in 1937 ingevoer het.<ref name="galpin1937" /> Galpin se eie stelsel, wat nader aan Mahillon as aan Hornbostel en Sachs staan, verdeel die elektrofone op die tweede vlak volgens klankvoortbringing ("deur ossillasie", "elektromagneties" en "elektrostaties") en op die derde en vierde vlak volgens die beheermetode. Sachs het sy vyfde klas in drie onderafdelings verdeel: * 51 Elektries geaktiveerde instrumente waarvan die sein vir die toonvorming elektries oorgedra word (byvoorbeeld 'n orrel waarvan die pype se ventiele elektries beheer word) * 52 Elektromeganiese instrumente waarvan die toon meganies voortgebring en elektronies versterk word (byvoorbeeld die Neo-Bechstein-klavier van 1931, waarin 18 mikrofone ingebou was) * 53 Radio-elektriese instrumente waarvan die toon deur 'n ossillatorkring voortgebring word (byvoorbeeld die teremien en die sintetiseerder) == Aanvullings van 2011 == Sedertdien was daar verskeie pogings om musiekinstrumente volgens ander kriteria te katalogiseer of om die Hornbostel-Sachs-stelsel aan te pas. Die gesamentlike projek van Europese museums, ''Musical Instrument Museums Online'' (MIMO), het in 2011 'n uitgebreide weergawe van die stelsel gepubliseer. Daarin word, benewens talle verfynings binne die bestaande struktuur, die groep 424 (''membranopipes'', membraanpype) by die eintlike blaasinstrumente (42) bygevoeg en die groep van die elektrofone (5) soos volg onderverdeel:<ref name="hersiening2011" /> * '''51 Elektro-akoestiese instrumente''' – Samestellings van akoestiese, trillende meganismes (dikwels na die voorbeeld van tradisionele akoestiese instrumente) en elektroniese kringe soos omsetters en versterkers. Die akoestiese of meganiese trilling word in 'n analoë wisseling van 'n elektriese stroom omgesit. Alle instrumente wat gebou of struktureel gewysig is om 'n sein aan 'n versterker en luidspreker te lewer, word as elektrofone geklassifiseer, selfs waar hulle ook akoesties kan klink. ** 511 Elektro-akoestiese idiofone – die Fender Rhodes, die Wurlitzer-elektriese klavier ** 512 Elektro-akoestiese membranofone ** 513 Elektro-akoestiese snaarinstrument – die elektriese kitaar, die elektriese viool, die Neo-Bechstein ** 514 Elektro-akoestiese blaasinstrumente ** 515 Omsetters – die [[mikrofoon]], elektromagnetiese klankopnemers, die [[luidspreker]] * '''52 Elektromeganiese instrumente''' – Samestellings van (elektries aangedrewe) stil, meganies bewegende dele met gekodeerde patrone, en elektroniese kringe. Die beweging maak dit moontlik om die gekodeerde patrone in 'n analoë wisseling van 'n elektriese stroom om te sit. ** 521 Instrumente met toonwiele (elektromagneties, elektrostaties, foto-elektries) – die Hammond-orrel ** 522 Foto-elektriese instrumente – die ligtoonorrel ** 523 Opname- en weergawetoestelle – die [[bandopnemer]] ** 524 Elektromeganiese samplers – die Mellotron, die Chamberlin ** 525 Elektromeganiese filters – die veergalmtoestel, die bandgalmtoestel * '''53 Analoë instrumente, modules en komponente''' – Deurlopend wisselende elektriese seine word na 'n luidspreker gestuur om klank voort te bring. Die seine word met elektroniese kringe voortgebring. Hierdie groep omvat byvoorbeeld die ''ondes Martenot'', die trautonium, elektroniese orrels met analoog-elektroniese toonvoortbringing en analoë sintetiseerders. * '''54 Digitale instrumente, modules en komponente''' – Elektriese seine word in die vorm van gekwantiseerde reekse pulse voortgebring en na deurlopende seine omgesit wat 'n luidspreker aandryf. Hierdie groep omvat byvoorbeeld samplers, digitale orrels en digitale sintetiseerders. * '''55 Hibriede analoog-digitale samestellings''' – Hierdie groep omvat byvoorbeeld sintetiseerders met analoë ossillators en digitale filters. * '''56 Sagteware''' – Hierdie groep word nie verder verklaar of onderverdeel nie. == Aanvullings van 2017 == 'n Bylae van MIMO uit 2017 bevat verdere aanvullings en kleiner korreksies van die weergawe van 2011. By die blaasinstrumente kom die groep ''sucked (tubular) labrosones'' (423.123.1) by, om die moeilik indeelbare gesuigde trompette op te neem.<ref name="addenda2017" /> == Sien ook == * [[Musiekinstrument]] * [[Organologie]] * [[Etnomusikologie]] == Verwysings == {{Verwysings|2|refs= <ref name="hs1914">{{Cite journal |last1=Hornbostel |first1=Erich Moritz von |last2=Sachs |first2=Curt |title=Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch |journal=Zeitschrift für Ethnologie |volume=46 |issue=4–5 |year=1914 |pages=553–590 |url=https://archive.org/details/zeitschriftfre46berluoft |language=de}}</ref> <ref name="gsj1961">{{Cite journal |last1=Hornbostel |first1=Erich Moritz von |last2=Sachs |first2=Curt |title=Classification of Musical Instruments: Translated from the Original German by Anthony Baines and Klaus P. Wachsmann |journal=The Galpin Society Journal |volume=14 |date=Maart 1961 |pages=3–29 |language=en}}</ref> <ref name="mimo">{{Cite web |title=MIMO Project – Musical Instrument Museums Online |url=http://www.mimo-international.com |website=mimo-international.com |language=en}}</ref> <ref name="hersiening2011">{{Cite web |title=Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium |url=https://cimcim.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/7/2019/01/H-S_20classification_20final_20version_20_282013_29_20without_20editorial_20markings-2.pdf |date=8 Julie 2011 |format=PDF |language=en}}</ref> <ref name="addenda2017">{{Cite web |title=Addenda and Corrigenda for the Revision of the Hornbostel-Sachs Classification of Musical Instruments by the MIMO Consortium, as published on the CIMCIM website |url=https://cimcim.mini.icom.museum/wp-content/uploads/sites/7/2019/01/2017_Addenda_and_Corrigenda_for_H-S_classification.pdf |date=November 2017 |format=PDF |language=en}}</ref> <ref name="sachs1940">{{Cite book |last=Sachs |first=Curt |title=The History of Musical Instruments |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1940 |pages=455, 467 |language=en}}</ref> <ref name="galpin1937">{{Cite book |last=Galpin |first=Francis W. |title=A Textbook of European Musical Instruments: Their Origin, History and Character |chapter=Electrophonic Instruments |publisher=Williams and Norgate |location=Londen |year=1937 |pages=245–251 |language=en}}</ref> <ref name="kartomi1990">{{Cite book |last=Kartomi |first=Margaret Joy |title=On Concepts and Classifications of Musical Instruments |publisher=University of Chicago Press |year=1990 |isbn=9780226425498 |page=173 |language=en}}</ref> <ref name="ellingson">Ellingson, doktorale verhandeling, 1979, bl. 544.</ref> <ref name="ethno_trad">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=Les classifications traditionnelles (ou vernaculaires) |url=http://www.ethnomusicologie.net/reperestheoriques.htm |website=ethnomusicologie.net |date=25 Mei 2008 |language=fr}} (hoofstuk 3, "Ethno-organologie", afdeling 4)</ref> <ref name="ethno_sh">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=La classification organologique Sachs/Hornbostel |url=http://www.ethnomusicologie.net/eo3.htm |website=ethnomusicologie.net |date=13 Junie 2013 |language=fr}}</ref> <ref name="ethno_sh_limiete">{{Cite web |author=Portail d'ethnomusicologie |title=La classification organologique Sachs/Hornbostel |url=http://www.ethnomusicologie.net/eo3.htm |website=ethnomusicologie.net |date=13 Junie 2013 |at=afdeling 4, "Les limites de la classification S/H" |language=fr}}</ref> <ref name="meeus">{{Cite web |last=Meeùs |first=Nicolas |title=Organologie, annexe 3 |url=http://nicolas.meeus.free.fr/Organo/Oannexe3.pdf |website=nicolas.meeus.free.fr |date=24 Januarie 2020 |language=fr}}</ref> <ref name="solfege">{{Cite web |title=Le violon |url=https://www.apprendrelesolfege.com/le-violon |website=apprendrelesolfege.com |at=laaste paragraaf, "Le violon dans la classification Hornbostel-Sachs" |language=fr}}</ref> <ref name="carmentis">{{Cite web |title=Aanlyn katalogus van die Koninklike Museums vir Kuns en Geskiedenis, Brussel |url=https://carmentis.be |website=carmentis.be |language=nl}}</ref> <ref name="mimovocab">{{Cite web |title=Hornbostel and Sachs (hersiene klassifikasie) |url=https://vocabulary.mimo-international.com/HornbostelAndSachs/it/page/182?clang=en |website=vocabulary.mimo-international.com |language=en}}</ref> <ref name="philharmonie">{{Cite web |title=Cithare Koto – E.962.1.1 |url=https://collectionsdumusee.philharmoniedeparis.fr/0162123-cithare-koto.aspx?_lg=fr-FR |website=philharmoniedeparis.fr |language=fr}}</ref> <ref name="bandtonge">{{Cite web |title=412.14 Ribbon reeds |url=http://www.mimo-db.eu/HornbostelAndSachs/237 |website=mimo-db.eu |language=en}}</ref> <ref name="aeolsklavier">{{Cite web |title=Aeolsklavier |url=https://www.allthemusicalinstrumentsoftheworld.com/index.php@page=Instrument&instrumentID=634 |website=All the Musical Instruments of the World |language=en}}</ref> <ref name="pianochanteur">{{Cite web |last=Libin |first=Laurence |title=Piano chanteur (Fr.) |year=2015 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199743391.001.0001/acref-9780199743391-e-5885 |website=Oxford Reference |language=en}} (uit ''The Grove Dictionary of Musical Instruments'', 2de uitgawe)</ref> }} == Literatuur == * Klaus-Peter Brenner: [https://ndw.uni-goettingen.de/de/document/download/bd8893b1d3e0920d5105f14e8b9b1cc2.pdf/MusInstrSlg%20Uni%20G%C3%B6%20-%20Bestandskatalog%20(Stand%202022-04-12).pdf ''Musikinstrumentensammlung des Musikwissenschaftlichen Seminars der Georg-August-Universität Göttingen. Bestandskatalog.''] Musikwissenschaftliches Seminar, Georg-August-Universität Göttingen, 12 April 2022 (die stelsel verfyn en by die versameling aangepas, bl. 37–269) * Cristina Ghirardini (red.): [https://www.fondazionelevi.it/wp-content/uploads/2020/05/Reflecting-Hornbostel-Sachs.pdf ''Reflecting on Hornbostel-Sachs's Versuch a century later. Proceedings of the international meeting Venice, 3–4 July 2015''.] Fondazione Levi, Venesië, 2020 * Erich Moritz von Hornbostel, Curt Sachs: [https://www2.oberlin.edu/faculty/rknight/Organology/H-S-1914-German.pdf ''Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch.''] In: ''Zeitschrift für Ethnologie'', jg. 46, nr. 4–5, 1914, bl. 553–590 * Lars-Christian Koch, Ricarda Kopal: ''Klassifikation von Musikinstrumenten – Zum 100-jährigen Bestehen der Hornbostel-Sachs-Systematik.'' In: ''Zeitschrift für Ethnologie'', jg. 139, nr. 2, 2014, bl. 281–302 * Geneviève Dournon: [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000105806 ''Guide pour la collecte des musiques et instruments traditionnels''.] UNESCO, 1981 (hersiene uitgawe 1996), ISBN 92-3-203304-6 (gebruik 'n gewysigde weergawe van die stelsel) == Eksterne skakels == * [https://vocabulary.mimo-international.com/HornbostelAndSachs/de/ MIMO: Hornbostel-Sachs (classification)] * [https://cimcim.mini.icom.museum/resources/classification-of-musical-instruments/ International Committee of Musical Instrument Museums and Collections], wat bywerkings van die stelsel publiseer * [https://web.archive.org/web/20060829044008/http://www.music.vt.edu/musicdictionary/texth/Hornbostel-Sachs.html Hornbostel-Sachs op www.music.vt.edu] (geargiveer) * [https://web.archive.org/web/20090616132940/http://www.wesleyan.edu/vim/svh.html SVH Classification], Wesleyan-universiteit (geargiveer) * [http://mim.be Musiekinstrumentemuseum, Brussel], waarvan Mahillon die eerste kurator was {{Portaal|Musiek}} {{DEFAULTSORT:Hornbostel-Sachs-stelsel}} [[Kategorie:Musiekinstrumente]] [[Kategorie:Klassifikasiestelsels]] [[Kategorie:1914]] tm5zdfkbra22trcbr7bm0n0788uiues 0 468846 2966109 2026-09-10T09:41:47Z Pynappel 70858 Stuur aan na [[Hornbostel-Sachs-stelsel]] 2966109 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Hornbostel-Sachs-stelsel]] 34agoz2e04cog54uihsc0fih0yiyit0 0 468847 2966111 2026-09-10T09:42:25Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2966111 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha zeyheri | authority = (Sond.) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Argyrocome zeyheri'' <small>Kuntze</small> * ''Helipterum brachypterum'' <small>Levyns</small> * ''Helipterum zeyheri'' <small>Sond.</small> }} '''''Syncarpha zeyheri''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] van die [[Kaapse Skiereiland]] tot by [[Hermanus]] voor. Daar is vyf bevolkings bekend maar word nie bedreig nie omrede dit in die [[Kogelberg-natuurreservaat]], [[Tafelberg- Nasionale Park]] en [[Fernkloof-natuurreservaat]] voorkom. Die spesie is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-27 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947259-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/77070ec4-21a9-432b-bc19-b4758bc65835 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|zeyheri]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] e60qjmnx1wy87k90jahekvhgoxnf5nt 2966112 2966111 2026-09-10T09:42:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966112 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Syncarpha zeyheri | authority = (Sond.) B.Nord., (1989) | synonyms = * ''Argyrocome zeyheri'' <small>Kuntze</small> * ''Helipterum brachypterum'' <small>Levyns</small> * ''Helipterum zeyheri'' <small>Sond.</small> }} '''''Syncarpha zeyheri''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] van die [[Kaapse Skiereiland]] tot by [[Hermanus]] voor. Daar is vyf bevolkings bekend maar dit word nie bedreig nie omrede dit in die [[Kogelberg-natuurreservaat]], [[Tafelberg- Nasionale Park]] en [[Fernkloof-natuurreservaat]] voorkom. Die spesie is deel van die [[fynbos]]. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3013-27 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:947259-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/77070ec4-21a9-432b-bc19-b4758bc65835 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Syncarpha|zeyheri]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 0smlzbi3ci5dvngb2k8xm3wam9mm2cr 1 468848 2966113 2026-09-10T09:43:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966113 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 468849 2966118 2026-09-10T09:58:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2966118 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468850 2966124 2026-09-10T10:33:49Z Sobaka 328 Nuwe artikel, nog besig 2966124 wikitext text/x-wiki '''Job Patja Kekana''' ([[1 Januarie]] [[1916]] – [[10 Maart]] [[1995]]) was ’n [[Suid-Afrikaanse]] [[beeldhouer]], houtsneewerker en kunsonderwyser. Hy is veral bekend vir sy naturalistiese houtbeelde en kerklike kunswerke. Kekana is by die Grace Dieu-sendingstasie naby [[Pietersburg]] opgelei en het later die grootste deel van sy loopbaan by St Faith’s-sendingstasie in [[Rusape]], [[Zimbabwe]], deurgebring.<ref name="SAHO">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana |title=Job Patja Kekana |publisher=South African History Online |date=22 Mei 2015 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Vroeë lewe en opleiding== Kekana is op 1 Januarie 1916 op ’n landelike opstal naby [[Potgietersrus]], die huidige [[Mokopane]] in [[Limpopo]], gebore. Sy vader was ’n skrynwerker en leke-prediker, maar is oorlede toe Kekana nog jonk was. Sy moeder het hom daarna na die Anglikaanse St Stephen’s-skool by [[Rooisloot (Limpopo, lat -24,13, long 28,92)|Rooisloot]] gestuur.<ref name="Revisions">{{cite web |url=https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ |title=Job Kekana |publisher=Revisions |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> Hy het reeds as veewagter begin kerf en onder meer kieries vir ouer mans in sy gemeenskap gemaak. Nadat ’n priester sy talent raakgesien het, is hy in 1933 na die Grace Dieu Mission Diocesan Training College naby Pietersburg, die huidige [[Polokwane]], gestuur. Die instelling se skrynwerksentrum het benewens meubelmakery ook houtsneewerk vir kerkmeubels aangebied.<ref name="SAHO"/> By Grace Dieu is Kekana deur die Anglikaanse non Suster Pauline onderrig. Die werk van [[Ernest Mancoba]], wat vroeër by die instelling gewerk het, het ook ’n belangrike invloed op hom uitgeoefen. Kekana het daar ’n naturalistiese beeldhoustyl ontwikkel en kerkbanke, preekstoele en ander kerklike voorwerpe vervaardig.<ref name="Strauss">{{cite web |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |title=Job Kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Loopbaan== Nadat die houtsneesentrum by Grace Dieu in 1939 gesluit is, het Kekana na [[Johannesburg]] verhuis en ongeveer vyf jaar lank onafhanklik daar gewerk. Rassebeperkings in die Suid-Afrikaanse arbeidsmark het sy beroepsgeleenthede egter beperk. Op uitnodiging van Suster Pauline het hy hom daarna by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, destyds in [[Suid-Rhodesië]], gevestig.<ref name="Revisions"/> Kekana het talle kerklike opdragte uitgevoer. Sy kruisbeelde, reliëfpanele en houtsneewerk is in kerke in Suid-Afrika en Zimbabwe aangebring. Dit sluit werke vir St Mary’s Anglikaanse Katedraal in Johannesburg, St Paul’s Theological Seminary in [[Makhanda|Grahamstad]], St John’s Theological College in [[Mthatha|Umtata]] en St Mary and All Saints-katedraal in [[Harare]] in.<ref name="SAHO"/> In 1960 het Kekana na Europa gereis, waar hy museums besoek en die passiespel in [[Oberammergau]], [[Duitsland]], bygewoon het. Met finansiële ondersteuning van die Beit Trust het hy ongeveer drie jaar lank aan die Sir John Cass College in [[Londen]] gestudeer. Hy het daar veral sy teken-, modellerings- en anatomiese kennis ontwikkel. Hy het ook in 1961 opleiding in bronsgietwerk aan die Camberwell School of Art ontvang.<ref name="SAHO"/> Gedurende sy verblyf in Engeland het hy lesings aangebied en drie solo-uitstallings gehou. Hoewel hy ’n onderwyspos by Sir John Cass College aangebied is, het hy in 1964 na St Faith’s teruggekeer om ’n houtsneeskool te stig. Hy het studente in onder meer laagreliëf, naturalistiese uitbeelding en die hantering van houtgrein opgelei. David Chituku en Barnabas Ndudzo was onder die beeldhouers wat deur hom onderrig is.<ref name="SAHO"/> Kekana het hoofsaaklik met [[hout]] gewerk, maar ook beeldhouwerke in klip en brons vervaardig. Benewens godsdienstige werke het hy portretborsbeelde en ander sekulêre beeldhouwerke op bestelling gemaak. Sy styl word gekenmerk deur noukeurige waarneming, realistiese menslike figure en sigbare beitelmerke wat tekstuur aan die oppervlak verleen.<ref name="Revisions"/> Onder sy openbare opdragte was die federale knots en wapen vir die destydse Rhodesiese parlement in 1954 en ’n heraldiese embleem vir die Britse parlement in 1962. In die vroeë 1990’s het hy op versoek van aartsbiskop [[Desmond Tutu]] ’n biskopstaf uit lemoenhout gesny.<ref name="SAHO"/> ==Latere lewe en nalatenskap== Kekana het in sy latere lewe ernstige gesondheidsprobleme ondervind. Hy het die sig in sy linkeroog verloor en gedeeltelike verlamming het hom uiteindelik aan ’n rolstoel gekluister. Hy het nietemin tot kort voor sy dood voortgegaan om kunswerke te vervaardig. Hy is op 10 Maart 1995 in Rusape oorlede.<ref name="Revisions"/> Sy werk is onder meer opgeneem in die versamelings van die [[Johannesburgse Kunsgalery]], die Willem Annandale-kunsgalery in [[Lichtenburg]] en die Nasionale Galery van Zimbabwe in [[Harare]]. Dit is ook vertoon in die uitstallings ''Images of Wood'' in die Johannesburgse Kunsgalery in 1989 en ''Land and Lives'' in 1997.<ref name="Revisions"/> Die kunshistorikus Elizabeth Rankin het Kekana ná sy dood beskryf in die gedenkartikel “Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana”, wat in 1995 in die Zimbabwiese kunsjoernaal ''Gallery'' verskyn het.<ref>{{cite journal |last=Rankin |first=Elizabeth |title=Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana |journal=Gallery |issue=4 |date=Junie 1995 |page=12 |language=en }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== * [https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana Job Patja Kekana] by South African History Online * [https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ Job Kekana] by Revisions * [https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana Job Kekana] by Strauss & Co. {{DEFAULTSORT:Kekana, Job}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Gebore in 1916]] [[Kategorie:Oorlede in 1995]] 1s8yy5w8enj6z68ezrflfyoz42uevcx 2966127 2966124 2026-09-10T10:43:16Z Sobaka 328 2966127 wikitext text/x-wiki '''Job Patja Kekana''' ([[1 Januarie]] [[1916]] – [[10 Maart]] [[1995]]) was ’n [[Suid-Afrikaanse]] [[beeldhouer]], houtsneewerker en kunsonderwyser. Hy is veral bekend vir sy naturalistiese houtbeelde en kerklike kunswerke. Kekana is by die Grace Dieu-sendingstasie naby [[Pietersburg]] opgelei en het later die grootste deel van sy loopbaan by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, [[Zimbabwe]], deurgebring.<ref name="SAHO">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana |title=Job Patja Kekana |publisher=South African History Online |date=22 Mei 2015 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Vroeë lewe en opleiding== Kekana is op 1 Januarie 1916 op ’n landelike opstal naby [[Potgietersrus]], die huidige [[Mokopane]] in [[Limpopo]], gebore. Sy vader was ’n [[skrynwerker]] en leke-prediker, maar is oorlede toe Kekana nog jonk was. Sy moeder het hom daarna na die Anglikaanse St Stephen’s-skool by [[Rooisloot (Limpopo, lat -24,13, long 28,92)|Rooisloot]] gestuur.<ref name="Revisions">{{cite web |url=https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ |title=Job Kekana |publisher=Revisions |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> Hy het reeds as veewagter begin kerf en onder meer kieries vir ouer mans in sy gemeenskap gemaak. Nadat ’n priester sy talent raakgesien het, is hy in 1933 na die Grace Dieu Mission Diocesan Training College naby Pietersburg, die huidige [[Polokwane]], gestuur. Die instelling se skrynwerksentrum het benewens meubelmakery ook houtsneewerk vir kerkmeubels aangebied.<ref name="SAHO"/> By Grace Dieu is Kekana deur die Anglikaanse non Suster Pauline onderrig. Die werk van [[Ernest Mancoba]], wat vroeër by die instelling gewerk het, het ook ’n belangrike invloed op hom uitgeoefen. Kekana het daar ’n naturalistiese beeldhoustyl ontwikkel en kerkbanke, preekstoele en ander kerklike voorwerpe vervaardig.<ref name="Strauss">{{cite web |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |title=Job Kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Loopbaan== Nadat die houtsneesentrum by Grace Dieu in 1939 gesluit is, het Kekana na [[Johannesburg]] verhuis en ongeveer vyf jaar lank onafhanklik daar gewerk. Rassebeperkings in die Suid-Afrikaanse arbeidsmark het sy beroepsgeleenthede egter beperk. Op uitnodiging van Suster Pauline het hy hom daarna by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, destyds in [[Suid-Rhodesië]], gevestig.<ref name="Revisions"/> Kekana het talle kerklike opdragte uitgevoer. Sy kruisbeelde, reliëfpanele en houtsneewerk is in kerke in Suid-Afrika en Zimbabwe aangebring. Dit sluit werke vir St Mary’s Anglikaanse Katedraal in Johannesburg, St Paul’s Theological Seminary in [[Makhanda|Grahamstad]], St John’s Theological College in [[Mthatha|Umtata]] en St Mary and All Saints-katedraal in [[Harare]] in.<ref name="SAHO"/> In 1960 het Kekana na Europa gereis, waar hy museums besoek en die passiespel in [[Oberammergau]], [[Duitsland]], bygewoon het. Met finansiële ondersteuning van die Beit Trust het hy ongeveer drie jaar lank aan die Sir John Cass College in [[Londen]] gestudeer. Hy het daar veral sy teken-, modellerings- en anatomiese kennis ontwikkel. Hy het ook in 1961 opleiding in bronsgietwerk aan die Camberwell School of Art ontvang.<ref name="SAHO"/> Gedurende sy verblyf in Engeland het hy lesings aangebied en drie solo-uitstallings gehou. Hoewel hy ’n onderwyspos by Sir John Cass College aangebied is, het hy in 1964 na St Faith’s teruggekeer om ’n houtsneeskool te stig. Hy het studente in onder meer laagreliëf, naturalistiese uitbeelding en die hantering van houtgrein opgelei. David Chituku en Barnabas Ndudzo was onder die beeldhouers wat deur hom onderrig is.<ref name="SAHO"/> Kekana het hoofsaaklik met [[hout]] gewerk, maar ook beeldhouwerke in klip en brons vervaardig. Benewens godsdienstige werke het hy portretborsbeelde en ander sekulêre beeldhouwerke op bestelling gemaak. Sy styl word gekenmerk deur noukeurige waarneming, realistiese menslike figure en sigbare beitelmerke wat tekstuur aan die oppervlak verleen.<ref name="Revisions"/> Onder sy openbare opdragte was die federale knots en wapen vir die destydse Rhodesiese parlement in 1954 en ’n heraldiese embleem vir die Britse parlement in 1962. In die vroeë 1990’s het hy op versoek van aartsbiskop [[Desmond Tutu]] ’n biskopstaf uit lemoenhout gesny.<ref name="SAHO"/> ==Latere lewe en nalatenskap== Kekana het in sy latere lewe ernstige gesondheidsprobleme ondervind. Hy het die sig in sy linkeroog verloor en gedeeltelike verlamming het hom uiteindelik aan ’n rolstoel gekluister. Hy het nietemin tot kort voor sy dood voortgegaan om kunswerke te vervaardig. Hy is op 10 Maart 1995 in Rusape oorlede.<ref name="Revisions"/> Sy werk is onder meer opgeneem in die versamelings van die [[Johannesburgse Kunsgalery]], die Willem Annandale-kunsgalery in [[Lichtenburg]] en die Nasionale Galery van Zimbabwe in [[Harare]]. Dit is ook vertoon in die uitstallings ''Images of Wood'' in die Johannesburgse Kunsgalery in 1989 en ''Land and Lives'' in 1997.<ref name="Revisions"/> Die kunshistorikus Elizabeth Rankin het Kekana ná sy dood beskryf in die gedenkartikel “Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana”, wat in 1995 in die Zimbabwiese kunsjoernaal ''Gallery'' verskyn het.<ref>{{cite journal |last=Rankin |first=Elizabeth |title=Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana |journal=Gallery |issue=4 |date=Junie 1995 |page=12 |language=en }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== * [https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana Job Patja Kekana] by South African History Online * [https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ Job Kekana] by Revisions * [https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana Job Kekana] by Strauss & Co. {{DEFAULTSORT:Kekana, Job}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Gebore in 1916]] [[Kategorie:Oorlede in 1995]] 4q2qr1jnkmo70t9eh3a4b0colbrcby9 2966128 2966127 2026-09-10T10:44:36Z Dumbassman 62009 [[:Kategorie:Gebore in 1916]] verwyder; [[:Kategorie:Geboortes in 1916]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2966128 wikitext text/x-wiki '''Job Patja Kekana''' ([[1 Januarie]] [[1916]] – [[10 Maart]] [[1995]]) was ’n [[Suid-Afrikaanse]] [[beeldhouer]], houtsneewerker en kunsonderwyser. Hy is veral bekend vir sy naturalistiese houtbeelde en kerklike kunswerke. Kekana is by die Grace Dieu-sendingstasie naby [[Pietersburg]] opgelei en het later die grootste deel van sy loopbaan by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, [[Zimbabwe]], deurgebring.<ref name="SAHO">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana |title=Job Patja Kekana |publisher=South African History Online |date=22 Mei 2015 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Vroeë lewe en opleiding== Kekana is op 1 Januarie 1916 op ’n landelike opstal naby [[Potgietersrus]], die huidige [[Mokopane]] in [[Limpopo]], gebore. Sy vader was ’n [[skrynwerker]] en leke-prediker, maar is oorlede toe Kekana nog jonk was. Sy moeder het hom daarna na die Anglikaanse St Stephen’s-skool by [[Rooisloot (Limpopo, lat -24,13, long 28,92)|Rooisloot]] gestuur.<ref name="Revisions">{{cite web |url=https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ |title=Job Kekana |publisher=Revisions |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> Hy het reeds as veewagter begin kerf en onder meer kieries vir ouer mans in sy gemeenskap gemaak. Nadat ’n priester sy talent raakgesien het, is hy in 1933 na die Grace Dieu Mission Diocesan Training College naby Pietersburg, die huidige [[Polokwane]], gestuur. Die instelling se skrynwerksentrum het benewens meubelmakery ook houtsneewerk vir kerkmeubels aangebied.<ref name="SAHO"/> By Grace Dieu is Kekana deur die Anglikaanse non Suster Pauline onderrig. Die werk van [[Ernest Mancoba]], wat vroeër by die instelling gewerk het, het ook ’n belangrike invloed op hom uitgeoefen. Kekana het daar ’n naturalistiese beeldhoustyl ontwikkel en kerkbanke, preekstoele en ander kerklike voorwerpe vervaardig.<ref name="Strauss">{{cite web |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |title=Job Kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Loopbaan== Nadat die houtsneesentrum by Grace Dieu in 1939 gesluit is, het Kekana na [[Johannesburg]] verhuis en ongeveer vyf jaar lank onafhanklik daar gewerk. Rassebeperkings in die Suid-Afrikaanse arbeidsmark het sy beroepsgeleenthede egter beperk. Op uitnodiging van Suster Pauline het hy hom daarna by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, destyds in [[Suid-Rhodesië]], gevestig.<ref name="Revisions"/> Kekana het talle kerklike opdragte uitgevoer. Sy kruisbeelde, reliëfpanele en houtsneewerk is in kerke in Suid-Afrika en Zimbabwe aangebring. Dit sluit werke vir St Mary’s Anglikaanse Katedraal in Johannesburg, St Paul’s Theological Seminary in [[Makhanda|Grahamstad]], St John’s Theological College in [[Mthatha|Umtata]] en St Mary and All Saints-katedraal in [[Harare]] in.<ref name="SAHO"/> In 1960 het Kekana na Europa gereis, waar hy museums besoek en die passiespel in [[Oberammergau]], [[Duitsland]], bygewoon het. Met finansiële ondersteuning van die Beit Trust het hy ongeveer drie jaar lank aan die Sir John Cass College in [[Londen]] gestudeer. Hy het daar veral sy teken-, modellerings- en anatomiese kennis ontwikkel. Hy het ook in 1961 opleiding in bronsgietwerk aan die Camberwell School of Art ontvang.<ref name="SAHO"/> Gedurende sy verblyf in Engeland het hy lesings aangebied en drie solo-uitstallings gehou. Hoewel hy ’n onderwyspos by Sir John Cass College aangebied is, het hy in 1964 na St Faith’s teruggekeer om ’n houtsneeskool te stig. Hy het studente in onder meer laagreliëf, naturalistiese uitbeelding en die hantering van houtgrein opgelei. David Chituku en Barnabas Ndudzo was onder die beeldhouers wat deur hom onderrig is.<ref name="SAHO"/> Kekana het hoofsaaklik met [[hout]] gewerk, maar ook beeldhouwerke in klip en brons vervaardig. Benewens godsdienstige werke het hy portretborsbeelde en ander sekulêre beeldhouwerke op bestelling gemaak. Sy styl word gekenmerk deur noukeurige waarneming, realistiese menslike figure en sigbare beitelmerke wat tekstuur aan die oppervlak verleen.<ref name="Revisions"/> Onder sy openbare opdragte was die federale knots en wapen vir die destydse Rhodesiese parlement in 1954 en ’n heraldiese embleem vir die Britse parlement in 1962. In die vroeë 1990’s het hy op versoek van aartsbiskop [[Desmond Tutu]] ’n biskopstaf uit lemoenhout gesny.