Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3 2966801 2964513 2026-09-12T17:18:48Z Tbm 136642 /* S */ 2966801 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CJ Langenhoven.jpg|duimnael|200px|[[C. J. Langenhoven]] met Mev. Langenhoven by die kerk in Oudtshoorn op die huweliksdag van hul dogter, Engela, in 1926.]] [[Lêer:Eugenemarais.jpg|duimnael|200px|[[Eugène Marais]] – redakteur, skrywer, digter, juris en natuurkenner.]] [[Lêer:Sangiro.jpg|duimnael|200px|[[Sangiro]] wen die Hertzogprys in 1945 vir al sy prosawerk.]] [[Lêer:9.13.09BreytenBreytenbachByLuigiNovi1.jpg|duimnael|200px|[[Breyten Breytenbach]] by die 2009 Brooklyn Book Festival.]] [[Lêer:Roodt dan wiki.jpg|duimnael|200px|[[Dan Roodt]].]] [[Lêer:Deon Meyer01.jpg|duimnael|200px|[[Deon Meyer]].]] [[Beeld:Maria Elizabeth Rothmann MER.jpg|duimnael|200px|[[M.E.R.]].]] [[Lêer:Brink.jpg|duimnael|200px|[[André P. Brink]] in 1999.]] [[Beeld:Marlise Joubert 1968 3.jpg|200px|regs|duimnael|[[Marlise Joubert]], omstreeks 1967.]] Hier volg 'n '''lys van Afrikaanse skrywers''': {{indeks}} == A == * [[Berna Ackerman]] * [[Dirna Ackerman]] * [[Wilma Adamson]] * [[Wilna Adriaanse]] * [[Adriaan Louw Albertyn]] * [[Belinda Albrecht]] * [[Frieda Albrecht]] * [[Jaques Andres]] * [[Willem Anker]] * [[Len Anthony]] * [[Hennie Aucamp]] * [[Elza Augustyn]] == B == * [[Eleanor Baker]] * [[Margaret Bakkes]] * [[Christine Barkhuizen le Roux]] * [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]] * [[Mark Behr]] * [[Pirow Bekker]] * [[Benjamin Selwyn Paulse|S.P. Benjamin]] * [[Dricky Beukes]] * [[Eugene Beukes]] * [[Gerhard Beukes]] * [[Lalie Beukes]] * [[C.F. Beyers-Boshoff]] * [[Helen Blackmore]] (mev. Bernard Lewis) * [[Albert Blake]] * [[Stella Blakemore]] (Stella Owen) * [[Audrey Blignault]] * [[Lynette Blignaut]] * [[François Bloemhof]] * [[Arnold Blumer]] * [[Boerneef]] (''Boplaas'', 1938) * [[Louie Boshoff]] * [[F.C.L. Bosman]] * [[Herman Charles Bosman]] * [[Annelie Botes]] * Dina Botha * [[Jaco Botha]] * [[Lien Botha]] * [[Susan Botha]] * [[Tertia Botha]] * [[Alba Bouwer]] * [[Hendrik Brand]] (dr. S.H. Skaife) * [[Johanna Brandt]] * [[Lulu Brewis]] (''Marietjie'', 1932) * [[Breyten Breytenbach]] * [[Kerneels Breytenbach]] * [[André P. Brink]] * [[Melt Brink]] * Tania Brink ([[Jaco Jacobs]]) * Jana Brits * [[N.J. Brummer]] * Sannie Bruwer (''Bodemvas'', 1929) * [[Willie Burger]] == C == * [[Jan Lion Cachet]] (1854-1912) * [[Analise Carstens]] * [[Wannie Carstens]] * [[Jan F.E. Celliers]] * [[J.D. Cilliers]] * [[Abel Coetzee]] (''Waarheen Vader?'' 1940) * [[Christoffel Coetzee]] * [[John Coetzee]] * [[Nico Coetzee]] * A.L. (Anna) Conradie (''Laura'', 1942) * [[Dawie Couzyn]] (1925–2010) * [[Elna Crouse]] * [[Henk Crouse]] == D == * [[Thomas Deacon]] * [[D'Arbez]] (J.F. van Oordt) * [[Phillip de Bruyn]] * [[Ferdinand Deist]] * [[W.A. de Klerk]] (''Die Grenslose'', 1946) * [[Helene de Kock]] * [[Anna de Villiers]] (''Die wit kraai'', 1938) * [[Helene de Villiers]] * [[Herna de Villiers]] * [[Leon de Villiers]] * [[P.V. Pistorius|P. de Villiers]] (dr. P.V. Pistorius) (''Die Predikantsvrou'', 1940) * [[Ina de Villiers|S.J.A. de Villiers]] * [[Philip de Vos]] * [[Abraham H. de Vries]] * [[J.H.H. de Waal]] (''Oupa en sy kleindogters'', 1923) * [[Manie de Waal]] * [[Reza de Wet]] * [[E.K.M. Dido]] * [[Cor Dirks]] * [[Anton Döckel]] * [[Hermien Dommisse]] * [[Werner Dorfling]] * [[Tom Dreyer]] * [[Albert du Biel|A. du Biel]] * [[Hans du Plessis]] * [[Johannes du Plessis Scholtz]] * [[I.D. du Plessis]] * [[PG du Plessis]] * [[D.F. du Toit]] (Oom Lokomotief) * [[Daniël Francois du Toit]] (Dokter) * [[S.J. du Toit]] (1847-1911) * [[Tryna du Toit]] == E == * [[Eitemal]] * [[Ella Eloff-van der Walt]] (''Tersia'', 1939 en ''Die anker van die lewe'', 1941) * [[B.P.J. Erasmus]] * [[Marion Erskine]] * [[Chris Euvrard]] == F == * [[Henry Fagan|H.A. Fagan]] * [[Engemi Ferreira]] * [[Jeanette Ferreira]] * [[Corlia Fourie]] * [[Jan Fourie]] * [[Pierre Fourie]] * [[S.D. Fourie]] == G == * [[G.B.A. Gerdener]] * [[J.M. Gilfillan]] * [[Hermann Giliomee]] * [[Jeanne Goosen]] * [[Tersia Gouws]] * [[Rachelle Greeff]] * [[Franci Greyling]] * [[Pieter W. Grobbelaar]] * [[Piet Grobler]] * [[C.A. Groenewald|Coenrad Groenewald]] * [[J.J. Groeneweg]] * [[A.S. Grosskopf]] * [[E.B. Grosskopf]] * [[J.F.W. Grosskopf]] (''Ou Leeumelker'', 1942) * [[Santie Grosskopf]] * [[Henriette Grové]] == H == * [[T.J. Haarhoff]] * [[P.J. Haasbroek]] * [[Joan Hambidge]] * [[M.J. Harris]] (''Bruisende waters'', 1939) * [[Hester Heese]] * Dr. [[J.A. Heese]] * [[Japie Heese]] * [[Anna-Louize Heiberg]] * [[P.G. Hendriks]] (Pieter Pistorius, 19 September 1920) (''Roep van die tsetlo'', 1979) * [[A.J. Herholdt]] (1831-1901) * Anel Heydenrych * [[Bonaventure Hinwood]] * [[G.C. en S.B. Hobson|Hobson-broers]] (G.C. en S.B.) (''Kalahari-kaskenades'', 1929) * [[Tienie Holloway]] * [[C.P. Hoogenhout]] (oom Jan wat versies maak) * [[Barrie Hough]] * [[Trisa Hugo]] == I == * [[Doc Immelman]] (1928-2013) == J == * [[Jaco Jacobs]] * [[E.G. Jansen]] ([[1881]]-[[1959]]) * [[M.M. Jansen]] (''Sommerso'' en ''Erfenis''. 1940) * [[Valda Jansen]] * [[Holmer Johanssen]] (J.F. Holleman) (''Gety'', 1938 en ''Die Onterfdes'', 1944) * [[Abraham Jonker]] (1905-1966) * [[Christa Jonker-Jordaan]] * [[Ingrid Jonker]] * [[Helm Jooste]] * [[Elsa Joubert]] * [[Gideon Joubert]] * [[Irma Joubert]] * [[Marlise Joubert]] == K == * [[Harry Kalmer]] * Konstant Kamelring (J. Wapenaar) * [[Ronelda Kamfer]] * [[Willem Kamp]] (Onze Wim) * [[J.C. Kannemeyer]] * [[Sophia Kapp]] * [[Karin]] (C.M. Marais) * [[Rosa Keet]] * [[Regina Kemp (Coetzee)|Regina Kemp]] * [[Karl Kielblock]] * [[Koos Kombuis]] * Isa Konrad * [[Uys Krige]] * [[Louis Krüger]] * [[W.O. Kunhe]] == L == * [[C.J. Langenhoven]] * [[André le Roux]] * [[Braam le Roux (skrywer)|Braam le Roux]] (''Die geheim van Njabela'', 1949) * [[Etienne Leroux]] * [[Johnita le Roux]] * [[Marlene le Roux]] * [[Marzanne Leroux-Van der Boon]] * [[Ben Lindemann]] * [[Freda Linde]] * [[Marie Linde]] * [[Helena Lochner]] * [[Francois Loots]] * [[Sonja Loots]] * [[Daniël Lötter]] * [[Anna M. Louw]] * [[Miemie Louw-Theron]] * [[N.P. van Wyk Louw]] * [[W.E.G. Louw]] == M == * [[Maretha Maartens]] * [[D.F. Malherbe]] * Marie Malherbe (''Kringe'', 1939) * W.M.R. Malherbe (red. ''Brandwag'') * [[Eugene Marais]] * [[Leon Maré]] * [[Wille Martin]] * [[Dalene Matthee]] * [[Petrovna Metelerkamp]] * [[M.E.R.]] * L.H. Meurant (1811-1893) * [[Deon Meyer]] * [[Mikro]] * [[John Miles]] * [[S. Ignatius Mocke]] (''Die Belofte'', 1941) * [[Annelize Morgan]] * [[Dirk Mostert]] (''Uit my ou Vrystaat'', 1938; ook skepper van ''Oom Bart'') * [[Elise Muller]] * [[Petra Müller]] * T.B. Muller * [[Ena Murray]] * [[Erika Murray-Theron]] * [[M.I. Murray]] (''Die Gerf'', 1940) == N == * [[Nataniël]] * [[Jackie Nagtegaal]] * [[Reinet Nagtegaal]] * [[Bettie Naudé]], skuilnaam van [[Topsy Smith]] * [[Thijs Nel]] * [[Christien Neser]] * M.H. Neser * [[Dolf van Niekerk]] * [[Louise van Niekerk]] * [[Marlene van Niekerk]] * [[P.J. Nienaber]] * [[P.H. Nortjé]] == O == * M.A. Oberholzer (''Nietige mense'', 1941) * [[Fanie Olivier]] * [[D.J. Opperman]] * [[Janie Oosthuysen]] == P == * [[Arnoldus Pannevis]] (1838-1884) * [[Gerrit Pasch]] (''Erfgrond'', 1944) * [[Chanette Paul]] * [[Chris Pelser]] * [[S.V. Petersen]] * E.C. Pienaar * [[P. de V. Pienaar]] (''Skakels van die ketting'', 1929) * T.C. Pienaar * [[Emily Pieterse]] * [[Henning Pieterse]] * [[Pieter Pieterse]] * [[Hilda Postma]] * [[Willem Postma]] (Dr. O'kulis) * [[Elma Potgieter]] * [[Kasha Potgieter]] * [[Nic Potgieter]] * [[Gustav Preller]] * [[Anton Prinsloo]] == Q == == R == * [[Jan Rabie]] * [[Henk Rall]] * [[Joan Rankin]] * [[Louis Rautenbach]] * [[Reenen J. van Reenen]] (''Die Agterstevoortrekkers'', 1917) * [[F.W. Reitz]] * [[Linda Rode]] * [[Dan Roodt]] * [[P.H. Roodt]] * [[Zuretha Roos]] * [[Ina Rousseau]] * [[Leon Rousseau]] * [[Sophie Roux]] * [[Rona Rupert]] == S == * [[Sangiro]] (A.A. Pienaar) * [[Riana Scheepers]] * [[Karel Schoeman]] * [[P.J. Schoeman]] * [[A.H.M. Scholtz]] * [[G.D. Scholtz]] * [[Johannes du Plessis Scholtz]] * [[Merwe Scholtz]] * [[P.C. Schoonees]] (''Jannie'', 1926) * Scriba (A.J. Pienaar) (''Onverwag'', 1941) * [[E. Serfontein]] * [[Sita]] (S.S. de Kock) * [[Dan Sleigh]] * [[Adam Small]] * [[Bartho Smit]] * [[Berta Smit]] * [[Hettie Smit]] * J.J. Smith (red. ''Huisgenoot'', 1916) * [[Topsy Smith]] * [[Evert Snyman]] * [[Ela Spence]] * [[Jan Spies]] * [[Lina Spies]] * [[Carina Stander]] * [[Nicol Stassen]] * [[Elsabe Steenberg]] * Deborah Steinmair * Francois Stemmet * Aletta Steyn (''Die jare daarna'', 1939) * [[Elmar Steyn]] * [[Fritz Steyn]] (''Die laaste passasier'', 1941) * [[Jaap Steyn]] * [[Malan Steyn]] * [[Martin Steyn]] * [[Klaas Steytler]] * [[Wilma Stockenström]] * [[Alexander Strachan]] * [[Peter Snyders]] * [[Adriaan Snyman]] * [[Annette Snyman]] * [[Dana Snyman]] * [[Loit Sols]] * [[Pieter Strauss]] * [[Leon Strydom]] * [[Lize Swart]] == T == * [[Sanet te Groen]] * [[Totius]] (J.D. du Toit) == U == == V == * [[Madeleine van Biljon]] * [[Hendrik van Blerk‎]] * [[Petra van Blerk]] * [[Jochem van Bruggen]] * [[Jan van Bruggen|J.R.L. (Jan) van Bruggen (Kleinjan)]] (''Japie'', 1922 en ''Marta'', 1940) * [[Kas van den Bergh]] * [[Zirk van den Berg]] * [[C.M. van den Heever]] * [[Kootjie van den Heever]] <u>(</u>''Danie se droom'', 1940) * [[Willem van der Berg]] (''Reisigers na nerens'', 1946) * [[Carel van der Merwe]] * [[Christo van der Merwe]] * [[Boerneef|Izak van der Merwe (Boerneef)]] * [[Kirby van der Merwe]] * [[Ella van der Mescht]] * [[Jan J. van der Post|Jan Jakobus van der Post]] * [[Sep Smidt|Johan van der Post (S.G. Smidt)]] * [[J.W. van der Rijst]] (Oom Willem) * [[Cecil van der Spuy]] * [[Marita van der Vyver]] * [[Ernst van Heerden]] * [[Etienne van Heerden]] * Iz. van Heerden (Vaalswaer) * [[Johannes van Melle]] * [[Dolf van Niekerk]] * [[Leon van Nierop]] * [[Rudie van Rensburg]] * [[Engela van Rooyen]] * [[Nanette van Rooyen]] * [[Piet van Rooyen]] * [[M.C.E. van Schoor|Tienie van Schoor]] * [[Jan van Tonder]] * [[Dine van Zyl]] * [[Marinda van Zyl]] * [[Verna Vels]] * [[Eben Venter]] * [[F.A. Venter]] * [[Irma Venter]] * [[Fanie Viljoen]] * J.D. Voigt * [[Hannes Visser]] * [[Anoeschka von Meck]] == W == * [[Herman Wasserman]] * [[G.A. Watermeyer]] * [[George Weideman]] * Albert Wessels (''Tog seker'', 1942) * [[Ingrid Winterbach]] * [[Bettina Wyngaard]] == X == == Y == == Z == == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] {{indeks}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers| ]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Afrikaanse skrywers]] eks294q6xulsbqajic6y8fr2xtnscls 2966818 2966801 2026-09-12T18:10:24Z Tbm 136642 2966818 wikitext text/x-wiki [[Lêer:CJ Langenhoven.jpg|duimnael|200px|[[C. J. Langenhoven]] met Mev. Langenhoven by die kerk in Oudtshoorn op die huweliksdag van hul dogter, Engela, in 1926.]] [[Lêer:Eugenemarais.jpg|duimnael|200px|[[Eugène Marais]] – redakteur, skrywer, digter, juris en natuurkenner.]] [[Lêer:Sangiro.jpg|duimnael|200px|[[Sangiro]] wen die Hertzogprys in 1945 vir al sy prosawerk.]] [[Lêer:9.13.09BreytenBreytenbachByLuigiNovi1.jpg|duimnael|200px|[[Breyten Breytenbach]] by die 2009 Brooklyn Book Festival.]] [[Lêer:Roodt dan wiki.jpg|duimnael|200px|[[Dan Roodt]].]] [[Lêer:Deon Meyer01.jpg|duimnael|200px|[[Deon Meyer]].]] [[Beeld:Maria Elizabeth Rothmann MER.jpg|duimnael|200px|[[M.E.R.]].]] [[Lêer:Brink.jpg|duimnael|200px|[[André P. Brink]] in 1999.]] [[Beeld:Marlise Joubert 1968 3.jpg|200px|regs|duimnael|[[Marlise Joubert]], omstreeks 1967.]] Hier volg 'n '''lys van Afrikaanse skrywers''': {{indeks}} == A == * [[Berna Ackerman]] * [[Dirna Ackerman]] * [[Wilma Adamson]] * [[Wilna Adriaanse]] * [[Adriaan Louw Albertyn]] * [[Belinda Albrecht]] * [[Frieda Albrecht]] * [[Jaques Andres]] * [[Willem Anker]] * [[Len Anthony]] * [[Hennie Aucamp]] * [[Elza Augustyn]] == B == * [[Eleanor Baker]] * [[Margaret Bakkes]] * [[Christine Barkhuizen le Roux]] * [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]] * [[Mark Behr]] * [[Pirow Bekker]] * [[Benjamin Selwyn Paulse|S.P. Benjamin]] * [[Dricky Beukes]] * [[Eugene Beukes]] * [[Gerhard Beukes]] * [[Lalie Beukes]] * [[C.F. Beyers-Boshoff]] * [[Helen Blackmore]] (mev. Bernard Lewis) * [[Albert Blake]] * [[Stella Blakemore]] (Stella Owen) * [[Audrey Blignault]] * [[Lynette Blignaut]] * [[François Bloemhof]] * [[Arnold Blumer]] * [[Boerneef]] (''Boplaas'', 1938) * [[Louie Boshoff]] * [[F.C.L. Bosman]] * [[Herman Charles Bosman]] * [[Annelie Botes]] * Dina Botha * [[Jaco Botha]] * [[Lien Botha]] * [[Susan Botha]] * [[Tertia Botha]] * [[Alba Bouwer]] * [[Hendrik Brand]] (dr. S.H. Skaife) * [[Johanna Brandt]] * [[Lulu Brewis]] (''Marietjie'', 1932) * [[Breyten Breytenbach]] * [[Kerneels Breytenbach]] * [[André P. Brink]] * [[Melt Brink]] * Tania Brink ([[Jaco Jacobs]]) * Jana Brits * [[N.J. Brummer]] * Sannie Bruwer (''Bodemvas'', 1929) * [[Willie Burger]] == C == * [[Jan Lion Cachet]] (1854-1912) * [[Analise Carstens]] * [[Wannie Carstens]] * [[Jan F.E. Celliers]] * [[J.D. Cilliers]] * [[Abel Coetzee]] (''Waarheen Vader?'' 1940) * [[Christoffel Coetzee]] * [[John Coetzee]] * [[Nico Coetzee]] * A.L. (Anna) Conradie (''Laura'', 1942) * [[Dawie Couzyn]] (1925–2010) * [[Elna Crouse]] * [[Henk Crouse]] == D == * [[Thomas Deacon]] * [[D'Arbez]] (J.F. van Oordt) * [[Phillip de Bruyn]] * [[Ferdinand Deist]] * [[W.A. de Klerk]] (''Die Grenslose'', 1946) * [[Helene de Kock]] * [[Anna de Villiers]] (''Die wit kraai'', 1938) * [[Helene de Villiers]] * [[Herna de Villiers]] * [[Leon de Villiers]] * [[P.V. Pistorius|P. de Villiers]] (dr. P.V. Pistorius) (''Die Predikantsvrou'', 1940) * [[Ina de Villiers|S.J.A. de Villiers]] * [[Philip de Vos]] * [[Abraham H. de Vries]] * [[J.H.H. de Waal]] (''Oupa en sy kleindogters'', 1923) * [[Manie de Waal]] * [[Reza de Wet]] * [[E.K.M. Dido]] * [[Cor Dirks]] * [[Anton Döckel]] * [[Hermien Dommisse]] * [[Werner Dorfling]] * [[Tom Dreyer]] * [[Albert du Biel|A. du Biel]] * [[Hans du Plessis]] * [[Johannes du Plessis Scholtz]] * [[I.D. du Plessis]] * [[PG du Plessis]] * [[D.F. du Toit]] (Oom Lokomotief) * [[Daniël Francois du Toit]] (Dokter) * [[S.J. du Toit]] (1847-1911) * [[Tryna du Toit]] == E == * [[Eitemal]] * [[Ella Eloff-van der Walt]] (''Tersia'', 1939 en ''Die anker van die lewe'', 1941) * [[B.P.J. Erasmus]] * [[Marion Erskine]] * [[Chris Euvrard]] == F == * [[Henry Fagan|H.A. Fagan]] * [[Engemi Ferreira]] * [[Jeanette Ferreira]] * [[Corlia Fourie]] * [[Jan Fourie]] * [[Pierre Fourie]] * [[S.D. Fourie]] == G == * [[G.B.A. Gerdener]] * [[J.M. Gilfillan]] * [[Hermann Giliomee]] * [[Sidney Gilroy]] * [[Jeanne Goosen]] * [[Tersia Gouws]] * [[Rachelle Greeff]] * [[Franci Greyling]] * [[Pieter W. Grobbelaar]] * [[Piet Grobler]] * [[C.A. Groenewald|Coenrad Groenewald]] * [[J.J. Groeneweg]] * [[A.S. Grosskopf]] * [[E.B. Grosskopf]] * [[J.F.W. Grosskopf]] (''Ou Leeumelker'', 1942) * [[Santie Grosskopf]] * [[Henriette Grové]] == H == * [[T.J. Haarhoff]] * [[P.J. Haasbroek]] * [[Joan Hambidge]] * [[M.J. Harris]] (''Bruisende waters'', 1939) * [[Hester Heese]] * Dr. [[J.A. Heese]] * [[Japie Heese]] * [[Anna-Louize Heiberg]] * [[P.G. Hendriks]] (Pieter Pistorius, 19 September 1920) (''Roep van die tsetlo'', 1979) * [[A.J. Herholdt]] (1831-1901) * Anel Heydenrych * [[Bonaventure Hinwood]] * [[G.C. en S.B. Hobson|Hobson-broers]] (G.C. en S.B.) (''Kalahari-kaskenades'', 1929) * [[Tienie Holloway]] * [[C.P. Hoogenhout]] (oom Jan wat versies maak) * [[Barrie Hough]] * [[Trisa Hugo]] == I == * [[Doc Immelman]] (1928-2013) == J == * [[Jaco Jacobs]] * [[E.G. Jansen]] ([[1881]]-[[1959]]) * [[M.M. Jansen]] (''Sommerso'' en ''Erfenis''. 