<ref name="SAHO"/> ==Latere lewe en nalatenskap== Kekana het in sy latere lewe ernstige gesondheidsprobleme ondervind. Hy het die sig in sy linkeroog verloor en gedeeltelike verlamming het hom uiteindelik aan ’n rolstoel gekluister. Hy het nietemin tot kort voor sy dood voortgegaan om kunswerke te vervaardig. Hy is op 10 Maart 1995 in Rusape oorlede.<ref name="Revisions"/> Sy werk is onder meer opgeneem in die versamelings van die [[Johannesburgse Kunsgalery]], die Willem Annandale-kunsgalery in [[Lichtenburg]] en die Nasionale Galery van Zimbabwe in [[Harare]]. Dit is ook vertoon in die uitstallings ''Images of Wood'' in die Johannesburgse Kunsgalery in 1989 en ''Land and Lives'' in 1997.<ref name="Revisions"/> Die kunshistorikus Elizabeth Rankin het Kekana ná sy dood beskryf in die gedenkartikel “Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana”, wat in 1995 in die Zimbabwiese kunsjoernaal ''Gallery'' verskyn het.<ref>{{cite journal |last=Rankin |first=Elizabeth |title=Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana |journal=Gallery |issue=4 |date=Junie 1995 |page=12 |language=en }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== * [https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana Job Patja Kekana] by South African History Online * [https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ Job Kekana] by Revisions * [https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana Job Kekana] by Strauss & Co. {{DEFAULTSORT:Kekana, Job}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1916]] [[Kategorie:Oorlede in 1995]] qkidp9spg8ceyjydon6dh1dw9bw0ln1 2966129 2966128 2026-09-10T10:44:53Z Dumbassman 62009 [[:Kategorie:Oorlede in 1995]] verwyder; [[:Kategorie:Sterftes in 1995]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2966129 wikitext text/x-wiki '''Job Patja Kekana''' ([[1 Januarie]] [[1916]] – [[10 Maart]] [[1995]]) was ’n [[Suid-Afrikaanse]] [[beeldhouer]], houtsneewerker en kunsonderwyser. Hy is veral bekend vir sy naturalistiese houtbeelde en kerklike kunswerke. Kekana is by die Grace Dieu-sendingstasie naby [[Pietersburg]] opgelei en het later die grootste deel van sy loopbaan by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, [[Zimbabwe]], deurgebring.<ref name="SAHO">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana |title=Job Patja Kekana |publisher=South African History Online |date=22 Mei 2015 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Vroeë lewe en opleiding== Kekana is op 1 Januarie 1916 op ’n landelike opstal naby [[Potgietersrus]], die huidige [[Mokopane]] in [[Limpopo]], gebore. Sy vader was ’n [[skrynwerker]] en leke-prediker, maar is oorlede toe Kekana nog jonk was. Sy moeder het hom daarna na die Anglikaanse St Stephen’s-skool by [[Rooisloot (Limpopo, lat -24,13, long 28,92)|Rooisloot]] gestuur.<ref name="Revisions">{{cite web |url=https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ |title=Job Kekana |publisher=Revisions |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> Hy het reeds as veewagter begin kerf en onder meer kieries vir ouer mans in sy gemeenskap gemaak. Nadat ’n priester sy talent raakgesien het, is hy in 1933 na die Grace Dieu Mission Diocesan Training College naby Pietersburg, die huidige [[Polokwane]], gestuur. Die instelling se skrynwerksentrum het benewens meubelmakery ook houtsneewerk vir kerkmeubels aangebied.<ref name="SAHO"/> By Grace Dieu is Kekana deur die Anglikaanse non Suster Pauline onderrig. Die werk van [[Ernest Mancoba]], wat vroeër by die instelling gewerk het, het ook ’n belangrike invloed op hom uitgeoefen. Kekana het daar ’n naturalistiese beeldhoustyl ontwikkel en kerkbanke, preekstoele en ander kerklike voorwerpe vervaardig.<ref name="Strauss">{{cite web |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |title=Job Kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Loopbaan== Nadat die houtsneesentrum by Grace Dieu in 1939 gesluit is, het Kekana na [[Johannesburg]] verhuis en ongeveer vyf jaar lank onafhanklik daar gewerk. Rassebeperkings in die Suid-Afrikaanse arbeidsmark het sy beroepsgeleenthede egter beperk. Op uitnodiging van Suster Pauline het hy hom daarna by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, destyds in [[Suid-Rhodesië]], gevestig.<ref name="Revisions"/> Kekana het talle kerklike opdragte uitgevoer. Sy kruisbeelde, reliëfpanele en houtsneewerk is in kerke in Suid-Afrika en Zimbabwe aangebring. Dit sluit werke vir St Mary’s Anglikaanse Katedraal in Johannesburg, St Paul’s Theological Seminary in [[Makhanda|Grahamstad]], St John’s Theological College in [[Mthatha|Umtata]] en St Mary and All Saints-katedraal in [[Harare]] in.<ref name="SAHO"/> In 1960 het Kekana na Europa gereis, waar hy museums besoek en die passiespel in [[Oberammergau]], [[Duitsland]], bygewoon het. Met finansiële ondersteuning van die Beit Trust het hy ongeveer drie jaar lank aan die Sir John Cass College in [[Londen]] gestudeer. Hy het daar veral sy teken-, modellerings- en anatomiese kennis ontwikkel. Hy het ook in 1961 opleiding in bronsgietwerk aan die Camberwell School of Art ontvang.<ref name="SAHO"/> Gedurende sy verblyf in Engeland het hy lesings aangebied en drie solo-uitstallings gehou. Hoewel hy ’n onderwyspos by Sir John Cass College aangebied is, het hy in 1964 na St Faith’s teruggekeer om ’n houtsneeskool te stig. Hy het studente in onder meer laagreliëf, naturalistiese uitbeelding en die hantering van houtgrein opgelei. David Chituku en Barnabas Ndudzo was onder die beeldhouers wat deur hom onderrig is.<ref name="SAHO"/> Kekana het hoofsaaklik met [[hout]] gewerk, maar ook beeldhouwerke in klip en brons vervaardig. Benewens godsdienstige werke het hy portretborsbeelde en ander sekulêre beeldhouwerke op bestelling gemaak. Sy styl word gekenmerk deur noukeurige waarneming, realistiese menslike figure en sigbare beitelmerke wat tekstuur aan die oppervlak verleen.<ref name="Revisions"/> Onder sy openbare opdragte was die federale knots en wapen vir die destydse Rhodesiese parlement in 1954 en ’n heraldiese embleem vir die Britse parlement in 1962. In die vroeë 1990’s het hy op versoek van aartsbiskop [[Desmond Tutu]] ’n biskopstaf uit lemoenhout gesny.<ref name="SAHO"/> ==Latere lewe en nalatenskap== Kekana het in sy latere lewe ernstige gesondheidsprobleme ondervind. Hy het die sig in sy linkeroog verloor en gedeeltelike verlamming het hom uiteindelik aan ’n rolstoel gekluister. Hy het nietemin tot kort voor sy dood voortgegaan om kunswerke te vervaardig. Hy is op 10 Maart 1995 in Rusape oorlede.<ref name="Revisions"/> Sy werk is onder meer opgeneem in die versamelings van die [[Johannesburgse Kunsgalery]], die Willem Annandale-kunsgalery in [[Lichtenburg]] en die Nasionale Galery van Zimbabwe in [[Harare]]. Dit is ook vertoon in die uitstallings ''Images of Wood'' in die Johannesburgse Kunsgalery in 1989 en ''Land and Lives'' in 1997.<ref name="Revisions"/> Die kunshistorikus Elizabeth Rankin het Kekana ná sy dood beskryf in die gedenkartikel “Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana”, wat in 1995 in die Zimbabwiese kunsjoernaal ''Gallery'' verskyn het.<ref>{{cite journal |last=Rankin |first=Elizabeth |title=Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana |journal=Gallery |issue=4 |date=Junie 1995 |page=12 |language=en }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== * [https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana Job Patja Kekana] by South African History Online * [https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ Job Kekana] by Revisions * [https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana Job Kekana] by Strauss & Co. {{DEFAULTSORT:Kekana, Job}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1916]] [[Kategorie:Sterftes in 1995]] gsfcjsti0r30ol3yyibesxghzl4nchm 2966133 2966129 2026-09-10T11:03:03Z Sobaka 328 inligtingskas 2966133 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | agtergrondkleur = #76A8FF | naam = Job Kekana | beeld = | opskrif = | geboortenaam = '''Job Patja Kekana | geboortedatum = {{Geboortedatum|df=yes|1916|1|1}} | geboorteplek = Naby [[Potgietersrus]], [[Transvaal]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterftedatum en ouderdom|df=yes|1916|1|1|1995|3|10}} | plekvandood = Rusape, [[Zimbabwe]] | nasionaliteit = | veld = Beeldhouer, houtsneewerker en kunsonderwyser | opleiding = | beweging = Godsdienstige beelde, portretborsbeelde en ander sekulêre beeldhouwerke | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekennings = }} '''Job Patja Kekana''' ([[1 Januarie]] [[1916]] – [[10 Maart]] [[1995]]) was ’n [[Suid-Afrikaanse]] [[beeldhouer]], houtsneewerker en kunsonderwyser. Hy is veral bekend vir sy naturalistiese houtbeelde en kerklike kunswerke. Kekana is by die Grace Dieu-sendingstasie naby [[Pietersburg]] opgelei en het later die grootste deel van sy loopbaan by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, [[Zimbabwe]], deurgebring.<ref name="SAHO">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana |title=Job Patja Kekana |publisher=South African History Online |date=22 Mei 2015 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Vroeë lewe en opleiding== Kekana is op 1 Januarie 1916 op ’n landelike opstal naby [[Potgietersrus]], die huidige [[Mokopane]] in [[Limpopo]], gebore. Sy vader was ’n [[skrynwerker]] en leke-prediker, maar is oorlede toe Kekana nog jonk was. Sy moeder het hom daarna na die Anglikaanse St Stephen’s-skool by [[Rooisloot (Limpopo, lat -24,13, long 28,92)|Rooisloot]] gestuur.<ref name="Revisions">{{cite web |url=https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ |title=Job Kekana |publisher=Revisions |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> Hy het reeds as veewagter begin kerf en onder meer kieries vir ouer mans in sy gemeenskap gemaak. Nadat ’n priester sy talent raakgesien het, is hy in 1933 na die Grace Dieu Mission Diocesan Training College naby Pietersburg, die huidige [[Polokwane]], gestuur. Die instelling se skrynwerksentrum het benewens meubelmakery ook houtsneewerk vir kerkmeubels aangebied.<ref name="SAHO"/> By Grace Dieu is Kekana deur die Anglikaanse non Suster Pauline onderrig. Die werk van [[Ernest Mancoba]], wat vroeër by die instelling gewerk het, het ook ’n belangrike invloed op hom uitgeoefen. Kekana het daar ’n naturalistiese beeldhoustyl ontwikkel en kerkbanke, preekstoele en ander kerklike voorwerpe vervaardig.<ref name="Strauss">{{cite web |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |title=Job Kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Loopbaan== Nadat die houtsneesentrum by Grace Dieu in 1939 gesluit is, het Kekana na [[Johannesburg]] verhuis en ongeveer vyf jaar lank onafhanklik daar gewerk. Rassebeperkings in die Suid-Afrikaanse arbeidsmark het sy beroepsgeleenthede egter beperk. Op uitnodiging van Suster Pauline het hy hom daarna by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, destyds in [[Suid-Rhodesië]], gevestig.<ref name="Revisions"/> Kekana het talle kerklike opdragte uitgevoer. Sy kruisbeelde, reliëfpanele en houtsneewerk is in kerke in Suid-Afrika en Zimbabwe aangebring. Dit sluit werke vir St Mary’s Anglikaanse Katedraal in Johannesburg, St Paul’s Theological Seminary in [[Makhanda|Grahamstad]], St John’s Theological College in [[Mthatha|Umtata]] en St Mary and All Saints-katedraal in [[Harare]] in.<ref name="SAHO"/> In 1960 het Kekana na Europa gereis, waar hy museums besoek en die passiespel in [[Oberammergau]], [[Duitsland]], bygewoon het. Met finansiële ondersteuning van die Beit Trust het hy ongeveer drie jaar lank aan die Sir John Cass College in [[Londen]] gestudeer. Hy het daar veral sy teken-, modellerings- en anatomiese kennis ontwikkel. Hy het ook in 1961 opleiding in bronsgietwerk aan die Camberwell School of Art ontvang.<ref name="SAHO"/> Gedurende sy verblyf in Engeland het hy lesings aangebied en drie solo-uitstallings gehou. Hoewel hy ’n onderwyspos by Sir John Cass College aangebied is, het hy in 1964 na St Faith’s teruggekeer om ’n houtsneeskool te stig. Hy het studente in onder meer laagreliëf, naturalistiese uitbeelding en die hantering van houtgrein opgelei. David Chituku en Barnabas Ndudzo was onder die beeldhouers wat deur hom onderrig is.<ref name="SAHO"/> Kekana het hoofsaaklik met [[hout]] gewerk, maar ook beeldhouwerke in klip en brons vervaardig. Benewens godsdienstige werke het hy portretborsbeelde en ander sekulêre beeldhouwerke op bestelling gemaak. Sy styl word gekenmerk deur noukeurige waarneming, realistiese menslike figure en sigbare beitelmerke wat tekstuur aan die oppervlak verleen.<ref name="Revisions"/> Onder sy openbare opdragte was die federale knots en wapen vir die destydse Rhodesiese parlement in 1954 en ’n heraldiese embleem vir die Britse parlement in 1962. In die vroeë 1990’s het hy op versoek van aartsbiskop [[Desmond Tutu]] ’n biskopstaf uit lemoenhout gesny.<ref name="SAHO"/> ==Latere lewe en nalatenskap== Kekana het in sy latere lewe ernstige gesondheidsprobleme ondervind. Hy het die sig in sy linkeroog verloor en gedeeltelike verlamming het hom uiteindelik aan ’n rolstoel gekluister. Hy het nietemin tot kort voor sy dood voortgegaan om kunswerke te vervaardig. Hy is op 10 Maart 1995 in Rusape oorlede.<ref name="Revisions"/> Sy werk is onder meer opgeneem in die versamelings van die [[Johannesburgse Kunsgalery]], die Willem Annandale-kunsgalery in [[Lichtenburg]] en die Nasionale Galery van Zimbabwe in [[Harare]]. Dit is ook vertoon in die uitstallings ''Images of Wood'' in die Johannesburgse Kunsgalery in 1989 en ''Land and Lives'' in 1997.<ref name="Revisions"/> Die kunshistorikus Elizabeth Rankin het Kekana ná sy dood beskryf in die gedenkartikel “Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana”, wat in 1995 in die Zimbabwiese kunsjoernaal ''Gallery'' verskyn het.<ref>{{cite journal |last=Rankin |first=Elizabeth |title=Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana |journal=Gallery |issue=4 |date=Junie 1995 |page=12 |language=en }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== * [https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana Job Patja Kekana] by South African History Online * [https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ Job Kekana] by Revisions * [https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana Job Kekana] by Strauss & Co. {{DEFAULTSORT:Kekana, Job}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1916]] [[Kategorie:Sterftes in 1995]] 70lro1r8dvengj060g0hl5n09i7spwl 2966151 2966133 2026-09-10T11:21:50Z Sobaka 328 normdata 2966151 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | agtergrondkleur = #76A8FF | naam = Job Kekana | beeld = | opskrif = | geboortenaam = '''Job Patja Kekana | geboortedatum = {{Geboortedatum|df=yes|1916|1|1}} | geboorteplek = Naby [[Potgietersrus]], [[Transvaal]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterftedatum en ouderdom|df=yes|1916|1|1|1995|3|10}} | plekvandood = Rusape, [[Zimbabwe]] | nasionaliteit = | veld = Beeldhouer, houtsneewerker en kunsonderwyser | opleiding = | beweging = Godsdienstige beelde, portretborsbeelde en ander sekulêre beeldhouwerke | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekennings = }} '''Job Patja Kekana''' ([[1 Januarie]] [[1916]] – [[10 Maart]] [[1995]]) was ’n [[Suid-Afrikaanse]] [[beeldhouer]], houtsneewerker en kunsonderwyser. Hy is veral bekend vir sy naturalistiese houtbeelde en kerklike kunswerke. Kekana is by die Grace Dieu-sendingstasie naby [[Pietersburg]] opgelei en het later die grootste deel van sy loopbaan by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, [[Zimbabwe]], deurgebring.<ref name="SAHO">{{cite web |url=https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana |title=Job Patja Kekana |publisher=South African History Online |date=22 Mei 2015 |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Vroeë lewe en opleiding== Kekana is op 1 Januarie 1916 op ’n landelike opstal naby [[Potgietersrus]], die huidige [[Mokopane]] in [[Limpopo]], gebore. Sy vader was ’n [[skrynwerker]] en leke-prediker, maar is oorlede toe Kekana nog jonk was. Sy moeder het hom daarna na die Anglikaanse St Stephen’s-skool by [[Rooisloot (Limpopo, lat -24,13, long 28,92)|Rooisloot]] gestuur.<ref name="Revisions">{{cite web |url=https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ |title=Job Kekana |publisher=Revisions |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> Hy het reeds as veewagter begin kerf en onder meer kieries vir ouer mans in sy gemeenskap gemaak. Nadat ’n priester sy talent raakgesien het, is hy in 1933 na die Grace Dieu Mission Diocesan Training College naby Pietersburg, die huidige [[Polokwane]], gestuur. Die instelling se skrynwerksentrum het benewens meubelmakery ook houtsneewerk vir kerkmeubels aangebied.<ref name="SAHO"/> By Grace Dieu is Kekana deur die Anglikaanse non Suster Pauline onderrig. Die werk van [[Ernest Mancoba]], wat vroeër by die instelling gewerk het, het ook ’n belangrike invloed op hom uitgeoefen. Kekana het daar ’n naturalistiese beeldhoustyl ontwikkel en kerkbanke, preekstoele en ander kerklike voorwerpe vervaardig.<ref name="Strauss">{{cite web |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |title=Job Kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=8 September 2026 |language=en }}</ref> ==Loopbaan== Nadat die houtsneesentrum by Grace Dieu in 1939 gesluit is, het Kekana na [[Johannesburg]] verhuis en ongeveer vyf jaar lank onafhanklik daar gewerk. Rassebeperkings in die Suid-Afrikaanse arbeidsmark het sy beroepsgeleenthede egter beperk. Op uitnodiging van Suster Pauline het hy hom daarna by St Faith’s-sendingstasie in Rusape, destyds in [[Suid-Rhodesië]], gevestig.<ref name="Revisions"/> Kekana het talle kerklike opdragte uitgevoer. Sy kruisbeelde, reliëfpanele en houtsneewerk is in kerke in Suid-Afrika en Zimbabwe aangebring. Dit sluit werke vir St Mary’s Anglikaanse Katedraal in Johannesburg, St Paul’s Theological Seminary in [[Makhanda|Grahamstad]], St John’s Theological College in [[Mthatha|Umtata]] en St Mary and All Saints-katedraal in [[Harare]] in.<ref name="SAHO"/> In 1960 het Kekana na Europa gereis, waar hy museums besoek en die passiespel in [[Oberammergau]], [[Duitsland]], bygewoon het. Met finansiële ondersteuning van die Beit Trust het hy ongeveer drie jaar lank aan die Sir John Cass College in [[Londen]] gestudeer. Hy het daar veral sy teken-, modellerings- en anatomiese kennis ontwikkel. Hy het ook in 1961 opleiding in bronsgietwerk aan die Camberwell School of Art ontvang.<ref name="SAHO"/> Gedurende sy verblyf in Engeland het hy lesings aangebied en drie solo-uitstallings gehou. Hoewel hy ’n onderwyspos by Sir John Cass College aangebied is, het hy in 1964 na St Faith’s teruggekeer om ’n houtsneeskool te stig. Hy het studente in onder meer laagreliëf, naturalistiese uitbeelding en die hantering van houtgrein opgelei. David Chituku en Barnabas Ndudzo was onder die beeldhouers wat deur hom onderrig is.<ref name="SAHO"/> Kekana het hoofsaaklik met [[hout]] gewerk, maar ook beeldhouwerke in klip en brons vervaardig. Benewens godsdienstige werke het hy portretborsbeelde en ander sekulêre beeldhouwerke op bestelling gemaak. Sy styl word gekenmerk deur noukeurige waarneming, realistiese menslike figure en sigbare beitelmerke wat tekstuur aan die oppervlak verleen.<ref name="Revisions"/> Onder sy openbare opdragte was die federale knots en wapen vir die destydse Rhodesiese parlement in 1954 en ’n heraldiese embleem vir die Britse parlement in 1962. In die vroeë 1990’s het hy op versoek van aartsbiskop [[Desmond Tutu]] ’n biskopstaf uit lemoenhout gesny.<ref name="SAHO"/> ==Latere lewe en nalatenskap== Kekana het in sy latere lewe ernstige gesondheidsprobleme ondervind. Hy het die sig in sy linkeroog verloor en gedeeltelike verlamming het hom uiteindelik aan ’n rolstoel gekluister. Hy het nietemin tot kort voor sy dood voortgegaan om kunswerke te vervaardig. Hy is op 10 Maart 1995 in Rusape oorlede.<ref name="Revisions"/> Sy werk is onder meer opgeneem in die versamelings van die [[Johannesburgse Kunsgalery]], die Willem Annandale-kunsgalery in [[Lichtenburg]] en die Nasionale Galery van Zimbabwe in [[Harare]]. Dit is ook vertoon in die uitstallings ''Images of Wood'' in die Johannesburgse Kunsgalery in 1989 en ''Land and Lives'' in 1997.<ref name="Revisions"/> Die kunshistorikus Elizabeth Rankin het Kekana ná sy dood beskryf in die gedenkartikel “Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana”, wat in 1995 in die Zimbabwiese kunsjoernaal ''Gallery'' verskyn het.<ref>{{cite journal |last=Rankin |first=Elizabeth |title=Living and working in the mission tradition: in memoriam Job Kekana |journal=Gallery |issue=4 |date=Junie 1995 |page=12 |language=en }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== * [https://sahistory.org.za/people/job-patja-kekana Job Patja Kekana] by South African History Online * [https://revisions.co.za/portfolio/job-kekana/ Job Kekana] by Revisions * [https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana Job Kekana] by Strauss & Co. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kekana, Job}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1916]] [[Kategorie:Sterftes in 1995]] 68m2mnrgk83t9pbhhds5yzvzft0upjl 1 468851 2966125 2026-09-10T10:35:16Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2966125 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 10 468852 2966132 2026-09-10T11:01:32Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '<includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=Infobox person | template_name = infobox social media personality | _alias-map = pseudonym:other_names | _reuse = image, caption, image_caption, image_size, image_alt | _exclude = module, module2, module3, module4, module5, module6, logo, logo_caption, logo_size, logo_alt, logo_class, stats_update, bilibili_handles, bilibili_id, bilibili_id2, bilibili_id3, bilibili_display_name, bilibili_display_name2, bilib...' 2966132 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=Infobox person | template_name = infobox social media personality | _alias-map = pseudonym:other_names | _reuse = image, caption, image_caption, image_size, image_alt | _exclude = module, module2, module3, module4, module5, module6, logo, logo_caption, logo_size, logo_alt, logo_class, stats_update, bilibili_handles, bilibili_id, bilibili_id2, bilibili_id3, bilibili_display_name, bilibili_display_name2, bilibili_display_name3, bilibili_years_active, bilibili_genre, bilibili_followers, instagram_handle, instagram_handle2, instagram_handle3, instagram_handles, instagram_display_name, instagram_display_name2, instagram_display_name3, instagram_years_active, instagram_genre, instagram_followers, kick_handle, kick_handle2, kick_handle3, kick_handles, kick_display_name, kick_display_name2, kick_display_name3, kick_years_active, kick_genre, kick_game, kick_followers, substack_url, substack_url2, substack_url3, substack_newsletter_name, substack_newsletter_name2, substack_newsletter_name3, substack_handle, substack_years_active, substack_topic, substack_subscribers, tiktok_handle, tiktok_handle2, tiktok_handle3, tiktok_handles, tiktok_display_name, tiktok_display_name2, tiktok_display_name3, tiktok_years_active, tiktok_genre, tiktok_followers, twitch_handle, twitch_handle2, twitch_handle3, twitch_handles, twitch_display_name, twitch_display_name2, twitch_display_name3, twitch_years_active, twitch_genre, twitch_game, twitch_followers, twitter_handle, twitter_handle2, twitter_handle3, twitter_handles, twitter_display_name, twitter_years_active, twitter_topic, twitter_followers, x_handle, x_handle2, x_handle3, x_handles, x_display_name, x_years_active, x_topic, x_followers, youtube_handle, youtube_handle2, youtube_handle3, youtube_handles, youtube_id, youtube_id2, youtube_id3, youtube_display_name, youtube_display_name2, youtube_display_name3, youtube_years_active, youtube_genre, youtube_subscribers, youtube_views | image = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}} | {{Multiple image | direction = vertical | border = infobox | image1 = {{{logo|}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | alt1 = {{{logo_alt|}}} | class1 = {{{logo_class|}}} | image2 = {{{image|}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}} | alt2 = {{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}} }}|{{if empty|{{{image|}}}|{{{logo|}}}}} }} | image_size = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image size|}}}|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|{{if empty|{{{logo_size|}}}|225px}}}}}} | alt = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|{{{logo_alt|}}}}}}} | caption = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}|{{{logo_caption|}}}}}}} | image_class = {{{logo_class|}}} | module = {{Infobox | child = yes | autoheaders = yes | belowstyle = border-top: 1px solid #aaa; | header1 = [[Bilibili]] information | label2 = Channel{{#if:{{{bilibili_id2|}}}{{{bilibili_handles|}}}|s}} | data2 = {{ubl | {{#if:{{{bilibili_id|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{#if:{{{bilibili_id2|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id2}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name2|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{#if:{{{bilibili_id3|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id3}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name3|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{{bilibili_handles|}}} }} | label3 = Years&nbsp;active | data3 = {{{bilibili_years_active|}}} | label4 = Genre{{pluralize from text|{{{bilibili_genre|}}}|plural=s}} | data4 = {{{bilibili_genre|}}} | label5 = Followers | data5 = {{{bilibili_followers|}}} | header6 = [[Instagram]] information | label7 = Page{{#if:{{{instagram_handle2|}}}{{{instagram_handles|}}}|s}} | data7 = {{ubl | {{#if:{{{instagram_handle|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle}}} {{if empty|{{{instagram_display_name|}}}|{{{instagram_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{instagram_handle2|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle2}}} {{if empty|{{{instagram_display_name2|}}}|{{{instagram_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{instagram_handle3|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle3}}} {{if empty|{{{instagram_display_name3|}}}|{{{instagram_handle3|}}}}}]}} | {{{instagram_handles|}}} }} | label8 = Years&nbsp;active | data8 = {{{instagram_years_active|}}} | label9 = Genre{{pluralize from text|{{{instagram_genre|}}}|plural=s}} | data9 = {{{instagram_genre|}}} | label10 = Followers | data10 = {{{instagram_followers|}}} | header11 = [[Kick (service)|Kick]] information | label12 = Channel{{#if:{{{kick_handle2|}}}{{{kick_handles|}}}|s}} | data12 = {{ubl | {{#if:{{{kick_handle|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle}}} {{if empty|{{{kick_display_name|}}}|{{{kick_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{kick_handle2|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle2}}} {{if empty|{{{kick_display_name2|}}}|{{{kick_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{kick_handle3|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle3}}} {{if empty|{{{kick_display_name3|}}}|{{{kick_handle3|}}}}}]}} | {{{kick_handles|}}} }} | label13 = Years&nbsp;active | data13 = {{{kick_years_active|}}} | label14 = Genre{{pluralize from text|{{{kick_genre|}}}|plural=s}} | data14 = {{{kick_genre|}}} | label15 = Game{{pluralize from text|{{{kick_game|}}}|plural=s}} | data15 = {{{kick_game|}}} | label16 = Followers | data16 = {{{kick_followers|}}} | header17 = [[Substack]] information | label18 = Newsletter | data18 = {{ubl | {{#if:{{{substack_url|}}}|{{URL|{{{substack_url|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name|}}}|{{{substack_url}}}}}}}}} | {{#if:{{{substack_url2|}}}|{{URL|{{{substack_url2|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name2|}}}|{{{substack_url2}}}}}}}}} | {{#if:{{{substack_url3|}}}|{{URL|{{{substack_url3|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name3|}}}|{{{substack_url3}}}}}}}}} }} | label19 = Notes | data19 = {{#if:{{{substack_handle|}}}|[https://substack.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{substack_handle}}}|@}}}}|{{{substack_handle}}} {{{substack_handle}}}|@{{{substack_handle}}} @{{{substack_handle}}}}}]}} | label20 = Years&nbsp;active | data20 = {{{substack_years_active|}}} | label21 = Topic{{pluralize from text|{{{substack_topic|}}}|plural=s}} | data21 = {{{substack_topic|}}} | label22 = Subscribers | data22 = {{{substack_subscribers|}}} | header23 = [[TikTok]] information | label24 = Page{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}{{{tiktok_handles|}}}|s}} | data24 = {{ubl |{{#if:{{{tiktok_handle|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle}}}|@{{{tiktok_handle}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name|}}}|{{{tiktok_handle|}}}}}]}} |{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle2}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle2}}}|@{{{tiktok_handle2}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name2|}}}|{{{tiktok_handle2|}}}}}]}} |{{#if:{{{tiktok_handle3|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle3}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle3}}}|@{{{tiktok_handle3}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name3|}}}|{{{tiktok_handle3|}}}}}]}} |{{{tiktok_handles|}}} }} | label25 = Years&nbsp;active | data25 = {{{tiktok_years_active|}}} | label26 = Genre{{pluralize from text|{{{tiktok_genre|}}}|plural=s}} | data26 = {{{tiktok_genre|}}} | label27 = Followers | data27 = {{{tiktok_followers|}}} | header28 = [[Twitch (service)|Twitch]] information | label29 = Channel{{#if:{{{twitch_handle2|}}}{{{twitch_handles|}}}|s}} | data29 = {{ubl| | {{#if:{{{twitch_handle|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle}}} {{if empty|{{{twitch_display_name|}}}|{{{twitch_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{twitch_handle2|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle2}}} {{if empty|{{{twitch_display_name2|}}}|{{{twitch_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{twitch_handle3|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle3}}} {{if empty|{{{twitch_display_name3|}}}|{{{twitch_handle3|}}}}}]}} | {{{twitch_handles|}}} }} | label30 = Years&nbsp;active | data30 = {{{twitch_years_active|}}} | label31 = Genre{{pluralize from text|{{{twitch_genre|}}}|plural=s}} | data31 = {{{twitch_genre|}}} | label32 = Game{{pluralize from text|{{{twitch_game|}}}|plural=s}} | data32 = {{{twitch_game|}}} | label33 = Followers | data33 = {{{twitch_followers|}}} | header34 = [[X (social network)|X]] information | label35 = Handle{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}{{{x_handles|}}}{{{twitter_handles|}}}|s}} | data35 = {{ubl |{{#if:{{{x_handle|}}}{{{twitter_handle|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}}]}} |{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}}]}} |{{#if:{{{x_handle3|}}}{{{twitter_handle3|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}}]}} |{{if empty|{{{x_handles|}}}|{{{twitter_handles|}}}}} }} | label36 = Display&nbsp;name | data36 = {{if empty|{{{x_display_name|}}}|{{{twitter_display_name|}}}}} | label37 = Years&nbsp;active | data37 = {{if empty|{{{x_years_active|}}}|{{{twitter_years_active|}}}}} | label38 = Topic{{pluralize from text|{{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}|plural=s}} | data38 = {{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}} | label39 = Followers | data39 = {{if empty|{{{x_followers|}}}|{{{twitter_followers|}}}}} | header40 = [[YouTube]] information | label41 = Channel{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}{{{youtube_handles|}}}|s}} | data41 = {{ubl|<!