1940) * [[Valda Jansen]] * [[Holmer Johanssen]] (J.F. Holleman) (''Gety'', 1938 en ''Die Onterfdes'', 1944) * [[Abraham Jonker]] (1905-1966) * [[Christa Jonker-Jordaan]] * [[Ingrid Jonker]] * [[Helm Jooste]] * [[Elsa Joubert]] * [[Gideon Joubert]] * [[Irma Joubert]] * [[Marlise Joubert]] == K == * [[Harry Kalmer]] * Konstant Kamelring (J. Wapenaar) * [[Ronelda Kamfer]] * [[Willem Kamp]] (Onze Wim) * [[J.C. Kannemeyer]] * [[Sophia Kapp]] * [[Karin]] (C.M. Marais) * [[Rosa Keet]] * [[Regina Kemp (Coetzee)|Regina Kemp]] * [[Karl Kielblock]] * [[Koos Kombuis]] * Isa Konrad * [[Uys Krige]] * [[Louis Krüger]] * [[W.O. Kunhe]] == L == * [[C.J. Langenhoven]] * [[André le Roux]] * [[Braam le Roux (skrywer)|Braam le Roux]] (''Die geheim van Njabela'', 1949) * [[Etienne Leroux]] * [[Johnita le Roux]] * [[Marlene le Roux]] * [[Marzanne Leroux-Van der Boon]] * [[Ben Lindemann]] * [[Freda Linde]] * [[Marie Linde]] * [[Helena Lochner]] * [[Francois Loots]] * [[Sonja Loots]] * [[Daniël Lötter]] * [[Anna M. Louw]] * [[Miemie Louw-Theron]] * [[N.P. van Wyk Louw]] * [[W.E.G. Louw]] == M == * [[Maretha Maartens]] * [[D.F. Malherbe]] * Marie Malherbe (''Kringe'', 1939) * W.M.R. Malherbe (red. ''Brandwag'') * [[Eugene Marais]] * [[Leon Maré]] * [[Wille Martin]] * [[Dalene Matthee]] * [[Petrovna Metelerkamp]] * [[M.E.R.]] * L.H. Meurant (1811-1893) * [[Deon Meyer]] * [[Mikro]] * [[John Miles]] * [[S. Ignatius Mocke]] (''Die Belofte'', 1941) * [[Annelize Morgan]] * [[Dirk Mostert]] (''Uit my ou Vrystaat'', 1938; ook skepper van ''Oom Bart'') * [[Elise Muller]] * [[Petra Müller]] * T.B. Muller * [[Ena Murray]] * [[Erika Murray-Theron]] * [[M.I. Murray]] (''Die Gerf'', 1940) == N == * [[Nataniël]] * [[Jackie Nagtegaal]] * [[Reinet Nagtegaal]] * [[Bettie Naudé]], skuilnaam van [[Topsy Smith]] * [[Thijs Nel]] * [[Christien Neser]] * M.H. Neser * [[Dolf van Niekerk]] * [[Louise van Niekerk]] * [[Marlene van Niekerk]] * [[P.J. Nienaber]] * [[P.H. Nortjé]] == O == * M.A. Oberholzer (''Nietige mense'', 1941) * [[Fanie Olivier]] * [[D.J. Opperman]] * [[Janie Oosthuysen]] == P == * [[Arnoldus Pannevis]] (1838-1884) * [[Gerrit Pasch]] (''Erfgrond'', 1944) * [[Chanette Paul]] * [[Chris Pelser]] * [[S.V. Petersen]] * E.C. Pienaar * [[P. de V. Pienaar]] (''Skakels van die ketting'', 1929) * T.C. Pienaar * [[Emily Pieterse]] * [[Henning Pieterse]] * [[Pieter Pieterse]] * [[Hilda Postma]] * [[Willem Postma]] (Dr. O'kulis) * [[Elma Potgieter]] * [[Kasha Potgieter]] * [[Nic Potgieter]] * [[Gustav Preller]] * [[Anton Prinsloo]] == Q == == R == * [[Jan Rabie]] * [[Henk Rall]] * [[Joan Rankin]] * [[Louis Rautenbach]] * [[Reenen J. van Reenen]] (''Die Agterstevoortrekkers'', 1917) * [[F.W. Reitz]] * [[Linda Rode]] * [[Dan Roodt]] * [[P.H. Roodt]] * [[Zuretha Roos]] * [[Ina Rousseau]] * [[Leon Rousseau]] * [[Sophie Roux]] * [[Rona Rupert]] == S == * [[Sangiro]] (A.A. Pienaar) * [[Riana Scheepers]] * [[Karel Schoeman]] * [[P.J. Schoeman]] * [[A.H.M. Scholtz]] * [[G.D. Scholtz]] * [[Johannes du Plessis Scholtz]] * [[Merwe Scholtz]] * [[P.C. Schoonees]] (''Jannie'', 1926) * Scriba (A.J. Pienaar) (''Onverwag'', 1941) * [[E. Serfontein]] * [[Sita]] (S.S. de Kock) * [[Dan Sleigh]] * [[Adam Small]] * [[Bartho Smit]] * [[Berta Smit]] * [[Hettie Smit]] * J.J. Smith (red. ''Huisgenoot'', 1916) * [[Topsy Smith]] * [[Evert Snyman]] * [[Ela Spence]] * [[Jan Spies]] * [[Lina Spies]] * [[Carina Stander]] * [[Nicol Stassen]] * [[Elsabe Steenberg]] * Deborah Steinmair * Francois Stemmet * Aletta Steyn (''Die jare daarna'', 1939) * [[Elmar Steyn]] * [[Fritz Steyn]] (''Die laaste passasier'', 1941) * [[Jaap Steyn]] * [[Malan Steyn]] * [[Martin Steyn]] * [[Klaas Steytler]] * [[Wilma Stockenström]] * [[Alexander Strachan]] * [[Peter Snyders]] * [[Adriaan Snyman]] * [[Annette Snyman]] * [[Dana Snyman]] * [[Loit Sols]] * [[Pieter Strauss]] * [[Leon Strydom]] * [[Lize Swart]] == T == * [[Sanet te Groen]] * [[Totius]] (J.D. du Toit) == U == == V == * [[Madeleine van Biljon]] * [[Hendrik van Blerk‎]] * [[Petra van Blerk]] * [[Jochem van Bruggen]] * [[Jan van Bruggen|J.R.L. (Jan) van Bruggen (Kleinjan)]] (''Japie'', 1922 en ''Marta'', 1940) * [[Kas van den Bergh]] * [[Zirk van den Berg]] * [[C.M. van den Heever]] * [[Kootjie van den Heever]] <u>(</u>''Danie se droom'', 1940) * [[Willem van der Berg]] (''Reisigers na nerens'', 1946) * [[Carel van der Merwe]] * [[Christo van der Merwe]] * [[Boerneef|Izak van der Merwe (Boerneef)]] * [[Kirby van der Merwe]] * [[Ella van der Mescht]] * [[Jan J. van der Post|Jan Jakobus van der Post]] * [[Sep Smidt|Johan van der Post (S.G. Smidt)]] * [[J.W. van der Rijst]] (Oom Willem) * [[Cecil van der Spuy]] * [[Marita van der Vyver]] * [[Ernst van Heerden]] * [[Etienne van Heerden]] * Iz. van Heerden (Vaalswaer) * [[Johannes van Melle]] * [[Dolf van Niekerk]] * [[Leon van Nierop]] * [[Rudie van Rensburg]] * [[Engela van Rooyen]] * [[Nanette van Rooyen]] * [[Piet van Rooyen]] * [[M.C.E. van Schoor|Tienie van Schoor]] * [[Jan van Tonder]] * [[Dine van Zyl]] * [[Marinda van Zyl]] * [[Verna Vels]] * [[Eben Venter]] * [[F.A. Venter]] * [[Irma Venter]] * [[Fanie Viljoen]] * J.D. Voigt * [[Hannes Visser]] * [[Anoeschka von Meck]] == W == * [[Herman Wasserman]] * [[G.A. Watermeyer]] * [[George Weideman]] * Albert Wessels (''Tog seker'', 1942) * [[Ingrid Winterbach]] * [[Bettina Wyngaard]] == X == == Y == == Z == == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] {{indeks}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers| ]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Afrikaanse skrywers]] fbm7osnbr0plvewv7yqy7jataagu36n 0 50 2966840 2902778 2026-09-12T19:00:08Z SpesBona 2720 + 2026 2966840 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Rugbykompetisie in Suid-Afrika. Vir die voorheen gelyknamige Krieketkompetisie in Suid-Afrika, sien [[Sunfoilreeks]].'' {{Inligtingskas Sportliga | naam = Curriebeker | huidige_seisoen = 2027 Curriebeker Premierafdeling | beeld = Absa-curriecup-logo.jpg | beskrywing = | beeldonderskrif = Die Curriebeker se kenteken | sportsoort = [[Rugby]] | gestig = 1891 | gestaak = | vervang = | eienaar = [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] | inougureel = 1892 | lande = {{vlagland|Suid-Afrika}} | divisies = Premierafdeling<br />Eerste afdeling | spanne = Premierafdeling: 8<br />Eerste afdeling: 6 | onlangse_kamp = [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] (2026) | verwante_komps = [[Rugby-uitdaagreeks]], [[Verenigde Rugbykampioenskap]] | borg = Carling }} Die '''Curriebekertoernooi''' (tot 2015 ook bekend as die [[Barclays Afrika Groep|ABSA]] Curriebeker weens borgskapvereistes) is [[Suid-Afrika]] se oudste en belangrikste plaaslike [[rugby]]kompetisie wat viertien provinsies of streke binne ’n provinsie verteenwoordig. Hoewel dit die belangrikste plaaslike kompetisie is, ding Suid-Afrikaanse spanne ook jaarliks in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]] mee.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Die Curriebeker dateer so ver terug as 1889 en is een van die oudste rugbykompetisies ter wêreld. Die toernooi word as die hoeksteen van Suid-Afrika se rugby-erfenis beskou. Tussen 1892 en 1966 is daar op ongereelde grondslag om die beker meegeding, maar sedert 1968 word 'n wenner jaarliks bepaal. Dié goue trofee is steeds die hoogste prys in plaaslike Suid-Afrikaanse rugby. == Geskiedenis == Die kompetisie het sy nederige begin as ’n interdorp-kompetisie in 1884 gehad, maar toe die [[Suid-Afrikaanse Rugbyraad]] in 1889 gestig is, is besluit om ’n nasionale kompetisie te organiseer wat spanne van al die groot unies sou insluit. Die unies wat deelgeneem het was die [[Westelike Provinsie]], [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwaland-Wes]], [[Goue Leeus|Transvaal]] en [[Oostelike Provinsie]]. Die eerste toernooi is in [[Kimberley]] gehou en is deur die Westelike Provinsie gewen. Die wenprys was ’n silwer beker wat geskenk is deur die Suid-Afrikaanse Rugbyraad, wat nou in die SA Rugbymuseum in [[Kaapstad]] te sien is. Die huidige goue beker is in 1892 in gebruik geneem. Sir [[Donald Currie]], die skeepsmagnaat, het dit aan W.E. Maclagan, kaptein van die eerste [[Britse en Ierse Leeus|toerspan uit die Britse Eilande]] na Suid-Afrika, toevertrou op die vooraand van hulle vertrek na Suid-Afrika. Maclagan sou die trofee aan die eerste span toeken wat die toerspan kon klop. Daarna moes dit ’n wisseltrofee vir die Suid-Afrikaanse provinsiale kampioenspan word. Die toerspan het al sy wedstryde gewen, maar nogtans die trofee oorhandig aan [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwaland-Wes]], wat met net 3-0 verloor het. Sir Donald het ook trofeë aan verskeie ander Suid-Afrikaanse sportsoorte geskenk, insluitende [[krieket]], [[sokker]], [[swem]] en [[waterpolo]], maar net die rugbytoernooi het onder die oorspronklike naam voortgegaan. Terwyl plaaslike unies reeds van 1892 om die Curriebeker meegeding het, het dit ’n paar dekades geduur voordat ’n amptelike kompetisie tot stand gebring is. Ná jare van geleentheidstoernooie wat deur die Westelike Provinsie oorheers is, het Suid-Afrika se belangrikste kompetisie met groot verwagting in [[1968]] afgeskop. In daardie jaar het [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]], onder leiding van die legendariese [[Frik du Preez]], [[Goue Leeus|Transvaal]] met 16-3 in die eindronde gewen, wat ’n era van algehele oorheersing deur die [[Pretoria]]ners ingelyf het waarin hulle die Curriebeker 16 keer gewen het en drie keer die titel gedeel het. Hierdie besonderse prestasie sou waarskynlik nie moontlik gewees het sonder die kundigheid van [[Naas Botha]] nie. Hy kon die spel meesterlik beheer met uitmuntende taktiese bewustheid deur ’n loopbaan wat oor drie dekades gestrek het. Botha kon manalleen opponerende spanne op hul knieë dwing en hy het in 1987 al Noord-Transvaal se 24 punte teenoor Transvaal se 18 in die eindronde aangeteken. Sedertdien het die Curriebeker ’n jaarlikse kompetisie geword met net een span wat Noord-Transvaal se oorheersing kon teenstaan – die Westelike Provinsie. Feesvierings het in Kaapstad uitgebreek toe die Westelike Provinsie Noord-Transvaal met 24-7 in die eindronde van 1982 gewen het, wat die Westelike Provinsie se eie goue era ingelyf het. Curriebekerhelde soos [[Faffa Knoetze]], [[Calla Scholtz]] en die stoomroller-vleuel [[Neil Burger]] het verseker dat die Beker vir vyf jaar in Kaapstad gebly het voordat dit weer terug noorde toe is. Met die keer van die dekade is Suid-Afrikaanse rugbyondersteuners getrakteer op twee van die mees onvergeetlike Curriebeker-eindrondes. In [[Curriebeker 1989|1989]] het die vleuel [[Carel du Plessis]] ’n drie in die doodsnikke van die wedstryd gedruk om te verseker dat die Beker met Noord-Transvaal gedeel is. Die telling was 16-elk. Die daaropvolgende jaar was die gevoel dat Noord-Transvaal net moes opdaag om teen [[Natalse Haaie|Natal]] te wen. Die [[piesang]]boere het egter ’n opskudding veroorsaak toe hulle, geïnspireer deur die losskakel [[Joel Stransky]], die wedstryd met 18-12 gewen het. Die 1990’s het ook gesien hoe Natal asook Transvaal, onder kapteinskap van [[Francois Pienaar]] sterker word, maar sedert Suid-Afrika se hertoelating tot internasionale sport in [[1992]] het die belangrikheid van die Curriebeker stelselmatig afgeneem. Deesdae is die kompetisie in die skadu van die [[Verenigde Rugbykampioenskap]] en [[die Rugbykampioenskap]] in terme van belangrikheid vir Suid-Afrika se topspelers. ’n Mens hoef egter net te kyk na die glimlagte op spelers se gesigte wanneer hulle die Curriebeker wen, om te bevestig dat die Curriebeker steeds ’n spesiale plek het in die harte van Suid-Afrikaanse rugbyspelers en -toeskouers. Vir die 2013-seisoen was die prysgeld soos volg bepaal: * Wenner van die premierafdeling: R1,8 miljoen * Naaswenner van die premierafdeling: R1,2 miljoen * Wenner van die eerste afdeling: R1 miljoen * Naaswenner van die eerste afdeling: R500&nbsp;000 * Wenner van die o/21 A-afdeling: R200&nbsp;000 * Naaswenner van die o/21 A-afdeling: R50&nbsp;000 * Wenner van die o/19 A-afdeling: R200&nbsp;000 * Naaswenner van die o/19 A-afdeling: R50&nbsp;000 In [[2016 Curriebeker Premierafdeling|2016]] en [[2017 Curriebeker Premierafdeling|2017]] het die [[Namibiese nasionale rugbyspan|Welwitschias]] van [[Namibië]] aan die Curriebeker deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.namibian.com.na/indexx.php?id=30082 |title=Namibia to compete in enlarged Currie Cup |publisher=The Namibian |date=6 Augustus 2015 |accessdate=6 Augustus 2015 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.netwerk24.com/sport/rugby/2015-08-18-rugbybase-wil-curriebeker-reeks-nou-tot-15-spanne-beperk |title=Rugbybase wil Curriebeker-reeks nou tot 15 spanne beperk |publisher=Netwerk24 |date=18 Augustus 2015 |accessdate=14 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150820215323/http://www.netwerk24.com/sport/rugby/2015-08-18-rugbybase-wil-curriebeker-reeks-nou-tot-15-spanne-beperk |archive-date=20 Augustus 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In [[2019 Curriebeker Premierafdeling|2019]] het die [[Argentinië|Argentynse]] [[Jaguares (Superrugbyspan)|Jaguares XV]] aan die Curriebeker deelgeneem. In 2020 het die Georgiese span Tbilisi Caucasians aan die Curriebeker deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/georgian-rugby-to-enter-team-in-currie-cup/ |title=Georgian Rugby to enter team in Currie Cup |publisher=Rugbypass |date=22 Desember 2019 |accessdate=30 Januarie 2021}}</ref> In 2022 het die Georgiese span Black Lions, die Keniaanse span Simbas en die Zimbabwiese span Zimbabwe Goshawks in die eerste afdeling meegeding.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/sport/rugby/curriecup/georgia-zimbabwe-and-kenya-join-sas-currie-cup-structure-20220221 |title=Georgia, Zimbabwe and Kenya join SA's Currie Cup structure |publisher=Netwerk24 |author=Herman Mostert |date=21 Februarie 2022 |accessdate=1 Julie 2022}}</ref> In 2023 het die Namibiese Welwitschias, die Zimbabwiese Goshawks, die Keniaanse Simbas en die Amerikaans-Meksikaanse San Clemente Rhinos aan die eerste afdeling deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.springboks.rugby/tournaments/currie-cup-first-division-mzansi-challenge/ |title=Currie Cup First Division – Mzansi Challenge |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=24 Junie 2023}} {{dooie skakel}}</ref> == Trofee == [[Lêer:The Currie Cup1.jpg|duimnael|Die Curriebekertrofee]] Die trofee waarom jaarliks meegeding word is deur sir Donald Currie, eienaar van die [[Union-Castle-Redery]], aan die toerspan van die [[Britse Eilande]] geskenk. Sy instruksies aan die span was om die trofee te oorhandig aan die span wat die beste wedstryd teen die besoekers gespeel het, en na ’n moedige stryd het Griekwaland-Wes die eerste ontvangers van die Curriebeker geword. Die trofee is vandag nog die heilige graal van Suid-Afrikaanse rugby. Aan die einde van 2012 is die trofee na Garrard van Londen, die Kroonjuweliers en oorspronklike vervaardigers, gestuur om gerestoureer te word. Die trofee, wat in 1875 vervaardig is, se handvatsel is in ere herstel en die trofee het ook weer sy goue glans aangeneem.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://www.fscheetahs.co.za/news.aspx?newsid=2293 |title=Absa Curriebeker kry ’n nuwe baadjie |date=8 Augustus 2013 |accessdate=8 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311125715/http://fscheetahs.co.za/news.aspx?newsid=2293 |archive-date=11 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Spanne == [[Lêer:SAunions af.PNG|duimnael|300px|Kaart van Suid-Afrika wat die grense van die Curriebekerspanne aandui]] Suid-Afrika is tans verdeel in 14 unies. Vier trek spelers van ’n hele provinsie: * [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] – [[Noord-Kaap]] (tuiswedstryde in [[Kimberley]]) * [[Luiperds]] – [[Noordwes]] (tuiswedstryde in [[Potchefstroom]] en [[Rustenburg]]) * [[Natalse Haaie]] – [[KwaZulu-Natal]] (tuiswedstryde in [[Durban]]) * [[Pumas]] – [[Mpumalanga]] (tuiswedstryde in [[Nelspruit]]) Daar is twee unies in die [[Oos-Kaap]]: * [[Grens Bulldogs]] – oos (tuiswedstryde in [[Oos-Londen]]) * [[Oostelike Provinsie]] – wes (tuiswedstryde in [[Gqeberha]]) en ook in die [[Vrystaat]]: * [[Vrystaat Cheetahs]] – sentraal en suid (tuiswedstryde in [[Bloemfontein]]) * [[Griffons]] – noord en wes (tuiswedstryde in [[Welkom]]) Daar is drie unies in die [[Wes-Kaap]]: * [[Boland (rugbyspan)|Boland Kavaliers]] – noord (tuiswedstryde in [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]]) * [[SWD Arende]] – oos (tuiswedstryde in [[George]]) * [[Westelike Provinsie]] – Kaapstad Metropolitaanse gebied (tuiswedstryde in [[Kaapstad]]) [[Gauteng]] het twee unies wat eksklusief van dele van daardie provinsie spelers kry: * [[Valke (rugbyspan)|Valke]] – die [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Oos-Rand]] en munisipaliteite ten ooste en suide van Johannesburg (tuiswedstryde in [[Kemptonpark]]) * [[Goue Leeus]] – [[Johannesburg]] en munisipaliteite ten weste (tuiswedstryde in Johannesburg) Laastens is daar een unie wat gedeeltelik spelers van Gauteng asook ’n hele provinsie kry: * [[Blou Bulle]] – [[Pretoria]], die twee Gauteng-munisipaliteite ten ooste en [[Limpopo]] (tuiswedstryde in Pretoria) == Uitslae == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#C1D8FF;" !Seisoen !Tuisspan !Telling !Besoeker !Wedstrydplek |- style="background:#F5FAFF;" | 1889 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1892 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1894 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1895 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1897 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1898 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1899{{Ref label|A|1|geen}} | [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwaland-Wes]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1904 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1906 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1908 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1911 | [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwaland-Wes]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1914 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1920 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1922 | [[Goue Leeus|Transvaal]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1925 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1927 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1929 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1932 | [[Grens Bulldogs|Grens]]/[[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1934 | [[Grens Bulldogs|Grens]]/[[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- | 1936 | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1939 | [[Westelike Provinsie]] | 6–17 | '''[[Goue Leeus|Transvaal]]''' | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- | 1946 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 11–9 | [[Westelike Provinsie]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1947 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 16–12 | [[Goue Leeus|Transvaal]] | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- | 1950 | '''[[Goue Leeus|Transvaal]]''' | 22–11 | [[Westelike Provinsie]] | [[Ellispark-stadion|Ellispark]], [[Johannesburg]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1952 | [[Boland Kavaliers|Boland]] | 9–11 | '''[[Goue Leeus|Transvaal]]''' | [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] |- | 1954 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 11–8 | [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1956 | [[Natalse Haaie|Natal]] | 8–9 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | [[Kings Park-stadion]], [[Durban]] |- | 1957/59{{Ref label|A|2|geen}} | [[Westelike Provinsie]] | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} | {{n.v.t.