-- TODO: Test the aboslute shit out of this logic... --> |{{#if:{{{youtube_handle|}}}{{{youtube_id|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle|}}}|{{{youtube_id|}}}}}|{{{youtube_handle}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle}}}|@}}}}|{{{youtube_handle}}}|@{{{youtube_handle}}}}}|{{{youtube_id}}}=channel/{{{youtube_id}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name|}}}|{{{youtube_handle|}}}|YouTube channel}}]}} |{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle2|}}}|{{{youtube_id2|}}}}}|{{{youtube_handle2}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle2}}}|@}}}}|{{{youtube_handle2}}}|@{{{youtube_handle2}}}}}|{{{youtube_id2}}}=channel/{{{youtube_id2}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name2|}}}|{{{youtube_handle2|}}}|YouTube channel}}]}} |{{#if:{{{youtube_handle3|}}}{{{youtube_id3|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle3|}}}|{{{youtube_id3|}}}}}|{{{youtube_handle3}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle3}}}|@}}}}|{{{youtube_handle3}}}|@{{{youtube_handle3}}}}}|{{{youtube_id3}}}=channel/{{{youtube_id3}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name3|}}}|{{{youtube_handle3|}}}|YouTube channel}}]}} |{{{youtube_handles|}}} }} | label42 = Years&nbsp;active | data42 = {{{youtube_years_active|}}} | label43 = Genre{{pluralize from text|{{{youtube_genre|}}}|plural=s}} | data43 = {{{youtube_genre|}}} | label44 = Subscribers | data44 = {{{youtube_subscribers|}}} | label45 = Views | data45 = {{{youtube_views|}}} | header60 = _BLANK_ | data61 = {{{module|}}} | data62 = {{{module2|}}} | data63 = {{{module3|}}} | data64 = {{{module4|}}} | data65 = {{{module5|}}} | data66 = {{{module6|}}} | below = {{#if:{{{stats_update|}}}|''Last updated:'' {{{stats_update}}}}} }} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check |nested=1 |template=Infobox social media personality |cat={{main other|Category:Pages using infobox social media personality with conflicting parameters}} | pseudonym; other_names | x_handle; twitter_handle | x_handle2; twitter_handle2 | x_handle3; twitter_handle3 | x_handles; twitter_handles | x_display_name; twitter_display_name | x_years_active; twitter_years_active | x_topic; twitter_topic | x_followers; twitter_followers | youtube_handle; youtube_id | youtube_handle2; youtube_id2 | youtube_handle3; youtube_id3 | image_alt; alt | image size; image_size; imagesize }}{{main other|{{#if:{{#property:P2397}}{{#property:P8687}}|[[Category:Social media pages with Wikidata]] }}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 4ujjnenghf1md202wqi30u56u3hrrn8 2966137 2966132 2026-09-10T11:06:58Z Pynappel 70858 2966137 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=Infobox person | template_name = infobox social media personality | _alias-map = pseudonym:other_names | _reuse = image, caption, image_caption, image_size, image_alt | _exclude = module, module2, module3, module4, module5, module6, logo, logo_caption, logo_size, logo_alt, logo_class, stats_update, bilibili_handles, bilibili_id, bilibili_id2, bilibili_id3, bilibili_display_name, bilibili_display_name2, bilibili_display_name3, bilibili_years_active, bilibili_genre, bilibili_followers, instagram_handle, instagram_handle2, instagram_handle3, instagram_handles, instagram_display_name, instagram_display_name2, instagram_display_name3, instagram_years_active, instagram_genre, instagram_followers, kick_handle, kick_handle2, kick_handle3, kick_handles, kick_display_name, kick_display_name2, kick_display_name3, kick_years_active, kick_genre, kick_game, kick_followers, substack_url, substack_url2, substack_url3, substack_newsletter_name, substack_newsletter_name2, substack_newsletter_name3, substack_handle, substack_years_active, substack_topic, substack_subscribers, tiktok_handle, tiktok_handle2, tiktok_handle3, tiktok_handles, tiktok_display_name, tiktok_display_name2, tiktok_display_name3, tiktok_years_active, tiktok_genre, tiktok_followers, twitch_handle, twitch_handle2, twitch_handle3, twitch_handles, twitch_display_name, twitch_display_name2, twitch_display_name3, twitch_years_active, twitch_genre, twitch_game, twitch_followers, twitter_handle, twitter_handle2, twitter_handle3, twitter_handles, twitter_display_name, twitter_years_active, twitter_topic, twitter_followers, x_handle, x_handle2, x_handle3, x_handles, x_display_name, x_years_active, x_topic, x_followers, youtube_handle, youtube_handle2, youtube_handle3, youtube_handles, youtube_id, youtube_id2, youtube_id3, youtube_display_name, youtube_display_name2, youtube_display_name3, youtube_years_active, youtube_genre, youtube_subscribers, youtube_views | image = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}} | {{Multiple image | direction = vertical | border = infobox | image1 = {{{logo|}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | alt1 = {{{logo_alt|}}} | class1 = {{{logo_class|}}} | image2 = {{{image|}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}} | alt2 = {{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}} }}|{{if empty|{{{image|}}}|{{{logo|}}}}} }} | image_size = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image size|}}}|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|{{if empty|{{{logo_size|}}}|225px}}}}}} | alt = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|{{{logo_alt|}}}}}}} | caption = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}|{{{logo_caption|}}}}}}} | image_class = {{{logo_class|}}} | module = {{Inligtingskas4 | child = yes | autoheaders = yes | belowstyle = border-top: 1px solid #aaa; | header1 = [[Bilibili]] information | label2 = Channel{{#if:{{{bilibili_id2|}}}{{{bilibili_handles|}}}|s}} | data2 = {{ubl | {{#if:{{{bilibili_id|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{#if:{{{bilibili_id2|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id2}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name2|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{#if:{{{bilibili_id3|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id3}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name3|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{{bilibili_handles|}}} }} | label3 = Years&nbsp;active | data3 = {{{bilibili_years_active|}}} | label4 = Genre{{pluralize from text|{{{bilibili_genre|}}}|plural=s}} | data4 = {{{bilibili_genre|}}} | label5 = Followers | data5 = {{{bilibili_followers|}}} | header6 = [[Instagram]] information | label7 = Page{{#if:{{{instagram_handle2|}}}{{{instagram_handles|}}}|s}} | data7 = {{ubl | {{#if:{{{instagram_handle|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle}}} {{if empty|{{{instagram_display_name|}}}|{{{instagram_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{instagram_handle2|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle2}}} {{if empty|{{{instagram_display_name2|}}}|{{{instagram_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{instagram_handle3|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle3}}} {{if empty|{{{instagram_display_name3|}}}|{{{instagram_handle3|}}}}}]}} | {{{instagram_handles|}}} }} | label8 = Years&nbsp;active | data8 = {{{instagram_years_active|}}} | label9 = Genre{{pluralize from text|{{{instagram_genre|}}}|plural=s}} | data9 = {{{instagram_genre|}}} | label10 = Followers | data10 = {{{instagram_followers|}}} | header11 = [[Kick (service)|Kick]] information | label12 = Channel{{#if:{{{kick_handle2|}}}{{{kick_handles|}}}|s}} | data12 = {{ubl | {{#if:{{{kick_handle|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle}}} {{if empty|{{{kick_display_name|}}}|{{{kick_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{kick_handle2|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle2}}} {{if empty|{{{kick_display_name2|}}}|{{{kick_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{kick_handle3|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle3}}} {{if empty|{{{kick_display_name3|}}}|{{{kick_handle3|}}}}}]}} | {{{kick_handles|}}} }} | label13 = Years&nbsp;active | data13 = {{{kick_years_active|}}} | label14 = Genre{{pluralize from text|{{{kick_genre|}}}|plural=s}} | data14 = {{{kick_genre|}}} | label15 = Game{{pluralize from text|{{{kick_game|}}}|plural=s}} | data15 = {{{kick_game|}}} | label16 = Followers | data16 = {{{kick_followers|}}} | header17 = [[Substack]] information | label18 = Newsletter | data18 = {{ubl | {{#if:{{{substack_url|}}}|{{URL|{{{substack_url|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name|}}}|{{{substack_url}}}}}}}}} | {{#if:{{{substack_url2|}}}|{{URL|{{{substack_url2|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name2|}}}|{{{substack_url2}}}}}}}}} | {{#if:{{{substack_url3|}}}|{{URL|{{{substack_url3|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name3|}}}|{{{substack_url3}}}}}}}}} }} | label19 = Notes | data19 = {{#if:{{{substack_handle|}}}|[https://substack.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{substack_handle}}}|@}}}}|{{{substack_handle}}} {{{substack_handle}}}|@{{{substack_handle}}} @{{{substack_handle}}}}}]}} | label20 = Years&nbsp;active | data20 = {{{substack_years_active|}}} | label21 = Topic{{pluralize from text|{{{substack_topic|}}}|plural=s}} | data21 = {{{substack_topic|}}} | label22 = Subscribers | data22 = {{{substack_subscribers|}}} | header23 = [[TikTok]] information | label24 = Page{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}{{{tiktok_handles|}}}|s}} | data24 = {{ubl |{{#if:{{{tiktok_handle|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle}}}|@{{{tiktok_handle}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name|}}}|{{{tiktok_handle|}}}}}]}} |{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle2}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle2}}}|@{{{tiktok_handle2}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name2|}}}|{{{tiktok_handle2|}}}}}]}} |{{#if:{{{tiktok_handle3|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle3}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle3}}}|@{{{tiktok_handle3}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name3|}}}|{{{tiktok_handle3|}}}}}]}} |{{{tiktok_handles|}}} }} | label25 = Years&nbsp;active | data25 = {{{tiktok_years_active|}}} | label26 = Genre{{pluralize from text|{{{tiktok_genre|}}}|plural=s}} | data26 = {{{tiktok_genre|}}} | label27 = Followers | data27 = {{{tiktok_followers|}}} | header28 = [[Twitch (service)|Twitch]] information | label29 = Channel{{#if:{{{twitch_handle2|}}}{{{twitch_handles|}}}|s}} | data29 = {{ubl| | {{#if:{{{twitch_handle|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle}}} {{if empty|{{{twitch_display_name|}}}|{{{twitch_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{twitch_handle2|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle2}}} {{if empty|{{{twitch_display_name2|}}}|{{{twitch_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{twitch_handle3|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle3}}} {{if empty|{{{twitch_display_name3|}}}|{{{twitch_handle3|}}}}}]}} | {{{twitch_handles|}}} }} | label30 = Years&nbsp;active | data30 = {{{twitch_years_active|}}} | label31 = Genre{{pluralize from text|{{{twitch_genre|}}}|plural=s}} | data31 = {{{twitch_genre|}}} | label32 = Game{{pluralize from text|{{{twitch_game|}}}|plural=s}} | data32 = {{{twitch_game|}}} | label33 = Followers | data33 = {{{twitch_followers|}}} | header34 = [[X (social network)|X]] information | label35 = Handle{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}{{{x_handles|}}}{{{twitter_handles|}}}|s}} | data35 = {{ubl |{{#if:{{{x_handle|}}}{{{twitter_handle|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}}]}} |{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}}]}} |{{#if:{{{x_handle3|}}}{{{twitter_handle3|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}}]}} |{{if empty|{{{x_handles|}}}|{{{twitter_handles|}}}}} }} | label36 = Display&nbsp;name | data36 = {{if empty|{{{x_display_name|}}}|{{{twitter_display_name|}}}}} | label37 = Years&nbsp;active | data37 = {{if empty|{{{x_years_active|}}}|{{{twitter_years_active|}}}}} | label38 = Topic{{pluralize from text|{{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}|plural=s}} | data38 = {{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}} | label39 = Followers | data39 = {{if empty|{{{x_followers|}}}|{{{twitter_followers|}}}}} | header40 = [[YouTube]] information | label41 = Channel{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}{{{youtube_handles|}}}|s}} | data41 = {{ubl|<!-- TODO: Test the aboslute shit out of this logic... --> |{{#if:{{{youtube_handle|}}}{{{youtube_id|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle|}}}|{{{youtube_id|}}}}}|{{{youtube_handle}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle}}}|@}}}}|{{{youtube_handle}}}|@{{{youtube_handle}}}}}|{{{youtube_id}}}=channel/{{{youtube_id}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name|}}}|{{{youtube_handle|}}}|YouTube channel}}]}} |{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle2|}}}|{{{youtube_id2|}}}}}|{{{youtube_handle2}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle2}}}|@}}}}|{{{youtube_handle2}}}|@{{{youtube_handle2}}}}}|{{{youtube_id2}}}=channel/{{{youtube_id2}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name2|}}}|{{{youtube_handle2|}}}|YouTube channel}}]}} |{{#if:{{{youtube_handle3|}}}{{{youtube_id3|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle3|}}}|{{{youtube_id3|}}}}}|{{{youtube_handle3}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle3}}}|@}}}}|{{{youtube_handle3}}}|@{{{youtube_handle3}}}}}|{{{youtube_id3}}}=channel/{{{youtube_id3}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name3|}}}|{{{youtube_handle3|}}}|YouTube channel}}]}} |{{{youtube_handles|}}} }} | label42 = Years&nbsp;active | data42 = {{{youtube_years_active|}}} | label43 = Genre{{pluralize from text|{{{youtube_genre|}}}|plural=s}} | data43 = {{{youtube_genre|}}} | label44 = Subscribers | data44 = {{{youtube_subscribers|}}} | label45 = Views | data45 = {{{youtube_views|}}} | header60 = _BLANK_ | data61 = {{{module|}}} | data62 = {{{module2|}}} | data63 = {{{module3|}}} | data64 = {{{module4|}}} | data65 = {{{module5|}}} | data66 = {{{module6|}}} | below = {{#if:{{{stats_update|}}}|''Last updated:'' {{{stats_update}}}}} }} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check |nested=1 |template=Infobox social media personality |cat={{main other|Category:Pages using infobox social media personality with conflicting parameters}} | pseudonym; other_names | x_handle; twitter_handle | x_handle2; twitter_handle2 | x_handle3; twitter_handle3 | x_handles; twitter_handles | x_display_name; twitter_display_name | x_years_active; twitter_years_active | x_topic; twitter_topic | x_followers; twitter_followers | youtube_handle; youtube_id | youtube_handle2; youtube_id2 | youtube_handle3; youtube_id3 | image_alt; alt | image size; image_size; imagesize }}{{main other|{{#if:{{#property:P2397}}{{#property:P8687}}|[[Category:Social media pages with Wikidata]] }}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> lrhfx4xs9lmf7t8s4nrosu7mefi99b0 2966138 2966137 2026-09-10T11:10:31Z Pynappel 70858 2966138 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=Infobox person | template_name = infobox social media personality | _alias-map = pseudonym:other_names | _reuse = image, caption, image_caption, image_size, image_alt | _exclude = module, module2, module3, module4, module5, module6, logo, logo_caption, logo_size, logo_alt, logo_class, stats_update, bilibili_handles, bilibili_id, bilibili_id2, bilibili_id3, bilibili_display_name, bilibili_display_name2, bilibili_display_name3, bilibili_years_active, bilibili_genre, bilibili_followers, instagram_handle, instagram_handle2, instagram_handle3, instagram_handles, instagram_display_name, instagram_display_name2, instagram_display_name3, instagram_years_active, instagram_genre, instagram_followers, kick_handle, kick_handle2, kick_handle3, kick_handles, kick_display_name, kick_display_name2, kick_display_name3, kick_years_active, kick_genre, kick_game, kick_followers, substack_url, substack_url2, substack_url3, substack_newsletter_name, substack_newsletter_name2, substack_newsletter_name3, substack_handle, substack_years_active, substack_topic, substack_subscribers, tiktok_handle, tiktok_handle2, tiktok_handle3, tiktok_handles, tiktok_display_name, tiktok_display_name2, tiktok_display_name3, tiktok_years_active, tiktok_genre, tiktok_followers, twitch_handle, twitch_handle2, twitch_handle3, twitch_handles, twitch_display_name, twitch_display_name2, twitch_display_name3, twitch_years_active, twitch_genre, twitch_game, twitch_followers, twitter_handle, twitter_handle2, twitter_handle3, twitter_handles, twitter_display_name, twitter_years_active, twitter_topic, twitter_followers, x_handle, x_handle2, x_handle3, x_handles, x_display_name, x_years_active, x_topic, x_followers, youtube_handle, youtube_handle2, youtube_handle3, youtube_handles, youtube_id, youtube_id2, youtube_id3, youtube_display_name, youtube_display_name2, youtube_display_name3, youtube_years_active, youtube_genre, youtube_subscribers, youtube_views | image = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}} | {{Multiple image | direction = vertical | border = infobox | image1 = {{{logo|}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | alt1 = {{{logo_alt|}}} | class1 = {{{logo_class|}}} | image2 = {{{image|}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}} | alt2 = {{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}} }}|{{if empty|{{{image|}}}|{{{logo|}}}}} }} | image_size = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image size|}}}|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|{{if empty|{{{logo_size|}}}|225px}}}}}} | alt = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|{{{logo_alt|}}}}}}} | caption = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}|{{{logo_caption|}}}}}}} | image_class = {{{logo_class|}}} | module = {{Inligtingskas4 | child = yes | autoheaders = yes | belowstyle = border-top: 1px solid #aaa; | header1 = [[Bilibili]]-inligting | label2 = {{#if:{{{bilibili_id2|}}}{{{bilibili_handles|}}}|Kanale|Kanaal}} | data2 = {{ubl | {{#if:{{{bilibili_id|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{#if:{{{bilibili_id2|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id2}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name2|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{#if:{{{bilibili_id3|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id3}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name3|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{{bilibili_handles|}}} }} | label3 = Jare&nbsp;aktief | data3 = {{{bilibili_years_active|}}} | label4 = Genre{{pluralize from text|{{{bilibili_genre|}}}|plural=s}} | data4 = {{{bilibili_genre|}}} | label5 = Followers | data5 = {{{bilibili_followers|}}} | header6 = [[Instagram]]-inligting | label7 = Page{{#if:{{{instagram_handle2|}}}{{{instagram_handles|}}}|s}} | data7 = {{ubl | {{#if:{{{instagram_handle|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle}}} {{if empty|{{{instagram_display_name|}}}|{{{instagram_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{instagram_handle2|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle2}}} {{if empty|{{{instagram_display_name2|}}}|{{{instagram_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{instagram_handle3|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle3}}} {{if empty|{{{instagram_display_name3|}}}|{{{instagram_handle3|}}}}}]}} | {{{instagram_handles|}}} }} | label8 = Jare&nbsp;aktief | data8 = {{{instagram_years_active|}}} | label9 = Genre{{pluralize from text|{{{instagram_genre|}}}|plural=s}} | data9 = {{{instagram_genre|}}} | label10 = Followers | data10 = {{{instagram_followers|}}} | header11 = [[Kick (service)|Kick]]-inligting | label12 = Channel{{#if:{{{kick_handle2|}}}{{{kick_handles|}}}|s}} | data12 = {{ubl | {{#if:{{{kick_handle|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle}}} {{if empty|{{{kick_display_name|}}}|{{{kick_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{kick_handle2|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle2}}} {{if empty|{{{kick_display_name2|}}}|{{{kick_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{kick_handle3|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle3}}} {{if empty|{{{kick_display_name3|}}}|{{{kick_handle3|}}}}}]}} | {{{kick_handles|}}} }} | label13 = Jare&nbsp;aktief | data13 = {{{kick_years_active|}}} | label14 = Genre{{pluralize from text|{{{kick_genre|}}}|plural=s}} | data14 = {{{kick_genre|}}} | label15 = Game{{pluralize from text|{{{kick_game|}}}|plural=s}} | data15 = {{{kick_game|}}} | label16 = Followers | data16 = {{{kick_followers|}}} | header17 = [[Substack]]-inligting | label18 = Newsletter | data18 = {{ubl | {{#if:{{{substack_url|}}}|{{URL|{{{substack_url|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name|}}}|{{{substack_url}}}}}}}}} | {{#if:{{{substack_url2|}}}|{{URL|{{{substack_url2|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name2|}}}|{{{substack_url2}}}}}}}}} | {{#if:{{{substack_url3|}}}|{{URL|{{{substack_url3|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name3|}}}|{{{substack_url3}}}}}}}}} }} | label19 = Notes | data19 = {{#if:{{{substack_handle|}}}|[https://substack.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{substack_handle}}}|@}}}}|{{{substack_handle}}} {{{substack_handle}}}|@{{{substack_handle}}} @{{{substack_handle}}}}}]}} | label20 = Jare&nbsp;aktief | data20 = {{{substack_years_active|}}} | label21 = Topic{{pluralize from text|{{{substack_topic|}}}|plural=s}} | data21 = {{{substack_topic|}}} | label22 = Intekenare | data22 = {{{substack_subscribers|}}} | header23 = [[TikTok]]-inligting | label24 = Page{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}{{{tiktok_handles|}}}|s}} | data24 = {{ubl |{{#if:{{{tiktok_handle|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle}}}|@{{{tiktok_handle}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name|}}}|{{{tiktok_handle|}}}}}]}} |{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle2}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle2}}}|@{{{tiktok_handle2}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name2|}}}|{{{tiktok_handle2|}}}}}]}} |{{#if:{{{tiktok_handle3|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle3}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle3}}}|@{{{tiktok_handle3}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name3|}}}|{{{tiktok_handle3|}}}}}]}} |{{{tiktok_handles|}}} }} | label25 = Jare&nbsp;aktief | data25 = {{{tiktok_years_active|}}} | label26 = Genre{{pluralize from text|{{{tiktok_genre|}}}|plural=s}} | data26 = {{{tiktok_genre|}}} | label27 = Followers | data27 = {{{tiktok_followers|}}} | header28 = [[Twitch (service)|Twitch]]-inligting | label29 = Channel{{#if:{{{twitch_handle2|}}}{{{twitch_handles|}}}|s}} | data29 = {{ubl| | {{#if:{{{twitch_handle|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle}}} {{if empty|{{{twitch_display_name|}}}|{{{twitch_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{twitch_handle2|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle2}}} {{if empty|{{{twitch_display_name2|}}}|{{{twitch_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{twitch_handle3|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle3}}} {{if empty|{{{twitch_display_name3|}}}|{{{twitch_handle3|}}}}}]}} | {{{twitch_handles|}}} }} | label30 = Jare&nbsp;aktief | data30 = {{{twitch_years_active|}}} | label31 = Genre{{pluralize from text|{{{twitch_genre|}}}|plural=s}} | data31 = {{{twitch_genre|}}} | label32 = Game{{pluralize from text|{{{twitch_game|}}}|plural=s}} | data32 = {{{twitch_game|}}} | label33 = Followers | data33 = {{{twitch_followers|}}} | header34 = [[X (social network)|X]]-inligting | label35 = Handle{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}{{{x_handles|}}}{{{twitter_handles|}}}|s}} | data35 = {{ubl |{{#if:{{{x_handle|}}}{{{twitter_handle|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}}]}} |{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}}]}} |{{#if:{{{x_handle3|}}}{{{twitter_handle3|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}}]}} |{{if empty|{{{x_handles|}}}|{{{twitter_handles|}}}}} }} | label36 = Display&nbsp;name | data36 = {{if empty|{{{x_display_name|}}}|{{{twitter_display_name|}}}}} | label37 = Jare&nbsp;aktief | data37 = {{if empty|{{{x_years_active|}}}|{{{twitter_years_active|}}}}} | label38 = Topic{{pluralize from text|{{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}|plural=s}} | data38 = {{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}} | label39 = Followers | data39 = {{if empty|{{{x_followers|}}}|{{{twitter_followers|}}}}} | header40 = [[YouTube]]-inligting | label41 = {{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}{{{youtube_handles|}}}|Kanale|Kanaal}} | data41 = {{ubl|<!-- TODO: Test the aboslute shit out of this logic... --> |{{#if:{{{youtube_handle|}}}{{{youtube_id|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle|}}}|{{{youtube_id|}}}}}|{{{youtube_handle}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle}}}|@}}}}|{{{youtube_handle}}}|@{{{youtube_handle}}}}}|{{{youtube_id}}}=channel/{{{youtube_id}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name|}}}|{{{youtube_handle|}}}|YouTube channel}}]}} |{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle2|}}}|{{{youtube_id2|}}}}}|{{{youtube_handle2}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle2}}}|@}}}}|{{{youtube_handle2}}}|@{{{youtube_handle2}}}}}|{{{youtube_id2}}}=channel/{{{youtube_id2}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name2|}}}|{{{youtube_handle2|}}}|YouTube channel}}]}} |{{#if:{{{youtube_handle3|}}}{{{youtube_id3|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle3|}}}|{{{youtube_id3|}}}}}|{{{youtube_handle3}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle3}}}|@}}}}|{{{youtube_handle3}}}|@{{{youtube_handle3}}}}}|{{{youtube_id3}}}=channel/{{{youtube_id3}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name3|}}}|{{{youtube_handle3|}}}|YouTube channel}}]}} |{{{youtube_handles|}}} }} | label42 = Jare&nbsp;aktief | data42 = {{{youtube_years_active|}}} | label43 = Genre{{pluralize from text|{{{youtube_genre|}}}|plural=s}} | data43 = {{{youtube_genre|}}} | label44 = Intekenare | data44 = {{{youtube_subscribers|}}} | label45 = Kyke | data45 = {{{youtube_views|}}} | header60 = _BLANK_ | data61 = {{{module|}}} | data62 = {{{module2|}}} | data63 = {{{module3|}}} | data64 = {{{module4|}}} | data65 = {{{module5|}}} | data66 = {{{module6|}}} | below = {{#if:{{{stats_update|}}}|''Laaste bygewerk:'' {{{stats_update}}}}} }} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check |nested=1 |template=Infobox social media personality |cat={{main other|Category:Pages using infobox social media personality with conflicting parameters}} | pseudonym; other_names | x_handle; twitter_handle | x_handle2; twitter_handle2 | x_handle3; twitter_handle3 | x_handles; twitter_handles | x_display_name; twitter_display_name | x_years_active; twitter_years_active | x_topic; twitter_topic | x_followers; twitter_followers | youtube_handle; youtube_id | youtube_handle2; youtube_id2 | youtube_handle3; youtube_id3 | image_alt; alt | image size; image_size; imagesize }}{{main other|{{#if:{{#property:P2397}}{{#property:P8687}}|[[Category:Social media pages with Wikidata]] }}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> ikj4eqak2n09mipanyockj9vl18e4ut 2966161 2966138 2026-09-10T11:37:30Z Pynappel 70858 2966161 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=Infobox person | template_name = infobox social media personality | _alias-map = pseudonym:other_names | _reuse = image, caption, image_caption, image_size, image_alt | _exclude = module, module2, module3, module4, module5, module6, logo, logo_caption, logo_size, logo_alt, logo_class, stats_update, bilibili_handles, bilibili_id, bilibili_id2, bilibili_id3, bilibili_display_name, bilibili_display_name2, bilibili_display_name3, bilibili_years_active, bilibili_genre, bilibili_followers, instagram_handle, instagram_handle2, instagram_handle3, instagram_handles, instagram_display_name, instagram_display_name2, instagram_display_name3, instagram_years_active, instagram_genre, instagram_followers, kick_handle, kick_handle2, kick_handle3, kick_handles, kick_display_name, kick_display_name2, kick_display_name3, kick_years_active, kick_genre, kick_game, kick_followers, substack_url, substack_url2, substack_url3, substack_newsletter_name, substack_newsletter_name2, substack_newsletter_name3, substack_handle, substack_years_active, substack_topic, substack_subscribers, tiktok_handle, tiktok_handle2, tiktok_handle3, tiktok_handles, tiktok_display_name, tiktok_display_name2, tiktok_display_name3, tiktok_years_active, tiktok_genre, tiktok_followers, twitch_handle, twitch_handle2, twitch_handle3, twitch_handles, twitch_display_name, twitch_display_name2, twitch_display_name3, twitch_years_active, twitch_genre, twitch_game, twitch_followers, twitter_handle, twitter_handle2, twitter_handle3, twitter_handles, twitter_display_name, twitter_years_active, twitter_topic, twitter_followers, x_handle, x_handle2, x_handle3, x_handles, x_display_name, x_years_active, x_topic, x_followers, youtube_handle, youtube_handle2, youtube_handle3, youtube_handles, youtube_id, youtube_id2, youtube_id3, youtube_display_name, youtube_display_name2, youtube_display_name3, youtube_years_active, youtube_genre, youtube_subscribers, youtube_views | image = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}} | {{Multiple image | direction = vertical | border = infobox | image1 = {{{logo|}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | alt1 = {{{logo_alt|}}} | class1 = {{{logo_class|}}} | image2 = {{{image|}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}} | alt2 = {{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}} }}|{{if empty|{{{image|}}}|{{{logo|}}}}} }} | image_size = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image size|}}}|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|{{if empty|{{{logo_size|}}}|225px}}}}}} | alt = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|{{{logo_alt|}}}}}}} | caption = {{if both|{{{image|}}}|{{{logo|}}}|<!--Ignore both-->|{{#if:{{{image|}}}|{{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image caption|}}}}}|{{{logo_caption|}}}}}}} | image_class = {{{logo_class|}}} | module = {{Inligtingskas4 | child = yes | autoheaders = yes | belowstyle = border-top: 1px solid #aaa; | header1 = [[Bilibili]]-inligting | label2 = {{#if:{{{bilibili_id2|}}}{{{bilibili_handles|}}}|Kanale|Kanaal}} | data2 = {{ubl | {{#if:{{{bilibili_id|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{#if:{{{bilibili_id2|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id2}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name2|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{#if:{{{bilibili_id3|}}}|[https://space.bilibili.com/{{{bilibili_id3}}} {{if empty|{{{bilibili_display_name3|}}}|Bilibili channel}}]}} | {{{bilibili_handles|}}} }} | label3 = Jare&nbsp;aktief | data3 = {{{bilibili_years_active|}}} | label4 = Genre{{pluralize from text|{{{bilibili_genre|}}}|plural=s}} | data4 = {{{bilibili_genre|}}} | label5 = Followers | data5 = {{{bilibili_followers|}}} | header6 = [[Instagram]]-inligting | label7 = Page{{#if:{{{instagram_handle2|}}}{{{instagram_handles|}}}|s}} | data7 = {{ubl | {{#if:{{{instagram_handle|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle}}} {{if empty|{{{instagram_display_name|}}}|{{{instagram_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{instagram_handle2|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle2}}} {{if empty|{{{instagram_display_name2|}}}|{{{instagram_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{instagram_handle3|}}}|[https://www.instagram.com/{{{instagram_handle3}}} {{if empty|{{{instagram_display_name3|}}}|{{{instagram_handle3|}}}}}]}} | {{{instagram_handles|}}} }} | label8 = Jare&nbsp;aktief | data8 = {{{instagram_years_active|}}} | label9 = Genre{{pluralize from text|{{{instagram_genre|}}}|plural=s}} | data9 = {{{instagram_genre|}}} | label10 = Followers | data10 = {{{instagram_followers|}}} | header11 = [[Kick (service)|Kick]]-inligting | label12 = Channel{{#if:{{{kick_handle2|}}}{{{kick_handles|}}}|s}} | data12 = {{ubl | {{#if:{{{kick_handle|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle}}} {{if empty|{{{kick_display_name|}}}|{{{kick_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{kick_handle2|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle2}}} {{if empty|{{{kick_display_name2|}}}|{{{kick_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{kick_handle3|}}}|[https://kick.com/{{{kick_handle3}}} {{if empty|{{{kick_display_name3|}}}|{{{kick_handle3|}}}}}]}} | {{{kick_handles|}}} }} | label13 = Jare&nbsp;aktief | data13 = {{{kick_years_active|}}} | label14 = Genre{{pluralize from text|{{{kick_genre|}}}|plural=s}} | data14 = {{{kick_genre|}}} | label15 = Game{{pluralize from text|{{{kick_game|}}}|plural=s}} | data15 = {{{kick_game|}}} | label16 = Followers | data16 = {{{kick_followers|}}} | header17 = [[Substack]]-inligting | label18 = Newsletter | data18 = {{ubl | {{#if:{{{substack_url|}}}|{{URL|{{{substack_url|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name|}}}|{{{substack_url}}}}}}}}} | {{#if:{{{substack_url2|}}}|{{URL|{{{substack_url2|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name2|}}}|{{{substack_url2}}}}}}}}} | {{#if:{{{substack_url3|}}}|{{URL|{{{substack_url3|}}}|{{if empty|{{{substack_newsletter_name3|}}}|{{{substack_url3}}}}}}}}} }} | label19 = Notes | data19 = {{#if:{{{substack_handle|}}}|[https://substack.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{substack_handle}}}|@}}}}|{{{substack_handle}}} {{{substack_handle}}}|@{{{substack_handle}}} @{{{substack_handle}}}}}]}} | label20 = Jare&nbsp;aktief | data20 = {{{substack_years_active|}}} | label21 = Topic{{pluralize from text|{{{substack_topic|}}}|plural=s}} | data21 = {{{substack_topic|}}} | label22 = Intekenare | data22 = {{{substack_subscribers|}}} | header23 = [[TikTok]]-inligting | label24 = Page{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}{{{tiktok_handles|}}}|s}} | data24 = {{ubl |{{#if:{{{tiktok_handle|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle}}}|@{{{tiktok_handle}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name|}}}|{{{tiktok_handle|}}}}}]}} |{{#if:{{{tiktok_handle2|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle2}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle2}}}|@{{{tiktok_handle2}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name2|}}}|{{{tiktok_handle2|}}}}}]}} |{{#if:{{{tiktok_handle3|}}}|[https://www.tiktok.com/{{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{tiktok_handle3}}}|@}}}}|{{{tiktok_handle3}}}|@{{{tiktok_handle3}}}}} {{if empty|{{{tiktok_display_name3|}}}|{{{tiktok_handle3|}}}}}]}} |{{{tiktok_handles|}}} }} | label25 = Jare&nbsp;aktief | data25 = {{{tiktok_years_active|}}} | label26 = Genre{{pluralize from text|{{{tiktok_genre|}}}|plural=s}} | data26 = {{{tiktok_genre|}}} | label27 = Followers | data27 = {{{tiktok_followers|}}} | header28 = [[Twitch (service)|Twitch]]-inligting | label29 = Channel{{#if:{{{twitch_handle2|}}}{{{twitch_handles|}}}|s}} | data29 = {{ubl| | {{#if:{{{twitch_handle|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle}}} {{if empty|{{{twitch_display_name|}}}|{{{twitch_handle|}}}}}]}} | {{#if:{{{twitch_handle2|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle2}}} {{if empty|{{{twitch_display_name2|}}}|{{{twitch_handle2|}}}}}]}} | {{#if:{{{twitch_handle3|}}}|[https://www.twitch.tv/{{{twitch_handle3}}} {{if empty|{{{twitch_display_name3|}}}|{{{twitch_handle3|}}}}}]}} | {{{twitch_handles|}}} }} | label30 = Jare&nbsp;aktief | data30 = {{{twitch_years_active|}}} | label31 = Genre{{pluralize from text|{{{twitch_genre|}}}|plural=s}} | data31 = {{{twitch_genre|}}} | label32 = Game{{pluralize from text|{{{twitch_game|}}}|plural=s}} | data32 = {{{twitch_game|}}} | label33 = Followers | data33 = {{{twitch_followers|}}} | header34 = [[X (social network)|X]]-inligting | label35 = Handle{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}{{{x_handles|}}}{{{twitter_handles|}}}|s}} | data35 = {{ubl |{{#if:{{{x_handle|}}}{{{twitter_handle|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle|}}}|{{{twitter_handle|}}}}}]}} |{{#if:{{{x_handle2|}}}{{{twitter_handle2|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle2|}}}|{{{twitter_handle2|}}}}}]}} |{{#if:{{{x_handle3|}}}{{{twitter_handle3|}}}|[https://x.com/{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}} @{{if empty|{{{x_handle3|}}}|{{{twitter_handle3|}}}}}]}} |{{if empty|{{{x_handles|}}}|{{{twitter_handles|}}}}} }} | label36 = Display&nbsp;name | data36 = {{if empty|{{{x_display_name|}}}|{{{twitter_display_name|}}}}} | label37 = Jare&nbsp;aktief | data37 = {{if empty|{{{x_years_active|}}}|{{{twitter_years_active|}}}}} | label38 = Topic{{pluralize from text|{{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}}|plural=s}} | data38 = {{if empty|{{{x_topic|}}}|{{{twitter_topic|}}}}} | label39 = Followers | data39 = {{if empty|{{{x_followers|}}}|{{{twitter_followers|}}}}} | header40 = [[YouTube]]-inligting | label41 = {{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}{{{youtube_handles|}}}|Kanale|Kanaal}} | data41 = {{ubl|<!-- TODO: Test the aboslute shit out of this logic... --> |{{#if:{{{youtube_handle|}}}{{{youtube_id|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle|}}}|{{{youtube_id|}}}}}|{{{youtube_handle}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle}}}|@}}}}|{{{youtube_handle}}}|@{{{youtube_handle}}}}}|{{{youtube_id}}}=channel/{{{youtube_id}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name|}}}|{{{youtube_handle|}}}|YouTube channel}}]}} |{{#if:{{{youtube_handle2|}}}{{{youtube_id2|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle2|}}}|{{{youtube_id2|}}}}}|{{{youtube_handle2}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle2}}}|@}}}}|{{{youtube_handle2}}}|@{{{youtube_handle2}}}}}|{{{youtube_id2}}}=channel/{{{youtube_id2}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name2|}}}|{{{youtube_handle2|}}}|YouTube channel}}]}} |{{#if:{{{youtube_handle3|}}}{{{youtube_id3|}}}|[https://www.youtube.com/{{#switch:{{if empty|{{{youtube_handle3|}}}|{{{youtube_id3|}}}}}|{{{youtube_handle3}}}={{#if:{{Yesno|{{Str startswith|{{{youtube_handle3}}}|@}}}}|{{{youtube_handle3}}}|@{{{youtube_handle3}}}}}|{{{youtube_id3}}}=channel/{{{youtube_id3}}}}} {{if empty|{{{youtube_display_name3|}}}|{{{youtube_handle3|}}}|YouTube channel}}]}} |{{{youtube_handles|}}} }} | label42 = Jare&nbsp;aktief | data42 = {{{youtube_years_active|}}} | label43 = Genre{{pluralize from text|{{{youtube_genre|}}}|plural=s}} | data43 = {{{youtube_genre|}}} | label44 = Intekenare | data44 = {{{youtube_subscribers|}}} | label45 = Kyke | data45 = {{{youtube_views|}}} | header60 = _BLANK_ | data61 = {{{module|}}} | data62 = {{{module2|}}} | data63 = {{{module3|}}} | data64 = {{{module4|}}} | data65 = {{{module5|}}} | data66 = {{{module6|}}} | below = {{#if:{{{stats_update|}}}|''Laaste bygewerk:'' {{{stats_update}}}}} }} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check |nested=1 |template=Infobox social media personality |cat={{main other|Category:Pages using infobox social media personality with conflicting parameters}} | pseudonym; other_names | x_handle; twitter_handle | x_handle2; twitter_handle2 | x_handle3; twitter_handle3 | x_handles; twitter_handles | x_display_name; twitter_display_name | x_years_active; twitter_years_active | x_topic; twitter_topic | x_followers; twitter_followers | youtube_handle; youtube_id | youtube_handle2; youtube_id2 | youtube_handle3; youtube_id3 | image_alt; alt | image size; image_size; imagesize }}{{main other|{{#if:{{#property:P2397}}{{#property:P8687}}|[[Kategorie:Sosialemediabladsye met Wikidata]] }}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> ih7oicpw0asc86babv987luu8h4uz9k 0 468853 2966134 2026-09-10T11:04:41Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Infobox YouTube personality | name = Benjamin Buit | birth_date = <!-- GEEN GEBOORTEDATUM NIE, WEENS DIE PRIVAATHEID VAN 'N MINDERJARIGE -->2008 | nationality = Nederlands | occupation = [[Joernalis|joernalis]], [[YouTube|YouTuber]] | channel_direct_url = @benderbijofficial | channel_display_name = BENDER | years_active = 2023–hede | genre = {{Flatlist| * [[Joernalistiek|joernalistiek]] * po...' 2966134 wikitext text/x-wiki {{Infobox YouTube personality | name = Benjamin Buit | birth_date = <!-- GEEN GEBOORTEDATUM NIE, WEENS DIE PRIVAATHEID VAN 'N MINDERJARIGE -->2008 | nationality = Nederlands | occupation = [[Joernalis|joernalis]], [[YouTube|YouTuber]] | channel_direct_url = @benderbijofficial | channel_display_name = BENDER | years_active = 2023–hede | genre = {{Flatlist| * [[Joernalistiek|joernalistiek]] * [[politiek]] * [[komedie]] * [[satire]] }} | subscribers = 325 000<ref name="kanaal" /> | subscriber_date = 9 Mei 2026 | views = 62,3 miljoen | view_date = 7 Februarie 2025 }} '''Benjamin Buit''' (2008) is 'n [[Nederland]]se [[joernalis]] en [[YouTube|YouTuber]] wat ook regstreeks op [[Twitch]] uitsaai. Hy is bekend vir sy kritiese en dikwels humoristiese verslaggewing by geleenthede en [[Protes|betogings]], waar hy in 'n joernalistieke styl kritiese vrae vra.<ref name="volkskrant" /> == BENDER == Saam met sy broer Tommy Buit en sy vriend Frits-Willem van der Hoeven bestuur Buit die [[YouTube]]-kanaal ''BENDER'',<ref name="kanaal" /> wat sy eerste [[video]] in Maart 2023 gelaai het.<ref name="eerste-video" /> Die kanaal publiseer verslaggewing van [[Protes|protesaksies]] en maatskaplike gebeure, soms met 'n [[politiek]]e hoek.<ref name="volkskrant" /> Benjamin is die gesig van die kanaal en die [[Onderhoud|onderhoudvoerder]], terwyl Tommy en Frits-Willem uitsluitlik agter die skerms as kameramanne en produksiespan werk.<ref name="nrc-protes" /> ''BENDER'' trek baie openbare aandag omdat dit dikwels een van die min verslaggewers ter plaatse is. Hul beelde word gevolglik gereeld deur groter nuusplatforms oorgeneem, onder meer deur ''NOS Journaal'', die nuusprogram van die Nederlandse openbare omroep.<ref name="telegraaf" /> In November 2024 het Buit internasionaal in die nuus gekom nadat hy verslag gedoen het van die onluste waarby ondersteuners van die Israeliese sokkerklub Maccabi Tel Aviv deur [[Amsterdam]] getrek het. Sy beelde het viraal gegaan vanweë die unieke verslaggewing ter plaatse.<ref name="nrc-maccabi" /><ref name="nyt" /> In September 2025 het Buit se verslaggewing van die betoging teen die asiel- en migrasiebeleid op die Malieveld in [[Den Haag]] viraal gegaan. Die betoging het op onluste uitgeloop waarby die polisie moes ingryp en tientalle mense in hegtenis geneem is.<ref name="trouw" /><ref name="ad-denhaag" /> In Oktober 2025 was Buit met sy straatonderhoude een van die laaste drie genomineerdes in die kategorie ''Online-videoserie'' by die Gouden Televizier-Ring-gala, 'n Nederlandse televisietoekenning. Die prys is uiteindelik aan die aanbieder Gerard Joling vir sy blogvideoreeks toegeken.<ref name="nu-televizier" /> Op 22 Januarie 2026 is Buit en sy kameraman tydens opnames in [[Delft]] deur 'n groot groep jongmense bedreig.<ref name="ad-delft" /> Buit is op sy agterkop geslaan en daar is glas na hulle gegooi.<ref name="rtl-delft" /> Twee minderjariges is gevolglik weens aanranding in hegtenis geneem.<ref name="nu-delft" /> [[Geert Wilders]], die leier van die [[Party vir die Vryheid]], het die stad daardie dag besoek.<ref name="villamedia" /> == Privaat lewe == Buit het in Het Gooi in Nederland grootgeword en is aan moederskant die kleinseun van Rob Out, voormalige programdirekteur van die radiostasie Radio Veronica.<ref name="gooieneemlander" /> == Verwysings == {{Verwysings|refs= <ref name="kanaal">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/@benderbijofficial/videos |title=YouTube-kanaal "BENDER" |website=YouTube |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111051337/https://www.youtube.com/@benderbijofficial/videos |archive-date=2024-11-11 |language=nl}}</ref> <ref name="volkskrant">{{Cite web |last=Daams |first=Jasper |title=De jonge youtuber die verslag deed van de rellen in Amsterdam is al langer een rijzende ster |url=https://www.volkskrant.nl/binnenland/de-jonge-youtuber-die-verslag-deed-van-de-rellen-in-amsterdam-is-al-langer-een-rijzende-ster~b026da64/ |work=de Volkskrant |date=2024-11-11 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="eerste-video">{{Cite web |last=BENDER |title=INFILTREREN BIJ DE FEMINIST MARCH ALS DOVENTOLK |url=https://www.youtube.com/watch?v=p62LSWYPdzc |website=YouTube |date=2023-03-13 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nrc-protes">{{Cite news |last=Stefanovski |first=Nina |title=Bender (17) filmt bij elk protest: 'Pietje Bell sla je niet in elkaar' |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/13/bender-16-filmt-bij-ieder-protest-pietje-bell-sla-je-niet-in-elkaar-a4909412 |work=[[NRC Handelsblad|NRC]] |date=2025-10-13 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="telegraaf">{{Cite web |title=Bender boos op NOS: 'Daar wil ik nog steeds geld voor zien' |url=https://www.telegraaf.nl/video/bender-boos-op-nos-daar-wil-ik-nog-steeds-geld-voor-zien/94983795.html |work=De Telegraaf |date=2025-10-04 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="nrc-maccabi">{{Cite news |last=Meischke |first=Jamila |title=Maccabi-supporters trokken rellend door de stad, de zestienjarige youtuber Bender was erbij |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2024/11/10/maccabi-supporters-trokken-rellend-door-de-stad-de-zestienjarige-youtuber-bender-was-erbij-a4872575 |work=[[NRC Handelsblad|NRC]] |date=2024-11-10 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nyt">{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |title=Chaos, Provocations and Violence: How Attacks on Israeli Soccer Fans Unfolded |url=https://www.nytimes.com/2024/11/10/world/europe/israeli-soccer-fans-amsterdam-attack.html |work=[[The New York Times]] |date=2024-11-10 |access-date=2025-10-14}}</ref> <ref name="trouw">{{Cite web |last=Moussaoui |first=Laila |title=YouTube-sensatie Bender wil het anders doen dan 'gewone' media: 'Mensen durven met ons te praten' |url=https://www.trouw.nl/cultuur-media/youtube-sensatie-bender-wil-het-anders-doen-dan-gewone-media-mensen-durven-met-ons-te-praten~bccc56e4/ |work=Trouw |date=2025-11-23 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="ad-denhaag">{{Cite web |title=Ruim 30 mensen aangehouden bij rellen Den Haag: 'Ongehoord en Nederland onwaardig' |url=https://www.ad.nl/binnenland/ruim-30-mensen-aangehouden-bij-rellen-den-haag-ongehoord-en-nederland-onwaardig~ab357ccf/ |work=Algemeen Dagblad |date=2025-09-20 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nu-televizier">{{Cite web |title=Dit zijn alle winnaars van het Gouden Televizier-Ring Gala 2025 |url=https://www.nu.nl/entertainment/6372615/dit-zijn-alle-winnaars-van-het-gouden-televizier-ring-gala-2025.html |work=NU.nl |date=2025-10-16 |access-date=2025-10-17 |language=nl}}</ref> <ref name="ad-delft">{{Cite web |last=Tielmans |first=Stijn |title=Youtuber Bender en cameraman opgejaagd door dertigtal jongeren na tikken op achterhoofd: 'Helaas de harde realiteit' |url=https://www.ad.nl/delft/youtuber-bender-en-cameraman-opgejaagd-door-dertigtal-jongeren-na-tikken-op-achterhoofd-helaas-de-harde-realiteit~a3cb4dcf/ |work=Algemeen Dagblad |date=2026-01-22 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="rtl-delft">{{Cite web |title=Vlogger Bender (17) belaagd in Delft door 40 jongeren: op hoofd geslagen en met glas bekogeld |url=https://www.rtl.nl/boulevard/entertainment/artikel/5557789/vlogger-bender-belaagd-door-jongeren-delft |work=RTL Boulevard |date=2026-01-22 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="nu-delft">{{Cite web |title=Twee minderjarigen aangehouden voor mishandeling YouTuber Bender in Delft |url=https://www.nu.nl/media/6384336/twee-minderjarigen-aangehouden-voor-mishandeling-youtuber-bender-in-delft.html |work=NU.nl |date=2026-01-30 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="villamedia">{{Cite web |title=Bender en cameraman belaagd tijdens bezoek Wilders aan Delft |url=https://www.villamedia.nl/artikel/bender-en-cameraman-belaagd-tijdens-bezoek-wilders-aan-delft |work=Villamedia |date=2026-01-22 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="gooieneemlander">{{Cite web |title=De video van Gooise Bender over rellen Amsterdam gaat de hele wereld over |url=https://www.gooieneemlander.nl/regio/gooi-en-eemland/de-video-van-gooise-bender-over-rellen-amsterdam-gaat-de-hele-wereld-over/26480277.html |work=De Gooi- en Eemlander |date=2024-11-12 |access-date=2024-11-13 |language=nl}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{YouTube|channel=benderbijofficial|BENDER}} {{DEFAULTSORT:Buit, Benjamin}} [[Kategorie:Nederlandse joernaliste]] [[Kategorie:YouTubers]] [[Kategorie:Geboortes in 2008]] [[Kategorie:Lewende mense]] j2mns8kgni6hkmuhdgcqhcjk2xxjkf2 2966139 2966134 2026-09-10T11:11:41Z Pynappel 70858 2966139 wikitext text/x-wiki {{Infobox social media personality | name = Benjamin Buit | image = | image_upright = | caption = | other_names = BENDER | birth_name = | birth_date = <!-- DO NOT ADD BIRTHDAY BECAUSE OF PRIVACY OF A MINOR -->2008 | birth_place = [[Nederland]] | occupation = [[YouTuber]] | spouse = | children = | youtube_handle = benderbijofficial | youtube_display_name = BENDER | youtube_years_active = 2023–present | youtube_genre = {{flatlist| * [[Joernalisme]] * [[politiek]] * [[komedie]] * [[satire]] }} | youtube_subscribers = 322 000 | youtube_views = 62,3 miljoen | stats_update = 7 Februarie 2025 }} '''Benjamin Buit''' (2008) is 'n [[Nederland]]se [[joernalis]] en [[YouTube|YouTuber]] wat ook regstreeks op [[Twitch]] uitsaai. Hy is bekend vir sy kritiese en dikwels humoristiese verslaggewing by geleenthede en [[Protes|betogings]], waar hy in 'n joernalistieke styl kritiese vrae vra.<ref name="volkskrant" /> == BENDER == Saam met sy broer Tommy Buit en sy vriend Frits-Willem van der Hoeven bestuur Buit die [[YouTube]]-kanaal ''BENDER'',<ref name="kanaal" /> wat sy eerste [[video]] in Maart 2023 gelaai het.<ref name="eerste-video" /> Die kanaal publiseer verslaggewing van [[Protes|protesaksies]] en maatskaplike gebeure, soms met 'n [[politiek]]e hoek.<ref name="volkskrant" /> Benjamin is die gesig van die kanaal en die [[Onderhoud|onderhoudvoerder]], terwyl Tommy en Frits-Willem uitsluitlik agter die skerms as kameramanne en produksiespan werk.<ref name="nrc-protes" /> ''BENDER'' trek baie openbare aandag omdat dit dikwels een van die min verslaggewers ter plaatse is. Hul beelde word gevolglik gereeld deur groter nuusplatforms oorgeneem, onder meer deur ''NOS Journaal'', die nuusprogram van die Nederlandse openbare omroep.<ref name="telegraaf" /> In November 2024 het Buit internasionaal in die nuus gekom nadat hy verslag gedoen het van die onluste waarby ondersteuners van die Israeliese sokkerklub Maccabi Tel Aviv deur [[Amsterdam]] getrek het. Sy beelde het viraal gegaan vanweë die unieke verslaggewing ter plaatse.<ref name="nrc-maccabi" /><ref name="nyt" /> In September 2025 het Buit se verslaggewing van die betoging teen die asiel- en migrasiebeleid op die Malieveld in [[Den Haag]] viraal gegaan. Die betoging het op onluste uitgeloop waarby die polisie moes ingryp en tientalle mense in hegtenis geneem is.<ref name="trouw" /><ref name="ad-denhaag" /> In Oktober 2025 was Buit met sy straatonderhoude een van die laaste drie genomineerdes in die kategorie ''Online-videoserie'' by die Gouden Televizier-Ring-gala, 'n Nederlandse televisietoekenning. Die prys is uiteindelik aan die aanbieder Gerard Joling vir sy blogvideoreeks toegeken.<ref name="nu-televizier" /> Op 22 Januarie 2026 is Buit en sy kameraman tydens opnames in [[Delft]] deur 'n groot groep jongmense bedreig.<ref name="ad-delft" /> Buit is op sy agterkop geslaan en daar is glas na hulle gegooi.<ref name="rtl-delft" /> Twee minderjariges is gevolglik weens aanranding in hegtenis geneem.<ref name="nu-delft" /> [[Geert Wilders]], die leier van die [[Party vir die Vryheid]], het die stad daardie dag besoek.<ref name="villamedia" /> == Privaat lewe == Buit het in Het Gooi in Nederland grootgeword en is aan moederskant die kleinseun van Rob Out, voormalige programdirekteur van die radiostasie Radio Veronica.<ref name="gooieneemlander" /> == Verwysings == {{Verwysings|refs= <ref name="kanaal">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/@benderbijofficial/videos |title=YouTube-kanaal "BENDER" |website=YouTube |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111051337/https://www.youtube.com/@benderbijofficial/videos |archive-date=2024-11-11 |language=nl}}</ref> <ref name="volkskrant">{{Cite web |last=Daams |first=Jasper |title=De jonge youtuber die verslag deed van de rellen in Amsterdam is al langer een rijzende ster |url=https://www.volkskrant.nl/binnenland/de-jonge-youtuber-die-verslag-deed-van-de-rellen-in-amsterdam-is-al-langer-een-rijzende-ster~b026da64/ |work=de Volkskrant |date=2024-11-11 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="eerste-video">{{Cite web |last=BENDER |title=INFILTREREN BIJ DE FEMINIST MARCH ALS DOVENTOLK |url=https://www.youtube.com/watch?v=p62LSWYPdzc |website=YouTube |date=2023-03-13 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nrc-protes">{{Cite news |last=Stefanovski |first=Nina |title=Bender (17) filmt bij elk protest: 'Pietje Bell sla je niet in elkaar' |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/13/bender-16-filmt-bij-ieder-protest-pietje-bell-sla-je-niet-in-elkaar-a4909412 |work=[[NRC Handelsblad|NRC]] |date=2025-10-13 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="telegraaf">{{Cite web |title=Bender boos op NOS: 'Daar wil ik nog steeds geld voor zien' |url=https://www.telegraaf.nl/video/bender-boos-op-nos-daar-wil-ik-nog-steeds-geld-voor-zien/94983795.html |work=De Telegraaf |date=2025-10-04 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="nrc-maccabi">{{Cite news |last=Meischke |first=Jamila |title=Maccabi-supporters trokken rellend door de stad, de zestienjarige youtuber Bender was erbij |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2024/11/10/maccabi-supporters-trokken-rellend-door-de-stad-de-zestienjarige-youtuber-bender-was-erbij-a4872575 |work=[[NRC Handelsblad|NRC]] |date=2024-11-10 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nyt">{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |title=Chaos, Provocations and Violence: How Attacks on Israeli Soccer Fans Unfolded |url=https://www.nytimes.com/2024/11/10/world/europe/israeli-soccer-fans-amsterdam-attack.html |work=[[The New York Times]] |date=2024-11-10 |access-date=2025-10-14}}</ref> <ref name="trouw">{{Cite web |last=Moussaoui |first=Laila |title=YouTube-sensatie Bender wil het anders doen dan 'gewone' media: 'Mensen durven met ons te praten' |url=https://www.trouw.nl/cultuur-media/youtube-sensatie-bender-wil-het-anders-doen-dan-gewone-media-mensen-durven-met-ons-te-praten~bccc56e4/ |work=Trouw |date=2025-11-23 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="ad-denhaag">{{Cite web |title=Ruim 30 mensen aangehouden bij rellen Den Haag: 'Ongehoord en Nederland onwaardig' |url=https://www.ad.nl/binnenland/ruim-30-mensen-aangehouden-bij-rellen-den-haag-ongehoord-en-nederland-onwaardig~ab357ccf/ |work=Algemeen Dagblad |date=2025-09-20 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nu-televizier">{{Cite web |title=Dit zijn alle winnaars van het Gouden Televizier-Ring Gala 2025 |url=https://www.nu.nl/entertainment/6372615/dit-zijn-alle-winnaars-van-het-gouden-televizier-ring-gala-2025.html |work=NU.nl |date=2025-10-16 |access-date=2025-10-17 |language=nl}}</ref> <ref name="ad-delft">{{Cite web |last=Tielmans |first=Stijn |title=Youtuber Bender en cameraman opgejaagd door dertigtal jongeren na tikken op achterhoofd: 'Helaas de harde realiteit' |url=https://www.ad.nl/delft/youtuber-bender-en-cameraman-opgejaagd-door-dertigtal-jongeren-na-tikken-op-achterhoofd-helaas-de-harde-realiteit~a3cb4dcf/ |work=Algemeen Dagblad |date=2026-01-22 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="rtl-delft">{{Cite web |title=Vlogger Bender (17) belaagd in Delft door 40 jongeren: op hoofd geslagen en met glas bekogeld |url=https://www.rtl.nl/boulevard/entertainment/artikel/5557789/vlogger-bender-belaagd-door-jongeren-delft |work=RTL Boulevard |date=2026-01-22 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="nu-delft">{{Cite web |title=Twee minderjarigen aangehouden voor mishandeling YouTuber Bender in Delft |url=https://www.nu.nl/media/6384336/twee-minderjarigen-aangehouden-voor-mishandeling-youtuber-bender-in-delft.html |work=NU.nl |date=2026-01-30 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="villamedia">{{Cite web |title=Bender en cameraman belaagd tijdens bezoek Wilders aan Delft |url=https://www.villamedia.nl/artikel/bender-en-cameraman-belaagd-tijdens-bezoek-wilders-aan-delft |work=Villamedia |date=2026-01-22 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="gooieneemlander">{{Cite web |title=De video van Gooise Bender over rellen Amsterdam gaat de hele wereld over |url=https://www.gooieneemlander.nl/regio/gooi-en-eemland/de-video-van-gooise-bender-over-rellen-amsterdam-gaat-de-hele-wereld-over/26480277.html |work=De Gooi- en Eemlander |date=2024-11-12 |access-date=2024-11-13 |language=nl}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{YouTube|channel=benderbijofficial|BENDER}} {{DEFAULTSORT:Buit, Benjamin}} [[Kategorie:Nederlandse joernaliste]] [[Kategorie:YouTubers]] [[Kategorie:Geboortes in 2008]] [[Kategorie:Lewende mense]] 1w2pczuig2u42rzoiciyjziwpcx4001 2966141 2966139 2026-09-10T11:12:47Z Pynappel 70858 2966141 wikitext text/x-wiki {{Infobox social media personality | name = Benjamin Buit | image = | image_upright = | caption = | other_names = BENDER | birth_name = | birth_date = <!-- DO NOT ADD BIRTHDAY BECAUSE OF PRIVACY OF A MINOR -->2008 | birth_place = [[Nederland]] | occupation = [[YouTuber]] | spouse = | children = | youtube_handle = benderbijofficial | youtube_display_name = BENDER | youtube_years_active = 2023–present | youtube_genre = {{flatlist| * [[Joernalisme]] * [[politiek]] * [[komedie]] * [[satire]] }} | youtube_subscribers = 322 000 | youtube_views = 62,3 miljoen | stats_update = 7 Februarie 2025 }} '''Benjamin Buit''' (gebore 2008) is 'n [[Nederland]]se [[joernalis]] en [[YouTube|YouTuber]] wat ook regstreeks op [[Twitch]] uitsaai. Hy is bekend vir sy kritiese en dikwels humoristiese verslaggewing by geleenthede en [[Protes|betogings]], waar hy in 'n joernalistieke styl kritiese vrae vra.<ref name="volkskrant" /> == BENDER == Saam met sy broer Tommy Buit en sy vriend Frits-Willem van der Hoeven bestuur Buit die [[YouTube]]-kanaal ''BENDER'',<ref name="kanaal" /> wat sy eerste [[video]] in Maart 2023 gelaai het.<ref name="eerste-video" /> Die kanaal publiseer verslaggewing van [[Protes|protesaksies]] en maatskaplike gebeure, soms met 'n [[politiek]]e hoek.<ref name="volkskrant" /> Benjamin is die gesig van die kanaal en die [[Onderhoud|onderhoudvoerder]], terwyl Tommy en Frits-Willem uitsluitlik agter die skerms as kameramanne en produksiespan werk.<ref name="nrc-protes" /> ''BENDER'' trek baie openbare aandag omdat dit dikwels een van die min verslaggewers ter plaatse is. Hul beelde word gevolglik gereeld deur groter nuusplatforms oorgeneem, onder meer deur ''NOS Journaal'', die nuusprogram van die Nederlandse openbare omroep.<ref name="telegraaf" /> In November 2024 het Buit internasionaal in die nuus gekom nadat hy verslag gedoen het van die onluste waarby ondersteuners van die Israeliese sokkerklub Maccabi Tel Aviv deur [[Amsterdam]] getrek het. Sy beelde het viraal gegaan vanweë die unieke verslaggewing ter plaatse.<ref name="nrc-maccabi" /><ref name="nyt" /> In September 2025 het Buit se verslaggewing van die betoging teen die asiel- en migrasiebeleid op die Malieveld in [[Den Haag]] viraal gegaan. Die betoging het op onluste uitgeloop waarby die polisie moes ingryp en tientalle mense in hegtenis geneem is.<ref name="trouw" /><ref name="ad-denhaag" /> In Oktober 2025 was Buit met sy straatonderhoude een van die laaste drie genomineerdes in die kategorie ''Online-videoserie'' by die Gouden Televizier-Ring-gala, 'n Nederlandse televisietoekenning. Die prys is uiteindelik aan die aanbieder Gerard Joling vir sy blogvideoreeks toegeken.<ref name="nu-televizier" /> Op 22 Januarie 2026 is Buit en sy kameraman tydens opnames in [[Delft]] deur 'n groot groep jongmense bedreig.<ref name="ad-delft" /> Buit is op sy agterkop geslaan en daar is glas na hulle gegooi.<ref name="rtl-delft" /> Twee minderjariges is gevolglik weens aanranding in hegtenis geneem.<ref name="nu-delft" /> [[Geert Wilders]], die leier van die [[Party vir die Vryheid]], het die stad daardie dag besoek.<ref name="villamedia" /> == Privaat lewe == Buit het in Het Gooi in Nederland grootgeword en is aan moederskant die kleinseun van Rob Out, voormalige programdirekteur van die radiostasie Radio Veronica.