}} |- style="background:#F5FAFF;" | 1968 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 16–3 | [[Goue Leeus|Transvaal]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- | 1969 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 28–13 | [[Westelike Provinsie]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1970 | '''[[Griekwas (rugbyspan)|Griekwaland-Wes]]''' | 11–9 | [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] | [[De Beers-stadion]], [[Kimberley]] |- | 1971 | '''[[Goue Leeus|Transvaal]]''' | 14–14 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | [[Ellispark-stadion|Ellispark]], [[Johannesburg]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1972 | [[Valke|Oos-Transvaal]] | 19–25 | '''[[Goue Leeus|Transvaal]]''' | [[Pam Brink-stadion]], [[Springs]] |- | 1973 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 30–22 | [[Vrystaat Cheetahs|Oranje-Vrystaat]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1974 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 17–15 | [[Goue Leeus|Transvaal]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- | 1975 | [[Vrystaat Cheetahs|Oranje-Vrystaat]] | 6–12 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | [[Vrystaatstadion]], [[Bloemfontein]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1976 | '''[[Vrystaat Cheetahs|Oranje-Vrystaat]]''' | 33–16 | [[Westelike Provinsie]] | [[Vrystaatstadion]], [[Bloemfontein]] |- | 1977 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 27–12 | [[Vrystaat Cheetahs|Oranje-Vrystaat]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1978 | [[Vrystaat Cheetahs|Oranje-Vrystaat]] | 9–13 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | [[Vrystaatstadion]], [[Bloemfontein]] |- | 1979 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 15–15 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1980 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 39–9 | [[Westelike Provinsie]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- | 1981 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 23–6 | [[Vrystaat Cheetahs|Oranje-Vrystaat]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1982 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 24–7 | [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- | 1983 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 9–3 | [[Natalse Haaie|Natal]] | [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1984 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 19–9 | [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- | 1985 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 22–15 | [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1986 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 22–9 | [[Goue Leeus|Transvaal]] | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- | 1987 | [[Goue Leeus|Transvaal]] | 18–24 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | [[Ellispark-stadion|Ellispark]], [[Johannesburg]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1988 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 19–18 | [[Westelike Provinsie]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- | 1989 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 16–16 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1990 | [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] | 12–18 | '''[[Natalse Haaie|Natal]]''' | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- | 1991 | '''[[Blou Bulle|Noord-Transvaal]]''' | 27–15 | [[Goue Leeus|Transvaal]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1992 | [[Goue Leeus|Transvaal]] | 13–14 | '''[[Natalse Haaie|Natal]]''' | [[Ellispark-stadion|Ellispark]], [[Johannesburg]] |- | 1993 | [[Natalse Haaie|Natal]] | 15–21 | '''[[Goue Leeus|Transvaal]]''' | [[Kings Park-stadion]], [[Durban]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1994 | [[Vrystaat Cheetahs|Oranje-Vrystaat]] | 33–56 | '''[[Goue Leeus|Transvaal]]''' | [[Vodacompark|Springbokpark]], [[Bloemfontein]] |- | 1995 | '''[[Natalse Haaie|Natal]]''' | 25–17 | [[Westelike Provinsie]] | [[Kings Park-stadion]], [[Durban]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1996 | [[Goue Leeus]]{{Ref label|A|3|geen}} | 15–33 | '''[[Natalse Haaie]]'''{{Ref label|A|4|geen}} | [[Ellispark-stadion|Ellispark]], [[Johannesburg]] |- | 1997 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 14–12 | [[Vrystaat Cheetahs]]{{Ref label|A|5|geen}} | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- style="background:#F5FAFF;" | 1998 | '''[[Blou Bulle]]'''{{Ref label|A|6|geen}} | 24–20 | [[Westelike Provinsie]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- | 1999 | [[Natalse Haaie]] | 9–32 | '''[[Goue Leeus]]''' | [[Kings Park-stadion]], [[Durban]] |- style="background:#F5FAFF;" | 2000 | [[Natalse Haaie]] | 15–25 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] |- | [[Curriebeker 2001|2001]] | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 29–24 | [[Natalse Haaie]] | |[[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] |- style="background:#F5FAFF;" | [[Curriebeker 2002|2002]] | [[Goue Leeus]] | 7–31 | '''[[Blou Bulle]]''' | [[Ellispark-stadion|Ellispark]], [[Johannesburg]] |- | [[Curriebeker 2003|2003]] | '''[[Blou Bulle]]''' | 40–19 | [[Natalse Haaie]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | [[Curriebeker 2004|2004]] | '''[[Blou Bulle]]''' | 42–33 | [[Vrystaat Cheetahs]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- | [[Curriebeker 2005|2005]] | [[Blou Bulle]] | 25–29 | '''[[Vrystaat Cheetahs]]''' | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | [[Curriebeker 2006|2006]] | '''[[Vrystaat Cheetahs]]''' | 28–28 | '''[[Blou Bulle]]'''{{Ref label|A|7|geen}} | [[Vodacompark]], [[Bloemfontein]] |- | [[Curriebeker 2007|2007]] | '''[[Vrystaat Cheetahs]]''' | 20–18 | [[Goue Leeus]] | [[Vodacompark]], [[Bloemfontein]] |- style="background:#F5FAFF;" | [[Curriebeker 2008|2008]] | '''[[Natalse Haaie]]''' | 14–9 | [[Blou Bulle]] | [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] |- | [[2009 Curriebeker Premierafdeling|2009]] | '''[[Blou Bulle]]''' | 36–24 | [[Vrystaat Cheetahs]] | [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] |- style="background:#F5FAFF;" | [[2010 Curriebeker Premierafdeling|2010]] | '''[[Natalse Haaie]]''' | 30–10 | [[Westelike Provinsie]] | [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] |- | [[2011 Curriebeker Premierafdeling|2011]] | '''[[Goue Leeus]]''' | 42–16 | [[Natalse Haaie]] | [[Ellispark-stadion|Ellispark]], [[Johannesburg]] |- style="background:#F5FAFF;" | [[2012 Curriebeker Premierafdeling|2012]] | [[Natalse Haaie]] | 18–25 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | [[Kings Park-stadion|Mr Price Kings Park]], [[Durban]] |- | [[2013 Curriebeker Premierafdeling|2013]] | [[Westelike Provinsie]] | 19–33 | '''[[Natalse Haaie]]''' | [[Nuwelandstadion|Nuweland]], Kaapstad |- style="background:#F5FAFF;" | [[2014 Curriebeker Premierafdeling|2014]] | '''[[Westelike Provinsie]]''' | 19–16 | [[Goue Leeus]] | [[Nuwelandstadion|Nuweland]], Kaapstad |- | [[2015 Curriebeker Premierafdeling|2015]] | '''[[Goue Leeus]]''' | 32–24 | [[Westelike Provinsie]] | [[Ellispark-stadion|Emirates Airline Park]], Johannesburg |- style="background:#F5FAFF;" | [[2016 Curriebeker Premierafdeling|2016]] | '''[[Vrystaat Cheetahs]]''' | 36–16 | [[Blou Bulle]] | [[Vrystaatstadion]], Bloemfontein |- | [[2017 Curriebeker Premierafdeling|2017]] | [[Natalse Haaie]] | 21–33 | '''[[Westelike Provinsie]]''' | [[Kings Park-stadion|Growthpoint Kings Park]], [[Durban]] |- style="background:#F5FAFF;" | [[2018 Curriebeker Premierafdeling|2018]] | [[Westelike Provinsie]] | 12–17 | '''[[Natalse Haaie]]''' | [[Nuwelandstadion|Nuweland]], Kaapstad |- | [[2019 Curriebeker Premierafdeling|2019]] | '''[[Vrystaat Cheetahs]]''' | 31–28 | [[Goue Leeus]] | [[Vrystaatstadion]], Bloemfontein |- style="background:#F5FAFF;" | [[2020–21 Curriebeker Premierafdeling|2020–21]]{{Ref label|A|8|geen}} | '''[[Blou Bulle]]''' | 26–19{{Ref label|A|9|.}} | [[Natalse Haaie]] | [[Loftus Versfeld]], Pretoria |- | [[2021 Curriebeker Premierafdeling|2021]] | '''[[Blou Bulle]]''' | 44–10 | [[Natalse Haaie]] | [[Loftus Versfeld]], Pretoria |- style="background:#F5FAFF;" | [[2022 Curriebeker Premierafdeling|2022]] | [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] | 19–26 | '''[[Pumas]]''' | [[Griekwapark]], [[Kimberley]] |- | [[2023 Curriebeker Premierafdeling|2023]] | '''[[Vrystaat Cheetahs]]''' | 25–17 | [[Pumas]] | [[Vrystaatstadion]], Bloemfontein |- style="background:#F5FAFF;" | [[2024 Curriebeker Premierafdeling|2024]] | [[Goue Leeus]] | 14–16 | '''[[Natalse Haaie]]''' | [[Ellispark-stadion|Emirates Airline Park]], Johannesburg |- | [[2025 Curriebeker Premierafdeling|2025]] | '''[[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]]''' | 27–25 | [[Goue Leeus]] | Emirates Airline Park, Johannesburg |- style="background:#F5FAFF;" | [[2026 Curriebeker Premierafdeling|2026]] | '''[[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]]''' | 23–16 | [[Pumas]] | Griekwapark, Kimberley |} <div class="references-small"> '''1''' {{Note label|A|1|.}} Westelike Provinsie en Transvaal het nie deelgeneem nie.<br /> '''2''' {{Note label|A|2|.}} Beslis oor twee seisoene.<br /> '''3''' {{Note label|A|3|.}} Natal is hernoem na die Natalse Haaie.<br /> '''4''' {{Note label|A|4|.}} Transvaal is hernoem na die Gauteng Leeus; hulle is ook bekend as die Goue Leeus.<br /> '''5''' {{Note label|A|5|.}} Oranje-Vrystaat is hernoem na die Vrystaat Cheetahs.<br /> '''6''' {{Note label|A|6|.}} Noord-Transvaal is hernoem na die Blou Bulle.<br /> '''7''' {{Note label|A|7|.}} Vrystaat Cheetahs en die Blou Bulle het gelykop gespeel en die titel gedeel.<br /> '''8''' {{Note label|A|8|.}} As gevolg van die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|Covid-19-pandemie]] beslis tussen November en Januarie.<br /> '''9''' {{Note label|A|9|.}} Nadat die telling gelykop was, is [[ekstra tyd]] aan die einde van die wedstryd toegelaat. <br /></div> == Algehele wenners (tot en met 2026) == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#C1D8FF;" !Span !Kampioene ! !Mees onlangse wen |- style="background:#F5FAFF;" |[[Westelike Provinsie]] |34 |Vier keer gedeel |2017 |- |[[Blou Bulle]] |25 |Vier keer gedeel |2021 |- style="background:#F5FAFF;" |[[Goue Leeus]] |11 |Een keer gedeel |2015 |- |[[Natalse Haaie]] |9 | |2024 |- style="background:#F5FAFF;" |[[Vrystaat Cheetahs]] |7 |Een keer gedeel |2023 |- |[[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] |5 | |2026 |- style="background:#F5FAFF;" |[[Grens Bulldogs]] |2 |Twee keer gedeel |1934 |- |[[Pumas]] |1 | |2022 |} Sedert die Curriebeker in 1968 ’n jaarlikse toernooi geword het, lyk dit soos volg: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#C1D8FF;" !Span !Kampioene ! !Mees onlangse wen |- style="background:#F5FAFF;" |[[Blou Bulle]] |23 |Vier keer gedeel |2021 |- |[[Westelike Provinsie]] |13 |Twee keer gedeel |2017 |- style="background:#F5FAFF;" |[[Natalse Haaie]] |9 | |2024 |- |[[Goue Leeus]] |7 |Een keer gedeel |2015 |- style="background:#F5FAFF;" |[[Vrystaat Cheetahs]] |7 |Een keer gedeel |2023 |- |[[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] |3 | |2026 |- style="background:#F5FAFF;" |[[Pumas]] |1 | |2022 |} == Rekords en Statistiek == * '''Meeste loopbaanwedstryde''' {| class="wikitable" ! Naam ! Span(ne) ! Seisoene ! Wedstryde |- | '''[[Hugh Reece-Edwards]]''' | Natal | 1982–1995 | {{Middel|165}} |- | [[Jacques Botes]] | Pumas/Natal | 2002–2014 | {{Middel|156}} |- | [[Helgard Müller]] | Vrystaat | 1983–1998 | {{Middel|142}} |- | [[Rudi Visagie]] | Vrystaat/Natal/Mpumalanga | 1980–1996 | {{Middel|141}} |- | [[Chris Badenhorst]] | Vrystaat | 1987–1999 | {{Middel|136}} |- | [[Burger Geldenhuys]] | Noord-Transvaal | 1977–1989 | {{Middel|128}} |- | [[André Joubert]] | Vrystaat/Natal | 1986–1999 | {{Middel|126}} |} * '''Meeste Loopbaanpunte''' {| class="wikitable" ! Naam ! Span(ne) ! Seisoene ! Punte |- | '''[[Naas Botha]]''' | Noord-Transvaal | 1977–1992 | {{Middel|1&nbsp;699}} |- | [[Willem de Waal]] | Wes-Transvaal/Vrystaat/WP | 2002–2010 | {{Middel|1&nbsp;412}} |- | [[Eric Herbert]] | Noord-Vrystaat/Vrystaat | 1986–2001 | {{Middel|1&nbsp;402}} |- | [[De Wet Ras]] | Vrystaat/Natal | 1974–1986 | {{Middel|1&nbsp;210}} |- | [[André Joubert]] | Vrystaat/Natal | 1986–1999 | {{Middel|1&nbsp;165}} |} * '''Meeste loopbaandrieë''' {| class="wikitable" ! Naam ! Span(ne) ! Seisoene ! Drieë |- | '''[[John Daniels]]''' | Boland/Transvaal | 1998–2006 | {{Middel|74}} |- | [[Breyton Paulse]] | Westelike Provinsie | 1996–2004 | {{Middel|66}} |- | [[Chris Badenhorst]] | Vrystaat | 1987–1999 | {{Middel|65}} |- | [[André Joubert]] | Vrystaat/Natal | 1986–1999 |{{Middel|58}} |- | [[Gerrie Germishuys]]<br />[[Carel du Plessis]]<br />[[Neil Burger]]<br />[[Jan-Harm van Wyk]] | Vrystaat/Transvaal<br />Westelike Provinsie/Transvaal<br />Westelike Provinsie<br />Vrystaat/Suidoos-Transvaal | 1971–1985<br />1980–1989<br />1982–1991<br />1996–2001 |{{Middel|51<br />51<br />51<br />51}} |} * '''Meeste indiwiduele punte in ’n seisoen''' {| class="wikitable" ! Naam ! Span(ne) ! Seisoen ! Punte |- | '''[[Johan Heunis]]''' | Noord-Transvaal | 1989 | {{Middel|268}} |- | [[Gavin Lawless]] | Transvaal | 1996 | {{Middel|263}} |- | [[Casper Steyn]] | Noord-Transvaal | 1999 | {{Middel|252}} |- | [[Kennedy Tsimba]] | Vrystaat | 2003 | {{Middel|230}} |- | [[Kennedy Tsimba]] | Vrystaat | 2002 | {{Middel|228}} |} * '''Meeste spanpunte in ’n seisoen''' {| class="wikitable" ! Span ! Seisoene ! Punte |- | '''[[Natalse Haaie|Natal]]''' | 1996 | {{Middel|792}} |- | [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] | 1996 | {{Middel|783}} |} * '''Meeste indiwiduele drieë in ’n seisoen''' {| class="wikitable" ! Naam ! Span ! Seisoen ! Drieë |- | '''[[Bjorn Basson]]''' | Griekwas | 2010 | {{Middel|21}} |- | [[Carel du Plessis]] | Westelike Provinsie | 1989 | {{Middel|19}} |- | [[Colin Lloyd]] | Wes-Transvaal | 2006 | {{Middel|19}} |- | [[Ettiene Botha]] | Noord-Transvaal | 2004 | {{Middel|18}} |- | [[Jan-Harm van Wyk]] | Vrystaat | 1997 | {{Middel|16}} |- | [[Rayno Benjamin]] | Transvaal | 2006 | {{Middel|16}} |- | [[Phillip Burger]] | Vrystaat | 2006 | {{Middel|15}} |} * '''Meeste spandrieë in ’n seisoen''' {| class="wikitable" ! Span ! Seisoene ! Punte |- | '''[[Natalse Haaie|Natal]]''' | 1996 | {{Middel|112}} |} * '''Meeste indiwiduele punte in ’n wedstryd''' {| class="wikitable" ! Naam ! Span ! Seisoen ! Punte |- | '''[[Jannie de Beer]]''' | Vrystaat teen Noord-Vrystaat | 1997 | {{Middel|46}} |} * '''Meeste indiwiduele drieë in ’n wedstryd''' {| class="wikitable" ! Naam ! Span ! Seisoen ! Drieë |- | '''[[Jacques Olivier]]''' | Noord-Transvaal teen Suidwestelike Distrikte | 1996 | {{Middel|7}} |} * '''Meeste verskynings in ’n eindstryd''' {| class="wikitable" ! Naam ! Span ! Verskynings ! Seisoene |- | '''[[Burger Geldenhuys]]'''<br />'''[[Naas Botha]]''' | Noord-Transvaal<br />Noord-Transvaal | {{Middel|11}} | Tussen 1977 en 1989<br />Tussen 1977 en 1991 |- | Louis Moolman | Noord-Transvaal | {{Middel|9}} | Tussen 1975 en 1986 |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Currie Cup|Curriebeker}} * {{en}} [https://www.sarugby.co.za/default.aspx?category=sarugby/curriecup Amptelike webwerf] {{Navigasie Curriebeker}} {{Normdata}} [[Kategorie:Curriebeker| ]] tr4zaue3a7n7ktj77sy371ljcrk4wbp 0 9480 2966989 2904010 2026-09-13T10:03:20Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg" met "Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · The 2966989 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Burkina Faso |volle_naam = |algemene_naam = Burkina Faso |beeld_vlag = Flag of Burkina Faso.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Burkina Faso AU Africa.svg |leuse = ''Unité–Progrès–Justice''<br /><small>''([[Frans]] vir: "Eenheid–Vooruitgang–Geregtigheid")''</small> |volkslied = ''[[Une Seule Nuit]] / Ditanyè''<br /><small>''(Frans vir: "Een enkele nag / Lied van oorwinning")''</small><br /></center>[[Lêer:National anthem of Burkina Faso.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Frans]]<br /><small>'''Nasionale tale''': [[Dyula]], [[Fula]] en [[Mossi]]<ref>{{fr}} {{cite journal|last=André|first=Géraldine|date=31 Mei 2007|title=École, langues, cultures et développement|url=https://journals.openedition.org/etudesafricaines/6960?lang=en|journal=Cahiers d'études africaines|volume=47|issue=186|pages=221–247|doi=10.4000/etudesafricaines.6960|issn=0008-0055|accessdate=16 Augustus 2019}}</ref></small> |hoofstad = [[Ouagadougou]] {{Koördinate|12|20|N|1|40|W}} |latd = 12 |latm = 20 |latNS = N |longd = 1 |longm = 40 |longEW = W |grootste_stad = [[Ouagadougou]] |regeringsvorm = Militêre junta |leiertitels = • [[President]]<br>• [[Eerste minister]] |leiername = [[Ibrahim Traore]]<br />[[Jean Emmanuel Ouédraogo]] |oppervlak_rang = 74^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 274&nbsp;200 |oppervlakmi² = 105&nbsp;900 |persent_water = 0,146 |bevolking_skatting = 21&nbsp;510&nbsp;181<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/ |title=Burkina Faso |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 Desember 2021 |archive-date=11 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso |url-status=dead }}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2020 |bevolking_rang = 58^ste |bevolking_sensus = 14&nbsp;017&nbsp;262 |bevolking_sensus_jaar = 2006 |bevolkingsdigtheid = 64 |bevolkingsdigtheidmi² = 165,8 |bevolkingsdigtheidrang = 137^ste |BBP_PPP = $52,595&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=748,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Burkina Faso |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2021 |accessdate=16 Desember 2021}}</ref> |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = 2021 |BBP_PPP_per_kapita = $2&nbsp;444<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = $19,932&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = |BBP_jaar = 2021 |BBP_per_kapita = $926<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = • van [[Frankryk]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[5 Augustus]] [[1960]]<br />[[11 Junie]] [[1991]] |MOI = {{wins}} 0,452<ref>{{en}} {{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |title=Human Development Report 2020 |publisher=United Nations Development Programme |date=2020 |accessdate=16 Desember 2021}}</ref> |MOI_rang = 182^ste |MOI_jaar = 2019 |MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |Gini = 35,3<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BF |title=Gini Index |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=16 Desember 2021}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2014 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Wes-Afrikaanse CFA-frank|CFA-frank]] |geldeenheid_kode = XOF |land_kode = BF |tydsone = GMT |utc_afwyking = [[UTC±00:00|±0]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC±00:00|±0]] |internet_domein = [[.bf]] |skakelkode = 226 |voetskrif = }} '''Burkina Faso''' ([[Frans]]: [buʁkina faso], {{Audio|Fr-Burkina Faso.ogg|luister}}) is 'n [[landingeslote land]] in [[Wes-Afrika]] met laagliggende golwende heuwels en hoër heuwels in die weste en suidooste. Dit word omring deur ses lande: [[Mali]] in die noorde, [[Niger]] in die ooste, [[Benin]] in die suidooste, [[Togo]] en [[Ghana]] in die suide, en die [[Ivoorkus]] in die suidweste. Burkina Faso is in [[Afrika suid van die Sahara]] geleë en word deur die [[Sahel]] in die verre noorde en die [[Soedan (gebied)|Soedangebied]] in die sentrum en suide gekenmerk. [[Lêer:Burkina sat.png|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Burkina Faso]] [[Lêer:Burkina Faso kaart.png|duimnael|links|Kaart van Burkina Faso]] Burkina Faso beslaan 'n oppervlakte van 274&nbsp;200&nbsp;km² en het 'n bevolking van 21&nbsp;510&nbsp;181 in 2021 gehad. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Ouagadougou]] wat in die sentrum van dié land geleë is. [[Landbou]] en [[mynbou]] is die vernaamste [[ekonomie]]se aktiwiteite. Dit is ’n lidland van die [[Afrika-unie]].<ref name="HAT">{{en}} {{cite book |title=HAT Taal-en-feitegids |section=Burkina Faso |editor=Pearson |isbn=978-1-77578-243-8}}</ref> Dié land wat voorheen die '''Republiek Bo-Volta''' (genoem na die [[Voltarivier]]) was, is op 4 Augustus 1984 deur president [[Thomas Sankara]] herdoop na "die land van die regop mense" (of "regop land") in [[Dyula]] en [[Mossi]], die hoofinheemse tale van dié land. [[Onafhanklikheid]] van [[Frankryk]] word in 1960 bereik. Onstabiliteit in die 1970's en 1980's is gevolg deur veelparty-verkiesings in die vroeë 1990's. Honderdduisende plaaswerkers trek elke jaar suid na die [[Ivoorkus]] en [[Ghana]] op soek na [[Werkloosheid|loonarbeid]]. Die inwoners van Burkina Faso staan bekend as Burkinabé wat in [[Fula]] "mans of vrouens" beteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://afrolegends.com/2013/09/12/why-the-name-burkina-faso/ |title=Why the name: Burkina Faso? |date=12 September 2013 |accessdate=16 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417203541/https://afrolegends.com/2013/09/12/why-the-name-burkina-faso/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hiermee word al drie nasionale tale van Burkina Faso – Dyula, Fula en Mossi – by die benaming van dié land ingespan. Burkina Faso se hoofstad Ouagadougou huisves al om die twee jaar die Pan-Afrika-rolprentfees FESPACO. == Demografie == {{columns-list|2| Etniese groepe: * [[Bambara (volk)|Bambara]] * [[Berbers]] * [[Bwaba]] * [[Fula (volk)|Fulani]] * [[Mandinka (volk)|Mandinka]] * [[Mossi (volk)|Mossi]] Inheemse tale: * [[Bambara]] * [[Dyula]] * [[Fula]] * [[Mossi]]}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Burkina-Faso|title=Burkina Faso|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=16 Desember 2021}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|title=Burkina Faso|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=16 Desember 2021}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage|Burkina_Faso|Burkina Faso}} === Regering === * {{fr}} [http://www.primature.gov.bf/ Premier Ministère] amptelike portaal * {{en}} [http://www.burkinaembassy-usa.org/ Ambassade in Washington, D.C.] === Nuus === * {{en}} [http://allafrica.com/burkinafaso/ allAfrica – ''Burkina Faso''] === Oorsigte === * {{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1032616.stm BBC News] === Ander === * {{en}} [http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/africa/bf.htm Burkina Faso kaart en inligting] * {{fr}} [http://www.burkinbila.net/modules.php?name=Burkina Geskiedenis van Burkina Faso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405202107/http://www.burkinbila.net/modules.php?name=Burkina |date= 5 April 2005 }} * {{en}} {{fr}} [http://www.ouaganet.com/ OuagaNet.com: 'n portaal oor Burkina Faso Engels/Frans] * {{en}} [http://www.helge.at/photos/burkina2003/ Foto's van Burkina Faso] * {{en}} [http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317836/us317916/us559898/us559899/us10065674/us559905 LookSmart – Burkina Faso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116164836/http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317836/us317916/us559898/us559899/us10065674/us559905 |date=16 Januarie 2016 }} * {{en}} [http://dmoz.org/Regional/Africa/Burkina_Faso/ Open Directory Project – ''Burkina Faso''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308043035/https://www.dmoz.org/Regional/Africa/Burkina_Faso |date= 8 Maart 2017 }} * {{en}} [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/burkina.html Stanford Universiteit – Afrika suid van die Sahara: Burkina Faso] * {{en}} [http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Burkina.html Universiteit van Pennsilvanië] * {{en}} [http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Burkina_Faso/ Yahoo! - ''Burkina Faso''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141122215118/https://dir.yahoo.com/regional/countries/burkina_faso/ |date=22 November 2014 }} {{Lande van Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Burkina Faso| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] 84kcfsczv1pvcfsp2so03ajw5sa9d00 4 10199 2966987 1382443 2026-09-13T09:55:21Z SpesBona 2720 skakels aangepas 2966987 wikitext text/x-wiki '''[[13 September]]''': [[Lêer:Meister von San Vitale in Ravenna 013.jpg|border|regs|150px|Belisarius]] * [[533]] – '''[[Belisarius|Generaal Belisarius]]''' se legioene verslaan [[Gelimer]] en die [[Vandale (volk)|Vandale]] by die [[Slag van Ad Decimum]], waarmee die "herowering van die Weste" onder die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse keiser]] [[Justinianus I van Bisantium|Justinianus I]] begin. * [[1394]] – [[Jode]] word op bevel van [[Karel VI van Frankryk|Karel VI]] uit [[Frankryk]] verdryf. * [[1922]] – Die hoogste temperatuur gemeet: 58°C (in al-Aziziyal, [[Libië]]). * [[1979]] – [[Venda (tuisland)|Venda]] word die derde van vier [[Suid-Afrika]]anse [[Bantoestan]]s om onder die [[apartheid]]sbeleid "onafhanklikheid" te verkry. Die onafhanklikheid word nêrens behalwe deur Suid-Afrika en die ander "onafhanklike" tuislande erken nie. * [[1993]] – Ná maandelange geheime onderhandelinge in [[Noorweë]] word die [[Oslo-vredesverdrag]] in [[Washington, D.C.]] deur die [[Palestynse Bevrydingsorganisasie]] en [[Israel]] onderteken. <!-- [[Lêer:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|duimnael|regs|125px|[[Yitzhak Rabin]], [[Bill Clinton]], en [[Yasser Arafat]] by die ondertekening van die Oslo-vredesverdrae]] * [[533]] – [[Generaal Belisarius|Belisarius]] se legioene verslaan [[Gelimer]] en die [[Vandale]] by die '''[[Slag van Ad Decimum]]''', waarmee die ''herverowering van die Weste'' onder [[Bisantynse Ryk|Bisantynse keiser]] [[Justinianus I]] begin. * [[1987]] – '''[[Goiânia-voorval]]''': 'n [[Radioaktiewe]] voorwerp word uit 'n verlate [[hospitaal]] in [[Goiânia]], [[Brasilië]], gesteel en baie mense word aan bestraling blootgestel. * [[1882]] – Die magte van kolonel Ahmad Urabi, leier van die [[Egipte|Egiptiese]] nasionalistiese beweging wat teen die [[Europa|Europees]]-ondersteunde regering van die Khedive Tawfiq rebelleer word deur 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] leër onder [[sir Garnet Wolsley]] verslaan by die [[Slag van Tall al Kabir]]. * [[1759]] – Die [[Slag op die Abraham-Ebene]] by [[Québec (stad)|Québec]] beslis die ''[[Frans-Indiaanse oorlog]]'' in die guns van die [[Verenigde Koninkryk]]. * [[1996]] – [[Tupac Shakur]], [[VSA|Amerikaanse]] [[rap]]per word in [[Las Vegas]] doodgeskiet. --> o9brkbwhwj6npwkdomf75nz7hpyzqy8 0 11526 2966949 2941563 2026-09-13T05:23:58Z JMK 649 +handtek 2966949 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jopie Fourie | bynaam = | beeld = Jopie Fourie.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Jopie Fourie is in 1914 deur ’n vuurpeloton gefusilleer. | geboortenaam = Josef Johannes Fourie | geboortedatum = [[27 Augustus]] [[1878]] | geboorteplek = [[Wildebeesthoek]], [[Suid-Afrika]] | dood_datum = {{SDEO|1878|8|27|1914|12|20}} | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = Boerekryger | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = Jopie Fourie Signature.png }} '''Jopie Fourie''' ([[27 Augustus]] [[1878]] – [[20 Desember]] [[1914]]) was ’n [[Boer]]ekryger in die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] was hy 'n offisier in die Suid-Afrikaanse Burgermag. Sonder om te bedank, het hy by die rebellie aangesluit. Hy is gevang, verhoor, ter dood veroordeel en gefusilleer.<ref>Trewhella Cameron (redakteur), An Illustrated History of South Africa, Jonathan Ball Publishers, Johannesburg,1986, p. 238.</ref> == Vooraf == [[Beeld:Jopie Fourie jonk.jpg|duimnael|regs|170px|Jopie Fourie as jong man.]] [[Beeld:Generaal Joubert ontbyt in Newcastle met Jopie Fourie.jpg|duimnael|links|320px|Genl. [[Piet Cronjé]] nuttig ontbyt op [[Newcastle]] tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. Jopie Fourie is die man met 'n kaal kop wat vyfde van links staan.]] Josef Johannes Fourie is op 27 Augustus 1878 in die Distrik [[Pretoria]] gebore, en sterf in 1914 voor ’n vuurpeloton. Hy word deur baie as ’n held gesien wat tot die einde gestaan het vir dit waarin hy glo.<ref>[http://www.sahistory.org.za/people/jopie-josef-johannes-fourie Jopie (Josef Johannes) Fourie], sahistory.org.za. URL besoek op 24 September 2016</ref> Tydens die [[Jameson-inval]] het die sewentienjarige Jopie, saam met sy oom Japie, onder kommandant Piet Roos gedien. Hulle was dan ook betrokke by die laaste harde skermutseling wat gelei het tot die opsteek van die wit vlag (na bewering ’n [[voorskoot]]) deur [[Leander Starr Jameson|dr. Jameson]] se manne. Jopie word toe deur kmdt. Roos versoek om ’n brief op te stel en sommer ook gelas om die brief aan die dokter te gaan oorhandig. Kort daarna het dokter Jameson oorgegee. Jopie was ’n verkenner en rapportryer tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en is gewond tydens ’n skermutseling noord van Pretoria. Hy is nie gevang nie, maar het by die Engelse gaan aanklop vir mediese hulp. Ná behandeling is hy as krygsgevangene aangehou.<ref name="De Wet2">De Wet, Jacobus Marthinus, Jopie Fourie, tweede bygewerkte uitgawe, Pretoria, Voortrekkerpers, 1967.</ref>{{Rp|p. 34}} Hy sou nie losgelaat gewees het nie sonder om die eed van getrouheid teenoor die Britse Kroon af te lê. == Die Rebellie == [[Beeld:Jopie Fourie groot.jpg|duimnael|links|250px|Jopie Fourie omstreeks die tyd van die Maritz-Rebellie.]] Na 1912 het Fourie as kaptein by die Unie van Suid-Afrika se Aktiewe Burgermag aangesluit. Hy sou weereens ’n eed van getrouheid moes aflê.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 51.}} Op 14 September 1914 het die parlement die regering se besluit om [[Duits-Suidwes-Afrika]] binne te val, goedgekeur.<ref> Van der Waag, Ian, The battle of Sandfontein, 26 September 1914, First World War Series, Volume 4, No. 2, p. 143.</ref> Op 12 Oktober 1914 het die regering krygswet afgekondig. Teen daardie tyd het Maritz en Beyers reeds gerebelleer.<ref> Union of South Africa (1915), Report on the Outbreak of the Rebellion and the Policy of the Government with regard to its Suppression, Cape Town: SA Government, pp. 26.</ref> Op 24 Oktober het Fourie vir generaal Louis Botha in Pretoria ontmoet waar hy Fourie versoek het om uit te vind hoeveel steun Beyers onder die mense het. Toe Fourie by die huis kom, besluit hy egter om eerder by die volk te staan. Hy moes uitgaan na sy mense vir volk en vaderland.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 80.}} Hy het ’n klomp mans byeengeroep en hulle het hom as hul kommandant verkies.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 81.}} Fourie en sy kommando is toe die veld in. Fourie het sy burgermaguniform gedra. Toe iemand hom vra of hy as offisier bedank het, het hy geantwoord dat dit onnodig was, want "die Regering sal met ons onderhandel".<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 88.}} Op 30 Oktober kom hy agter dat die regering nie wou onderhandel nie. "Nou eers besef elke burger dat dit voortaan oorlog gaan wees", deel hy sy burgers mee.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 89.}} Fourie en sy kommandotjie was by 12 gevegte met Unietroepe betrokke.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 90.}} In een van die gevegte, naamlik die een by Sandfontein, is 12 Unietroepe doodgeskiet.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 91.}} In die geveg by Nooitgedacht op 16 Desember 1914 het Fourie en sy trawante oorgegee. By daardie geveg het 10 Unietroepe hul lewens verloor en 21 was gewond.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 96.}} == Krygshof == Fourie het voor ’n krygshof verskyn op 18 en 19 Desember. Hy het sy eie prokureur aangestel en tydens die verhoor is hy bygestaan deur sy advokate A.S. van Hees en [[Jan Hendrik Frederik Eduard Rudolf Cladius Gey van Pittius|H. Gey van Pittius]]. Hy en sy broer is aangekla van hoogverraad. In die klagstaat is beweer dat hulle, synde offisiere van die Unie Verdedigingsmag, skuldig was aan hoogverraad deurdat hulle in die Transvaal in die maande November en Desember 1914, Sy Majesteit se gewapende magte trotseer het en gevang was met andere in gewapende rebellie op 16 Desember 1914. Toe hy moes pleit het hy die volgende te sê gehad: "Ek kan nie insien waarom ons jong Afrikaners vir Engeland se eer moet veg nie. Wanneer ons die moord van Slagtersnek nagaan ... en wanneer ek dink aan die 30&nbsp;000 vroue en kinders wat vermoor is, sien ek nie waarom ek Engeland moet help om sy eer omhoog te hou nie. Ek weet dat die regering my as ’n rebel beskou en teleurgesteld in my is. Ook is ek teleurgestel in die regering wat ek op die been help bring het en waarvoor ek my bloed opgeoffer het...wat ek gedoen het, het ek met oop oë en uit eie vrye oortuiging gedoen. Selfs al is ek tot vandag toe nog oortuig dat God die onreg nie sal gedoë nie...kan ek nie vals wees nie! Nooit in my lewe het ek dit kon wees nie! En mag God my bewaar om nooit ’n valsaard te word nie! My dade het altyd my hart geopenbaar. Ek is nie van plan om die hof om genade te vra nie. Die genade van my Skepper wat my gelei het, is vir my genoeg...Genade? Is dit nie opmerklik dat ek die seun moes wees wat met die witvlag na Jameson ingery het met sy oorgawe? Hy is gevang en vrygelaat, en daarna word hy sir Starr Jameson; maar ek moet sterwe, daartoe veroordeel deur my eie mense wat twaalf jaar gelede saam met my gestry het vir ons land en volk se vryheid. O, ek hoop tog hulle sal my nie in my gesig skiet nie," en terwyl hy sy hand op sy bors lê, laat hy hoor: "Hier is ’n groot Afrikanerhart, groot genoeg om al hul koeëls te ontvang....so seker as ek u hier voor my sien, is ek oortuig dat die Here met Sy dierbare bloed vir my sonde versoening gedoen het; en dat Hy nou kom om my by die hand te neem en deur die dal der skaduwee des doods weg te lei. Hy is mos hier by ons, ons kan Hom voel..."<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 115.}} Na aanhoor van getuienis en betoë is beide skuldig bevind en ter dood veroordeel. Die regering het die skuldigbevindindings bekragtig en, in die geval van Jopie Fourie, ook sy vonnis.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 132.}} Jopie Fourie is gefusileer op 20 Desember 1914. Met vaste stem begin Josef Gesang 20:8 sing: "Als wy de doodsvallei betreën, laat ons elke aardse vriend alleen..." Aan die einde van die tweede versreël klink die bevel – die skote val en kaptein Jopie Fourie stort neer.<ref name="DeWet">De Wet, Jacobus Marthinus; ''Lewenskets van Jopie Fourie''; Voortrekkerpers, 1940. {{OCLC|122687610}}</ref> Vier skote het sy bors getref en 'n vyfde een was deur sy kuiltjie en het sy nekwerwels vergruis.<ref name="De Wet2"/>{{Rp|p. 176.}} [[Lêer:Jopie Fourie Church Street Cemetery in Pretoria 038.jpg|duimnael|regs|upright|Die graf van Jopie Fourie]] == Meermaal ter aarde bestel == Fourie is aanvanklik in 'n tydelike graf van omtrent drie voet diep begrawe. Daar was water onder in die gat, wat die owerhede laat besluit het om "Little’s Dip" daarin te gooi. Twee dae later is hy stilletjies opgegrawe en in die geheim na die Nuwe Kerkhof van Pretoria vervoer, waar hy in die geheim herbegrawe is.<ref name="DeWet" />{{Rp|Hoofstuk VIII}} Gerugte het die ronde gedoen dat sy lyk met [[ongebluste kalk]] vernietig is. Sy familie het die owerhede versoek om sy graf uit te wys en 'n lykskouing toe te staan. Ná korrespondensie en die aanvanklike weiering is toestemming 10 maande later verleen om die lyk op 27 Oktober 1915 vir 'n tweede keer op te gegrawe.<ref name="DeWet" />{{Rp|Hoofstuk VIII}} Toe sy familie en vriende by die begraafplaas aangekom, was die graf reeds oop en die kis se deksel verwyder. Toe die twee [[kakie]]komberse (waarin hy begrawe was) oopgesny is, het dit gelyk of hy net die vorige dag begrawe is. Met die wegtrek van die komberse het 'n stukkie van sy regterkantse [[baard|kenbaard]] losgetrek, maar verder was sy liggaam ongeskonde. Sy hemp, waarop die kryt-sirkel oor sy [[hart]] nog sigbaar was, is oopgeknoop om die wonde te sien. Nie een van die koeëls was egter deur of naby sy hart gewees nie.<ref name="DeWet" />{{Rp|Hoofstuk VIII}} == Sien ook == {{wikiquote}} * [[Laerskool Jopie Fourie]], skool in Pretoria wat na hom vernoem is. == Nog leesstof == * [[Albert Blake|Blake, A.]], ''Jopie Fourie: 'n Besinning''. [[Protea Boekhuis]], 408 bl. 2024 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fourie, Jopie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse tereggestelde mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Sterftes in 1914]] [[Kategorie:Geboortes in 1878]] ie5nysgdo0f12tt965t21zqg1utrswd 0 13340 2966798 2432857 2026-09-12T16:32:03Z AFM 21229 /* Sien ook */ 2966798 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Blouswael | image = Blue Swallow - Hirundo atrocaerulea.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | trend = down | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Hirundinidae]] | genus = ''[[Hirundo]]'' | species = '''''H. atrocaerulea''''' | binomial = ''Hirundo atrocaerulea'' | binomial_authority = [[Sundevall]], 1850 }} Die '''blouswael''' (''Hirundo atrocaerulea'') is 'n klein [[trekvoël]] en 'n [[kwesbare spesie]]. Hy besoek [[Suider-Afrika]] in die somer. Die blouswael broei in westelike [[eSwatini]], [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]] en dele van [[Zambië]], [[Tanzanië]] en die [[Demokratiese Republiek van die Kongo|DRK]]. Hulle trek na [[Uganda]] en [[Kenia]]. Graslande en [[vleiland]]e is hul tuiste en die verlies van hierdie habitatte is hul groot bedreiging. Die voël word 18 – 25&nbsp;cm groot en het baie lang stertvere. Dit lyk dikwels swart van kleur, maar in die sonlig is die metaalblou kleur sigbaar.<ref>{{cite web |url=http://www.iucnredlist.org/details/22712318/0 |title=IUCN |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007100429/http://www.iucnredlist.org/details/22712318/0 |archive-date= 7 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 1 Januarie 2017 }}</ref> == Ander name == * Wetenskaplike naam: ''Hirundo atrocaerulea'' * Engelse naam: ''Blue Swallow'' == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Blouswael-natuurreservaat]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (Groepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Swaels]] f3aapdiqqjo9no1uc7l4h6jklmxikyh 2966821 2966798 2026-09-12T18:20:38Z Aliwal2012 39067 eSwatini→Eswatini 2966821 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Blouswael | image = Blue Swallow - Hirundo atrocaerulea.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | trend = down | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Hirundinidae]] | genus = ''[[Hirundo]]'' | species = '''''H. atrocaerulea''''' | binomial = ''Hirundo atrocaerulea'' | binomial_authority = [[Sundevall]], 1850 }} Die '''blouswael''' (''Hirundo atrocaerulea'') is 'n klein [[trekvoël]] en 'n [[kwesbare spesie]]. Hy besoek [[Suider-Afrika]] in die somer. Die blouswael broei in westelike [[Eswatini]], [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]] en dele van [[Zambië]], [[Tanzanië]] en die [[Demokratiese Republiek van die Kongo|DRK]]. Hulle trek na [[Uganda]] en [[Kenia]]. Graslande en [[vleiland]]e is hul tuiste en die verlies van hierdie habitatte is hul groot bedreiging. Die voël word 18 – 25&nbsp;cm groot en het baie lang stertvere. Dit lyk dikwels swart van kleur, maar in die sonlig is die metaalblou kleur sigbaar.<ref>{{cite web |url=http://www.iucnredlist.org/details/22712318/0 |title=IUCN |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007100429/http://www.iucnredlist.org/details/22712318/0 |archive-date= 7 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 1 Januarie 2017 }}</ref> == Ander name == * Wetenskaplike naam: ''Hirundo atrocaerulea'' * Engelse naam: ''Blue Swallow'' == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Blouswael-natuurreservaat]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (Groepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Swaels]] 1blgo0pf8iw6udae1ix0mnrpraboth3 2966822 2966821 2026-09-12T18:21:37Z Aliwal2012 39067 /* Sien ook */ 2966822 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Blouswael | image = Blue Swallow - Hirundo atrocaerulea.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | trend = down | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Hirundinidae]] | genus = ''[[Hirundo]]'' | species = '''''H. atrocaerulea''''' | binomial = ''Hirundo atrocaerulea'' | binomial_authority = [[Sundevall]], 1850 }} Die '''blouswael''' (''Hirundo atrocaerulea'') is 'n klein [[trekvoël]] en 'n [[kwesbare spesie]]. Hy besoek [[Suider-Afrika]] in die somer. Die blouswael broei in westelike [[Eswatini]], [[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]] en dele van [[Zambië]], [[Tanzanië]] en die [[Demokratiese Republiek van die Kongo|DRK]]. Hulle trek na [[Uganda]] en [[Kenia]]. Graslande en [[vleiland]]e is hul tuiste en die verlies van hierdie habitatte is hul groot bedreiging. Die voël word 18 – 25&nbsp;cm groot en het baie lang stertvere. Dit lyk dikwels swart van kleur, maar in die sonlig is die metaalblou kleur sigbaar.<ref>{{cite web |url=http://www.iucnredlist.org/details/22712318/0 |title=IUCN |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007100429/http://www.iucnredlist.org/details/22712318/0 |archive-date= 7 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 1 Januarie 2017 }}</ref> == Ander name == * Wetenskaplike naam: ''Hirundo atrocaerulea'' * Engelse naam: ''Blue Swallow'' == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Blouswael-natuurreservaat]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Swaels]] 6kr6udb7z5cezndlwhlpyu2mtndtkzq 0 13420 2966842 1805534 2026-09-12T19:50:11Z Boss1336 $2 ( 214397 /* */ 2966842 wikitext text/x-wiki Jou poes == Energie-omsettingsmasjiene == Daar bestaan 'n groot verskeidenheid masjiene wat energie van een vorm na 'n ander omsit: * [[Brandstofsel]]le, * [[Geotermiese krag]]sentrales, * [[Warmte-enjin]]s soos die [[binnebrandmotor]] wat in karre gebruik word of die [[stoomenjin]], * [[Hidro-elektriese dam]]me, * [[Staalenjin]]s, * [[Kernreaktor]]e, * [[Kernfusie]] reaktore, * [[Oseaniese termiese energie omsetting]], * [[Sonsel]]le, * [[Sonskoorsteen]], * [[Golfkrag]] omsetters, * [[Windkrag|Windmeulens]] == Sien ook == * [[Ekonomie van energie]] * [[Energievoorsiening]] * [[Stoor van energie]] * [[Hernubare energie]] * [[Eksergie]] * [[Kwaliteit van energie]] {{Normdata}} [[Kategorie:Energie-omsetting]] [[Kategorie:Termodinamika]] lmecqm7uehjognenh4lma14gdoh5kpz 2966843 2966842 2026-09-12T19:50:52Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Boss1336 $2 (|Boss1336 $2 (]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Rwbest|Rwbest]] 1805534 wikitext text/x-wiki In [[fisika]] en [[ingenieurswese]], is '''energie-omsetting''' enige proses waar [[energie]] van een vorm na 'n ander omgeskakel word. Energie wat in fossielbrandstowwe, sonstraling of kernbrandstowwe gevind word moet na ander vorme van energie omgeskakel word om vir die mens van nut te kan wees soos in [[elektrisiteit]], aandrywing, verhitting of verkoeling. [[Masjien]]e word gebruik om energie van een vorm na 'n ander om te sit. Die doeltreffendheid van 'n masjien is 'n maatstaf van hoe goed dit die een vorm na die ander kan omskakel. Energie word omgesit sodat deur ander masjiene gebruik kan word of om 'n energiediens aan die samelewing kan verskaf. 'n [[Binnebrandmotor]] sit chemiese energie in die petrol om na meganiese aandrywingsenergie wat die kar laat beweeg. 'n [[Sonsel]] sit die son se straling om na elektriese energie wat gebruik kan word om 'n gloeilamp of 'n rekenaar te maak werk. Die [[stoomenjin]] is 'n tipiese voorbeeld van die energie-omsettingsproses. In 'n stoomenjin word brandende steenkool gebruik om die water (die vloeier) te verhit, wat dan as stoom uitsit en 'n suier laat beweeg. Die water word dan verkoel en weereens teruggeneem na waar die warm kole dit kan verhit om sodoende 'n siklus aan die gang te sit wat die stoomenjin aan die gang hou. Die stoomenjin maak gebruik van die energie wat vervat is in die temperatuurverskil tussen die warm en koue water om die suier te maak beweeg. Die omsetting is nooit perfek nie en van die energie in die brandende steenkool gaan verlore as hitte. Die bedryf van die stoomenjin kan omskryf word vanaf 'n energie oogpunt deur die masjiensiklusse in [[termodinamika]] of vanuit 'n vloeieroogpunt deur [[stromingsleer]] en vanuit 'n warmtevloei oogpunt deur die wetenskap van [[warmte-oordrag]]. == Energie-omsettingsmasjiene == Daar bestaan 'n groot verskeidenheid masjiene wat energie van een vorm na 'n ander omsit: * [[Brandstofsel]]le, * [[Geotermiese krag]]sentrales, * [[Warmte-enjin]]s soos die [[binnebrandmotor]] wat in karre gebruik word of die [[stoomenjin]], * [[Hidro-elektriese dam]]me, * [[Staalenjin]]s, * [[Kernreaktor]]e, * [[Kernfusie]] reaktore, * [[Oseaniese termiese energie omsetting]], * [[Sonsel]]le, * [[Sonskoorsteen]], * [[Golfkrag]] omsetters, * [[Windkrag|Windmeulens]] == Sien ook == * [[Ekonomie van energie]] * [[Energievoorsiening]] * [[Stoor van energie]] * [[Hernubare energie]] * [[Eksergie]] * [[Kwaliteit van energie]] {{Normdata}} [[Kategorie:Energie-omsetting]] [[Kategorie:Termodinamika]] r6lpxfe3qvln7kl8ivqj23d7d55746v 10 13882 2966841 2963874 2026-09-12T19:00:15Z SpesBona 2720 - T20I-vrouewêreldbeker 2026; + Curriebeker 2026 2966841 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The Currie Cup1.jpg|150px|regs|Die Curriebekertrofee.]] * Op [[Griekwapark]] in [[Kimberley]] klop die verdedigende kampioen [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] tydens die eindstryd van die '''[[Curriebeker]]''' 2026 die [[Pumas]] met 23–16 en palm sodoende hul vyfde titel in. * [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]], sterf op 89 en is opgevolg deur sy seun, koning [[Haakon VIII]]. * Tydens sy 48ste sessie in [[Busan]], [[Suid-Korea]], lys [[Unesco]] onder ander [[Gdynia]] se modernistiese stadsentrum, die Griekse berg [[Olimpus]], [[Tasjkent]] se modernistiese argitektuur, asook van [[Alvar Aalto]] en sy vroue Aino en Elissa se werk as nuwe [[wêrelderfenisgebied]]e. * [[Andy Burnham]] is ingehuldig as nuwe eerste minister van die [[Verenigde Koninkryk]]. * Tydens die eindstryd van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldbekertoernooi]] in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] klop [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] die verdedigende kampioen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] met 1–0 in [[ekstra tyd]] en palm sodoende sy tweede titel ná [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]] in. [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] eindig derde en [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] in die vierde plek. <div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;"> '''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]] • [[Iran-oorlog in 2026|Iran-oorlog]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br /> '''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]: [[Dolly Parton]] • [[Tim Curry]] • [[Yayoi Kusama]] • [[Harald V van Noorweë|Harald V]] • [[Joggie Jansen]] </div> <noinclude> [[Kategorie:Voorbladsjablone]] </noinclude> gsqwghckc5bau8w8ltk21lifeh0usoi 0 17607 2966974 2876233 2026-09-13T09:29:46Z Pynappel 70858 2966974 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Militêre Konflik-en |conflict=Slagtersnek-rebellie |image= |caption= |partof= |date= [[1815]] |place= Oosgrens van die [[Kaapkolonie]] |result=Opstand neergeslaan |combatant1=[[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Kaapkolonie]] |combatant2=Rebelle |commander1=[[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Jacob Cuyler]] |commander2=Hans Bezuidenhout (†) |strength1=Onbekend |strength2=ca. 300 |casualties1=Geen |casualties2=Hans Bezuidenhout dood<br />5 rebelle opgehang |casualties3= }} [[Lêer:TJ Herold.jpg|duimnael|220px|As indertydse leraar van die [[NG gemeente George]], is ds. [[Tobias Johannes Herold|T.J. Herold]] deur die goewerneur die pynlike taak opgelê om die opstandelinge op die dood voor te berei en hulle in hulle laaste lewensoomblikke by te staan.]] Die '''Slagtersnek-rebellie''' verwys na 'n boer in die Oos-Kaap, Johannes Bezuidenhout, se kortstondige opstand teen die Britse bewind in die tydperk 1815–1816. Dit word ook as een van die redes vir die ontstaan van die [[Groot Trek]] beskou. Die naam Slagtersnek, waar die rebelle gevang is, is ontleen aan die Britse handelaars van [[Grahamstad]] wat hier bymekaar gekom het om die boere in die omgewing se slagdiere te koop. Op 'n plaas naby wat vandag as [[Somerset-Oos]] bekend is, het [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] 'n [[Khoikhoi]]-werker met die naam van Booi van diefstal verdink en sy loon teruggehou. Booi het Bezuidenhout gaan verkla van aanranding by die landdros op [[Graaff-Reinet]]. Bezuidenhout het twee keer geweier om voor die hof te verskyn en hy is in absentia tot een maand gevangenisstraf op [[5 Oktober]] [[1815]] gevonnis. Die Britse regering wou graag hul gesag oor die boere in die verre oosgrens vertoon, en het 'n mag van 12 Khoi-Khoi soldate, destyds Pandoere genoem, met 'n blanke offisier op 16 Oktober 1815 na Bezuidenhout se plaas gestuur om hom in hegtenis te neem. Bezuidenhout het hom verset en is deur een van die Khoi-Khoi soldate in 'n skuiling tussen rotse op sy plaas doodgeskiet. Op sy begrafnis het sy broer Johannes Bezuidenhout wraak gesweer en saam met 'n groep vriende het hy 'n opstand teen die Britse regering in die Kaap beplan. Hulle wou die Britse regering en die Khoi-Khoi uit die Oos-Kaap verdryf. Hulle het die Xhosa hoofman Gaika (ook Ngqika genoem) vir hulp genader en aangebied dat hy die hele [[Zuurveld]] as betaling sou ontvang. Gaika het nie belang gestel nie. Hendrik Prinsloo is kort daarna deur 'n mag van 70, wat 40 Engelse soldate en 30 kommando lede ingesluit het, in hegtenis geneem. Die rebelle het onsuksesvol probeer om hom te ontset en ander boere in die omgewing gevra om by die opstand aan te sluit. Die rebelle het op 18 November 1815 aan die Britse mag by Slagtersnek oorgegee. Johannes Bezuidenhout het hom teen inhegtenisname verset en is ook doodgeskiet. 'n Paar het verder oos na die Xhosas se land gevlug. Die ander is in hegtenis geneem en voor die hof gedaag. 32 rebelle is uit die [[Oos-Kaap]] verban en ses van die rebelle leiers word op 20 Januarie 1816 ter dood veroordeel op 'n klag van [[hoogverraad]]. Een, Willem Krugel, word later deur die Kaapse goewerneur, lord [[Charles Somerset]], begenadig. Op [[9 Maart]] [[1816]] word Hendrik Frederik Prinsloo, Stephanus Cornelis Bothma, Cornelis Johannes Faber, Theunis Christiaan de Klerk en Abraham Carel Bothma in die openbaar gehang. 'n Groot skare het gesien hoe die luike onder die mans weggehaal word en vier van die vyf galgtoue breek. Omstanders het gesmeek dat die mans begenadig moet word aangesien God die laksman wou teregwys, maar die Engelse offisier het bloot beveel dat die mans weer gehang moes word. Die Bezuidenhouts het volkshelde geword en die gebruik van die Hottentot Pandoere om Bezuidenhout te skiet, het haatdraendheid by baie van die boere aan die Oosgrens teenoor die Britse bewind aan die Kaap laat oplaai. Die bitterheid wat hieruit ontstaan het, sou [[Afrikanernasionalisme]] aanwakker in die jare voor die Groot Trek. == Sien ook == * [[Slagtersnek-monumente]] * [[1922-staking]] * [[Bambata-rebellie]] * [[Bulhoek-opstand]] * [[Langeberg-rebellie]] * [[Marikana-slagting]] * [[Maritz-rebellie]] * [[Sharpeville-slagting]] * [[Matyana-voorval]] * [[Langalibalele-rebellie]] * [[Koppieshoogte-rebellie]] == Bronne == * {{af}} [[J.A. Heese|Heese, JA]]: ''Slagtersnek en sy mense''. [[Protea Boekhuis|Protea]], Tweede uitgawe, Eerste Druk, 2016. {{ISBN|978-1-4853-0480-7}}. * {{en}} Peter Joice (ed): ''The South African Family Encyclopaedia''. Struik, 1989 * {{nl}} [[Frans Lion Cachet|Lion Cachet, Frans]]: ''De Worstelstrijd der Transvalers aan het Volk van Nederland verhaald''. J. Kruyt, Amsterdam / J.F. du Toit, Paarl, 1882. {{ISBN|978-1-146-61266-1}}. * {{af}} Swart, M.J., e.a. (red.): ''Afrikaanse Kultuuralmanak''. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge, 1980, bl. 79. {{ISBN|0-620-04543-4}} [[Kategorie:Groot Trek]] [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Opstande]] n7cxnhn06igfv977tkz19am5yqn3qxn 2966976 2966974 2026-09-13T09:30:50Z Pynappel 70858 AWS 11 2966976 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Militêre Konflik-en |conflict=Slagtersnek-rebellie |image= |caption= |partof= |date= [[1815]] |place= Oosgrens van die [[Kaapkolonie]] |result=Opstand neergeslaan |combatant1=[[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Kaapkolonie]] |combatant2=Rebelle |commander1=[[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Jacob Cuyler]] |commander2=Hans Bezuidenhout (†) |strength1=Onbekend |strength2=ca. 300 |casualties1=Geen |casualties2=Hans Bezuidenhout dood<br />5 rebelle opgehang |casualties3= }} [[Lêer:TJ Herold.jpg|duimnael|220px|As indertydse leraar van die [[NG gemeente George]], is ds. [[Tobias Johannes Herold|T.J. Herold]] deur die goewerneur die pynlike taak opgelê om die opstandelinge op die dood voor te berei en hulle in hulle laaste lewensoomblikke by te staan.]] Die '''Slagtersnek-rebellie''' verwys na 'n boer in die Oos-Kaap, Johannes Bezuidenhout, se kortstondige opstand teen die Britse bewind in die tydperk 1815-1816. Dit word ook as een van die redes vir die ontstaan van die [[Groot Trek]] beskou. Die naam Slagtersnek, waar die rebelle gevang is, is ontleen aan die Britse handelaars van [[Grahamstad]] wat hier bymekaar gekom het om die boere in die omgewing se slagdiere te koop. Op 'n plaas naby wat vandag as [[Somerset-Oos]] bekend is, het [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] 'n [[Khoikhoi]]-werker met die naam van Booi van diefstal verdink en sy loon teruggehou. Booi het Bezuidenhout gaan verkla van aanranding by die landdros op [[Graaff-Reinet]]. Bezuidenhout het twee keer geweier om voor die hof te verskyn en hy is in absentia tot een maand gevangenisstraf op [[5 Oktober]] [[1815]] gevonnis. Die Britse regering wou graag hul gesag oor die boere in die verre oosgrens vertoon, en het 'n mag van 12 Khoi-Khoi soldate, destyds Pandoere genoem, met 'n blanke offisier op 16 Oktober 1815 na Bezuidenhout se plaas gestuur om hom in hegtenis te neem. Bezuidenhout het hom verset en is deur een van die Khoi-Khoi soldate in 'n skuiling tussen rotse op sy plaas doodgeskiet. Op sy begrafnis het sy broer Johannes Bezuidenhout wraak gesweer en saam met 'n groep vriende het hy 'n opstand teen die Britse regering in die Kaap beplan. Hulle wou die Britse regering en die Khoi-Khoi uit die Oos-Kaap verdryf. Hulle het die Xhosa hoofman Gaika (ook Ngqika genoem) vir hulp genader en aangebied dat hy die hele [[Zuurveld]] as betaling sou ontvang. Gaika het nie belang gestel nie. Hendrik Prinsloo is kort daarna deur 'n mag van 70, wat 40 Engelse soldate en 30 kommando lede ingesluit het, in hegtenis geneem. Die rebelle het onsuksesvol probeer om hom te ontset en ander boere in die omgewing gevra om by die opstand aan te sluit. Die rebelle het op 18 November 1815 aan die Britse mag by Slagtersnek oorgegee. Johannes Bezuidenhout het hom teen inhegtenisname verset en is ook doodgeskiet. 'n Paar het verder oos na die Xhosas se land gevlug. Die ander is in hegtenis geneem en voor die hof gedaag. 32 rebelle is uit die [[Oos-Kaap]] verban en ses van die rebelle leiers word op 20 Januarie 1816 ter dood veroordeel op 'n klag van [[hoogverraad]]. Een, Willem Krugel, word later deur die Kaapse goewerneur, lord [[Charles Somerset]], begenadig. Op [[9 Maart]] [[1816]] word Hendrik Frederik Prinsloo, Stephanus Cornelis Bothma, Cornelis Johannes Faber, Theunis Christiaan de Klerk en Abraham Carel Bothma in die openbaar gehang. 'n Groot skare het gesien hoe die luike onder die mans weggehaal word en vier van die vyf galgtoue breek. Omstanders het gesmeek dat die mans begenadig moet word aangesien God die laksman wou teregwys, maar die Engelse offisier het bloot beveel dat die mans weer gehang moes word. Die Bezuidenhouts het volkshelde geword en die gebruik van die Hottentot Pandoere om Bezuidenhout te skiet, het haatdraendheid by baie van die boere aan die Oosgrens teenoor die Britse bewind aan die Kaap laat oplaai. Die bitterheid wat hieruit ontstaan het, sou [[Afrikanernasionalisme]] aanwakker in die jare voor die Groot Trek. == Sien ook == * [[Slagtersnek-monumente]] * [[1922-staking]] * [[Bambata-rebellie]] * [[Bulhoek-opstand]] * [[Langeberg-rebellie]] * [[Marikana-slagting]] * [[Maritz-rebellie]] * [[Sharpeville-slagting]] * [[Matyana-voorval]] * [[Langalibalele-rebellie]] * [[Koppieshoogte-rebellie]] == Bronne == * {{af}} [[J.A. Heese|Heese, JA]]: ''Slagtersnek en sy mense''. [[Protea Boekhuis|Protea]], Tweede uitgawe, Eerste Druk, 2016. {{ISBN|978-1-4853-0480-7}}. * {{en}} Peter Joice (ed): ''The South African Family Encyclopaedia''. Struik, 1989 * {{nl}} [[Frans Lion Cachet|Lion Cachet, Frans]]: ''De Worstelstrijd der Transvalers aan het Volk van Nederland verhaald''. J. Kruyt, Amsterdam / J.F. du Toit, Paarl, 1882. {{ISBN|978-1-146-61266-1}}. * {{af}} Swart, M.J., e.a. (red.): ''Afrikaanse Kultuuralmanak''. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge, 1980, bl. 79. {{ISBN|0-620-04543-4}} [[Kategorie:Groot Trek]] [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Opstande]] qdimykylnrksbwkhahqyb5tyzl04exn 2966977 2966976 2026-09-13T09:31:11Z Pynappel 70858 2966977 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Militêre Konflik-en |conflict=Slagtersnek-rebellie |image= |caption= |partof= |date= [[1815]] |place= Oosgrens van die [[Kaapkolonie]] |result=Opstand neergeslaan |combatant1=[[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Kaapkolonie]] |combatant2=Rebelle |commander1=[[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Jacob Cuyler]] |commander2=Hans Bezuidenhout (†) |strength1=Onbekend |strength2=ca. 300 |casualties1=Geen |casualties2=Hans Bezuidenhout dood<br />5 rebelle gehang |casualties3= }} [[Lêer:TJ Herold.jpg|duimnael|220px|As indertydse leraar van die [[NG gemeente George]], is ds. [[Tobias Johannes Herold|T.J. Herold]] deur die goewerneur die pynlike taak opgelê om die opstandelinge op die dood voor te berei en hulle in hulle laaste lewensoomblikke by te staan.]] Die '''Slagtersnek-rebellie''' verwys na 'n boer in die Oos-Kaap, Johannes Bezuidenhout, se kortstondige opstand teen die Britse bewind in die tydperk 1815-1816. Dit word ook as een van die redes vir die ontstaan van die [[Groot Trek]] beskou. Die naam Slagtersnek, waar die rebelle gevang is, is ontleen aan die Britse handelaars van [[Grahamstad]] wat hier bymekaar gekom het om die boere in die omgewing se slagdiere te koop. Op 'n plaas naby wat vandag as [[Somerset-Oos]] bekend is, het [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] 'n [[Khoikhoi]]-werker met die naam van Booi van diefstal verdink en sy loon teruggehou. Booi het Bezuidenhout gaan verkla van aanranding by die landdros op [[Graaff-Reinet]]. Bezuidenhout het twee keer geweier om voor die hof te verskyn en hy is in absentia tot een maand gevangenisstraf op [[5 Oktober]] [[1815]] gevonnis. Die Britse regering wou graag hul gesag oor die boere in die verre oosgrens vertoon, en het 'n mag van 12 Khoi-Khoi soldate, destyds Pandoere genoem, met 'n blanke offisier op 16 Oktober 1815 na Bezuidenhout se plaas gestuur om hom in hegtenis te neem. Bezuidenhout het hom verset en is deur een van die Khoi-Khoi soldate in 'n skuiling tussen rotse op sy plaas doodgeskiet. Op sy begrafnis het sy broer Johannes Bezuidenhout wraak gesweer en saam met 'n groep vriende het hy 'n opstand teen die Britse regering in die Kaap beplan. Hulle wou die Britse regering en die Khoi-Khoi uit die Oos-Kaap verdryf. Hulle het die Xhosa hoofman Gaika (ook Ngqika genoem) vir hulp genader en aangebied dat hy die hele [[Zuurveld]] as betaling sou ontvang. Gaika het nie belang gestel nie. Hendrik Prinsloo is kort daarna deur 'n mag van 70, wat 40 Engelse soldate en 30 kommando lede ingesluit het, in hegtenis geneem. Die rebelle het onsuksesvol probeer om hom te ontset en ander boere in die omgewing gevra om by die opstand aan te sluit. Die rebelle het op 18 November 1815 aan die Britse mag by Slagtersnek oorgegee. Johannes Bezuidenhout het hom teen inhegtenisname verset en is ook doodgeskiet. 'n Paar het verder oos na die Xhosas se land gevlug. Die ander is in hegtenis geneem en voor die hof gedaag. 32 rebelle is uit die [[Oos-Kaap]] verban en ses van die rebelle leiers word op 20 Januarie 1816 ter dood veroordeel op 'n klag van [[hoogverraad]]. Een, Willem Krugel, word later deur die Kaapse goewerneur, lord [[Charles Somerset]], begenadig. Op [[9 Maart]] [[1816]] word Hendrik Frederik Prinsloo, Stephanus Cornelis Bothma, Cornelis Johannes Faber, Theunis Christiaan de Klerk en Abraham Carel Bothma in die openbaar gehang. 'n Groot skare het gesien hoe die luike onder die mans weggehaal word en vier van die vyf galgtoue breek. Omstanders het gesmeek dat die mans begenadig moet word aangesien God die laksman wou teregwys, maar die Engelse offisier het bloot beveel dat die mans weer gehang moes word. Die Bezuidenhouts het volkshelde geword en die gebruik van die Hottentot Pandoere om Bezuidenhout te skiet, het haatdraendheid by baie van die boere aan die Oosgrens teenoor die Britse bewind aan die Kaap laat oplaai. Die bitterheid wat hieruit ontstaan het, sou [[Afrikanernasionalisme]] aanwakker in die jare voor die Groot Trek. == Sien ook == * [[Slagtersnek-monumente]] * [[1922-staking]] * [[Bambata-rebellie]] * [[Bulhoek-opstand]] * [[Langeberg-rebellie]] * [[Marikana-slagting]] * [[Maritz-rebellie]] * [[Sharpeville-slagting]] * [[Matyana-voorval]] * [[Langalibalele-rebellie]] * [[Koppieshoogte-rebellie]] == Bronne == * {{af}} [[J.A. Heese|Heese, JA]]: ''Slagtersnek en sy mense''. [[Protea Boekhuis|Protea]], Tweede uitgawe, Eerste Druk, 2016. {{ISBN|978-1-4853-0480-7}}. * {{en}} Peter Joice (ed): ''The South African Family Encyclopaedia''. Struik, 1989 * {{nl}} [[Frans Lion Cachet|Lion Cachet, Frans]]: ''De Worstelstrijd der Transvalers aan het Volk van Nederland verhaald''. J. Kruyt, Amsterdam / J.F. du Toit, Paarl, 1882. {{ISBN|978-1-146-61266-1}}. * {{af}} Swart, M.J., e.a. (red.): ''Afrikaanse Kultuuralmanak''. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge, 1980, bl. 79. {{ISBN|0-620-04543-4}} [[Kategorie:Groot Trek]] [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Opstande]] 7bz1z01jevk6srou2et96m8kdmymums 2966997 2966977 2026-09-13T10:45:39Z Pynappel 70858 2966997 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Militêre Konflik-en |conflict=Slagtersnek-rebellie |image= |caption= |partof= |date= [[1815]] |place= Oosgrens van die [[Kaapkolonie]] |result=Opstand neergeslaan |combatant1=[[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Kaapkolonie]] |combatant2=Rebelle |commander1=[[Lêer:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[Jacob Cuyler]] |commander2=Hans Bezuidenhout (†) |strength1=Onbekend |strength2=ca. 300 |casualties1=Geen |casualties2=Hans Bezuidenhout dood<br />5 rebelle gehang |casualties3= }} [[Lêer:TJ Herold.jpg|duimnael|220px|As indertydse leraar van die [[NG gemeente George]], is ds. [[Tobias Johannes Herold|T.J. Herold]] deur die goewerneur die pynlike taak opgelê om die opstandelinge op die dood voor te berei en hulle in hulle laaste lewensoomblikke by te staan.]] Die '''Slagtersnek-rebellie''' verwys na 'n boer aan die oosgrens van die [[Kaapkolonie]], Johannes Bezuidenhout, se kortstondige opstand teen die Britse bewind in die tydperk 1815-1816. Dit word ook as een van die redes vir die ontstaan van die [[Groot Trek]] beskou. Die naam Slagtersnek, waar die rebelle gevang is, is ontleen aan die Britse handelaars van [[Grahamstad]] wat hier bymekaar gekom het om die boere in die omgewing se slagdiere te koop. Op 'n plaas naby wat vandag as [[Somerset-Oos]] bekend is, het [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] 'n [[Khoikhoi]]-werker met die naam van Booi van diefstal verdink en sy loon teruggehou. Booi het Bezuidenhout gaan verkla van aanranding by die landdros op [[Graaff-Reinet]]. Bezuidenhout het twee keer geweier om voor die hof te verskyn en hy is in absentia tot een maand gevangenisstraf op [[5 Oktober]] [[1815]] gevonnis. Die Britse regering wou graag hul gesag oor die boere in die verre oosgrens vertoon, en het 'n mag van 12 Khoi-Khoi soldate, destyds Pandoere genoem, met 'n blanke offisier op 16 Oktober 1815 na Bezuidenhout se plaas gestuur om hom in hegtenis te neem. Bezuidenhout het hom verset en is deur een van die Khoi-Khoi soldate in 'n skuiling tussen rotse op sy plaas doodgeskiet. Op sy begrafnis het sy broer Johannes Bezuidenhout wraak gesweer en saam met 'n groep vriende het hy 'n opstand teen die Britse regering in die Kaap beplan. Hulle wou die Britse regering en die Khoi-Khoi uit die Oos-Kaap verdryf. Hulle het die Xhosa hoofman Gaika (ook Ngqika genoem) vir hulp genader en aangebied dat hy die hele [[Zuurveld]] as betaling sou ontvang. Gaika het nie belang gestel nie. Hendrik Prinsloo is kort daarna deur 'n mag van 70, wat 40 Engelse soldate en 30 kommando lede ingesluit het, in hegtenis geneem. Die rebelle het onsuksesvol probeer om hom te ontset en ander boere in die omgewing gevra om by die opstand aan te sluit. Die rebelle het op 18 November 1815 aan die Britse mag by Slagtersnek oorgegee. Johannes Bezuidenhout het hom teen inhegtenisname verset en is ook doodgeskiet. 'n Paar het verder oos na die Xhosas se land gevlug. Die ander is in hegtenis geneem en voor die hof gedaag. 32 rebelle is uit die [[Oos-Kaap]] verban en ses van die rebelle leiers word op 20 Januarie 1816 ter dood veroordeel op 'n klag van [[hoogverraad]]. Een, Willem Krugel, word later deur die Kaapse goewerneur, lord [[Charles Somerset]], begenadig. Op [[9 Maart]] [[1816]] word Hendrik Frederik Prinsloo, Stephanus Cornelis Bothma, Cornelis Johannes Faber, Theunis Christiaan de Klerk en Abraham Carel Bothma in die openbaar gehang. 'n Groot skare het gesien hoe die luike onder die mans weggehaal word en vier van die vyf galgtoue breek. Omstanders het gesmeek dat die mans begenadig moet word aangesien God die laksman wou teregwys, maar die Engelse offisier het bloot beveel dat die mans weer gehang moes word. Die Bezuidenhouts het volkshelde geword en die gebruik van die Hottentot Pandoere om Bezuidenhout te skiet, het haatdraendheid by baie van die boere aan die Oosgrens teenoor die Britse bewind aan die Kaap laat oplaai. Die bitterheid wat hieruit ontstaan het, sou [[Afrikanernasionalisme]] aanwakker in die jare voor die Groot Trek. == Sien ook == * [[Slagtersnek-monumente]] * [[1922-staking]] * [[Bambata-rebellie]] * [[Bulhoek-opstand]] * [[Langeberg-rebellie]] * [[Marikana-slagting]] * [[Maritz-rebellie]] * [[Sharpeville-slagting]] * [[Matyana-voorval]] * [[Langalibalele-rebellie]] * [[Koppieshoogte-rebellie]] == Bronne == * {{af}} [[J.A. Heese|Heese, JA]]: ''Slagtersnek en sy mense''. [[Protea Boekhuis|Protea]], Tweede uitgawe, Eerste Druk, 2016. {{ISBN|978-1-4853-0480-7}}. * {{en}} Peter Joice (ed): ''The South African Family Encyclopaedia''. Struik, 1989 * {{nl}} [[Frans Lion Cachet|Lion Cachet, Frans]]: ''De Worstelstrijd der Transvalers aan het Volk van Nederland verhaald''. J. Kruyt, Amsterdam / J.F. du Toit, Paarl, 1882. {{ISBN|978-1-146-61266-1}}. * {{af}} Swart, M.J., e.a. (red.): ''Afrikaanse Kultuuralmanak''. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge, 1980, bl. 79. {{ISBN|0-620-04543-4}} [[Kategorie:Groot Trek]] [[Kategorie:Oorloë]] [[Kategorie:Opstande]] juq1nb0tqq9kgfzpcbeus60ygu409h2 0 20720 2966933 2926409 2026-09-12T22:58:06Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966933 wikitext text/x-wiki [[Beeld:AcetoFive.JPG|thumb|220px|Kaarte met 'n Franse patroon.]] [[Beeld:Bavarian pack-Suit of Bells.jpg|thumb|220px|'n Stel klokke uit 'n Beierse pak.]] '''Speelkaarte''' is gewoonlik stukke dikkerige papier wat met dun [[plastiek]] oorgetrek is en kenmerkende motiewe het. Hulle word meestal gebruik vir [[kaartspeletjie]]s, maar word ook soms gebruik in kaarttruuks, toekomsvoorspelling<ref name="van-fair-2015">{{cite web |last1=Pang |first1=Kevin |title=72 Hours Inside the Eye-Popping World of Cardistry |url=https://www.vanipotyfair.com/culture/2015/04/cardistry-con-2015 |publisher=Vanity Fair |access-date=29 Julie 2019 |date=21 April 2015 }}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="cepeda-2019">{{cite web |last1=Cepeda |first1=Esther |title=Cardistry transforms deck of cards into performance art |url=https://www.postindependent.com/opinion/columns/cepeda-column-cardistry-transforms-deck-of-cards-into-performance-art/ |publisher=Post Independent |access-date=28 Julie 2019 |date=26 Julie 2019}}</ref> en die bou van kaarthuise. Kaarte word ook soms versamel.<ref name="HochmanEncyclopedia">{{cite book |last1=Hochman |first1=Gene |last2=Dawson |first2=Tom |last3=Dawson |first3=Judy |title=The Hochman Encyclopedia of American Playing Cards |date=2000 |publisher=U.S. Games Systems |location=Stamford, CT |isbn=1572812974|oclc=44732377}}</ref> Speelkaarte is gewoonlik van palmgrootte vir maklike hantering en word meestal verkoop in 'n '''pak kaarte'''. Die algemeenste soort kaarte in die [[Weste]] is dié met 'n Franse (of Engelse) patroon wat in standaardpakke van 52 verkoop word en [[joker]]s kan insluit, gevolg deur die Belgies-Genuese patroon.<ref>[https://i-p-c-s.org/pattern/bgp.html ''Pattern Sheet 80''] at i-p-c-s.org. Besoek op 23 Augustus 2020.</ref> Baie lande gebruik egter ander, tradisionele soorte kaarte, insluitende dié met 'n Duitse, Italiaanse, Spaanse en Switserse patroon. Die agterkant van die kaarte het gewoonlik 'n ingewikkelde patroon wat dit moeilik maak om onderstebo kaarte uit te ken aan krap- of ander merke. Speelkaarte is beskikbaar in 'n verskeidenheid style, want hulle kan vervaardig word vir kompetisies, [[Casino|casino's]]<ref name="kaplan-nyt-2016">{{cite web |last1=Kaplan |first1=Michael |title=How 'Advantage Players' Game the Casinos |url=https://www.nytimes.com/2016/07/03/magazine/how-advantage-players-game-the-casinos.html |work=The New York Times |access-date=6 Augustus 2019 |date=29 Junie 2016}}</ref> of [[kulkuns]]tenaars,<ref name="np-wong">{{cite news |last1=Wong |first1=Alex |title=How young magicians are learning to cast a spell on a modern audience |url=https://nationalpost.com/entertainment/how-young-magicians-are-learning-to-cast-a-spell-on-a-modern-audience |newspaper=National Post |access-date=29 Julie 2019 |date=4 April 2019}}</ref><ref name="wired-mallonee">{{cite web |last1=Mallonee |first1=Laura |title=The Secret Tools Magicians Use to Fool You |url=https://www.wired.com/story/magician-secret-tools-photo-gallery/ |publisher=Wired |access-date=6 Augustus 2019 |date=9 November 2018}}</ref> en as promosieartikels<ref name="asi-hegel">{{cite web |last1=Hegel |first1=Theresa |title=Smart Promotional Items at CES |url=https://www.asicentral.com/news/newsletters/promogram/january-2018/smart-promotional-items-at-ces/ |website=Advertising Specialty Institute |access-date=29 July 2019 |date=January 10, 2018}}</ref> en soeweniers.<ref name="guardian-haring">{{cite web |last1=Sawyer |first1=Miranda |title='The public has a right to art': the radical joy of Keith Haring |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2019/jun/02/public-has-right-to-art-keith-haring-tate-liverpool-exhibition |work=The Guardian |access-date=29 Julie 2019 |date=2 Junie 2019}}</ref> Pakke kaarte of selfs enkele kaarte kan versamel word as 'n [[stokperdjie]] of vir hulle geldwaarde.<ref name="forbes-seideman">{{cite web |last1=Seideman |first1=David |title=Trading Cards Continue To Trounce The S&P 500 As Alternative Investments |url=https://www.forbes.com/sites/davidseideman/2019/01/18/trading-cards-continue-to-trounce-the-sp-500-as-alternative-investments/#15b3e3a72f6e |work=Forbes |access-date=6 Augustus 2019 |date=18 Januarie 2019}}</ref><ref name="nyt-sullivan-2018">{{cite web |last1=Sullivan |first1=Paul |title=Trading Cards: A Hobby That Became a Multimillion-Dollar Investment |url=https://www.nytimes.com/2018/03/23/your-money/trading-cards-investment.html |work=The New York Times |access-date=6 Augustus 2019 |date=23 Maart 2018}}</ref> In die meeste kaartspeletjies word die kaarte deurmekaar gemaak deur 'n proses wat [[Skommel (speelkaarte)|skommel]] genoem word. 'n Aantal kaarte word dan aan elke speler gedeel waarna elke speler na die gesig van sy kaarte sal kyk en die ander spelers slegs die agterkant van die ander spelers se kaarte kan sien. Die wyse hoe die kaarte in elke kaartspeletjie gebruik word, word bepaal deur die reëls van elke kaartspel. ==Geskiedenis== ===China=== [[Beeld:Ming Dynasty playing card, c. 1400.jpg|thumb|upright=0.5|'n Chinese gedrukte kaart van omstreeks 1400 wat naby Turpan ontdek is.]] Speelkaarte is dalk omstreeks die 9de eeu tydens die [[Tang-dinastie]] die eerste keer vervaardig met die gebruik van houtblokdrukwerk.<ref>{{Harvnb|Needham|1954|pp=[https://archive.org/stream/ScienceAndCivilisationInChina/Science_and_Civilisation_in_China_Vol_1_Introductory_Orientations#page/n177/mode/2up 131–132]}}.</ref><ref name="wilkinson">{{cite journal|last=Wilkinson | first=W.H. | title=Chinese Origin of Playing Cards | journal=American Anthropologist | volume=VIII | issue=1 | year=1895 | pages=61–78 | doi=10.1525/aa.1895.8.1.02a00070 | url=https://zenodo.org/record/1448960 | doi-access=free }}</ref> Die vroegste bekendste teks wat moontlik na kaartspeletjies verwys, is 'n 9de-eeuse teks bekend as ''Collection of Miscellanea at Duyang'', wat deur die skrywer van die Tang-dinastie Su E geskryf is. Dit beskryf hoe prinses Tongchang, die dogter van keiser Yizong van Tang, die "blaarspel" in 868 speel saam met lede van die Wei-clan, die familie van die prinses se man.<ref name="lo 2000 390"/><ref name="zhou 1997 18">{{cite journal|author=Zhou, Songfang|title=On the Story of Late Tang Poet Li He|journal=Journal of the Graduates Sun Yat-sen University|year= 1997|volume= 18|issue= 3|pages=31–35}}</ref>{{sfn|Needham|Tsien|1985|p=131}} Die eerste bekende boek oor die "blaarspel" is ''Yezi Gexi'' genoem en na bewering geskryf deur 'n Tang-vrou. Skrywers van daaropvolgende dinasitieë het kommntaar daarop gelewer.{{sfn|Needham|2004|p=329}} Die geleerde Ouyang Xiu (1007-1072) van die [[Song-dinastie]] het beweer die "blaarspel" bestaan ten minste sedert die middel van die Tang-dinastie en word verbind met die ontwikkeling van gedrukte velle as 'n skryfmedium.<ref name="lo 2000 390">{{Cite journal | doi = 10.1017/S0041977X00008466| title = The game of leaves: An inquiry into the origin of Chinese playing cards| journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies| volume = 63| issue = 3| pages = 389–406| year = 2009| last1 = Lo | first1 = A. | s2cid = 159872810}}</ref>{{sfn|Needham|2004|p=329}} Ouyang het egter ook beweer die "blare" was bladsye van 'n boek wat gebruik is in 'n bordspeletjie wat met dobbelstene gespeel is, en dat die reëls van die spel teen 1067 verlore was.<ref name="Parlett">Parlett, David, "[https://www.parlettgames.uk/histocs/leafgame.html The Chinese "Leaf" Game]", Maart 2015.</ref> Die vroegste gedateerde geval van 'n kaartspeletjie het op 17 Julie 1294 plaasgevind "toe Yan Sengzhu en Zheng Pig-Dog betrap is dat hulle kaartspeel en beslag gelê is op houtblokke wat gebruik is om die kaarte te druk, asook op nege van die kaarte".<ref name="Parlett"/> William Henry Wilkinson stel voor die eerste kaarte was eintlik papiergeld wat gedien het as beide 'n middel vir speletjies en die wedgeld waarvoor gespeel is.<ref name="wilkinson" /> Om papiergeld te gebruik is as ongerieflik en riskant beskou en dit is dus vervang met speelgeld bekend as "geldkaarte". ===Persië en Arabië=== Ondanks die groot verskeidenheid patrone toon die kleure (stelle) kaarte 'n eenvormigheid van struktuur. Elke stel bevat 12 kaarte, waarvan die boonste twee gewoonlik die [[prentkaart]]e is, met 'n heer (K) heel bo, en die onderste 10 kaarte 'n syferwaarde het. Daar is baie motiewe vir die stelle, wat munte, klawers en klokke insluit, asook swaarde wat ooreenstem met latere [[Mameluk]]- en Latynse kaarte. Michael Dummett spekuleer dat Mamelukkaarte afstam van 'n vroeëre pak wat bestaan het uit 48 kaarte, wat elk in vier stelle ingedeel is met 10 syfer- en twee prentkaarte.<ref>[http://i-p-c-s.org/faq/basics.php Playing card basics] by die International Playing-Card Society</ref> ===Egipte=== [[File:Mamluk kanjifah cards.png|right|thumb|260px|Vier Mamelukspeelkaarte.]] Teen die 11de eeu het kaarte oor die hele [[Asië]] voorgekom en later na [[Egipte]] versprei.{{sfn|Needham|Tsien|1985|p=[https://archive.org/stream/ScienceAndCivilisationInChina/Needham_Joseph_Science_and_Civilisation_in_China_Vol_5-1_Chemistry_and_Chemical_Technology_Paper_and_Printing#page/n165/mode/2up/search/Egypt 307]}} Die oudste kaarte in die wêreld wat behoue gebly het, is vier fragmente wat in die Keir-versameling en die Benaki-museum gehou word. Hulle kom uit die 12de en 13de eeu (die laat [[Fatimidiese Kalifaat|Fatimidiese]], die Ajjoebidiese en en die vroeë Mameluktydperk).<ref>{{cite book|last1=Dummett|first1=Michael|title=The Game of Tarot|date=1980|publisher=Duckworth|page=41|isbn=0-7156-1014-7}}</ref> 'n Byna volledige pak Mamelukkaarte uit die 15de eeu wat baie soos die fragmente regs lyk, is in 1939 in die [[Topkapi-paleis]] in [[Istanboel]] ontdek.<ref name="bifao38">{{Citation|title=Le Bulletin de l'Institut français d'archéologie orientale|last=Mayer|first=Leo Ary|url=http://www.ifao.egnet.net/bifao/38/|year=1939|volume=38|pages=113–118|access-date=2008-09-08|postscript=.}}</ref> Dit is nie 'n volledige pak nie en bestaan eintlik uit drie verskillende pakke, moontlik om vermiste kaarte te vervang.<ref>''International Playing Cards Society Journal'', 30-3, [http://www.i-p-c-s.org/publications.html#journal p. 139]</ref> Die Topkapi-pak het oorspronklik 52 kaarte in vier stelle bevat: polokolwe, munte, swaarde en bekers. Elke stel het 10 syfer- en drie prentkaarte, wat ''malik'' (koning), ''nā'ib malik'' (onderkoning) en ''thānī nā'ib'' (tweede of onderadjunk) genoem is. Die titel ''thānī nā'ib'' bestaan nie en het dalk nie in die oudste pakke voorgekom nie. Die Mamelukkaarte het abstrakte ontwerpe en beeld nie mense uit nie, waarskynlik om godsdienstige redes. Hulle bevat egter die range van die kaarte.<ref>[http://cards.old.no/1500-mamluk/ Mamluk cards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119190011/http://cards.old.no/1500-mamluk/ |date=19 Januarie 2016 }}. Cards.old.no. Besoek op 2015-05-10.</ref> Dié kaarte is uit [[Kaïro]], [[Alexandrië]] en [[Damaskus]] uitgevoer tot met die val van die Mamelukke in die 16de eeu.<ref>[http://l-pollett.tripod.com/cards64.htm The Mamluk Cards]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. L-pollett.tripod.com. Besoek op 2015-05-10.</ref> Die reëls van dié kaartspeletjies is nou verlore.<ref>[http://www.pagat.com/notrump/ No trump trick-taking games] by pagat.com</ref> ===Verspreiding deur Europa=== [[Beeld:Knave of coins - Italy 2 deck.png|thumb|180px|Die boer van munte uit die oudste bekende Europese pak kaarte, omstreeks 1390-1410.]] Kaartspeletjies is waarskynlik deur die [[Arabiere]] uit die Ooste na [[Europa]] versprei deur die [[Christelike]] koninkryke van [[Spanje]], hoewel sommige kenners glo dit is deur die [[Kruisvaart|Kruisvaarders]] daarheen gebring. Die oudste Westerse pak is bekend as die Spaanse pak en is 'n aanpassing van die Arabiese pak. Die eerste keer dat kaartspeletjies in Europa genoem is, was in 1371 toe die [[Katalaans]]e woordeboek ''naib'' as "speelkaarte" gedefinieer het.<ref>Denning (1996), p. 14.</ref> Dit dui daarop dat kaarte toe "taamlik bekend' was in [[Katalonië]] (nou deel van Spanje). Dit is dalk daarheen versprei deur handel met die Mamelukheersers van Egipte.<ref>Ferg, Wayland & Wayland (2007), p. 117.</ref> Die vroegste melding van kaartspeletjies in [[Sentraal-Europa]] is vermoedelik 'n verbod op kaartspeel in 1367 in die stad [[Bern]],<ref name="kopp">Peter F. Kopp: Die frühesten Spielkarten in der Schweiz. In: Zeitschrift für schweizerische Archäologie und Kunstgeschichte 30 (1973), pp. 130–145, here 130.</ref><ref>Timothy B. Husband: The World in Play. Luxury Cards 1430–1540. Metropolitan Museum of Art 2016, S. 13.</ref> maar dié bron word in twyfel getrek omdat die eerste eksemplaar wat beskikbaar is die datum 1398 noem en dit dalk daarna verander is.<ref name="rose">Hellmut Rosenfeld: Zu den frühesten Spielkarten in der Schweiz. Eine Entgegnung. In: Zeitschrift für schweizerische Archäologie und Kunstgeschichte 32 (1975), pp. 179–180.</ref><ref name="trionfi">{{cite web| url = http://trionfi.com/0/p/01/| title = Early Prohibitions of Playing Cards (Trionfi.com)}}</ref><ref>Dummett (1980), pp.11–13.</ref> Die eerste Italiaanse verwysing is 'n verbod in 1377 in [[Florence]].<ref name="kopp" /><ref name="rose" /> Van dié jaar af was daar al hoe meer meldings van speelkaarte, gewoonlik in verband met 'n verbod op kaartspeel.<ref>Wilhelm Ludwig Schreiber: ''Die ältesten Spielkarten und die auf das Kartenspiel Bezug habenden Urkunden des 14. und 15. Jahrhunderts''. Heitz, Straßburg 1937.</ref><ref name="trionfi" /> In [[Engeland]] is daar reeds in 1413 'n verwysing daarna.{{sfn|Depaulis|2013|pp=165–169}} Onder die vroeë patrone van speelkaarte is dié wat afgelei is van die Mamelukkaarte van bekers, munte, swaarde en polokolwe. Dit word vandag nog op Latynse speelkaarte gebruik.<ref>Donald Laycock in ''Skeptical—a Handbook of Pseudoscience and the Paranormal'', red. Donald Laycock, David Vernon, Colin Groves, Simon Brown, Imagecraft, Canberra, 1989, {{ISBN|0-7316-5794-2}}, p. 67</ref> Omdat [[polo]] nie toe baie bekend in Europa was nie, het die polokolwe knuppels geword.<ref>[http://l-pollett.tripod.com/cards77.htm Andy's Playing Cards - The Tarot And Other Early Cards - page XVII - the moorish deck]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. L-pollett.tripod.com. Besoek op 2015-05-10.</ref> Benewens in Katalonië in 1371, word speelkaarte ook genoem in 1377 in [[Switserland]] en in 1380 op baie plekke insluitende Florence en [[Parys]].<ref>{{cite web|url=http://trionfi.com/0/p/01/|title=Tarot and its history|website=Trionfi}}</ref><ref>{{cite web|url=http://trionfi.com/0/p/02/|title=Tarot and its history|website=Trionfi}}</ref><ref>J. Brunet i Bellet, ''Lo joch de naibs, naips o cartas'', Barcelona, 1886, quote in the ''"Diccionari de rims'' de 1371 : ''darrerament/per ensajar/de bandejar/los seus guarips/joch de nayps/de nit jugàvem'', sien ook [http://trionfi.com/0/p/28/ le site trionfi.com]</ref> Die algemene speel van kaartspeletjies in Europa kan met 'n mate van sekerheid teruggespeur word na sedert 1377.<ref name="Banzhaf">{{Citation |last1=Banzhaf |first1=Hajo |title=Il Grande Libro dei Tarocchi |year=1994 |publisher=Hermes Edizioni |location=Roma |language=it |isbn=978-88-7938-047-8 |pages=16, 192}}</ref> [[Beeld:Pietro_Longhi_-_Card_Players_-_KMSst426_-_Statens_Museum_for_Kunst.jpg|thumb|320px|links|Kaartspelers in die 18de eeu in Venisië, deur Pietro Longhi.]] Tussen 1418 en 1450<ref name="trionfi20">{{cite web|url=http://trionfi.com/0/p/20/|title=Early Card painters and Printers in Germany, Austria and Flandern (14th and 15th century)|website=Trionfi}}</ref> het professionele kaartmakers in [[Ulm]], [[Neurenberg]] en [[Augsburg]] gedrukte pakke vervaardig. Die meeste vroeë houtafdrukke van alle soorte is ná die tyd gekleur, óf met die hand óf van 1450 af met stensils. Die 15de-eeuse kaarte is waarskynlik geverf. Die Vlaamse Jagpak in die [[Metropolitan Museum of Art|Metropolitan-kunsmuseum]] in [[New York]] is die oudste volledige pak speelkaarte wat in die 15de eeu in Europa gemaak is.<ref name=label>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/collection/the-collection-online/search/475513?=&imgno=0&tabname=label |title=The Cloisters Playing Cards, ca. 1475–80 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |access-date=19 Mei 2015}}</ref> Namate kaarte van Italië na [[Germane|Germaanse lande]] versprei het, is die Latynse motiewe vervang met blare (of skilde), harte (of rose), klokke en akkers. Frankryk het aanvanklik die Latynse pakke gebruik, maar omstreeks 1480 het Franse vervaardigers begin om baie vereenvoudigde weergawes van die Duitse simbole te gebruik, waarskynlik om massaproduksie te vergemaklik. 'n Kombinasie van Latynse en Duitse simbole het daartoe gelei dat Franse speelkaarte omstreeks 1480 vervaardig is in stelle van ''trèfles'' (klawers), ''carreaux'' (ruitens), ''cœurs'' (hartens) en ''piques'' ([[Skoppens (speelkaarte)|skoppens]]). Die klawers kom waarskynlik van die akker en die skoppens van die blaar op Duitse pakke. In die laat 14de eeu het Europeërs begin om die Mamelukkaarte te verander om Europese koninklikes en amptenare te verteenwoordig. Volgens 'n beskrywing uit 1377 was die vroegste prentkaarte 'n sittende koning, 'n hoër maarskalk wat sy stelsimbool regop gehou het en 'n laer maarskalk wat sy simbool onderstebo gehou het.<ref>[http://i-p-c-s.org/history.html History of Playing-Cards] by International Playing-Card Society</ref><ref>Wintle, Simon. [http://www.wopc.co.uk/history/earlyrefs Early references to Playing Cards] at World of Playing Cards.</ref> Laasgenoemde twee stem ooreen met die ''Ober'' en ''Unter'', wat steeds op Duitse en Switserse kaarte voorkom. Die Italiane en Iberiërs het voor 1390 die ''Ober'' en ''Unter'' met die ''knight'' en ''jack'' vervang, moontlik om 'n groter onderskeid tussen die kaarte te tref. In Engeland is die laagste prentkaart ''knave'' genoem, wat aanvanklike "seun" beteken het (vergelyk die Duitse ''Knabe''), en dus verteenwoordig dié karakter die "prins", die seun van die koning en koningin; die betekenis "kneg" het eers later ontstaan.<ref>{{cite book|last=Barrington|first=Daines|title=Archaeologia, or, Miscellaneous tracts relating to antiquity|volume=8|year=1787|publisher=Society of Antiquaries of London|page=141}}</ref><ref>{{cite book|title=Oxford English Dictionary|edition=2|year=1989|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England |chapter=knave, n, 2|title-link=Oxford English Dictionary}}</ref> Die koningin het sedert 1377 al sporadies in pakke verskyn, veral in Duitsland. Hoewel die Duitsers die gewoonte gestaak het, het die Franse ook later die koningin begin gebruik en dit onder die koning geplaas. Pakke van 56 kaarte met stelle waarin 'n koning, koningin en ridder voorkom (met die ''knave'' op [[tarotkaarte]]) was algemeen in die 15de eeu. ===Latere ontwerpveranderings=== [[Beeld:Imperial Bower.png|thumb|200px|'n Vroeë joker, deur Samuel Hart (omstreeks 1863).]] Kaarte met die waardes wat in die hoeke gedruk is, het dit moontlik gemaak dat kaarte naby mekaar soos 'n waaier in die hand gehou kan word (in plaas van twee hande soos voorheen). Die eerste sodanige pak met Latynse stelle is in 1693 deur Infirerra gedruk,<ref>''International Playing Cards Society Journal'' 30-1 [http://www.i-p-c-s.org/publications.html#journal page 34]</ref> maar dit is eers sedert die einde van die 18de eeu algemeen gebruik. Die eerste Amerikaanse pak van Franse kaarte met dié innovasie was die Saladee-patent in 1864 deur Samuel Hart.<ref name="HochmanEncyclopedia"/> [[Beeld:Girl with Cards by Lucius Kutchin, 1933.jpg|thumb|links|200px|''Girl with Cards'', deur Lucius Kutchin, 1933, Amerikaanse Smithsonian-kunsmuseum.]] Dit is gevolg deur die druk van prentkaarte met 'n bo- en onderkant wat dieselfde lyk. Dié innovasie word toegeskryf aan die Franse kaartmaker Agen, in 1745. Die Franse regering, wat die ontwerp van speelkaarte beheer het, het egter sulke kaarte verbied. In Sentraal-Europa (Trappola-kaarte) en Italië (Tarocco Bolognese) is dié innovasie in die tweede helfte van die 18de eeu aangeneem. In Brittanje is kaarte met omkeerbare prentkaarte in 1799 deur Edmund Ludlow en Ann Wilcox gepatenteer. 'n Franse pak met dié ontwerp is omstreeks 1802 deur die drukker Thomas Wheeler gedruk.<ref>''International Playing Cards Society Journal''. XXVII-5 [http://www.i-p-c-s.org/publications.html#journal p. 186]; en 31-1 p. 22</ref> Skerp hoeke verweer makliker en dan kan kaarte se waarde deur ander spelers gesien word; die kaarte het dus ronde hoeke gekry. Voor die middel 19de eeu het Britse, Amerikaanse en Britse spelers kaarte met blanko agterkante verkies. Die behoefte daaraan om verwering te verdoesel en te voorkom dat agterop die kaarte geskryf word, het gelei tot die druk van ontwerpe, foto's, sketse of advertensies op die rugkant.<ref>Fryxell, David A. (2014-02-07) [http://www.familytreemagazine.com/Article/history-matters-playing-cards History Matters: Playing Cards]. ''Family Tree Magazine''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nma.gov.au/collections-search/display?irn=78990|title=Playing cards featuring logo of the FJ Holden|publisher=National Museum of Australia|access-date= 7 Januarie 2023|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928164635/http://www.nma.gov.au/collections-search/display?irn=78990|url-status=dead}}</ref> Die [[VSA]] het die joker bekend gestel vir die spel euchre. Die naam kom vermoedelik van ''juker'', 'n ander naam vir euchre.<ref name="uspchist">[https://web.archive.org/web/20070826144858/http://www.usplayingcard.com/gamerules/briefhistory.html US Playing Card Co. – A Brief History of Playing Cards] (archive.org mirror)</ref><ref name=beal_joker>Beal, George (1975). ''Playing cards and their story.'' New York: Arco Publishing Comoany Inc. p. 58</ref> Die eerste vermelding van die joker as 'n wildekaart dateer van 1875 met 'n variasie van [[poker]].<ref>{{Citation |last=Parlett |first=David |title=The Oxford Guide to Card Games |year=1990 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-214165-1 |page=[https://archive.org/details/oxfordguidetocar00parl/page/191 191] |url=https://archive.org/details/oxfordguidetocar00parl/page/191 }}</ref> ==Moderne kaartformate== {| class="wikitable" style="text-align:center; float:right; margin-left: 1em;" |+Internasionale speelkaartstelle |- |scope="row"|Frans |Hartens<br /> [[beeld:SuitHearts.svg|35x35px|center]] |Ruitens<br /> [[beeld:SuitDiamonds.svg|35x35px|center]] |Klawers<br /> [[beeld:SuitClubs.svg|35x35px|center]] |Skoppens<br /> [[beeld:SuitSpades.svg|35x35px|center]] |- |scope="row"|Duits |Harte<br/> [[beeld:Bay herz.svg|35x35px|center]] |Klokke<br/> [[beeld:Bay schellen.svg|35x35px|center]] |Akkers<br/> [[beeld:Bay eichel.svg|35x35px|center]] |Blare<br/> [[beeld:Bay gras.svg|35x35px|center]] |- |scope="row"|Italiaans |Bekers<br/> [[beeld:Seme coppe carte trevisane.svg|35x35px|center]] |Munte<br/> [[beeld:Seme denari carte trevisane.svg|35x35px|center]] |Knuppels<br/> [[beeld:Seme bastoni carte trevisane.svg|35x35px|center]] |Swaarde<br/> [[beeld:Seme spade carte trevisane.svg|35x35px|center]] |- |scope="row"|Spaans |Bekers<br/> [[beeld:Seme coppe carte spagnole.svg|35x35px|center]] |Munte<br/> [[beeld:Seme denari carte spagnole.svg|35x35px|center]] |Knuppels<br/> [[beeld:Seme bastoni carte spagnole.svg|35x35px|center]] |Swaarde<br/> [[beeld:Seme spade carte spagnole.svg|35x35px|center]] |- |scope="row"|Switsers-Duits |Rose<br/> [[beeld:RosendeutschschweizerBlatt.svg|35x35px|center]] |Klokke<br/> [[beeld:SchellendeutschschweizerBlatt.svg|35x35px|center]] |Akkers<br/> [[beeld:EichelndeutschschweizerBlatt.svg|35x35px|center]] |Skilde<br/> [[beeld:Bouclier jeu de carte.svg|35x35px|center]] |} Moderne speelkaarte word in drie breë kategorieë verdeel op grond van die stelsimbole wat hulle gebruik: Frans, Latyns en Germaans. Latynse kaarte stem baie ooreen met die Spaanse en Italiaanse formate. Die Switsers-Duitse stelle verskil van die ander. Die Franse 52-kaartpakke (sonder die jokers) het dieselfde getal kaarte as die oorspronklike Mamelukpak, terwyl Latynse en Germaanse pakke minder kaarte bevat. Latynse pakke is gewoonlik sonder die hoër syferkaarte en die Duitse pakke sonder die laer syferkaarte. Binne die stelle is daar streek- of nasionale variasies wat "standaardpatrone" genoem word. Omdat dié patrone in die [[Publieke domein|openbare domein]] is, mag kaartvervaardigers hulle naboots.<ref>{{cite web|url=http://i-p-c-s.org/pattern/notes.html|title=Standard pattern notes|publisher=I-p-c-s.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211052711/https://i-p-c-s.org/pattern/notes.html|archive-date=December 11, 2018|access-date=2015-05-10}}</ref> Patroonverskille word hoofsaaklik aangetref in die prentkaarte, maar ook die getal kaarte per pak, die gebruik van syfers of selfs 'n ander vorm en syferrangskikking kan hulle onderskei. Sommige patrone bestaan al eeue lank. Jokers is nie deel van enige patroon nie, omdat hulle 'n redelik onlangse uitvindsel is en hulle het dus nie 'n gestandaardiseerde voorkoms nie. Elke vervaardiger gebruik sy eie handelsmerkillustrasie op hulle jokers. Die groot verskeidenheid jokers het daartoe gelei dat hulle versamelaarsartikels geword het. Enige kaart met die vervaardiger se logo, soos die aas van skoppens in Engeland, die aas van klawers in Frankryk of die aas van munte in Italië, word ook versamel. Speelkaarte se waarde word gewoonlik in die hoeke links bo en regs onder gedruk. Hoewel dié ontwerp nie die hand beperk waarin die kaarte gehou word nie, verkies sommige linkshandige spelers om hulle kaarte in die teenoorgestelde rigting uit te waaier. Daar is ook ontwerpe met die waarde in al vier hoeke gedruk.<ref>{{Cite web|url=https://www.leftyslefthanded.com/Lefty_s_Left_Handed_Playing_Cards_p/607414.htm|title=Lefty's "Always right" double deck of playing cards|publisher=Lefty's}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kickstarter.com/projects/craigertiger/sinister-deck-the-left-handed-card-deck-with-famou|title=Sinister Deck: The Left-Handed Card Deck With Famous Lefties}}</ref> ===Franse kaartpakke=== [[Beeld:Svg-cards-2.0.svg|links|thumb|220px|52 Franse speelkaarte met jokers.]] Franse kaarte is beskikbaar in 'n verskeidenheid patrone en pakgroottes. Die standaardpak van 52 kaarte is die gewildste en sluit 13 waardes van elke stel in, met omkeerbare prentkaarte. Elke stel het 'n aas (A), wat 'n enkele simbool van sy soort vertoon; 'n heer of koning (K), dame, vrou of koningin (Q) en boer (J) wat elk uitgebeeld word met een simbool van hulle stel; en kaarte met syferwaardes van 2 tot 10, met elke kaart wat dié getal simbole van sy stel uitbeeld. Kommersiële pakke sluit ook gewoonlik van een tot ses jokers in, maar gewoonlik twee. In pakke met minder as 52 kaarte vir sekere kaartspeletjies is van die kaarte uitgelaat, soms van 2 tot 6 vir 'n pak van 32, van 8 tot 10 vir 'n pak van 40 of van 2 tot 8 vir 'n pak van 24. ==Niestandaardontwerpe== ===Casino's=== Dobbelmaatskappye laat gewoonlik kaarte spesifiek vir hulle casino's druk. Omdat casino's elke dag deur 'n groot getal pakke gaan, herverkoop hulle soms gebruikte pakke wat "op die vloer" was. Dié kaarte word dikwels verander, deur óf die hoeke af te sny óf 'n gat deur die pak te pons,<ref name="kaplan-nyt-2016"/> om te voorkom dat die kaarte in die casino gebruik kan word om te kul. ===Versamelings=== Vanweë die lang geskiedenis en groot verskeidenheid van ontwerpe, is kaarte dikwels versamelaarsartikels.<ref name="cleveland-2010">{{cite web |last1=Attina |first1=Andy |title=Mayfield Heights man displays almost 4,000 playing card decks he has collected in just 10 years |url=https://www.cleveland.com/sunmessenger/2010/04/mayfield_heights_man_displays.html |website=cleveland.com |access-date=28 Julie 2019 |date=8 April 2010}}</ref> Volgens ''[[Guinness World Records]]'' bevat die grootste kaartversameling 11&nbsp;087 pakke en word dit besit deur Liu Fuchang van China.<ref name="gwr-playing-cards">{{cite web |title=Largest collection of playing cards |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-collection-of-playing-cards |website=Guinness World Records |access-date=24 Julie 2019 |date=1 November 2007}}</ref> Individuele speelkaarte word ook versamel, soos die wêreldrekord van 8&nbsp;520 verskillende jokers wat aan Tony de Santis van Italië behoort.<ref>{{cite web |title=Largest collection of joker playing cards |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-playing-card-joker-collection/ |website=Guinness World Records |access-date=31 January 2020}}</ref> ===Eie ontwerpe en kunswerke=== Eie ontwerpe kan vir talle doeleindes gemaak word. Oor die hele wêreld heen ontwerp en vervaardig beide individuele en groot maatskappye soos United States Playing Card Company (USPCC) baie verskillende style kaarte,<ref name="bike-customized">{{cite web |title=Custom Printing - Customized Playing Cards |url=https://bicyclecards.com/custom-printing/ |website=Bicycle Playing Cards |publisher=The United States Playing Card Company|access-date=29 July 2019}}</ref> insluitende aandenkings-<ref name="yt-soviet-cards-maya">{{cite web |title=Did you know that the Soviet Union created a Maya playing cards deck back in the 50s? |url=https://www.theyucatantimes.com/2018/12/did-you-know-that-the-soviet-union-created-a-maya-playing-cards-deck-back-in-the-50s/ |publisher=Yucatan Times |access-date=29 July 2019 |date=7 Desember 2018}}</ref> soewenierkaarte.<ref name="bakersfield-now-2018">{{cite web |last1=Wilson |first1=Lexi |title=A new deck of cards with a Bakersfield twist |url=https://bakersfieldnow.com/news/local/a-new-deck-of-cards-with-a-bakersfield-twist |publisher=Bakersfield Now |access-date=29 Julie 2019 |date=1 Desember 2018}}</ref><ref name="wlwt5">{{cite web |last1=Clark |first1=Natalie |title=New deck of cards features stories of veteran-run businesses, charities |url=https://www.wlwt.com/article/new-deck-of-cards-features-stories-of-veteran-run-businesses-charities/28337932 |publisher=WLWT5 |access-date=28 July 2019 |date=9 Julie 2019}}</ref> Helder ontwerpe word veral vir gebruik in toekomsvoorspellings gemaak,<ref name="van-fair-2015"/><ref name="adweek-2016">{{cite web |last1=Klara |first1=Robert |title=How One of YouTube's Most Hypnotic Stars Is Building a Brand Around His 'Cardistry' |url=https://www.adweek.com/brand-marketing/how-one-youtubes-most-hypnotic-stars-building-brand-around-his-cardistry-171966/ |website=Adweek |access-date=29 July 2019 |date=15 Junie 2016}}</ref> terwyl kaarte ook op die kunswaarde daarvan kan fokus.<ref name="yt-soviet-cards-maya"/><ref name="out-queer">{{cite web |last1=Walker |first1=Harron |title=This Artist Is Making the Queerest Deck of Cards Ever |url=https://www.out.com/art-books/2019/2/20/artist-making-queerest-deck-cards-ever-0#media-gallery-media-0 |publisher=Out Magazine |access-date=29 July 2019 |date=20 Februarie 2019}}</ref> In 1976 het die JPL Gallery in [[Londen]] 'n pak van 'n verskeidenheid moderne Britse kunstenaars soos Maggie Hambling en David Hockney laat maak met die naam "The Deck of Cards".<ref name="christies">{{cite web |title=Leading the pack: A card-size survey of modern and contemporary Indian art |url=https://www.christies.com/features/The-British-Councils-Taash-ke-Patte-8330-1.aspx |publisher=Christie's |access-date=28 July 2019 |date=19 May 2017 |archive-date=28 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728043810/https://www.christies.com/features/The-British-Councils-Taash-ke-Patte-8330-1.aspx |url-status=dead }}</ref> 40 jaar later, in 2016, het die British Council 'n pak kaarte met die naam "Taash ke Patte" laat maak met Indiese kunstenaars.<ref name="christies"/><ref name="ie-chattopadhyay">{{cite web |last1=Chattopadhyay |first1=Pallavi |title=Check Mate: For the love of playing cards |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/the-deck-of-cards-taash-ke-patte-exhibition-2799433/ |publisher=The Indian Express |access-date=1 August 2019 |date=14 Mei 2016}}</ref> ==Sien ook== *[[Franse speelkaarte]] *[[Tarotkaart]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Speelkaarte| ]] 5qy720s5w9y97fiase2z7of5xaevdxc 0 21476 2966920 2956839 2026-09-12T20:51:57Z Dirksmit 9483 /* Voorsorgmaatreëls */ Spelfout gekorrigeer 2966920 wikitext text/x-wiki {{Elementboks opskrif | getal=56 | simbool=Ba | naam=barium | links=[[sesium]] | regs=[[lantaan]] | bo=[[strontium|Sr]] | onder=[[radium|Ra]] | kleur1=#ffdead | kleur2=black }} {{Elementboks reeks | [[aardalkalimetaal|aardalkalimetale]] }} {{Elementboks groepperiodeblok | groep=2 | periode=6 | blok=s }} {{Elementboks voorkoms beeld | Ba,56| silwerig wit }} {{Elementboks atoommassa gpm | 137.327 [[Lys van elemente volgens atoommassa|(7)]] }} {{Elementboks ekonfig | &#91;[[xenon|Xe]]&#93; 6s² }} {{Elementboks eperskil | 2, 8, 18, 18, 8, 2 }} {{Elementboks afdeling fisieseiensk | kleur1=#ffdead | kleur2=black }} {{Elementboks fase | [[vastestof]] }} {{Elementboks digtheid gpcm3nkt | 3.51 }} {{Elementboks digtheidvl gpcm3sp | 3.338 }} {{Elementboks smeltpunt | k=1000 | c=727 }} {{Elementboks kookpunt | k=2170 | c=1897 }} {{Elementboks smeltwarm kjpmol | 7.12 }} {{Elementboks verdampwarm kjpmol | 140.3 }} {{Elementboks warmtekap jpmolkteen25 | 28.07 }} {{Elementboks dampdruk katpa | 911 | 1038 | 1185 | 1388 | 1686 | 2170 | kommentaar= }} {{Elementboks afdeling atoomeiensk | kleur1=#ffdead | kleur2=black }} {{Elementboks kristalstruktuur | kubies liggaamsgesentreerd }} {{Elementboks ruimtegroep |ruimtegroep= Im{{bostreep|3}}m|nommer=229}} {{Elementboks Strukturbericht |A2}} {{Elementboks oksiedtoest | 2<br />(sterk [[basis|basiese]] oksied) }} {{Elementboks elektroneg pauling | 0.89 }} {{Elementboks ioonenergie3 | 502.9 | 965.2 | 3600 }} {{Elementboks atoomradius pm | 215 }} {{Elementboks atoomradiusber pm | 253 }} {{Elementboks kovalenteradius pm | 198 }} {{Elementboks afdeling diverse | kleur1=#ffdead | kleur2=black }} {{Elementboks magneties | [[magnetisme|paramagneties]] }} {{Elementboks eweerstand ohmmteen20 | 332 n}} {{Elementboks termiesegeleiding wpmkteen300k | 18.4 }} {{Elementboks termieseuitsetting umpmkteen25 | 20.6 }} {{Elementboks spoedvanklank staafmpsteen20 | 1620 }} {{Elementboks youngsemodulus gpa | 13 }} {{Elementboks skuifmodulus gpa | 4.9 }} {{Elementboks massamodulus gpa | 9.6 }} {{Elementboks mohsehardheid | 1.25 }} {{Elementboks cas nommer | 7440-39-3 }} {{Elementboks isotope begin | kleur1=#ffdead | kleur2=black| isotopevan=Barium }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=130 | sim=Ba | nv=0.106% | n=74 }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=132 | sim=Ba | nv=0.101% | n=76 }} {{