<ref name="gooieneemlander" /> == Verwysings == {{Verwysings|refs= <ref name="kanaal">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/@benderbijofficial/videos |title=YouTube-kanaal "BENDER" |website=YouTube |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111051337/https://www.youtube.com/@benderbijofficial/videos |archive-date=2024-11-11 |language=nl}}</ref> <ref name="volkskrant">{{Cite web |last=Daams |first=Jasper |title=De jonge youtuber die verslag deed van de rellen in Amsterdam is al langer een rijzende ster |url=https://www.volkskrant.nl/binnenland/de-jonge-youtuber-die-verslag-deed-van-de-rellen-in-amsterdam-is-al-langer-een-rijzende-ster~b026da64/ |work=de Volkskrant |date=2024-11-11 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="eerste-video">{{Cite web |last=BENDER |title=INFILTREREN BIJ DE FEMINIST MARCH ALS DOVENTOLK |url=https://www.youtube.com/watch?v=p62LSWYPdzc |website=YouTube |date=2023-03-13 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nrc-protes">{{Cite news |last=Stefanovski |first=Nina |title=Bender (17) filmt bij elk protest: 'Pietje Bell sla je niet in elkaar' |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/13/bender-16-filmt-bij-ieder-protest-pietje-bell-sla-je-niet-in-elkaar-a4909412 |work=[[NRC Handelsblad|NRC]] |date=2025-10-13 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="telegraaf">{{Cite web |title=Bender boos op NOS: 'Daar wil ik nog steeds geld voor zien' |url=https://www.telegraaf.nl/video/bender-boos-op-nos-daar-wil-ik-nog-steeds-geld-voor-zien/94983795.html |work=De Telegraaf |date=2025-10-04 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="nrc-maccabi">{{Cite news |last=Meischke |first=Jamila |title=Maccabi-supporters trokken rellend door de stad, de zestienjarige youtuber Bender was erbij |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2024/11/10/maccabi-supporters-trokken-rellend-door-de-stad-de-zestienjarige-youtuber-bender-was-erbij-a4872575 |work=[[NRC Handelsblad|NRC]] |date=2024-11-10 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nyt">{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |title=Chaos, Provocations and Violence: How Attacks on Israeli Soccer Fans Unfolded |url=https://www.nytimes.com/2024/11/10/world/europe/israeli-soccer-fans-amsterdam-attack.html |work=[[The New York Times]] |date=2024-11-10 |access-date=2025-10-14}}</ref> <ref name="trouw">{{Cite web |last=Moussaoui |first=Laila |title=YouTube-sensatie Bender wil het anders doen dan 'gewone' media: 'Mensen durven met ons te praten' |url=https://www.trouw.nl/cultuur-media/youtube-sensatie-bender-wil-het-anders-doen-dan-gewone-media-mensen-durven-met-ons-te-praten~bccc56e4/ |work=Trouw |date=2025-11-23 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="ad-denhaag">{{Cite web |title=Ruim 30 mensen aangehouden bij rellen Den Haag: 'Ongehoord en Nederland onwaardig' |url=https://www.ad.nl/binnenland/ruim-30-mensen-aangehouden-bij-rellen-den-haag-ongehoord-en-nederland-onwaardig~ab357ccf/ |work=Algemeen Dagblad |date=2025-09-20 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="nu-televizier">{{Cite web |title=Dit zijn alle winnaars van het Gouden Televizier-Ring Gala 2025 |url=https://www.nu.nl/entertainment/6372615/dit-zijn-alle-winnaars-van-het-gouden-televizier-ring-gala-2025.html |work=NU.nl |date=2025-10-16 |access-date=2025-10-17 |language=nl}}</ref> <ref name="ad-delft">{{Cite web |last=Tielmans |first=Stijn |title=Youtuber Bender en cameraman opgejaagd door dertigtal jongeren na tikken op achterhoofd: 'Helaas de harde realiteit' |url=https://www.ad.nl/delft/youtuber-bender-en-cameraman-opgejaagd-door-dertigtal-jongeren-na-tikken-op-achterhoofd-helaas-de-harde-realiteit~a3cb4dcf/ |work=Algemeen Dagblad |date=2026-01-22 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="rtl-delft">{{Cite web |title=Vlogger Bender (17) belaagd in Delft door 40 jongeren: op hoofd geslagen en met glas bekogeld |url=https://www.rtl.nl/boulevard/entertainment/artikel/5557789/vlogger-bender-belaagd-door-jongeren-delft |work=RTL Boulevard |date=2026-01-22 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="nu-delft">{{Cite web |title=Twee minderjarigen aangehouden voor mishandeling YouTuber Bender in Delft |url=https://www.nu.nl/media/6384336/twee-minderjarigen-aangehouden-voor-mishandeling-youtuber-bender-in-delft.html |work=NU.nl |date=2026-01-30 |access-date=2026-02-04 |language=nl}}</ref> <ref name="villamedia">{{Cite web |title=Bender en cameraman belaagd tijdens bezoek Wilders aan Delft |url=https://www.villamedia.nl/artikel/bender-en-cameraman-belaagd-tijdens-bezoek-wilders-aan-delft |work=Villamedia |date=2026-01-22 |access-date=2026-01-27 |language=nl}}</ref> <ref name="gooieneemlander">{{Cite web |title=De video van Gooise Bender over rellen Amsterdam gaat de hele wereld over |url=https://www.gooieneemlander.nl/regio/gooi-en-eemland/de-video-van-gooise-bender-over-rellen-amsterdam-gaat-de-hele-wereld-over/26480277.html |work=De Gooi- en Eemlander |date=2024-11-12 |access-date=2024-11-13 |language=nl}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{YouTube|channel=benderbijofficial|BENDER}} {{DEFAULTSORT:Buit, Benjamin}} [[Kategorie:Nederlandse joernaliste]] [[Kategorie:YouTubers]] [[Kategorie:Geboortes in 2008]] [[Kategorie:Lewende mense]] 49owhtgsfnrcqe58erbkcyc56d87nqg 10 468854 2966135 2026-09-10T11:05:31Z Pynappel 70858 Stuur aan na [[Sjabloon:Inligtingskas Sosialemediapersoonlikheid]] 2966135 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Sjabloon:Inligtingskas Sosialemediapersoonlikheid]] b69hwn5k5mnf9qa297tms9epe040aaz 10 468855 2966136 2026-09-10T11:06:06Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{safesubst:<noinclude/>#if:{{{1|}}}| {{safesubst:<noinclude/>#if:{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} |{{{4|}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude>' 2966136 wikitext text/x-wiki {{safesubst:<noinclude/>#if:{{{1|}}}| {{safesubst:<noinclude/>#if:{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} |{{{4|}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> nuwl84dtikaj4rfmr0nwvxnatlew8ks 10 468856 2966140 2026-09-10T11:12:04Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{#invoke:String2|startswith|1={{{1}}}|2={{{2}}}}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude>' 2966140 wikitext text/x-wiki {{#invoke:String2|startswith|1={{{1}}}|2={{{2}}}}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> admwkurg6pig74rt1av1zk5dbjjphnq 0 468857 2966143 2026-09-10T11:14:01Z TatjanaClimate 202804 Nuwe bladsy geskep met '{{Multibeeld | image_width = 270px | perrow = 2 | image1 = Model S charging at a Tesla station cropped.jpg | image2 = Solar Impulse SI2 pilote Bertrand Piccard Payerne November 2014 (slightly cropped).jpg | image3 = HSC China Zorrilla at Incat June 2025 2.jpg | image4 = N700-2000 series X50 Shin-Shimonoseki 20140901.jpg | image5 = BYD Elbuss.jpg | image6 = Geero 2 Touring Classic Crea...' 2966143 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | image_width = 270px | perrow = 2 | image1 = Model S charging at a Tesla station cropped.jpg | image2 = Solar Impulse SI2 pilote Bertrand Piccard Payerne November 2014 (slightly cropped).jpg | image3 = HSC China Zorrilla at Incat June 2025 2.jpg | image4 = N700-2000 series X50 Shin-Shimonoseki 20140901.jpg | image5 = BYD Elbuss.jpg | image6 = Geero 2 Touring Classic Cream plus 2021.jpg | image7 = Tesla Semi 6 (cropped).jpg | image8 = LD 250408 23 4 S Front (cropped).jpg | footer = Electric vehicles around the world ''(left to right, from top)'': * [[Electric car]]: a [[Tesla Model S]] charging from a [[Tesla Supercharger]]. * [[Electric aircraft]]: the [[Solar Impulse 2]], which [[circumnavigated]] the globe * [[Electric boat]], the ''[[China Zorrilla (ship)|China Zorrilla]]'', the largest battery electric vehicle ever built. * Electric [[high-speed rail|high speed train]]: [[N700 Series Shinkansen]] of [[JR Central]] on the [[San'yo Shinkansen]], Japan * [[Battery electric bus]]: a [[BYD Company|BYD]] bus in [[Landskrona]], Sweden * [[E-bike]], a Geero: with the removable battery integrated into the down tube. * [[Electric truck]]: [[Class 8 truck|Class 8]], a [[Tesla Semi]] in Rocklin,{{Nbsp}}California * [[Neighborhood Electric Vehicle|Electric cart]]: an [[Italcar]] Attiva C2S.4 }} ’n Elektriese voertuig (EV) is ’n voertuig wat aangedryf word deur een of meer elektriese motors, wat krag trek uit herlaaibare [[Battery|batterye]] of ’n ander ingeboude energiebergingstelsel. Elektriese voertuie sluit motors, busse, motorfietse, vragmotors en fietse in. Die term word meestal gebruik om te verwys na padvoertuie met herlaaibare batterypakke wat vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai kan word. Elektriese voertuie produseer geen direkte uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat hulle onderskei van voertuie wat aangedryf word deur binnebrandenjins wat op [[petrol]] of [[diesel]] loop. As gevolg hiervan word hulle toenemend gesien as ’n sleuteltegnologie in pogings om stedelike lugbesoedeling en kweekhuisgasvrystellings uit die vervoersektor te verminder.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2024|title=Global EV Outlook 2024|last=International Energy Agency|date=2024-04-23|website=IEA|language=en-GB|access-date=2026-09-10}}</ref> == Terminologie == Die kategorie elektriese voertuie sluit verskeie afsonderlike aandrywingstipes in, en verwarring tussen hulle is algemeen. Die hooftipes is soos volg.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric|title=Alternative Fuels Data Center: Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> '''’n Battery-elektriese voertuig''' (BEV) loop geheel en al op elektrisiteit wat in ’n ingeboude batterypak gestoor word. Dit het geen binnebrandenjin nie en produseer geen uitlaatgasse nie. Die battery word gelaai deur die voertuig aan ’n eksterne elektrisiteitsbron te koppel. Voorbeelde sluit in die BYD Dolphin, Volkswagen ID.3 en [[Tesla, Inc.|Tesla]] Model 3. '''’n Inprop-hibriede elektriese voertuig''' (PHEV) het beide ’n battery-aangedrewe elektriese motor en ’n konvensionele binnebrandenjin. Die battery kan vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai word, en die voertuig kan ’n beperkte afstand slegs op elektrisiteit aflê voordat die verbrandenjin oorneem.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-phev|title=Alternative Fuels Data Center: Plug-In Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Voorbeelde sluit in die BYD Atto 2 DM-i en die Volvo XC60 Recharge. '''’n Hibriede elektriese voertuig (HEV)''', soms ’n “selflaaiende hibriede” genoem, kombineer ook ’n elektriese motor met ’n binnebrandenjin, maar die battery kan nie vanaf ’n eksterne bron gelaai word nie. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en deur die enjin self. Omdat dit nie ingeprop kan word nie, is ’n HEV nie ’n inprop-elektriese voertuig nie en bied nie dieselfde brandstofbesparing as ’n BEV of PHEV nie.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-hev|title=Alternative Fuels Data Center: Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die Toyota Corolla Cross Hybrid is ’n voorbeeld van ’n HEV. '''’n Ligte hibriede elektriese voertuig''' (MHEV) gebruik ’n klein elektriese motor om die verbrandingsenjin te ondersteun, maar kan die voertuig nie net op elektrisiteit aandryf nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aptiv.com/en/insights/article/bev-phev-or-hev-the-differences-affect-the-architecture|title=BEV, PHEV or HEV: The Differences Affect the Architecture|last=|website=Aptiv|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Alhoewel dit soms as ’n “elektriese” of “hibriede” voertuig bemark word, is ’n ligte hibriede steeds fundamenteel ’n petrol- of dieselmotor en bring uiters min besparing mee. '''’n Brandstofsel-elektriese voertuig''' (FCEV) ontwikkel elektrisiteit aan boord deur ’n chemiese reaksie tussen waterstof en suurstof, wat slegs waterdamp as ’n neweproduk produseer. FCEV’s, soos die Toyota Mirai, is nie in wydverspreide kommersiële gebruik nie.<ref name=":0" /> Die term “nuwe energievoertuig” (NEV) word in sommige kontekste gebruik, veral in China, om breedweg na BEV’s, PHEV’s en FCEV’s te verwys. == Hoe elektriese voertuie werk == Battery-elektriese voertuie stoor energie in ’n batterypak wat een of meer elektriese motors aandryf wat aan die aangedrewe wiele gekoppel is. Anders as verbrandingsenjins, lewer elektriese motors maksimum wringkrag vanaf stilstand, wat BEV’s kragtige versnelling gee. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en omwentelings van die motors elektrisiteit opwek en die battery laai. Dit verleng die voertuig se reikafstand. Die reikafstand van ’n BEV is onderhewig aan die grootte van sy battery, gemeet in kilowatt-ure (kWh), die doeltreffendheid van die motor en aandrywingstelsel, en faktore soos lugdinamika, snelheid, temperatuur, en of lugversorging gebruik word. Moderne BEV’s bied ’n reikafstand van tussen 250 km en 600 km op ’n volle lading.<ref name=":0" /> == Laai == Elektriese voertuie kan tuis of by openbare laaistasies gelaai word. Daar is breedweg drie metodes. '''Vlak 1 (stadig):''' ’n Standaard huishoudelike elektrisiteitsaansluiting. In Suid-Afrika is dit ’n 230V, 16A-sok, wat ongeveer 2.0 kW lewer – gelyk aan wat ’n elektriese ketel of geiser gebruik. Om op dié manier te laai, word ’n laaier soortgelyk aan ’n skootrekenaar s’n, maar heelwat groter, gebruik. Dit word gewoonlik gratis saam met die motor verskaf. ’n Volle lading kan 12 tot 36 uur neem, onderhewig aan die batterygrootte. '''Vlak 2 (medium):''' ’n Toegewyde muurgemonteerde wisselstroomlaaier (“AC charger”), wat gewoonlik tussen 7.4 kW en 22 kW lewer. Installasie vereis ’n toegewyde stroombaan. ’n Volle lading neem gewoonweg tussen 4 en 10 uur. Die spesifikasie van die voertuig se ingeboude wisselstroomlaaier bepaal die laaitempo. Die algemeenste is 11 kW. Die meeste EV-eienaars wat tuis laai, laat ’n Vlak 2-laaier installeer. Dit moet deur ’n elektrisiën gedoen word. Sommige fabrikante verskaf die Vlak 2-laaiers gratis, terwyl ander ’n ekstra koste daarvoor hef. Die installering en laaier se koste beloop R9 000 tot R25 000.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/what-it-really-costs-to-charge-your-ev-at-home-in-2026/348216/|title=The costs of charging your EV at home|date=2026-06-11|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Wisselstroomlaaiers is soms ook by openbare laaipunte beskikbaar, byvoorbeeld by winkelsentrums. '''Vlak 3 (snel- of gelykstroom-laai):''' Hoëkrag-gelykstroomlaaiers wat meestal by openbare laaistasies aangetref word. Hierdie laaiers kan van 25 kW tot 400 kW of meer lewer, en kan ’n voertuig tot 80% laai in so min as 20 tot 45 minute, afhangende van die voertuig en laaier.<ref name=":0" /> == Voordele == Elektriese voertuie bied verskeie voordele bo voertuie wat deur binnebrandenjins aangedryf word. Hulle produseer geen uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat plaaslike [[lugbesoedeling]] verminder, veral in stedelike gebiede. Wanneer hulle gelaai word vanaf hernubare energiebronne soos son- of [[windkrag]], is hul leeftydkoolstofvrystellings aansienlik laer as dié van petrol- of dieselvoertuie.<ref name=":0" /> Die koste van elektrisiteit per kilometer afgelê is oor die algemeen laer as die koste van petrol of diesel vir ’n gelyke afstand, wat lei tot laer lopende koste vir EV-eienaars. Elektriese motors het ook minder bewegende dele as binnebrandenjins, wat laer onderhoudskoste oor die leeftyd van die voertuig beteken.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == Nadele en uitdagings == Die aankoopprys van BEVs en PHEV’s is dikwels hoër as dié van vergelykbare petrol- of dieselvoertuie, hoofsaaklik as gevolg van die koste van batterye. Batterykoste het egter die afgelope paar jaar aansienlik gedaal: litium-ioon batterypryse het in 2024 alleen met 20% gedaal tot ’n rekordlaagtepunt van $115 per kilowatt-uur, en daar word verwag dat dit sal aanhou daal.<ref>{{Cite web|url=https://about.bnef.com/insights/commodities/lithium-ion-battery-pack-prices-see-largest-drop-since-2017-falling-to-115-per-kilowatt-hour-bloombergnef/|title=Lithium-Ion Battery Pack Prices See Largest Drop Since 2017, Falling to $115 per Kilowatt-Hour: BloombergNEF|last=BloombergNEF|date=2024-12-10|website=BloombergNEF|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Afstandsangs, die kommer dat ’n voertuig se battery pap sal wees voordat dit ’n bestemming of laaipunt bereik, is ’n algemeen genoemde hindernis vir die aanvaarding van elektriese voertuie, veral in lande met beperkte openbare laai-infrastruktuur. Suid-Afrika se elektrisiteitsnetwerk is sterk afhanklik van steenkool<ref>{{Cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=19502|title=A breakdown of South Africa’s energy mix|last=Stats SA|date=8 Mei 2026|website=www.statssa.gov.za|access-date=2026-09-10}}</ref>, wat sommige navorsers laat laat bevraagteken of elektriese voertuie wat van die netwerk gelaai word, werklike emissievoordele bo binnebrandvoertuie bied. Kritici van elektriese voertuie sien dikwels twee deurslaggewende faktore in lewensiklusvergelykings oor die hoof. Eerstens word die emissies van die ontginning, raffinering en vervoer van petrol en diesel dikwels uitgesluit. Dit laat binnebrandvoertuie skoner gelyk as wat hulle werklik is. Tweedens maak baie lewensiklusstudies staat op toetssiklusse wat nie werklike bestuurstoestande akkuraat weerspieël nie, wat die emissievergelykings verder verdraai.<ref>{{Cite journal |last=Hoekstra |first=Auke |date=19 June 2019 |title=The Underestimated Potential of Battery Electric Vehicles to Reduce Emissions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2542435119302715 |journal=Joule |volume=3 |issue=6 |pages=1412–1414 |doi=10.1016/j.joule.2019.06.002 |issn=2542-4351}}</ref> Navorsing van die Universiteit Stellenbosch het bevind dat die laai van elektriese voertuie hoofsaaklik van steenkool-opgewekte elektrisiteit onder sekere omstandighede meer uitlaatgasse kan tot gevolg kan hê as die gebruik van ekwivalente petrolvoertuie, maar het sonkragaanvulling, soos sonpanele by kantoorgeboue, as voldoende beskryf om hierdie uitkoms om te keer.<ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/electric-vehicles-could-add-to-carbon-emissions-and-load-shedding-but-theres-a-solution-142094|title=Electric vehicles could add to carbon emissions and load shedding: but there’s a solution|last=Booysen|first=MJ (Thinus)|last2=Apperley|first2=Mark|date=2020-07-09|website=The Conversation|language=en-US|doi=10.64628/AAJ.eeaedjqq7|access-date=2026-09-10}}</ref> Die vinnige toename van dak-sonkrag onder Suid-Afrikaanse huishoudings en besighede sedert 2022 beteken dat ’n groeiende persentasie van EV-laai nou op hernubare energie staatmaak.<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/countries/south-africa/|title=South Africa|date=20 Mei 2025|website=climateactiontracker.org|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ’n Studie wat in 2025 in ''Nature Energy'' gepubliseer is, het bevind dat battery-elektriese voertuie wat deur sonkrag aangedryf word, op koers is om laer lewensikluskoste en laer kweekhuisgasvrystellings as fossielbrandstofvoertuie in die meeste Afrikalande te bied, lank voor 2040.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Noll |first=Bessie |last2=Graff |first2=Darius |last3=Schmidt |first3=Tobias S. |last4=Patt |first4=Anthony |last5=Bauer |first5=Christian |last6=Agutu |first6=Churchill |last7=Asiimwe |first7=Paul Kyoma |last8=Diemuodeke |first8=Ogheneruona E. |last9=Krygsman |first9=Stephan |last10=Nienkerke |first10=Inga |last11=Tröndle |first11=Tim |last12=Moretti |first12=Christian |date=2026-02 |title=Battery-electric passenger vehicles will be cost-effective across Africa well before 2040 |url=https://www.nature.com/articles/s41560-025-01955-x |journal=Nature Energy |language=en |publisher=Nature Publishing Group |volume=11 |issue=2 |pages=284–298 |doi=10.1038/s41560-025-01955-x |issn=2058-7546}}</ref> == Elektriese voertuie in Suid-Afrika == Inprop-elektriese voertuie, wat beide battery-elektriese voertuie (BEV’s) en inprop-hibriede elektriese voertuie (PHEV’s) insluit, verteenwoordig ’n klein maar groeiende segment van die Suid-Afrikaanse motormark. BEV-verkope het gegroei van 218 eenhede in 2021 tot 502 in 2022, 931 in 2023 en 1 231 in 2024, terwyl PHEV-verkope 738 eenhede in 2024 bereik het.<ref>{{Cite web|url=https://cleantechnica.com/2025/01/28/the-volvo-ex30-leads-the-way-in-south-africa-as-bev-sales-go-up-35-in-2024|title=The Volvo EX30 Leads The Way In South Africa As BEV Sales Go Up 35% In 2024|last=Kuhudzai|first=Remeredzai Joseph|date=2024|website=CleanTechnica}}</ref> Amptelike NAAMSA-syfers vir 2025 het ’n afname in BEV-verkope tot 1 088 eenhede getoon. Hierdie syfer het egter verkope van BYD en ander Chinese vervaardigers uitgesluit wat destyds nog nie verkoopsyfers aan NAAMSA verskaf het nie. PHEV-verkope het in 2025 met 281% gestyg tot 2 810 eenhede, aangevuur deur die toetrede van bekostigbare Chinese modelle.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/sas-ev-sales-fell-in-2025-but-the-total-nev-market-grew/337269/|title=SA's EV sales fell in 2025 (but the total NEV market grew)|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-02-18|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> In Maart 2026 het BYD begin om verkoopsyfers aan NAAMSA te rapporteer, en 589 eenhede vir beide BEV- en PHEV-modelle aangeteken. Gevolglik het Suid-Afrika ’n rekord van 389 BEV-verkope vir daardie maand behaal. Van daardie 389 BEV’s, wat verskeie handelsmerke insluit, was 239 BYD Dolphin Surf-voertuie.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/how-well-is-byd-selling-in-sa-sales-figures-revealed/341536/|title=How well is BYD selling in SA? Sales figures revealed|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-04-02|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://mg.co.za/news/motoring/2026-06-18-the-byd-storm-is-upon-sa-but-a-local-factory-depends-on-market-readiness/|title=The BYD storm is upon SA but a local factory depends on ‘market readiness’|last=Matwadia|first=Eyaaz|date=2026-06-18|website=Mail & Guardian|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> Verkope van NEV’s in die eerste vier maande van 2026 was 62% hoër as in die eerste kwartaal van 2025, met BEV’s wat 13% van daardie snit uitmaak, PHEV’s 33%, en tradisionele hibriede 54%.<ref>{{Cite web|url=https://it-online.co.za/2026/07/10/strongest-start-to-new-vehicle-sales-in-13-years/|title=Strongest start to new vehicle sales in 13 years|last=Gibson|first=Kathy|date=2026-07-10|website=IT-Online|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die land se openbare laaipunte is gekonsentreer in groot stedelike sentrums, veral Johannesburg, Pretoria en Kaapstad, en is grootliks in privaat besit en bedryf. Teen middel 2026 het Suid-Afrika ongeveer 650 publiek toeganklike laaipunte gehad, teenoor ’n geraamde 500 in Oktober 2025, met GridCars wat ongeveer 60% van daardie kapasiteit bedryf.<ref name=":2" /> Die meerderheid Suid-Afrikaanse EV-eienaars laai hul voertuie tuis, waar elektrisiteitskoste aansienlik laer is as by openbare laaistasies. Waarnemers in die bedryf het aangevoer dat die idee van onvoldoende laai-infrastruktuur die werklikheid oor die hoof sien dat die meeste bestuurders toegang het tot ’n bruikbare kragbron by die huis of by die werk.<ref name=":2" /> Namate meer bekostigbare modelle elektriese voertuie binne die bereik van kopers in woonstelle en deeltitelkomplekse bring, kan toegang tot toegewyde tuislaai egter nie meer as vanselfsprekend aanvaar word nie, met goedkeuring van die regspersoon wat vereis word vir die installering van laaiers in gedeelde residensiële eiendomme.<ref name=":2" /> Die standaard invoerbelasting op ligte voertuie in Suid-Afrika is 25%. Voertuie met binnebrandenjins uit Europa en die Verenigde Koninkryk trek voordeel uit ’n verlaagde koers van 18% kragtens ’n bilaterale handelsooreenkoms; hierdie voorkeurkoers geld egter nie vir elektriese voertuie uit daardie streke nie, wat beteken dat die meeste elektriese voertuie onderhewig is aan die standaard 25%-tarief. Voorspraakgroepe het hierdie verskil geïdentifiseer as ’n bydraende faktor tot hoër EV-aankooppryse in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://naamsa.net/tax-revenue/|title=Tax Revenue|last=naamsa|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ev24.africa/south-africa-ev-import-regulations-in-2025-costs-compliance-opportunities/|title=South Africa’s EV Import Regulations in 2025: Costs, Compliance & Opportunities|last=Nkosi|first=Thabo|date=2025-07-14|website=EV24.africa - Buy Electric Cars for Africa|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Navorsers het bevind dat battery-elektriese voertuie wat gebruik maak van netwerkonafhanklike sonkraglaaistelsels, in die meeste Afrikalande reeds ver voor 2040 laer lewensikluskoste en emissies sal bied as konvensionele brandstofvoertuie.<ref name=":1" /> Voorspraakgroepe en navorsers het die gebrek aan ’n nasionale brandstofekonomiestandaard en die invoerbelastingstruktuur as belangrike beleidshindernisse vir breër EV-aanvaarding in Suid-Afrika geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == References == d6ybt0zmp97gei7x530nh6vyfdpvbln 2966146 2966143 2026-09-10T11:19:08Z TatjanaClimate 202804 beeld 2966146 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | perrow = 2 | image1 = Model S charging at a Tesla station cropped.jpg | image2 = Solar Impulse SI2 pilote Bertrand Piccard Payerne November 2014 (slightly cropped).jpg | image3 = HSC China Zorrilla at Incat June 2025 2.jpg | image4 = N700-2000 series X50 Shin-Shimonoseki 20140901.jpg | image5 = BYD Elbuss.jpg | image6 = Geero 2 Touring Classic Cream plus 2021.jpg | image7 = Tesla Semi 6 (cropped).jpg | image8 = LD 250408 23 4 S Front (cropped).jpg | footer = Elektriese voertuie regoor die wêreld |caption1=[[Elektriese motor]]: 'n Tesla Model S wat laai vanaf 'n Tesla Supercharger|caption2=[[Elektriese vliegtuig]]: die Solar Impulse 2, wat die aardbol omseil het|caption3=[[Elektriese boot]], die ''China Zorrilla'', die grootste battery-elektriese voertuig ooit gebou|caption4=Elektriese hoëspoed-spoor: N700 Reeks Shinkansen van JR Central op die San'yo Shinkansen, Japan|caption5=[[Battery-elektriese bus]]: 'n BYD Maatskappy bus in Landskrona, [[Swede]]|caption6=[[E-fiets]], 'n Geero: met die verwyderbare battery geïntegreer in die onderbuis|caption7=[[Elektriese vragmotor]]: Klas 8-vragmotor, 'n Tesla Semi in Rocklin, [[Kalifornië]]|caption8=Buurt-elektriese voertuig: 'n Italcar Attiva C2S.4}} ’n Elektriese voertuig (EV) is ’n voertuig wat aangedryf word deur een of meer elektriese motors, wat krag trek uit herlaaibare [[Battery|batterye]] of ’n ander ingeboude energiebergingstelsel. Elektriese voertuie sluit motors, busse, motorfietse, vragmotors en fietse in. Die term word meestal gebruik om te verwys na padvoertuie met herlaaibare batterypakke wat vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai kan word. Elektriese voertuie produseer geen direkte uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat hulle onderskei van voertuie wat aangedryf word deur binnebrandenjins wat op [[petrol]] of [[diesel]] loop. As gevolg hiervan word hulle toenemend gesien as ’n sleuteltegnologie in pogings om stedelike lugbesoedeling en kweekhuisgasvrystellings uit die vervoersektor te verminder.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2024|title=Global EV Outlook 2024|last=International Energy Agency|date=2024-04-23|website=IEA|language=en-GB|access-date=2026-09-10}}</ref> == Terminologie == Die kategorie elektriese voertuie sluit verskeie afsonderlike aandrywingstipes in, en verwarring tussen hulle is algemeen. Die hooftipes is soos volg.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric|title=Alternative Fuels Data Center: Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> '''’n Battery-elektriese voertuig''' (BEV) loop geheel en al op elektrisiteit wat in ’n ingeboude batterypak gestoor word. Dit het geen binnebrandenjin nie en produseer geen uitlaatgasse nie. Die battery word gelaai deur die voertuig aan ’n eksterne elektrisiteitsbron te koppel. Voorbeelde sluit in die BYD Dolphin, Volkswagen ID.3 en [[Tesla, Inc.|Tesla]] Model 3. '''’n Inprop-hibriede elektriese voertuig''' (PHEV) het beide ’n battery-aangedrewe elektriese motor en ’n konvensionele binnebrandenjin. Die battery kan vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai word, en die voertuig kan ’n beperkte afstand slegs op elektrisiteit aflê voordat die verbrandenjin oorneem.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-phev|title=Alternative Fuels Data Center: Plug-In Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Voorbeelde sluit in die BYD Atto 2 DM-i en die Volvo XC60 Recharge. '''’n Hibriede elektriese voertuig (HEV)''', soms ’n “selflaaiende hibriede” genoem, kombineer ook ’n elektriese motor met ’n binnebrandenjin, maar die battery kan nie vanaf ’n eksterne bron gelaai word nie. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en deur die enjin self. Omdat dit nie ingeprop kan word nie, is ’n HEV nie ’n inprop-elektriese voertuig nie en bied nie dieselfde brandstofbesparing as ’n BEV of PHEV nie.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-hev|title=Alternative Fuels Data Center: Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die Toyota Corolla Cross Hybrid is ’n voorbeeld van ’n HEV. '''’n Ligte hibriede elektriese voertuig''' (MHEV) gebruik ’n klein elektriese motor om die verbrandingsenjin te ondersteun, maar kan die voertuig nie net op elektrisiteit aandryf nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aptiv.com/en/insights/article/bev-phev-or-hev-the-differences-affect-the-architecture|title=BEV, PHEV or HEV: The Differences Affect the Architecture|last=|website=Aptiv|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Alhoewel dit soms as ’n “elektriese” of “hibriede” voertuig bemark word, is ’n ligte hibriede steeds fundamenteel ’n petrol- of dieselmotor en bring uiters min besparing mee. '''’n Brandstofsel-elektriese voertuig''' (FCEV) ontwikkel elektrisiteit aan boord deur ’n chemiese reaksie tussen waterstof en suurstof, wat slegs waterdamp as ’n neweproduk produseer. FCEV’s, soos die Toyota Mirai, is nie in wydverspreide kommersiële gebruik nie.<ref name=":0" /> Die term “nuwe energievoertuig” (NEV) word in sommige kontekste gebruik, veral in China, om breedweg na BEV’s, PHEV’s en FCEV’s te verwys. == Hoe elektriese voertuie werk == Battery-elektriese voertuie stoor energie in ’n batterypak wat een of meer elektriese motors aandryf wat aan die aangedrewe wiele gekoppel is. Anders as verbrandingsenjins, lewer elektriese motors maksimum wringkrag vanaf stilstand, wat BEV’s kragtige versnelling gee. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en omwentelings van die motors elektrisiteit opwek en die battery laai. Dit verleng die voertuig se reikafstand. Die reikafstand van ’n BEV is onderhewig aan die grootte van sy battery, gemeet in kilowatt-ure (kWh), die doeltreffendheid van die motor en aandrywingstelsel, en faktore soos lugdinamika, snelheid, temperatuur, en of lugversorging gebruik word. Moderne BEV’s bied ’n reikafstand van tussen 250 km en 600 km op ’n volle lading.<ref name=":0" /> == Laai == Elektriese voertuie kan tuis of by openbare laaistasies gelaai word. Daar is breedweg drie metodes. '''Vlak 1 (stadig):''' ’n Standaard huishoudelike elektrisiteitsaansluiting. In Suid-Afrika is dit ’n 230V, 16A-sok, wat ongeveer 2.0 kW lewer – gelyk aan wat ’n elektriese ketel of geiser gebruik. Om op dié manier te laai, word ’n laaier soortgelyk aan ’n skootrekenaar s’n, maar heelwat groter, gebruik. Dit word gewoonlik gratis saam met die motor verskaf. ’n Volle lading kan 12 tot 36 uur neem, onderhewig aan die batterygrootte. '''Vlak 2 (medium):''' ’n Toegewyde muurgemonteerde wisselstroomlaaier (“AC charger”), wat gewoonlik tussen 7.4 kW en 22 kW lewer. Installasie vereis ’n toegewyde stroombaan. ’n Volle lading neem gewoonweg tussen 4 en 10 uur. Die spesifikasie van die voertuig se ingeboude wisselstroomlaaier bepaal die laaitempo. Die algemeenste is 11 kW. Die meeste EV-eienaars wat tuis laai, laat ’n Vlak 2-laaier installeer. Dit moet deur ’n elektrisiën gedoen word. Sommige fabrikante verskaf die Vlak 2-laaiers gratis, terwyl ander ’n ekstra koste daarvoor hef. Die installering en laaier se koste beloop R9 000 tot R25 000.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/what-it-really-costs-to-charge-your-ev-at-home-in-2026/348216/|title=The costs of charging your EV at home|date=2026-06-11|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Wisselstroomlaaiers is soms ook by openbare laaipunte beskikbaar, byvoorbeeld by winkelsentrums. '''Vlak 3 (snel- of gelykstroom-laai):''' Hoëkrag-gelykstroomlaaiers wat meestal by openbare laaistasies aangetref word. Hierdie laaiers kan van 25 kW tot 400 kW of meer lewer, en kan ’n voertuig tot 80% laai in so min as 20 tot 45 minute, afhangende van die voertuig en laaier.<ref name=":0" /> == Voordele == Elektriese voertuie bied verskeie voordele bo voertuie wat deur binnebrandenjins aangedryf word. Hulle produseer geen uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat plaaslike [[lugbesoedeling]] verminder, veral in stedelike gebiede. Wanneer hulle gelaai word vanaf hernubare energiebronne soos son- of [[windkrag]], is hul leeftydkoolstofvrystellings aansienlik laer as dié van petrol- of dieselvoertuie.<ref name=":0" /> Die koste van elektrisiteit per kilometer afgelê is oor die algemeen laer as die koste van petrol of diesel vir ’n gelyke afstand, wat lei tot laer lopende koste vir EV-eienaars. Elektriese motors het ook minder bewegende dele as binnebrandenjins, wat laer onderhoudskoste oor die leeftyd van die voertuig beteken.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == Nadele en uitdagings == Die aankoopprys van BEVs en PHEV’s is dikwels hoër as dié van vergelykbare petrol- of dieselvoertuie, hoofsaaklik as gevolg van die koste van batterye. Batterykoste het egter die afgelope paar jaar aansienlik gedaal: litium-ioon batterypryse het in 2024 alleen met 20% gedaal tot ’n rekordlaagtepunt van $115 per kilowatt-uur, en daar word verwag dat dit sal aanhou daal.<ref>{{Cite web|url=https://about.bnef.com/insights/commodities/lithium-ion-battery-pack-prices-see-largest-drop-since-2017-falling-to-115-per-kilowatt-hour-bloombergnef/|title=Lithium-Ion Battery Pack Prices See Largest Drop Since 2017, Falling to $115 per Kilowatt-Hour: BloombergNEF|last=BloombergNEF|date=2024-12-10|website=BloombergNEF|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Afstandsangs, die kommer dat ’n voertuig se battery pap sal wees voordat dit ’n bestemming of laaipunt bereik, is ’n algemeen genoemde hindernis vir die aanvaarding van elektriese voertuie, veral in lande met beperkte openbare laai-infrastruktuur. Suid-Afrika se elektrisiteitsnetwerk is sterk afhanklik van steenkool<ref>{{Cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=19502|title=A breakdown of South Africa’s energy mix|last=Stats SA|date=8 Mei 2026|website=www.statssa.gov.za|access-date=2026-09-10}}</ref>, wat sommige navorsers laat laat bevraagteken of elektriese voertuie wat van die netwerk gelaai word, werklike emissievoordele bo binnebrandvoertuie bied. Kritici van elektriese voertuie sien dikwels twee deurslaggewende faktore in lewensiklusvergelykings oor die hoof. Eerstens word die emissies van die ontginning, raffinering en vervoer van petrol en diesel dikwels uitgesluit. Dit laat binnebrandvoertuie skoner gelyk as wat hulle werklik is. Tweedens maak baie lewensiklusstudies staat op toetssiklusse wat nie werklike bestuurstoestande akkuraat weerspieël nie, wat die emissievergelykings verder verdraai.<ref>{{Cite journal |last=Hoekstra |first=Auke |date=19 June 2019 |title=The Underestimated Potential of Battery Electric Vehicles to Reduce Emissions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2542435119302715 |journal=Joule |volume=3 |issue=6 |pages=1412–1414 |doi=10.1016/j.joule.2019.06.002 |issn=2542-4351}}</ref> Navorsing van die Universiteit Stellenbosch het bevind dat die laai van elektriese voertuie hoofsaaklik van steenkool-opgewekte elektrisiteit onder sekere omstandighede meer uitlaatgasse kan tot gevolg kan hê as die gebruik van ekwivalente petrolvoertuie, maar het sonkragaanvulling, soos sonpanele by kantoorgeboue, as voldoende beskryf om hierdie uitkoms om te keer.<ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/electric-vehicles-could-add-to-carbon-emissions-and-load-shedding-but-theres-a-solution-142094|title=Electric vehicles could add to carbon emissions and load shedding: but there’s a solution|last=Booysen|first=MJ (Thinus)|last2=Apperley|first2=Mark|date=2020-07-09|website=The Conversation|language=en-US|doi=10.64628/AAJ.eeaedjqq7|access-date=2026-09-10}}</ref> Die vinnige toename van dak-sonkrag onder Suid-Afrikaanse huishoudings en besighede sedert 2022 beteken dat ’n groeiende persentasie van EV-laai nou op hernubare energie staatmaak.<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/countries/south-africa/|title=South Africa|date=20 Mei 2025|website=climateactiontracker.org|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ’n Studie wat in 2025 in ''Nature Energy'' gepubliseer is, het bevind dat battery-elektriese voertuie wat deur sonkrag aangedryf word, op koers is om laer lewensikluskoste en laer kweekhuisgasvrystellings as fossielbrandstofvoertuie in die meeste Afrikalande te bied, lank voor 2040.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Noll |first=Bessie |last2=Graff |first2=Darius |last3=Schmidt |first3=Tobias S. |last4=Patt |first4=Anthony |last5=Bauer |first5=Christian |last6=Agutu |first6=Churchill |last7=Asiimwe |first7=Paul Kyoma |last8=Diemuodeke |first8=Ogheneruona E. |last9=Krygsman |first9=Stephan |last10=Nienkerke |first10=Inga |last11=Tröndle |first11=Tim |last12=Moretti |first12=Christian |date=2026-02 |title=Battery-electric passenger vehicles will be cost-effective across Africa well before 2040 |url=https://www.nature.com/articles/s41560-025-01955-x |journal=Nature Energy |language=en |publisher=Nature Publishing Group |volume=11 |issue=2 |pages=284–298 |doi=10.1038/s41560-025-01955-x |issn=2058-7546}}</ref> == Elektriese voertuie in Suid-Afrika == Inprop-elektriese voertuie, wat beide battery-elektriese voertuie (BEV’s) en inprop-hibriede elektriese voertuie (PHEV’s) insluit, verteenwoordig ’n klein maar groeiende segment van die Suid-Afrikaanse motormark. BEV-verkope het gegroei van 218 eenhede in 2021 tot 502 in 2022, 931 in 2023 en 1 231 in 2024, terwyl PHEV-verkope 738 eenhede in 2024 bereik het.<ref>{{Cite web|url=https://cleantechnica.com/2025/01/28/the-volvo-ex30-leads-the-way-in-south-africa-as-bev-sales-go-up-35-in-2024|title=The Volvo EX30 Leads The Way In South Africa As BEV Sales Go Up 35% In 2024|last=Kuhudzai|first=Remeredzai Joseph|date=2024|website=CleanTechnica}}</ref> Amptelike NAAMSA-syfers vir 2025 het ’n afname in BEV-verkope tot 1 088 eenhede getoon. Hierdie syfer het egter verkope van BYD en ander Chinese vervaardigers uitgesluit wat destyds nog nie verkoopsyfers aan NAAMSA verskaf het nie. PHEV-verkope het in 2025 met 281% gestyg tot 2 810 eenhede, aangevuur deur die toetrede van bekostigbare Chinese modelle.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/sas-ev-sales-fell-in-2025-but-the-total-nev-market-grew/337269/|title=SA's EV sales fell in 2025 (but the total NEV market grew)|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-02-18|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> In Maart 2026 het BYD begin om verkoopsyfers aan NAAMSA te rapporteer, en 589 eenhede vir beide BEV- en PHEV-modelle aangeteken. Gevolglik het Suid-Afrika ’n rekord van 389 BEV-verkope vir daardie maand behaal. Van daardie 389 BEV’s, wat verskeie handelsmerke insluit, was 239 BYD Dolphin Surf-voertuie.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/how-well-is-byd-selling-in-sa-sales-figures-revealed/341536/|title=How well is BYD selling in SA? Sales figures revealed|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-04-02|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://mg.co.za/news/motoring/2026-06-18-the-byd-storm-is-upon-sa-but-a-local-factory-depends-on-market-readiness/|title=The BYD storm is upon SA but a local factory depends on ‘market readiness’|last=Matwadia|first=Eyaaz|date=2026-06-18|website=Mail & Guardian|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> Verkope van NEV’s in die eerste vier maande van 2026 was 62% hoër as in die eerste kwartaal van 2025, met BEV’s wat 13% van daardie snit uitmaak, PHEV’s 33%, en tradisionele hibriede 54%.<ref>{{Cite web|url=https://it-online.co.za/2026/07/10/strongest-start-to-new-vehicle-sales-in-13-years/|title=Strongest start to new vehicle sales in 13 years|last=Gibson|first=Kathy|date=2026-07-10|website=IT-Online|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die land se openbare laaipunte is gekonsentreer in groot stedelike sentrums, veral Johannesburg, Pretoria en Kaapstad, en is grootliks in privaat besit en bedryf. Teen middel 2026 het Suid-Afrika ongeveer 650 publiek toeganklike laaipunte gehad, teenoor ’n geraamde 500 in Oktober 2025, met GridCars wat ongeveer 60% van daardie kapasiteit bedryf.<ref name=":2" /> Die meerderheid Suid-Afrikaanse EV-eienaars laai hul voertuie tuis, waar elektrisiteitskoste aansienlik laer is as by openbare laaistasies. Waarnemers in die bedryf het aangevoer dat die idee van onvoldoende laai-infrastruktuur die werklikheid oor die hoof sien dat die meeste bestuurders toegang het tot ’n bruikbare kragbron by die huis of by die werk.<ref name=":2" /> Namate meer bekostigbare modelle elektriese voertuie binne die bereik van kopers in woonstelle en deeltitelkomplekse bring, kan toegang tot toegewyde tuislaai egter nie meer as vanselfsprekend aanvaar word nie, met goedkeuring van die regspersoon wat vereis word vir die installering van laaiers in gedeelde residensiële eiendomme.<ref name=":2" /> Die standaard invoerbelasting op ligte voertuie in Suid-Afrika is 25%. Voertuie met binnebrandenjins uit Europa en die Verenigde Koninkryk trek voordeel uit ’n verlaagde koers van 18% kragtens ’n bilaterale handelsooreenkoms; hierdie voorkeurkoers geld egter nie vir elektriese voertuie uit daardie streke nie, wat beteken dat die meeste elektriese voertuie onderhewig is aan die standaard 25%-tarief. Voorspraakgroepe het hierdie verskil geïdentifiseer as ’n bydraende faktor tot hoër EV-aankooppryse in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://naamsa.net/tax-revenue/|title=Tax Revenue|last=naamsa|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ev24.africa/south-africa-ev-import-regulations-in-2025-costs-compliance-opportunities/|title=South Africa’s EV Import Regulations in 2025: Costs, Compliance & Opportunities|last=Nkosi|first=Thabo|date=2025-07-14|website=EV24.africa - Buy Electric Cars for Africa|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Navorsers het bevind dat battery-elektriese voertuie wat gebruik maak van netwerkonafhanklike sonkraglaaistelsels, in die meeste Afrikalande reeds ver voor 2040 laer lewensikluskoste en emissies sal bied as konvensionele brandstofvoertuie.<ref name=":1" /> Voorspraakgroepe en navorsers het die gebrek aan ’n nasionale brandstofekonomiestandaard en die invoerbelastingstruktuur as belangrike beleidshindernisse vir breër EV-aanvaarding in Suid-Afrika geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == References == ffyf56l86eqzhhb5eqdql38cgxb6w4m 2966148 2966146 2026-09-10T11:20:33Z TatjanaClimate 202804 2966148 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | perrow = 2 | image1 = Model S charging at a Tesla station cropped.jpg | image2 = Solar Impulse SI2 pilote Bertrand Piccard Payerne November 2014 (slightly cropped).jpg | image3 = HSC China Zorrilla at Incat June 2025 2.jpg | image4 = N700-2000 series X50 Shin-Shimonoseki 20140901.jpg | image5 = BYD Elbuss.jpg | image6 = Geero 2 Touring Classic Cream plus 2021.jpg | image7 = Tesla Semi 6 (cropped).jpg | image8 = LD 250408 23 4 S Front (cropped).jpg | footer = Elektriese voertuie regoor die wêreld |caption1=[[Elektriese motor]]: 'n Tesla Model S wat laai vanaf 'n Tesla Supercharger|caption2=[[Elektriese vliegtuig]]: die Solar Impulse 2, wat die aardbol omseil het|caption3=[[Elektriese boot]], die ''China Zorrilla'', die grootste battery-elektriese voertuig ooit gebou|caption4=Elektriese hoëspoed-spoor: N700 Reeks Shinkansen van JR Central op die San'yo Shinkansen, Japan|caption5=[[Battery-elektriese bus]]: 'n BYD Maatskappy bus in Landskrona, [[Swede]]|caption6=[[E-fiets]], 'n Geero: met die verwyderbare battery geïntegreer in die onderbuis|caption7=[[Elektriese vragmotor]]: Klas 8-vragmotor, 'n Tesla Semi in Rocklin, [[Kalifornië]]|caption8=Buurt-elektriese voertuig: 'n Italcar Attiva C2S.4}} ’n Elektriese voertuig (EV) is ’n voertuig wat aangedryf word deur een of meer elektriese [[Motor|motors]], wat krag trek uit herlaaibare [[Battery|batterye]] of ’n ander ingeboude energiebergingstelsel. Elektriese voertuie sluit motors, busse, motorfietse, vragmotors en fietse in. Die term word meestal gebruik om te verwys na padvoertuie met herlaaibare batterypakke wat vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai kan word. Elektriese voertuie produseer geen direkte uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat hulle onderskei van voertuie wat aangedryf word deur binnebrandenjins wat op [[petrol]] of [[diesel]] loop. As gevolg hiervan word hulle toenemend gesien as ’n sleuteltegnologie in pogings om stedelike lugbesoedeling en kweekhuisgasvrystellings uit die vervoersektor te verminder.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2024|title=Global EV Outlook 2024|last=International Energy Agency|date=2024-04-23|website=IEA|language=en-GB|access-date=2026-09-10}}</ref> == Terminologie == Die kategorie elektriese voertuie sluit verskeie afsonderlike aandrywingstipes in, en verwarring tussen hulle is algemeen. Die hooftipes is soos volg.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric|title=Alternative Fuels Data Center: Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> '''’n Battery-elektriese voertuig''' (BEV) loop geheel en al op elektrisiteit wat in ’n ingeboude batterypak gestoor word. Dit het geen binnebrandenjin nie en produseer geen uitlaatgasse nie. Die battery word gelaai deur die voertuig aan ’n eksterne elektrisiteitsbron te koppel. Voorbeelde sluit in die BYD Dolphin, Volkswagen ID.3 en [[Tesla, Inc.|Tesla]] Model 3. '''’n Inprop-hibriede elektriese voertuig''' (PHEV) het beide ’n battery-aangedrewe elektriese motor en ’n konvensionele binnebrandenjin. Die battery kan vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai word, en die voertuig kan ’n beperkte afstand slegs op elektrisiteit aflê voordat die verbrandenjin oorneem.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-phev|title=Alternative Fuels Data Center: Plug-In Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Voorbeelde sluit in die BYD Atto 2 DM-i en die Volvo XC60 Recharge. '''’n Hibriede elektriese voertuig (HEV)''', soms ’n “selflaaiende hibriede” genoem, kombineer ook ’n elektriese motor met ’n binnebrandenjin, maar die battery kan nie vanaf ’n eksterne bron gelaai word nie. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en deur die enjin self. Omdat dit nie ingeprop kan word nie, is ’n HEV nie ’n inprop-elektriese voertuig nie en bied nie dieselfde brandstofbesparing as ’n BEV of PHEV nie.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-hev|title=Alternative Fuels Data Center: Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die Toyota Corolla Cross Hybrid is ’n voorbeeld van ’n HEV. '''’n Ligte hibriede elektriese voertuig''' (MHEV) gebruik ’n klein elektriese motor om die verbrandingsenjin te ondersteun, maar kan die voertuig nie net op elektrisiteit aandryf nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aptiv.com/en/insights/article/bev-phev-or-hev-the-differences-affect-the-architecture|title=BEV, PHEV or HEV: The Differences Affect the Architecture|last=|website=Aptiv|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Alhoewel dit soms as ’n “elektriese” of “hibriede” voertuig bemark word, is ’n ligte hibriede steeds fundamenteel ’n petrol- of dieselmotor en bring uiters min besparing mee. '''’n Brandstofsel-elektriese voertuig''' (FCEV) ontwikkel elektrisiteit aan boord deur ’n chemiese reaksie tussen waterstof en suurstof, wat slegs waterdamp as ’n neweproduk produseer. FCEV’s, soos die Toyota Mirai, is nie in wydverspreide kommersiële gebruik nie.<ref name=":0" /> Die term “nuwe energievoertuig” (NEV) word in sommige kontekste gebruik, veral in [[China]], om breedweg na BEV’s, PHEV’s en FCEV’s te verwys. == Hoe elektriese voertuie werk == Battery-elektriese voertuie stoor energie in ’n batterypak wat een of meer elektriese motors aandryf wat aan die aangedrewe wiele gekoppel is. Anders as verbrandingsenjins, lewer elektriese motors maksimum wringkrag vanaf stilstand, wat BEV’s kragtige versnelling gee. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en omwentelings van die motors elektrisiteit opwek en die battery laai. Dit verleng die voertuig se reikafstand. Die reikafstand van ’n BEV is onderhewig aan die grootte van sy battery, gemeet in kilowatt-ure (kWh), die doeltreffendheid van die motor en aandrywingstelsel, en faktore soos lugdinamika, snelheid, temperatuur, en of lugversorging gebruik word. Moderne BEV’s bied ’n reikafstand van tussen 250 km en 600 km op ’n volle lading.<ref name=":0" /> == Laai == Elektriese voertuie kan tuis of by openbare laaistasies gelaai word. Daar is breedweg drie metodes.<ref name=":0" /> '''Vlak 1 (stadig):''' ’n Standaard huishoudelike elektrisiteitsaansluiting. In Suid-Afrika is dit ’n 230V, 16A-sok, wat ongeveer 2.0 kW lewer – gelyk aan wat ’n elektriese ketel of geiser gebruik. Om op dié manier te laai, word ’n laaier soortgelyk aan ’n skootrekenaar s’n, maar heelwat groter, gebruik. Dit word gewoonlik gratis saam met die motor verskaf. ’n Volle lading kan 12 tot 36 uur neem, onderhewig aan die batterygrootte. '''Vlak 2 (medium):''' ’n Toegewyde muurgemonteerde wisselstroomlaaier (“AC charger”), wat gewoonlik tussen 7.4 kW en 22 kW lewer. Installasie vereis ’n toegewyde stroombaan. ’n Volle lading neem gewoonweg tussen 4 en 10 uur. Die spesifikasie van die voertuig se ingeboude wisselstroomlaaier bepaal die laaitempo. Die algemeenste is 11 kW. Die meeste EV-eienaars wat tuis laai, laat ’n Vlak 2-laaier installeer. Dit moet deur ’n elektrisiën gedoen word. Sommige fabrikante verskaf die Vlak 2-laaiers gratis, terwyl ander ’n ekstra koste daarvoor hef. Die installering en laaier se koste beloop R9 000 tot R25 000.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/what-it-really-costs-to-charge-your-ev-at-home-in-2026/348216/|title=The costs of charging your EV at home|date=2026-06-11|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Wisselstroomlaaiers is soms ook by openbare laaipunte beskikbaar, byvoorbeeld by winkelsentrums. '''Vlak 3 (snel- of gelykstroom-laai):''' Hoëkrag-gelykstroomlaaiers wat meestal by openbare laaistasies aangetref word. Hierdie laaiers kan van 25 kW tot 400 kW of meer lewer, en kan ’n voertuig tot 80% laai in so min as 20 tot 45 minute, afhangende van die voertuig en laaier.<ref name=":0" /> == Voordele == Elektriese voertuie bied verskeie voordele bo voertuie wat deur binnebrandenjins aangedryf word. Hulle produseer geen uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat plaaslike [[lugbesoedeling]] verminder, veral in stedelike gebiede. Wanneer hulle gelaai word vanaf hernubare energiebronne soos son- of [[windkrag]], is hul leeftydkoolstofvrystellings aansienlik laer as dié van petrol- of dieselvoertuie.<ref name=":0" /> Die koste van elektrisiteit per kilometer afgelê is oor die algemeen laer as die koste van petrol of diesel vir ’n gelyke afstand, wat lei tot laer lopende koste vir EV-eienaars. Elektriese motors het ook minder bewegende dele as binnebrandenjins, wat laer onderhoudskoste oor die leeftyd van die voertuig beteken.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == Nadele en uitdagings == Die aankoopprys van BEVs en PHEV’s is dikwels hoër as dié van vergelykbare petrol- of dieselvoertuie, hoofsaaklik as gevolg van die koste van batterye. Batterykoste het egter die afgelope paar jaar aansienlik gedaal: litium-ioon batterypryse het in 2024 alleen met 20% gedaal tot ’n rekordlaagtepunt van $115 per kilowatt-uur, en daar word verwag dat dit sal aanhou daal.<ref>{{Cite web|url=https://about.bnef.com/insights/commodities/lithium-ion-battery-pack-prices-see-largest-drop-since-2017-falling-to-115-per-kilowatt-hour-bloombergnef/|title=Lithium-Ion Battery Pack Prices See Largest Drop Since 2017, Falling to $115 per Kilowatt-Hour: BloombergNEF|last=BloombergNEF|date=2024-12-10|website=BloombergNEF|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Afstandsangs, die kommer dat ’n voertuig se battery pap sal wees voordat dit ’n bestemming of laaipunt bereik, is ’n algemeen genoemde hindernis vir die aanvaarding van elektriese voertuie, veral in lande met beperkte openbare laai-infrastruktuur. Suid-Afrika se elektrisiteitsnetwerk is sterk afhanklik van steenkool<ref>{{Cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=19502|title=A breakdown of South Africa’s energy mix|last=Stats SA|date=8 Mei 2026|website=www.statssa.gov.za|access-date=2026-09-10}}</ref>, wat sommige navorsers laat laat bevraagteken of elektriese voertuie wat van die netwerk gelaai word, werklike emissievoordele bo binnebrandvoertuie bied. Kritici van elektriese voertuie sien dikwels twee deurslaggewende faktore in lewensiklusvergelykings oor die hoof. Eerstens word die emissies van die ontginning, raffinering en vervoer van petrol en diesel dikwels uitgesluit. Dit laat binnebrandvoertuie skoner gelyk as wat hulle werklik is. Tweedens maak baie lewensiklusstudies staat op toetssiklusse wat nie werklike bestuurstoestande akkuraat weerspieël nie, wat die emissievergelykings verder verdraai.<ref>{{Cite journal |last=Hoekstra |first=Auke |date=19 June 2019 |title=The Underestimated Potential of Battery Electric Vehicles to Reduce Emissions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2542435119302715 |journal=Joule |volume=3 |issue=6 |pages=1412–1414 |doi=10.1016/j.joule.2019.06.002 |issn=2542-4351}}</ref> Navorsing van die Universiteit Stellenbosch het bevind dat die laai van elektriese voertuie hoofsaaklik van steenkool-opgewekte elektrisiteit onder sekere omstandighede meer uitlaatgasse kan tot gevolg kan hê as die gebruik van ekwivalente petrolvoertuie, maar het sonkragaanvulling, soos sonpanele by kantoorgeboue, as voldoende beskryf om hierdie uitkoms om te keer.<ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/electric-vehicles-could-add-to-carbon-emissions-and-load-shedding-but-theres-a-solution-142094|title=Electric vehicles could add to carbon emissions and load shedding: but there’s a solution|last=Booysen|first=MJ (Thinus)|last2=Apperley|first2=Mark|date=2020-07-09|website=The Conversation|language=en-US|doi=10.64628/AAJ.eeaedjqq7|access-date=2026-09-10}}</ref> Die vinnige toename van dak-sonkrag onder Suid-Afrikaanse huishoudings en besighede sedert 2022 beteken dat ’n groeiende persentasie van EV-laai nou op hernubare energie staatmaak.<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/countries/south-africa/|title=South Africa|date=20 Mei 2025|website=climateactiontracker.org|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ’n Studie wat in 2025 in ''Nature Energy'' gepubliseer is, het bevind dat battery-elektriese voertuie wat deur sonkrag aangedryf word, op koers is om laer lewensikluskoste en laer kweekhuisgasvrystellings as fossielbrandstofvoertuie in die meeste Afrikalande te bied, lank voor 2040.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Noll |first=Bessie |last2=Graff |first2=Darius |last3=Schmidt |first3=Tobias S. |last4=Patt |first4=Anthony |last5=Bauer |first5=Christian |last6=Agutu |first6=Churchill |last7=Asiimwe |first7=Paul Kyoma |last8=Diemuodeke |first8=Ogheneruona E. |last9=Krygsman |first9=Stephan |last10=Nienkerke |first10=Inga |last11=Tröndle |first11=Tim |last12=Moretti |first12=Christian |date=2026-02 |title=Battery-electric passenger vehicles will be cost-effective across Africa well before 2040 |url=https://www.nature.com/articles/s41560-025-01955-x |journal=Nature Energy |language=en |publisher=Nature Publishing Group |volume=11 |issue=2 |pages=284–298 |doi=10.1038/s41560-025-01955-x |issn=2058-7546}}</ref> == Elektriese voertuie in Suid-Afrika == Inprop-elektriese voertuie, wat beide battery-elektriese voertuie (BEV’s) en inprop-hibriede elektriese voertuie (PHEV’s) insluit, verteenwoordig ’n klein maar groeiende segment van die Suid-Afrikaanse motormark. BEV-verkope het gegroei van 218 eenhede in 2021 tot 502 in 2022, 931 in 2023 en 1 231 in 2024, terwyl PHEV-verkope 738 eenhede in 2024 bereik het.<ref>{{Cite web|url=https://cleantechnica.com/2025/01/28/the-volvo-ex30-leads-the-way-in-south-africa-as-bev-sales-go-up-35-in-2024|title=The Volvo EX30 Leads The Way In South Africa As BEV Sales Go Up 35% In 2024|last=Kuhudzai|first=Remeredzai Joseph|date=2024|website=CleanTechnica}}</ref> Amptelike NAAMSA-syfers vir 2025 het ’n afname in BEV-verkope tot 1 088 eenhede getoon. Hierdie syfer het egter verkope van BYD en ander Chinese vervaardigers uitgesluit wat destyds nog nie verkoopsyfers aan NAAMSA verskaf het nie. PHEV-verkope het in 2025 met 281% gestyg tot 2 810 eenhede, aangevuur deur die toetrede van bekostigbare Chinese modelle.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/sas-ev-sales-fell-in-2025-but-the-total-nev-market-grew/337269/|title=SA's EV sales fell in 2025 (but the total NEV market grew)|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-02-18|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> In Maart 2026 het BYD begin om verkoopsyfers aan NAAMSA te rapporteer, en 589 eenhede vir beide BEV- en PHEV-modelle aangeteken. Gevolglik het Suid-Afrika ’n rekord van 389 BEV-verkope vir daardie maand behaal. Van daardie 389 BEV’s, wat verskeie handelsmerke insluit, was 239 BYD Dolphin Surf-voertuie.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/how-well-is-byd-selling-in-sa-sales-figures-revealed/341536/|title=How well is BYD selling in SA? Sales figures revealed|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-04-02|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://mg.co.za/news/motoring/2026-06-18-the-byd-storm-is-upon-sa-but-a-local-factory-depends-on-market-readiness/|title=The BYD storm is upon SA but a local factory depends on ‘market readiness’|last=Matwadia|first=Eyaaz|date=2026-06-18|website=Mail & Guardian|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> Verkope van NEV’s in die eerste vier maande van 2026 was 62% hoër as in die eerste kwartaal van 2025, met BEV’s wat 13% van daardie snit uitmaak, PHEV’s 33%, en tradisionele hibriede 54%.<ref>{{Cite web|url=https://it-online.co.za/2026/07/10/strongest-start-to-new-vehicle-sales-in-13-years/|title=Strongest start to new vehicle sales in 13 years|last=Gibson|first=Kathy|date=2026-07-10|website=IT-Online|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die land se openbare laaipunte is gekonsentreer in groot stedelike sentrums, veral Johannesburg, Pretoria en Kaapstad, en is grootliks in privaat besit en bedryf. Teen middel 2026 het Suid-Afrika ongeveer 650 publiek toeganklike laaipunte gehad, teenoor ’n geraamde 500 in Oktober 2025, met GridCars wat ongeveer 60% van daardie kapasiteit bedryf.<ref name=":2" /> Die meerderheid Suid-Afrikaanse EV-eienaars laai hul voertuie tuis, waar elektrisiteitskoste aansienlik laer is as by openbare laaistasies. Waarnemers in die bedryf het aangevoer dat die idee van onvoldoende laai-infrastruktuur die werklikheid oor die hoof sien dat die meeste bestuurders toegang het tot ’n bruikbare kragbron by die huis of by die werk.<ref name=":2" /> Namate meer bekostigbare modelle elektriese voertuie binne die bereik van kopers in woonstelle en deeltitelkomplekse bring, kan toegang tot toegewyde tuislaai egter nie meer as vanselfsprekend aanvaar word nie, met goedkeuring van die regspersoon wat vereis word vir die installering van laaiers in gedeelde residensiële eiendomme.<ref name=":2" /> Die standaard invoerbelasting op ligte voertuie in Suid-Afrika is 25%. Voertuie met binnebrandenjins uit Europa en die Verenigde Koninkryk trek voordeel uit ’n verlaagde koers van 18% kragtens ’n bilaterale handelsooreenkoms; hierdie voorkeurkoers geld egter nie vir elektriese voertuie uit daardie streke nie, wat beteken dat die meeste elektriese voertuie onderhewig is aan die standaard 25%-tarief. Voorspraakgroepe het hierdie verskil geïdentifiseer as ’n bydraende faktor tot hoër EV-aankooppryse in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://naamsa.net/tax-revenue/|title=Tax Revenue|last=naamsa|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ev24.africa/south-africa-ev-import-regulations-in-2025-costs-compliance-opportunities/|title=South Africa’s EV Import Regulations in 2025: Costs, Compliance & Opportunities|last=Nkosi|first=Thabo|date=2025-07-14|website=EV24.africa - Buy Electric Cars for Africa|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Navorsers het bevind dat battery-elektriese voertuie wat gebruik maak van netwerkonafhanklike sonkraglaaistelsels, in die meeste Afrikalande reeds ver voor 2040 laer lewensikluskoste en emissies sal bied as konvensionele brandstofvoertuie.<ref name=":1" /> Voorspraakgroepe en navorsers het die gebrek aan ’n nasionale brandstofekonomiestandaard en die invoerbelastingstruktuur as belangrike beleidshindernisse vir breër EV-aanvaarding in Suid-Afrika geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == References == 4mvu9umwextj1vwrs9qajx9hksg2b8r 2966158 2966148 2026-09-10T11:28:00Z TatjanaClimate 202804 2966158 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | perrow = 2 | image1 = Model S charging at a Tesla station cropped.jpg | image2 = Solar Impulse SI2 pilote Bertrand Piccard Payerne November 2014 (slightly cropped).jpg | image3 = HSC China Zorrilla at Incat June 2025 2.jpg | image4 = N700-2000 series X50 Shin-Shimonoseki 20140901.jpg | image5 = BYD Elbuss.jpg | image6 = Geero 2 Touring Classic Cream plus 2021.jpg | image7 = Tesla Semi 6 (cropped).jpg | image8 = LD 250408 23 4 S Front (cropped).jpg | footer = Elektriese voertuie regoor die wêreld |caption1=[[Elektriese motor]]: 'n Tesla Model S wat laai vanaf 'n Tesla Supercharger|caption2=[[Elektriese vliegtuig]]: die Solar Impulse 2, wat die aardbol omseil het|caption3=[[Elektriese boot]], die ''China Zorrilla'', die grootste battery-elektriese voertuig ooit gebou|caption4=Elektriese hoëspoed-spoor: N700 Reeks Shinkansen van JR Central op die San'yo Shinkansen, Japan|caption5=[[Battery-elektriese bus]]: 'n BYD Maatskappy bus in Landskrona, [[Swede]]|caption6=[[E-fiets]], 'n Geero: met die verwyderbare battery geïntegreer in die onderbuis|caption7=[[Elektriese vragmotor]]: Klas 8-vragmotor, 'n Tesla Semi in Rocklin, [[Kalifornië]]|caption8=Buurt-elektriese voertuig: 'n Italcar Attiva C2S.4}} ’n '''Elektriese voertuig (EV)''' is ’n voertuig wat aangedryf word deur een of meer elektriese [[Motor|motors]], wat krag trek uit herlaaibare [[Battery|batterye]] of ’n ander ingeboude energiebergingstelsel. Elektriese voertuie sluit motors, busse, motorfietse, vragmotors en fietse in. Die term word meestal gebruik om te verwys na padvoertuie met herlaaibare batterypakke wat vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai kan word. Elektriese voertuie produseer geen direkte uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat hulle onderskei van voertuie wat aangedryf word deur binnebrandenjins wat op [[petrol]] of [[diesel]] loop. As gevolg hiervan word hulle toenemend gesien as ’n sleuteltegnologie in pogings om stedelike lugbesoedeling en kweekhuisgasvrystellings uit die vervoersektor te verminder.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2024|title=Global EV Outlook 2024|last=International Energy Agency|date=2024-04-23|website=IEA|language=en-GB|access-date=2026-09-10}}</ref> == Terminologie == Die kategorie elektriese voertuie sluit verskeie afsonderlike aandrywingstipes in, en verwarring tussen hulle is algemeen. Die hooftipes is soos volg.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric|title=Alternative Fuels Data Center: Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> '''’n Battery-elektriese voertuig''' (BEV) loop geheel en al op elektrisiteit wat in ’n ingeboude batterypak gestoor word. Dit het geen binnebrandenjin nie en produseer geen uitlaatgasse nie. Die battery word gelaai deur die voertuig aan ’n eksterne elektrisiteitsbron te koppel. Voorbeelde sluit in die BYD Dolphin, Volkswagen ID.3 en [[Tesla, Inc.|Tesla]] Model 3. '''’n Inprop-hibriede elektriese voertuig''' (PHEV) het beide ’n battery-aangedrewe elektriese motor en ’n konvensionele binnebrandenjin. Die battery kan vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai word, en die voertuig kan ’n beperkte afstand slegs op elektrisiteit aflê voordat die verbrandenjin oorneem.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-phev|title=Alternative Fuels Data Center: Plug-In Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Voorbeelde sluit in die BYD Atto 2 DM-i en die Volvo XC60 Recharge. '''’n Hibriede elektriese voertuig (HEV)''', soms ’n “selflaaiende hibriede” genoem, kombineer ook ’n elektriese motor met ’n binnebrandenjin, maar die battery kan nie vanaf ’n eksterne bron gelaai word nie. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en deur die enjin self. Omdat dit nie ingeprop kan word nie, is ’n HEV nie ’n inprop-elektriese voertuig nie en bied nie dieselfde brandstofbesparing as ’n BEV of PHEV nie.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-hev|title=Alternative Fuels Data Center: Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die Toyota Corolla Cross Hybrid is ’n voorbeeld van ’n HEV. '''’n Ligte hibriede elektriese voertuig''' (MHEV) gebruik ’n klein elektriese motor om die verbrandingsenjin te ondersteun, maar kan die voertuig nie net op elektrisiteit aandryf nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aptiv.com/en/insights/article/bev-phev-or-hev-the-differences-affect-the-architecture|title=BEV, PHEV or HEV: The Differences Affect the Architecture|last=|website=Aptiv|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Alhoewel dit soms as ’n “elektriese” of “hibriede” voertuig bemark word, is ’n ligte hibriede steeds fundamenteel ’n petrol- of dieselmotor en bring uiters min besparing mee. '''’n Brandstofsel-elektriese voertuig''' (FCEV) ontwikkel elektrisiteit aan boord deur ’n chemiese reaksie tussen waterstof en suurstof, wat slegs waterdamp as ’n neweproduk produseer. FCEV’s, soos die Toyota Mirai, is nie in wydverspreide kommersiële gebruik nie.<ref name=":0" /> Die term “nuwe energievoertuig” (NEV) word in sommige kontekste gebruik, veral in [[China]], om breedweg na BEV’s, PHEV’s en FCEV’s te verwys. == Hoe elektriese voertuie werk == Battery-elektriese voertuie stoor energie in ’n batterypak wat een of meer elektriese motors aandryf wat aan die aangedrewe wiele gekoppel is. Anders as verbrandingsenjins, lewer elektriese motors maksimum wringkrag vanaf stilstand, wat BEV’s kragtige versnelling gee. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en omwentelings van die motors elektrisiteit opwek en die battery laai. Dit verleng die voertuig se reikafstand. Die reikafstand van ’n BEV is onderhewig aan die grootte van sy battery, gemeet in kilowatt-ure (kWh), die doeltreffendheid van die motor en aandrywingstelsel, en faktore soos lugdinamika, snelheid, temperatuur, en of lugversorging gebruik word. Moderne BEV’s bied ’n reikafstand van tussen 250 km en 600 km op ’n volle lading.<ref name=":0" /> == Laai == Elektriese voertuie kan tuis of by openbare laaistasies gelaai word. Daar is breedweg drie metodes.<ref name=":0" /> '''Vlak 1 (stadig):''' ’n Standaard huishoudelike elektrisiteitsaansluiting. In Suid-Afrika is dit ’n 230V, 16A-sok, wat ongeveer 2.0 kW lewer – gelyk aan wat ’n elektriese ketel of geiser gebruik. Om op dié manier te laai, word ’n laaier soortgelyk aan ’n skootrekenaar s’n, maar heelwat groter, gebruik. Dit word gewoonlik gratis saam met die motor verskaf. ’n Volle lading kan 12 tot 36 uur neem, onderhewig aan die batterygrootte. '''Vlak 2 (medium):''' ’n Toegewyde muurgemonteerde wisselstroomlaaier (“AC charger”), wat gewoonlik tussen 7.4 kW en 22 kW lewer. Installasie vereis ’n toegewyde stroombaan. ’n Volle lading neem gewoonweg tussen 4 en 10 uur. Die spesifikasie van die voertuig se ingeboude wisselstroomlaaier bepaal die laaitempo. Die algemeenste is 11 kW. Die meeste EV-eienaars wat tuis laai, laat ’n Vlak 2-laaier installeer. Dit moet deur ’n elektrisiën gedoen word. Sommige fabrikante verskaf die Vlak 2-laaiers gratis, terwyl ander ’n ekstra koste daarvoor hef. Die installering en laaier se koste beloop R9 000 tot R25 000.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/what-it-really-costs-to-charge-your-ev-at-home-in-2026/348216/|title=The costs of charging your EV at home|date=2026-06-11|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Wisselstroomlaaiers is soms ook by openbare laaipunte beskikbaar, byvoorbeeld by winkelsentrums. '''Vlak 3 (snel- of gelykstroom-laai):''' Hoëkrag-gelykstroomlaaiers wat meestal by openbare laaistasies aangetref word. Hierdie laaiers kan van 25 kW tot 400 kW of meer lewer, en kan ’n voertuig tot 80% laai in so min as 20 tot 45 minute, afhangende van die voertuig en laaier.<ref name=":0" /> == Voordele == Elektriese voertuie bied verskeie voordele bo voertuie wat deur binnebrandenjins aangedryf word. Hulle produseer geen uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat plaaslike [[lugbesoedeling]] verminder, veral in stedelike gebiede. Wanneer hulle gelaai word vanaf hernubare energiebronne soos son- of [[windkrag]], is hul leeftydkoolstofvrystellings aansienlik laer as dié van petrol- of dieselvoertuie.<ref name=":0" /> Die koste van elektrisiteit per kilometer afgelê is oor die algemeen laer as die koste van petrol of diesel vir ’n gelyke afstand, wat lei tot laer lopende koste vir EV-eienaars. Elektriese motors het ook minder bewegende dele as binnebrandenjins, wat laer onderhoudskoste oor die leeftyd van die voertuig beteken.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == Nadele en uitdagings == Die aankoopprys van BEVs en PHEV’s is dikwels hoër as dié van vergelykbare petrol- of dieselvoertuie, hoofsaaklik as gevolg van die koste van batterye. Batterykoste het egter die afgelope paar jaar aansienlik gedaal: litium-ioon batterypryse het in 2024 alleen met 20% gedaal tot ’n rekordlaagtepunt van $115 per kilowatt-uur, en daar word verwag dat dit sal aanhou daal.<ref>{{Cite web|url=https://about.bnef.com/insights/commodities/lithium-ion-battery-pack-prices-see-largest-drop-since-2017-falling-to-115-per-kilowatt-hour-bloombergnef/|title=Lithium-Ion Battery Pack Prices See Largest Drop Since 2017, Falling to $115 per Kilowatt-Hour: BloombergNEF|last=BloombergNEF|date=2024-12-10|website=BloombergNEF|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Afstandsangs, die kommer dat ’n voertuig se battery pap sal wees voordat dit ’n bestemming of laaipunt bereik, is ’n algemeen genoemde hindernis vir die aanvaarding van elektriese voertuie, veral in lande met beperkte openbare laai-infrastruktuur. Suid-Afrika se elektrisiteitsnetwerk is sterk afhanklik van steenkool<ref>{{Cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=19502|title=A breakdown of South Africa’s energy mix|last=Stats SA|date=8 Mei 2026|website=www.statssa.gov.za|access-date=2026-09-10}}</ref>, wat sommige navorsers laat laat bevraagteken of elektriese voertuie wat van die netwerk gelaai word, werklike emissievoordele bo binnebrandvoertuie bied. Kritici van elektriese voertuie sien dikwels twee deurslaggewende faktore in lewensiklusvergelykings oor die hoof. Eerstens word die emissies van die ontginning, raffinering en vervoer van petrol en diesel dikwels uitgesluit. Dit laat binnebrandvoertuie skoner gelyk as wat hulle werklik is. Tweedens maak baie lewensiklusstudies staat op toetssiklusse wat nie werklike bestuurstoestande akkuraat weerspieël nie, wat die emissievergelykings verder verdraai.<ref>{{Cite journal |last=Hoekstra |first=Auke |date=19 June 2019 |title=The Underestimated Potential of Battery Electric Vehicles to Reduce Emissions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2542435119302715 |journal=Joule |volume=3 |issue=6 |pages=1412–1414 |doi=10.1016/j.joule.2019.06.002 |issn=2542-4351}}</ref> Navorsing van die Universiteit Stellenbosch het bevind dat die laai van elektriese voertuie hoofsaaklik van steenkool-opgewekte elektrisiteit onder sekere omstandighede meer uitlaatgasse kan tot gevolg kan hê as die gebruik van ekwivalente petrolvoertuie, maar het sonkragaanvulling, soos sonpanele by kantoorgeboue, as voldoende beskryf om hierdie uitkoms om te keer.<ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/electric-vehicles-could-add-to-carbon-emissions-and-load-shedding-but-theres-a-solution-142094|title=Electric vehicles could add to carbon emissions and load shedding: but there’s a solution|last=Booysen|first=MJ (Thinus)|last2=Apperley|first2=Mark|date=2020-07-09|website=The Conversation|language=en-US|doi=10.64628/AAJ.eeaedjqq7|access-date=2026-09-10}}</ref> Die vinnige toename van dak-sonkrag onder Suid-Afrikaanse huishoudings en besighede sedert 2022 beteken dat ’n groeiende persentasie van EV-laai nou op hernubare energie staatmaak.<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/countries/south-africa/|title=South Africa|date=20 Mei 2025|website=climateactiontracker.org|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ’n Studie wat in 2025 in ''Nature Energy'' gepubliseer is, het bevind dat battery-elektriese voertuie wat deur sonkrag aangedryf word, op koers is om laer lewensikluskoste en laer kweekhuisgasvrystellings as fossielbrandstofvoertuie in die meeste Afrikalande te bied, lank voor 2040.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Noll |first=Bessie |last2=Graff |first2=Darius |last3=Schmidt |first3=Tobias S. |last4=Patt |first4=Anthony |last5=Bauer |first5=Christian |last6=Agutu |first6=Churchill |last7=Asiimwe |first7=Paul Kyoma |last8=Diemuodeke |first8=Ogheneruona E. |last9=Krygsman |first9=Stephan |last10=Nienkerke |first10=Inga |last11=Tröndle |first11=Tim |last12=Moretti |first12=Christian |date=2026-02 |title=Battery-electric passenger vehicles will be cost-effective across Africa well before 2040 |url=https://www.nature.com/articles/s41560-025-01955-x |journal=Nature Energy |language=en |publisher=Nature Publishing Group |volume=11 |issue=2 |pages=284–298 |doi=10.1038/s41560-025-01955-x |issn=2058-7546}}</ref> == Elektriese voertuie in Suid-Afrika == Inprop-elektriese voertuie, wat beide battery-elektriese voertuie (BEV’s) en inprop-hibriede elektriese voertuie (PHEV’s) insluit, verteenwoordig ’n klein maar groeiende segment van die Suid-Afrikaanse motormark. BEV-verkope het gegroei van 218 eenhede in 2021 tot 502 in 2022, 931 in 2023 en 1 231 in 2024, terwyl PHEV-verkope 738 eenhede in 2024 bereik het.<ref>{{Cite web|url=https://cleantechnica.com/2025/01/28/the-volvo-ex30-leads-the-way-in-south-africa-as-bev-sales-go-up-35-in-2024|title=The Volvo EX30 Leads The Way In South Africa As BEV Sales Go Up 35% In 2024|last=Kuhudzai|first=Remeredzai Joseph|date=2024|website=CleanTechnica}}</ref> Amptelike NAAMSA-syfers vir 2025 het ’n afname in BEV-verkope tot 1 088 eenhede getoon. Hierdie syfer het egter verkope van BYD en ander Chinese vervaardigers uitgesluit wat destyds nog nie verkoopsyfers aan NAAMSA verskaf het nie. PHEV-verkope het in 2025 met 281% gestyg tot 2 810 eenhede, aangevuur deur die toetrede van bekostigbare Chinese modelle.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/sas-ev-sales-fell-in-2025-but-the-total-nev-market-grew/337269/|title=SA's EV sales fell in 2025 (but the total NEV market grew)|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-02-18|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> In Maart 2026 het BYD begin om verkoopsyfers aan NAAMSA te rapporteer, en 589 eenhede vir beide BEV- en PHEV-modelle aangeteken. Gevolglik het Suid-Afrika ’n rekord van 389 BEV-verkope vir daardie maand behaal. Van daardie 389 BEV’s, wat verskeie handelsmerke insluit, was 239 BYD Dolphin Surf-voertuie.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/how-well-is-byd-selling-in-sa-sales-figures-revealed/341536/|title=How well is BYD selling in SA? Sales figures revealed|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-04-02|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://mg.co.za/news/motoring/2026-06-18-the-byd-storm-is-upon-sa-but-a-local-factory-depends-on-market-readiness/|title=The BYD storm is upon SA but a local factory depends on ‘market readiness’|last=Matwadia|first=Eyaaz|date=2026-06-18|website=Mail & Guardian|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> Verkope van NEV’s in die eerste vier maande van 2026 was 62% hoër as in die eerste kwartaal van 2025, met BEV’s wat 13% van daardie snit uitmaak, PHEV’s 33%, en tradisionele hibriede 54%.<ref>{{Cite web|url=https://it-online.co.za/2026/07/10/strongest-start-to-new-vehicle-sales-in-13-years/|title=Strongest start to new vehicle sales in 13 years|last=Gibson|first=Kathy|date=2026-07-10|website=IT-Online|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die land se openbare laaipunte is gekonsentreer in groot stedelike sentrums, veral Johannesburg, Pretoria en Kaapstad, en is grootliks in privaat besit en bedryf. Teen middel 2026 het Suid-Afrika ongeveer 650 publiek toeganklike laaipunte gehad, teenoor ’n geraamde 500 in Oktober 2025, met GridCars wat ongeveer 60% van daardie kapasiteit bedryf.<ref name=":2" /> Die meerderheid Suid-Afrikaanse EV-eienaars laai hul voertuie tuis, waar elektrisiteitskoste aansienlik laer is as by openbare laaistasies. Waarnemers in die bedryf het aangevoer dat die idee van onvoldoende laai-infrastruktuur die werklikheid oor die hoof sien dat die meeste bestuurders toegang het tot ’n bruikbare kragbron by die huis of by die werk.<ref name=":2" /> Namate meer bekostigbare modelle elektriese voertuie binne die bereik van kopers in woonstelle en deeltitelkomplekse bring, kan toegang tot toegewyde tuislaai egter nie meer as vanselfsprekend aanvaar word nie, met goedkeuring van die regspersoon wat vereis word vir die installering van laaiers in gedeelde residensiële eiendomme.<ref name=":2" /> Die standaard invoerbelasting op ligte voertuie in Suid-Afrika is 25%. Voertuie met binnebrandenjins uit Europa en die Verenigde Koninkryk trek voordeel uit ’n verlaagde koers van 18% kragtens ’n bilaterale handelsooreenkoms; hierdie voorkeurkoers geld egter nie vir elektriese voertuie uit daardie streke nie, wat beteken dat die meeste elektriese voertuie onderhewig is aan die standaard 25%-tarief. Voorspraakgroepe het hierdie verskil geïdentifiseer as ’n bydraende faktor tot hoër EV-aankooppryse in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://naamsa.net/tax-revenue/|title=Tax Revenue|last=naamsa|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ev24.africa/south-africa-ev-import-regulations-in-2025-costs-compliance-opportunities/|title=South Africa’s EV Import Regulations in 2025: Costs, Compliance & Opportunities|last=Nkosi|first=Thabo|date=2025-07-14|website=EV24.africa - Buy Electric Cars for Africa|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Navorsers het bevind dat battery-elektriese voertuie wat gebruik maak van netwerkonafhanklike sonkraglaaistelsels, in die meeste Afrikalande reeds ver voor 2040 laer lewensikluskoste en emissies sal bied as konvensionele brandstofvoertuie.<ref name=":1" /> Voorspraakgroepe en navorsers het die gebrek aan ’n nasionale brandstofekonomiestandaard en die invoerbelastingstruktuur as belangrike beleidshindernisse vir breër EV-aanvaarding in Suid-Afrika geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == References == ekhui7ypoxa9snhl3j7ds29ly2b6uup 2966159 2966158 2026-09-10T11:29:38Z Dumbassman 62009 2966159 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | perrow = 2 | image1 = Model S charging at a Tesla station cropped.jpg | image2 = Solar Impulse SI2 pilote Bertrand Piccard Payerne November 2014 (slightly cropped).jpg | image3 = HSC China Zorrilla at Incat June 2025 2.jpg | image4 = N700-2000 series X50 Shin-Shimonoseki 20140901.jpg | image5 = BYD Elbuss.jpg | image6 = Geero 2 Touring Classic Cream plus 2021.jpg | image7 = Tesla Semi 6 (cropped).jpg | image8 = LD 250408 23 4 S Front (cropped).jpg | footer = Elektriese voertuie regoor die wêreld |caption1=[[Elektriese motor]]: 'n Tesla Model S wat laai vanaf 'n Tesla Supercharger|caption2=[[Elektriese vliegtuig]]: die Solar Impulse 2, wat die aardbol omseil het|caption3=[[Elektriese boot]], die ''China Zorrilla'', die grootste battery-elektriese voertuig ooit gebou|caption4=Elektriese hoëspoed-spoor: N700 Reeks Shinkansen van JR Central op die San'yo Shinkansen, Japan|caption5=[[Battery-elektriese bus]]: 'n BYD Maatskappy bus in Landskrona, [[Swede]]|caption6=[[E-fiets]], 'n Geero: met die verwyderbare battery geïntegreer in die onderbuis|caption7=[[Elektriese vragmotor]]: Klas 8-vragmotor, 'n Tesla Semi in Rocklin, [[Kalifornië]]|caption8=Buurt-elektriese voertuig: 'n Italcar Attiva C2S.4}} ’n '''Elektriese voertuig (EV)''' is ’n voertuig wat aangedryf word deur een of meer elektriese [[Motor|motors]], wat krag trek uit herlaaibare [[Battery|batterye]] of ’n ander ingeboude energiebergingstelsel. Elektriese voertuie sluit motors, busse, motorfietse, vragmotors en fietse in. Die term word meestal gebruik om te verwys na padvoertuie met herlaaibare batterypakke wat vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai kan word. Elektriese voertuie produseer geen direkte uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat hulle onderskei van voertuie wat aangedryf word deur binnebrandenjins wat op [[petrol]] of [[diesel]] loop. As gevolg hiervan word hulle toenemend gesien as ’n sleuteltegnologie in pogings om stedelike lugbesoedeling en kweekhuisgasvrystellings uit die vervoersektor te verminder.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2024|title=Global EV Outlook 2024|last=International Energy Agency|date=2024-04-23|website=IEA|language=en-GB|access-date=2026-09-10}}</ref> == Terminologie == Die kategorie elektriese voertuie sluit verskeie afsonderlike aandrywingstipes in, en verwarring tussen hulle is algemeen. Die hooftipes is soos volg.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric|title=Alternative Fuels Data Center: Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> '''’n Battery-elektriese voertuig''' (BEV) loop geheel en al op elektrisiteit wat in ’n ingeboude batterypak gestoor word. Dit het geen binnebrandenjin nie en produseer geen uitlaatgasse nie. Die battery word gelaai deur die voertuig aan ’n eksterne elektrisiteitsbron te koppel. Voorbeelde sluit in die BYD Dolphin, Volkswagen ID.3 en [[Tesla, Inc.|Tesla]] Model 3. '''’n Inprop-hibriede elektriese voertuig''' (PHEV) het beide ’n battery-aangedrewe elektriese motor en ’n konvensionele binnebrandenjin. Die battery kan vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai word, en die voertuig kan ’n beperkte afstand slegs op elektrisiteit aflê voordat die verbrandenjin oorneem.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-phev|title=Alternative Fuels Data Center: Plug-In Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Voorbeelde sluit in die BYD Atto 2 DM-i en die Volvo XC60 Recharge. '''’n Hibriede elektriese voertuig (HEV)''', soms ’n “selflaaiende hibriede” genoem, kombineer ook ’n elektriese motor met ’n binnebrandenjin, maar die battery kan nie vanaf ’n eksterne bron gelaai word nie. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en deur die enjin self. Omdat dit nie ingeprop kan word nie, is ’n HEV nie ’n inprop-elektriese voertuig nie en bied nie dieselfde brandstofbesparing as ’n BEV of PHEV nie.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-hev|title=Alternative Fuels Data Center: Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die Toyota Corolla Cross Hybrid is ’n voorbeeld van ’n HEV. '''’n Ligte hibriede elektriese voertuig''' (MHEV) gebruik ’n klein elektriese motor om die verbrandingsenjin te ondersteun, maar kan die voertuig nie net op elektrisiteit aandryf nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aptiv.com/en/insights/article/bev-phev-or-hev-the-differences-affect-the-architecture|title=BEV, PHEV or HEV: The Differences Affect the Architecture|last=|website=Aptiv|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Alhoewel dit soms as ’n “elektriese” of “hibriede” voertuig bemark word, is ’n ligte hibriede steeds fundamenteel ’n petrol- of dieselmotor en bring uiters min besparing mee. '''’n Brandstofsel-elektriese voertuig''' (FCEV) ontwikkel elektrisiteit aan boord deur ’n chemiese reaksie tussen waterstof en suurstof, wat slegs waterdamp as ’n neweproduk produseer. FCEV’s, soos die Toyota Mirai, is nie in wydverspreide kommersiële gebruik nie.<ref name=":0" /> Die term “nuwe energievoertuig” (NEV) word in sommige kontekste gebruik, veral in [[China]], om breedweg na BEV’s, PHEV’s en FCEV’s te verwys. == Hoe elektriese voertuie werk == Battery-elektriese voertuie stoor energie in ’n batterypak wat een of meer elektriese motors aandryf wat aan die aangedrewe wiele gekoppel is. Anders as verbrandingsenjins, lewer elektriese motors maksimum wringkrag vanaf stilstand, wat BEV’s kragtige versnelling gee. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en omwentelings van die motors elektrisiteit opwek en die battery laai. Dit verleng die voertuig se reikafstand. Die reikafstand van ’n BEV is onderhewig aan die grootte van sy battery, gemeet in kilowatt-ure (kWh), die doeltreffendheid van die motor en aandrywingstelsel, en faktore soos lugdinamika, snelheid, temperatuur, en of lugversorging gebruik word. Moderne BEV’s bied ’n reikafstand van tussen 250 km en 600 km op ’n volle lading.<ref name=":0" /> == Laai == Elektriese voertuie kan tuis of by openbare laaistasies gelaai word. Daar is breedweg drie metodes.<ref name=":0" /> '''Vlak 1 (stadig):''' ’n Standaard huishoudelike elektrisiteitsaansluiting. In Suid-Afrika is dit ’n 230V, 16A-sok, wat ongeveer 2.0 kW lewer – gelyk aan wat ’n elektriese ketel of geiser gebruik. Om op dié manier te laai, word ’n laaier soortgelyk aan ’n skootrekenaar s’n, maar heelwat groter, gebruik. Dit word gewoonlik gratis saam met die motor verskaf. ’n Volle lading kan 12 tot 36 uur neem, onderhewig aan die batterygrootte. '''Vlak 2 (medium):''' ’n Toegewyde muurgemonteerde wisselstroomlaaier (“AC charger”), wat gewoonlik tussen 7.4 kW en 22 kW lewer. Installasie vereis ’n toegewyde stroombaan. ’n Volle lading neem gewoonweg tussen 4 en 10 uur. Die spesifikasie van die voertuig se ingeboude wisselstroomlaaier bepaal die laaitempo. Die algemeenste is 11 kW. Die meeste EV-eienaars wat tuis laai, laat ’n Vlak 2-laaier installeer. Dit moet deur ’n elektrisiën gedoen word. Sommige fabrikante verskaf die Vlak 2-laaiers gratis, terwyl ander ’n ekstra koste daarvoor hef. Die installering en laaier se koste beloop R9 000 tot R25 000.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/what-it-really-costs-to-charge-your-ev-at-home-in-2026/348216/|title=The costs of charging your EV at home|date=2026-06-11|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Wisselstroomlaaiers is soms ook by openbare laaipunte beskikbaar, byvoorbeeld by winkelsentrums. '''Vlak 3 (snel- of gelykstroom-laai):''' Hoëkrag-gelykstroomlaaiers wat meestal by openbare laaistasies aangetref word. Hierdie laaiers kan van 25 kW tot 400 kW of meer lewer, en kan ’n voertuig tot 80% laai in so min as 20 tot 45 minute, afhangende van die voertuig en laaier.<ref name=":0" /> == Voordele == Elektriese voertuie bied verskeie voordele bo voertuie wat deur binnebrandenjins aangedryf word. Hulle produseer geen uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat plaaslike [[lugbesoedeling]] verminder, veral in stedelike gebiede. Wanneer hulle gelaai word vanaf hernubare energiebronne soos son- of [[windkrag]], is hul leeftydkoolstofvrystellings aansienlik laer as dié van petrol- of dieselvoertuie.<ref name=":0" /> Die koste van elektrisiteit per kilometer afgelê is oor die algemeen laer as die koste van petrol of diesel vir ’n gelyke afstand, wat lei tot laer lopende koste vir EV-eienaars. Elektriese motors het ook minder bewegende dele as binnebrandenjins, wat laer onderhoudskoste oor die leeftyd van die voertuig beteken.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == Nadele en uitdagings == Die aankoopprys van BEVs en PHEV’s is dikwels hoër as dié van vergelykbare petrol- of dieselvoertuie, hoofsaaklik as gevolg van die koste van batterye. Batterykoste het egter die afgelope paar jaar aansienlik gedaal: litium-ioon batterypryse het in 2024 alleen met 20% gedaal tot ’n rekordlaagtepunt van $115 per kilowatt-uur, en daar word verwag dat dit sal aanhou daal.<ref>{{Cite web|url=https://about.bnef.com/insights/commodities/lithium-ion-battery-pack-prices-see-largest-drop-since-2017-falling-to-115-per-kilowatt-hour-bloombergnef/|title=Lithium-Ion Battery Pack Prices See Largest Drop Since 2017, Falling to $115 per Kilowatt-Hour: BloombergNEF|last=BloombergNEF|date=2024-12-10|website=BloombergNEF|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Afstandsangs, die kommer dat ’n voertuig se battery pap sal wees voordat dit ’n bestemming of laaipunt bereik, is ’n algemeen genoemde hindernis vir die aanvaarding van elektriese voertuie, veral in lande met beperkte openbare laai-infrastruktuur. Suid-Afrika se elektrisiteitsnetwerk is sterk afhanklik van steenkool<ref>{{Cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=19502|title=A breakdown of South Africa’s energy mix|last=Stats SA|date=8 Mei 2026|website=www.statssa.gov.za|access-date=2026-09-10}}</ref>, wat sommige navorsers laat laat bevraagteken of elektriese voertuie wat van die netwerk gelaai word, werklike emissievoordele bo binnebrandvoertuie bied. Kritici van elektriese voertuie sien dikwels twee deurslaggewende faktore in lewensiklusvergelykings oor die hoof. Eerstens word die emissies van die ontginning, raffinering en vervoer van petrol en diesel dikwels uitgesluit. Dit laat binnebrandvoertuie skoner gelyk as wat hulle werklik is. Tweedens maak baie lewensiklusstudies staat op toetssiklusse wat nie werklike bestuurstoestande akkuraat weerspieël nie, wat die emissievergelykings verder verdraai.<ref>{{Cite journal |last=Hoekstra |first=Auke |date=19 June 2019 |title=The Underestimated Potential of Battery Electric Vehicles to Reduce Emissions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2542435119302715 |journal=Joule |volume=3 |issue=6 |pages=1412–1414 |doi=10.1016/j.joule.2019.06.002 |issn=2542-4351}}</ref> Navorsing van die Universiteit Stellenbosch het bevind dat die laai van elektriese voertuie hoofsaaklik van steenkool-opgewekte elektrisiteit onder sekere omstandighede meer uitlaatgasse kan tot gevolg kan hê as die gebruik van ekwivalente petrolvoertuie, maar het sonkragaanvulling, soos sonpanele by kantoorgeboue, as voldoende beskryf om hierdie uitkoms om te keer.<ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/electric-vehicles-could-add-to-carbon-emissions-and-load-shedding-but-theres-a-solution-142094|title=Electric vehicles could add to carbon emissions and load shedding: but there’s a solution|last=Booysen|first=MJ (Thinus)|last2=Apperley|first2=Mark|date=2020-07-09|website=The Conversation|language=en-US|doi=10.64628/AAJ.eeaedjqq7|access-date=2026-09-10}}</ref> Die vinnige toename van dak-sonkrag onder Suid-Afrikaanse huishoudings en besighede sedert 2022 beteken dat ’n groeiende persentasie van EV-laai nou op hernubare energie staatmaak.<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/countries/south-africa/|title=South Africa|date=20 Mei 2025|website=climateactiontracker.org|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ’n Studie wat in 2025 in ''Nature Energy'' gepubliseer is, het bevind dat battery-elektriese voertuie wat deur sonkrag aangedryf word, op koers is om laer lewensikluskoste en laer kweekhuisgasvrystellings as fossielbrandstofvoertuie in die meeste Afrikalande te bied, lank voor 2040.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Noll |first=Bessie |last2=Graff |first2=Darius |last3=Schmidt |first3=Tobias S. |last4=Patt |first4=Anthony |last5=Bauer |first5=Christian |last6=Agutu |first6=Churchill |last7=Asiimwe |first7=Paul Kyoma |last8=Diemuodeke |first8=Ogheneruona E. |last9=Krygsman |first9=Stephan |last10=Nienkerke |first10=Inga |last11=Tröndle |first11=Tim |last12=Moretti |first12=Christian |date=2026-02 |title=Battery-electric passenger vehicles will be cost-effective across Africa well before 2040 |url=https://www.nature.com/articles/s41560-025-01955-x |journal=Nature Energy |language=en |publisher=Nature Publishing Group |volume=11 |issue=2 |pages=284–298 |doi=10.1038/s41560-025-01955-x |issn=2058-7546}}</ref> == Elektriese voertuie in Suid-Afrika == Inprop-elektriese voertuie, wat beide battery-elektriese voertuie (BEV’s) en inprop-hibriede elektriese voertuie (PHEV’s) insluit, verteenwoordig ’n klein maar groeiende segment van die Suid-Afrikaanse motormark. BEV-verkope het gegroei van 218 eenhede in 2021 tot 502 in 2022, 931 in 2023 en 1 231 in 2024, terwyl PHEV-verkope 738 eenhede in 2024 bereik het.<ref>{{Cite web|url=https://cleantechnica.com/2025/01/28/the-volvo-ex30-leads-the-way-in-south-africa-as-bev-sales-go-up-35-in-2024|title=The Volvo EX30 Leads The Way In South Africa As BEV Sales Go Up 35% In 2024|last=Kuhudzai|first=Remeredzai Joseph|date=2024|website=CleanTechnica}}</ref> Amptelike NAAMSA-syfers vir 2025 het ’n afname in BEV-verkope tot 1 088 eenhede getoon. Hierdie syfer het egter verkope van BYD en ander Chinese vervaardigers uitgesluit wat destyds nog nie verkoopsyfers aan NAAMSA verskaf het nie. PHEV-verkope het in 2025 met 281% gestyg tot 2 810 eenhede, aangevuur deur die toetrede van bekostigbare Chinese modelle.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/sas-ev-sales-fell-in-2025-but-the-total-nev-market-grew/337269/|title=SA's EV sales fell in 2025 (but the total NEV market grew)|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-02-18|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> In Maart 2026 het BYD begin om verkoopsyfers aan NAAMSA te rapporteer, en 589 eenhede vir beide BEV- en PHEV-modelle aangeteken. Gevolglik het Suid-Afrika ’n rekord van 389 BEV-verkope vir daardie maand behaal. Van daardie 389 BEV’s, wat verskeie handelsmerke insluit, was 239 BYD Dolphin Surf-voertuie.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/how-well-is-byd-selling-in-sa-sales-figures-revealed/341536/|title=How well is BYD selling in SA? Sales figures revealed|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-04-02|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://mg.co.za/news/motoring/2026-06-18-the-byd-storm-is-upon-sa-but-a-local-factory-depends-on-market-readiness/|title=The BYD storm is upon SA but a local factory depends on ‘market readiness’|last=Matwadia|first=Eyaaz|date=2026-06-18|website=Mail & Guardian|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> Verkope van NEV’s in die eerste vier maande van 2026 was 62% hoër as in die eerste kwartaal van 2025, met BEV’s wat 13% van daardie snit uitmaak, PHEV’s 33%, en tradisionele hibriede 54%.<ref>{{Cite web|url=https://it-online.co.za/2026/07/10/strongest-start-to-new-vehicle-sales-in-13-years/|title=Strongest start to new vehicle sales in 13 years|last=Gibson|first=Kathy|date=2026-07-10|website=IT-Online|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die land se openbare laaipunte is gekonsentreer in groot stedelike sentrums, veral Johannesburg, Pretoria en Kaapstad, en is grootliks in privaat besit en bedryf. Teen middel 2026 het Suid-Afrika ongeveer 650 publiek toeganklike laaipunte gehad, teenoor ’n geraamde 500 in Oktober 2025, met GridCars wat ongeveer 60% van daardie kapasiteit bedryf.<ref name=":2" /> Die meerderheid Suid-Afrikaanse EV-eienaars laai hul voertuie tuis, waar elektrisiteitskoste aansienlik laer is as by openbare laaistasies. Waarnemers in die bedryf het aangevoer dat die idee van onvoldoende laai-infrastruktuur die werklikheid oor die hoof sien dat die meeste bestuurders toegang het tot ’n bruikbare kragbron by die huis of by die werk.<ref name=":2" /> Namate meer bekostigbare modelle elektriese voertuie binne die bereik van kopers in woonstelle en deeltitelkomplekse bring, kan toegang tot toegewyde tuislaai egter nie meer as vanselfsprekend aanvaar word nie, met goedkeuring van die regspersoon wat vereis word vir die installering van laaiers in gedeelde residensiële eiendomme.<ref name=":2" /> Die standaard invoerbelasting op ligte voertuie in Suid-Afrika is 25%. Voertuie met binnebrandenjins uit Europa en die Verenigde Koninkryk trek voordeel uit ’n verlaagde koers van 18% kragtens ’n bilaterale handelsooreenkoms; hierdie voorkeurkoers geld egter nie vir elektriese voertuie uit daardie streke nie, wat beteken dat die meeste elektriese voertuie onderhewig is aan die standaard 25%-tarief. Voorspraakgroepe het hierdie verskil geïdentifiseer as ’n bydraende faktor tot hoër EV-aankooppryse in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://naamsa.net/tax-revenue/|title=Tax Revenue|last=naamsa|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ev24.africa/south-africa-ev-import-regulations-in-2025-costs-compliance-opportunities/|title=South Africa’s EV Import Regulations in 2025: Costs, Compliance & Opportunities|last=Nkosi|first=Thabo|date=2025-07-14|website=EV24.africa - Buy Electric Cars for Africa|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Navorsers het bevind dat battery-elektriese voertuie wat gebruik maak van netwerkonafhanklike sonkraglaaistelsels, in die meeste Afrikalande reeds ver voor 2040 laer lewensikluskoste en emissies sal bied as konvensionele brandstofvoertuie.<ref name=":1" /> Voorspraakgroepe en navorsers het die gebrek aan ’n nasionale brandstofekonomiestandaard en die invoerbelastingstruktuur as belangrike beleidshindernisse vir breër EV-aanvaarding in Suid-Afrika geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} gorm08ytqh01wqfa4n4a4b8gc7jb8u8 2966160 2966159 2026-09-10T11:31:23Z Dumbassman 62009 [[:Kategorie:Voertuie]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2966160 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | perrow = 2 | image1 = Model S charging at a Tesla station cropped.jpg | image2 = Solar Impulse SI2 pilote Bertrand Piccard Payerne November 2014 (slightly cropped).jpg | image3 = HSC China Zorrilla at Incat June 2025 2.jpg | image4 = N700-2000 series X50 Shin-Shimonoseki 20140901.jpg | image5 = BYD Elbuss.jpg | image6 = Geero 2 Touring Classic Cream plus 2021.jpg | image7 = Tesla Semi 6 (cropped).jpg | image8 = LD 250408 23 4 S Front (cropped).jpg | footer = Elektriese voertuie regoor die wêreld |caption1=[[Elektriese motor]]: 'n Tesla Model S wat laai vanaf 'n Tesla Supercharger|caption2=[[Elektriese vliegtuig]]: die Solar Impulse 2, wat die aardbol omseil het|caption3=[[Elektriese boot]], die ''China Zorrilla'', die grootste battery-elektriese voertuig ooit gebou|caption4=Elektriese hoëspoed-spoor: N700 Reeks Shinkansen van JR Central op die San'yo Shinkansen, Japan|caption5=[[Battery-elektriese bus]]: 'n BYD Maatskappy bus in Landskrona, [[Swede]]|caption6=[[E-fiets]], 'n Geero: met die verwyderbare battery geïntegreer in die onderbuis|caption7=[[Elektriese vragmotor]]: Klas 8-vragmotor, 'n Tesla Semi in Rocklin, [[Kalifornië]]|caption8=Buurt-elektriese voertuig: 'n Italcar Attiva C2S.4}} ’n '''Elektriese voertuig (EV)''' is ’n voertuig wat aangedryf word deur een of meer elektriese [[Motor|motors]], wat krag trek uit herlaaibare [[Battery|batterye]] of ’n ander ingeboude energiebergingstelsel. Elektriese voertuie sluit motors, busse, motorfietse, vragmotors en fietse in. Die term word meestal gebruik om te verwys na padvoertuie met herlaaibare batterypakke wat vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai kan word. Elektriese voertuie produseer geen direkte uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat hulle onderskei van voertuie wat aangedryf word deur binnebrandenjins wat op [[petrol]] of [[diesel]] loop. As gevolg hiervan word hulle toenemend gesien as ’n sleuteltegnologie in pogings om stedelike lugbesoedeling en kweekhuisgasvrystellings uit die vervoersektor te verminder.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2024|title=Global EV Outlook 2024|last=International Energy Agency|date=2024-04-23|website=IEA|language=en-GB|access-date=2026-09-10}}</ref> == Terminologie == Die kategorie elektriese voertuie sluit verskeie afsonderlike aandrywingstipes in, en verwarring tussen hulle is algemeen. Die hooftipes is soos volg.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric|title=Alternative Fuels Data Center: Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> '''’n Battery-elektriese voertuig''' (BEV) loop geheel en al op elektrisiteit wat in ’n ingeboude batterypak gestoor word. Dit het geen binnebrandenjin nie en produseer geen uitlaatgasse nie. Die battery word gelaai deur die voertuig aan ’n eksterne elektrisiteitsbron te koppel. Voorbeelde sluit in die BYD Dolphin, Volkswagen ID.3 en [[Tesla, Inc.|Tesla]] Model 3. '''’n Inprop-hibriede elektriese voertuig''' (PHEV) het beide ’n battery-aangedrewe elektriese motor en ’n konvensionele binnebrandenjin. Die battery kan vanaf ’n eksterne elektrisiteitsbron gelaai word, en die voertuig kan ’n beperkte afstand slegs op elektrisiteit aflê voordat die verbrandenjin oorneem.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-phev|title=Alternative Fuels Data Center: Plug-In Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Voorbeelde sluit in die BYD Atto 2 DM-i en die Volvo XC60 Recharge. '''’n Hibriede elektriese voertuig (HEV)''', soms ’n “selflaaiende hibriede” genoem, kombineer ook ’n elektriese motor met ’n binnebrandenjin, maar die battery kan nie vanaf ’n eksterne bron gelaai word nie. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en deur die enjin self. Omdat dit nie ingeprop kan word nie, is ’n HEV nie ’n inprop-elektriese voertuig nie en bied nie dieselfde brandstofbesparing as ’n BEV of PHEV nie.<ref>{{Cite web|url=https://afdc.energy.gov/vehicles/electric-basics-hev|title=Alternative Fuels Data Center: Hybrid Electric Vehicles|website=afdc.energy.gov|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die Toyota Corolla Cross Hybrid is ’n voorbeeld van ’n HEV. '''’n Ligte hibriede elektriese voertuig''' (MHEV) gebruik ’n klein elektriese motor om die verbrandingsenjin te ondersteun, maar kan die voertuig nie net op elektrisiteit aandryf nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aptiv.com/en/insights/article/bev-phev-or-hev-the-differences-affect-the-architecture|title=BEV, PHEV or HEV: The Differences Affect the Architecture|last=|website=Aptiv|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Alhoewel dit soms as ’n “elektriese” of “hibriede” voertuig bemark word, is ’n ligte hibriede steeds fundamenteel ’n petrol- of dieselmotor en bring uiters min besparing mee. '''’n Brandstofsel-elektriese voertuig''' (FCEV) ontwikkel elektrisiteit aan boord deur ’n chemiese reaksie tussen waterstof en suurstof, wat slegs waterdamp as ’n neweproduk produseer. FCEV’s, soos die Toyota Mirai, is nie in wydverspreide kommersiële gebruik nie.<ref name=":0" /> Die term “nuwe energievoertuig” (NEV) word in sommige kontekste gebruik, veral in [[China]], om breedweg na BEV’s, PHEV’s en FCEV’s te verwys. == Hoe elektriese voertuie werk == Battery-elektriese voertuie stoor energie in ’n batterypak wat een of meer elektriese motors aandryf wat aan die aangedrewe wiele gekoppel is. Anders as verbrandingsenjins, lewer elektriese motors maksimum wringkrag vanaf stilstand, wat BEV’s kragtige versnelling gee. Die battery word gelaai wanneer die voertuig rem of vryloop en omwentelings van die motors elektrisiteit opwek en die battery laai. Dit verleng die voertuig se reikafstand. Die reikafstand van ’n BEV is onderhewig aan die grootte van sy battery, gemeet in kilowatt-ure (kWh), die doeltreffendheid van die motor en aandrywingstelsel, en faktore soos lugdinamika, snelheid, temperatuur, en of lugversorging gebruik word. Moderne BEV’s bied ’n reikafstand van tussen 250 km en 600 km op ’n volle lading.<ref name=":0" /> == Laai == Elektriese voertuie kan tuis of by openbare laaistasies gelaai word. Daar is breedweg drie metodes.<ref name=":0" /> '''Vlak 1 (stadig):''' ’n Standaard huishoudelike elektrisiteitsaansluiting. In Suid-Afrika is dit ’n 230V, 16A-sok, wat ongeveer 2.0 kW lewer – gelyk aan wat ’n elektriese ketel of geiser gebruik. Om op dié manier te laai, word ’n laaier soortgelyk aan ’n skootrekenaar s’n, maar heelwat groter, gebruik. Dit word gewoonlik gratis saam met die motor verskaf. ’n Volle lading kan 12 tot 36 uur neem, onderhewig aan die batterygrootte. '''Vlak 2 (medium):''' ’n Toegewyde muurgemonteerde wisselstroomlaaier (“AC charger”), wat gewoonlik tussen 7.4 kW en 22 kW lewer. Installasie vereis ’n toegewyde stroombaan. ’n Volle lading neem gewoonweg tussen 4 en 10 uur. Die spesifikasie van die voertuig se ingeboude wisselstroomlaaier bepaal die laaitempo. Die algemeenste is 11 kW. Die meeste EV-eienaars wat tuis laai, laat ’n Vlak 2-laaier installeer. Dit moet deur ’n elektrisiën gedoen word. Sommige fabrikante verskaf die Vlak 2-laaiers gratis, terwyl ander ’n ekstra koste daarvoor hef. Die installering en laaier se koste beloop R9 000 tot R25 000.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/what-it-really-costs-to-charge-your-ev-at-home-in-2026/348216/|title=The costs of charging your EV at home|date=2026-06-11|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> Wisselstroomlaaiers is soms ook by openbare laaipunte beskikbaar, byvoorbeeld by winkelsentrums. '''Vlak 3 (snel- of gelykstroom-laai):''' Hoëkrag-gelykstroomlaaiers wat meestal by openbare laaistasies aangetref word. Hierdie laaiers kan van 25 kW tot 400 kW of meer lewer, en kan ’n voertuig tot 80% laai in so min as 20 tot 45 minute, afhangende van die voertuig en laaier.<ref name=":0" /> == Voordele == Elektriese voertuie bied verskeie voordele bo voertuie wat deur binnebrandenjins aangedryf word. Hulle produseer geen uitlaatgasse by die gebruikspunt nie, wat plaaslike [[lugbesoedeling]] verminder, veral in stedelike gebiede. Wanneer hulle gelaai word vanaf hernubare energiebronne soos son- of [[windkrag]], is hul leeftydkoolstofvrystellings aansienlik laer as dié van petrol- of dieselvoertuie.<ref name=":0" /> Die koste van elektrisiteit per kilometer afgelê is oor die algemeen laer as die koste van petrol of diesel vir ’n gelyke afstand, wat lei tot laer lopende koste vir EV-eienaars. Elektriese motors het ook minder bewegende dele as binnebrandenjins, wat laer onderhoudskoste oor die leeftyd van die voertuig beteken.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == Nadele en uitdagings == Die aankoopprys van BEVs en PHEV’s is dikwels hoër as dié van vergelykbare petrol- of dieselvoertuie, hoofsaaklik as gevolg van die koste van batterye. Batterykoste het egter die afgelope paar jaar aansienlik gedaal: litium-ioon batterypryse het in 2024 alleen met 20% gedaal tot ’n rekordlaagtepunt van $115 per kilowatt-uur, en daar word verwag dat dit sal aanhou daal.<ref>{{Cite web|url=https://about.bnef.com/insights/commodities/lithium-ion-battery-pack-prices-see-largest-drop-since-2017-falling-to-115-per-kilowatt-hour-bloombergnef/|title=Lithium-Ion Battery Pack Prices See Largest Drop Since 2017, Falling to $115 per Kilowatt-Hour: BloombergNEF|last=BloombergNEF|date=2024-12-10|website=BloombergNEF|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Afstandsangs, die kommer dat ’n voertuig se battery pap sal wees voordat dit ’n bestemming of laaipunt bereik, is ’n algemeen genoemde hindernis vir die aanvaarding van elektriese voertuie, veral in lande met beperkte openbare laai-infrastruktuur. Suid-Afrika se elektrisiteitsnetwerk is sterk afhanklik van steenkool<ref>{{Cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=19502|title=A breakdown of South Africa’s energy mix|last=Stats SA|date=8 Mei 2026|website=www.statssa.gov.za|access-date=2026-09-10}}</ref>, wat sommige navorsers laat laat bevraagteken of elektriese voertuie wat van die netwerk gelaai word, werklike emissievoordele bo binnebrandvoertuie bied. Kritici van elektriese voertuie sien dikwels twee deurslaggewende faktore in lewensiklusvergelykings oor die hoof. Eerstens word die emissies van die ontginning, raffinering en vervoer van petrol en diesel dikwels uitgesluit. Dit laat binnebrandvoertuie skoner gelyk as wat hulle werklik is. Tweedens maak baie lewensiklusstudies staat op toetssiklusse wat nie werklike bestuurstoestande akkuraat weerspieël nie, wat die emissievergelykings verder verdraai.<ref>{{Cite journal |last=Hoekstra |first=Auke |date=19 June 2019 |title=The Underestimated Potential of Battery Electric Vehicles to Reduce Emissions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2542435119302715 |journal=Joule |volume=3 |issue=6 |pages=1412–1414 |doi=10.1016/j.joule.2019.06.002 |issn=2542-4351}}</ref> Navorsing van die Universiteit Stellenbosch het bevind dat die laai van elektriese voertuie hoofsaaklik van steenkool-opgewekte elektrisiteit onder sekere omstandighede meer uitlaatgasse kan tot gevolg kan hê as die gebruik van ekwivalente petrolvoertuie, maar het sonkragaanvulling, soos sonpanele by kantoorgeboue, as voldoende beskryf om hierdie uitkoms om te keer.<ref>{{Cite web|url=https://theconversation.com/electric-vehicles-could-add-to-carbon-emissions-and-load-shedding-but-theres-a-solution-142094|title=Electric vehicles could add to carbon emissions and load shedding: but there’s a solution|last=Booysen|first=MJ (Thinus)|last2=Apperley|first2=Mark|date=2020-07-09|website=The Conversation|language=en-US|doi=10.64628/AAJ.eeaedjqq7|access-date=2026-09-10}}</ref> Die vinnige toename van dak-sonkrag onder Suid-Afrikaanse huishoudings en besighede sedert 2022 beteken dat ’n groeiende persentasie van EV-laai nou op hernubare energie staatmaak.<ref>{{Cite web|url=https://climateactiontracker.org/countries/south-africa/|title=South Africa|date=20 Mei 2025|website=climateactiontracker.org|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> ’n Studie wat in 2025 in ''Nature Energy'' gepubliseer is, het bevind dat battery-elektriese voertuie wat deur sonkrag aangedryf word, op koers is om laer lewensikluskoste en laer kweekhuisgasvrystellings as fossielbrandstofvoertuie in die meeste Afrikalande te bied, lank voor 2040.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Noll |first=Bessie |last2=Graff |first2=Darius |last3=Schmidt |first3=Tobias S. |last4=Patt |first4=Anthony |last5=Bauer |first5=Christian |last6=Agutu |first6=Churchill |last7=Asiimwe |first7=Paul Kyoma |last8=Diemuodeke |first8=Ogheneruona E. |last9=Krygsman |first9=Stephan |last10=Nienkerke |first10=Inga |last11=Tröndle |first11=Tim |last12=Moretti |first12=Christian |date=2026-02 |title=Battery-electric passenger vehicles will be cost-effective across Africa well before 2040 |url=https://www.nature.com/articles/s41560-025-01955-x |journal=Nature Energy |language=en |publisher=Nature Publishing Group |volume=11 |issue=2 |pages=284–298 |doi=10.1038/s41560-025-01955-x |issn=2058-7546}}</ref> == Elektriese voertuie in Suid-Afrika == Inprop-elektriese voertuie, wat beide battery-elektriese voertuie (BEV’s) en inprop-hibriede elektriese voertuie (PHEV’s) insluit, verteenwoordig ’n klein maar groeiende segment van die Suid-Afrikaanse motormark. BEV-verkope het gegroei van 218 eenhede in 2021 tot 502 in 2022, 931 in 2023 en 1 231 in 2024, terwyl PHEV-verkope 738 eenhede in 2024 bereik het.<ref>{{Cite web|url=https://cleantechnica.com/2025/01/28/the-volvo-ex30-leads-the-way-in-south-africa-as-bev-sales-go-up-35-in-2024|title=The Volvo EX30 Leads The Way In South Africa As BEV Sales Go Up 35% In 2024|last=Kuhudzai|first=Remeredzai Joseph|date=2024|website=CleanTechnica}}</ref> Amptelike NAAMSA-syfers vir 2025 het ’n afname in BEV-verkope tot 1 088 eenhede getoon. Hierdie syfer het egter verkope van BYD en ander Chinese vervaardigers uitgesluit wat destyds nog nie verkoopsyfers aan NAAMSA verskaf het nie. PHEV-verkope het in 2025 met 281% gestyg tot 2 810 eenhede, aangevuur deur die toetrede van bekostigbare Chinese modelle.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/sas-ev-sales-fell-in-2025-but-the-total-nev-market-grew/337269/|title=SA's EV sales fell in 2025 (but the total NEV market grew)|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-02-18|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref> In Maart 2026 het BYD begin om verkoopsyfers aan NAAMSA te rapporteer, en 589 eenhede vir beide BEV- en PHEV-modelle aangeteken. Gevolglik het Suid-Afrika ’n rekord van 389 BEV-verkope vir daardie maand behaal. Van daardie 389 BEV’s, wat verskeie handelsmerke insluit, was 239 BYD Dolphin Surf-voertuie.<ref>{{Cite web|url=https://www.cars.co.za/motoring-news/how-well-is-byd-selling-in-sa-sales-figures-revealed/341536/|title=How well is BYD selling in SA? Sales figures revealed|last=Bubear|first=Ryan|date=2026-04-02|website=Cars.co.za|language=en|access-date=2026-09-10}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://mg.co.za/news/motoring/2026-06-18-the-byd-storm-is-upon-sa-but-a-local-factory-depends-on-market-readiness/|title=The BYD storm is upon SA but a local factory depends on ‘market readiness’|last=Matwadia|first=Eyaaz|date=2026-06-18|website=Mail & Guardian|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> Verkope van NEV’s in die eerste vier maande van 2026 was 62% hoër as in die eerste kwartaal van 2025, met BEV’s wat 13% van daardie snit uitmaak, PHEV’s 33%, en tradisionele hibriede 54%.<ref>{{Cite web|url=https://it-online.co.za/2026/07/10/strongest-start-to-new-vehicle-sales-in-13-years/|title=Strongest start to new vehicle sales in 13 years|last=Gibson|first=Kathy|date=2026-07-10|website=IT-Online|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Die land se openbare laaipunte is gekonsentreer in groot stedelike sentrums, veral Johannesburg, Pretoria en Kaapstad, en is grootliks in privaat besit en bedryf. Teen middel 2026 het Suid-Afrika ongeveer 650 publiek toeganklike laaipunte gehad, teenoor ’n geraamde 500 in Oktober 2025, met GridCars wat ongeveer 60% van daardie kapasiteit bedryf.<ref name=":2" /> Die meerderheid Suid-Afrikaanse EV-eienaars laai hul voertuie tuis, waar elektrisiteitskoste aansienlik laer is as by openbare laaistasies. Waarnemers in die bedryf het aangevoer dat die idee van onvoldoende laai-infrastruktuur die werklikheid oor die hoof sien dat die meeste bestuurders toegang het tot ’n bruikbare kragbron by die huis of by die werk.<ref name=":2" /> Namate meer bekostigbare modelle elektriese voertuie binne die bereik van kopers in woonstelle en deeltitelkomplekse bring, kan toegang tot toegewyde tuislaai egter nie meer as vanselfsprekend aanvaar word nie, met goedkeuring van die regspersoon wat vereis word vir die installering van laaiers in gedeelde residensiële eiendomme.<ref name=":2" /> Die standaard invoerbelasting op ligte voertuie in Suid-Afrika is 25%. Voertuie met binnebrandenjins uit Europa en die Verenigde Koninkryk trek voordeel uit ’n verlaagde koers van 18% kragtens ’n bilaterale handelsooreenkoms; hierdie voorkeurkoers geld egter nie vir elektriese voertuie uit daardie streke nie, wat beteken dat die meeste elektriese voertuie onderhewig is aan die standaard 25%-tarief. Voorspraakgroepe het hierdie verskil geïdentifiseer as ’n bydraende faktor tot hoër EV-aankooppryse in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://naamsa.net/tax-revenue/|title=Tax Revenue|last=naamsa|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ev24.africa/south-africa-ev-import-regulations-in-2025-costs-compliance-opportunities/|title=South Africa’s EV Import Regulations in 2025: Costs, Compliance & Opportunities|last=Nkosi|first=Thabo|date=2025-07-14|website=EV24.africa - Buy Electric Cars for Africa|language=en-US|access-date=2026-09-10}}</ref> Navorsers het bevind dat battery-elektriese voertuie wat gebruik maak van netwerkonafhanklike sonkraglaaistelsels, in die meeste Afrikalande reeds ver voor 2040 laer lewensikluskoste en emissies sal bied as konvensionele brandstofvoertuie.<ref name=":1" /> Voorspraakgroepe en navorsers het die gebrek aan ’n nasionale brandstofekonomiestandaard en die invoerbelastingstruktuur as belangrike beleidshindernisse vir breër EV-aanvaarding in Suid-Afrika geïdentifiseer.<ref>{{Cite web|url=https://greencape.co.za/library/mir-2024-electric-vehicles/|title=2024 Electric Vehicles Market Intelligence Report|website=GreenCape|language=en-ZA|access-date=2026-09-10}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Voertuie]] lsd55jmlai5qtm6gy9r26l49f8bpxi7 10 468858 2966145 2026-09-10T11:16:10Z Oesjaar 7467 Maak nie sin nie. 2966145 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Themedia |parent=Poaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 84lkq931nbdgxqbptn4re1kygd1vy4p 14 468859 2966162 2026-09-10T11:37:53Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Versteekte kategorie}}' 2966162 wikitext text/x-wiki {{Versteekte kategorie}} d65yxcjy5mr1bvdb53uzx2c5tilgynt 0 468860 2966163 2026-09-10T11:39:51Z BurgertB 2401 Nuwe artikel 2966163 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica 2.jpg|thumb|260px|Srebrenica]] '''Srebrenica''' ([[Serwies]]: Сребреница; uitspraak: Srêbrenitsa) is ’n dorp en munisipaliteit in [[Bosnië en Herzegowina]], geleë in die ''Republika Srpska''-entiteit. Dit is ’n klein bergdorpie, met [[sout]]mynbou as sy vernaamste bedryf<ref>{{Cite web|last=Hajdarbegovic|first=Emir|title=Istorijat Srebrenice|url=https://www.srebrenica.gov.ba/index.php/homepage/istorijat-srebrenice|access-date=2021-03-08|website=www.srebrenica.gov.ba|language=en|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031044132/http://www.srebrenica.gov.ba/index.php/homepage/istorijat-srebrenice|url-status=live}}</ref> en ’n nabygeleë spa. [[Beeld:Dervišagića kuća koja propada.jpg|thumb|links|220px|'n Vervalle huis in Srebrenica.]] Tydens die Bosniese Oorlog in 1995 was Srebrenica die terrein van die [[Srebrenica-slagting|moord]] op meer as 8&nbsp;000 [[Bosniërs|Bosniese]] mans en seuns,<ref>Bosnian Institute UK, the 26-page study: "[http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906121145/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |date=2013-09-06 }}", 18 November 2010.</ref> wat daarna deur die Internasionale Kriminele Tribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die Internasionale Geregshof as ’n daad van [[volksmoord]] aangewys is. Dit is gepleeg deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die ''Republika Srpska'' onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het. Volgens 2013-syfers het die dorp ’n bevolking van 2&nbsp;607 inwoners, terwyl die munisipaliteit 13&nbsp;409 inwoners het. Voor die oorlog was die munisipaliteit se Bosniese bevolking 27&nbsp;542 (75,12%) en die Serwiese bevolking 8&nbsp;315 (22,68%). Volgens 2013-syfers was die ooreenstemmende syfers 7&nbsp;248 Bosniërs (54,05%) en 6&nbsp;028 Serwiërs (44,95%). ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Srebrenica}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] rirqlx9ww80iqae4h7p1a1f616oubff 2966165 2966163 2026-09-10T11:44:47Z BurgertB 2401 2966165 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Srebrenica 2.jpg|thumb|260px|Srebrenica]] '''Srebrenica''' ([[Serwies]]: Сребреница; uitspraak: Srêbrenitsa) is ’n dorp en munisipaliteit in [[Bosnië en Herzegowina]], geleë in die ''Republika Srpska''-entiteit. Dit is ’n klein bergdorpie, met [[sout]]mynbou as sy vernaamste bedryf<ref>{{Cite web|last=Hajdarbegovic|first=Emir|title=Istorijat Srebrenice|url=https://www.srebrenica.gov.ba/index.php/homepage/istorijat-srebrenice|access-date=2021-03-08|website=www.srebrenica.gov.ba|language=en|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031044132/http://www.srebrenica.gov.ba/index.php/homepage/istorijat-srebrenice|url-status=live}}</ref> en ’n nabygeleë spa. [[Beeld:Dervišagića kuća koja propada.jpg|thumb|links|220px|'n Vervalle huis in Srebrenica.]] Tydens die Bosniese Oorlog in 1995 was Srebrenica die terrein van die [[Srebrenica-slagting|moord]] op meer as 8&nbsp;000 [[Bosniërs|Bosniese]] mans en seuns,<ref>Bosnian Institute UK, the 26-page study: "[http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 Prelude to the Srebrenica Genocide – mass murder and ethnic cleansing of Bosniaks in the Srebrenica region during the first three months of the Bosnian War (April–June 1992)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906121145/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2771 |date=2013-09-06 }}", 18 November 2010.</ref> wat daarna deur die Internasionale Kriminele Tribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) en die Internasionale Geregshof as ’n daad van [[volksmoord]] aangewys is. Dit is gepleeg deur eenhede van die Bosnies-Serwiese leër van die ''Republika Srpska'' onder bevel van [[Ratko Mladic]], hoewel die Serwiese paramilitêre eenheid ook deelgeneem het.<ref name="Williams">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/24/AR2005062401501_pf.html |title=Srebrenica Video Vindicates Long Pursuit by Serb Activist |newspaper=The Washington Post |access-date=26 May 2011 |first=Daniel |last=Williams}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf |title=ICTY – Kordic and Cerkez Judgement – 3. After the Conflict |access-date=11 July 2012}}</ref> Daarbenewens is 25&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 Bosniërs, hoofsaaklik vroue en kinders, mishandel en met geweld uit Srebrenica verdryf. Die slagting vorm die eerste wetlik erkende volksmoord in Europa sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>{{cite web |access-date=2024-07-12 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113644/http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67 |title=IMPR Report News |url=http://iwpr.net/report-news/briefly-noted-67|quote=The July 1995 events have become the first legally established case of genocide in Europe since the Second World War.}}</ref> Volgens 2013-syfers het die dorp ’n bevolking van 2&nbsp;607 inwoners, terwyl die munisipaliteit 13&nbsp;409 inwoners het. Voor die oorlog was die munisipaliteit se Bosniese bevolking 27&nbsp;542 (75,12%) en die Serwiese bevolking 8&nbsp;315 (22,68%). Volgens 2013-syfers was die ooreenstemmende syfers 7&nbsp;248 Bosniërs (54,05%) en 6&nbsp;028 Serwiërs (44,95%). ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Srebrenica}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Srebrenica}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bosnië en Herzegowina]] qvgr4tb6h14pugmu2bjd16qyvmmzt9a 1 468861 2966164 2026-09-10T11:41:10Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2966164 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv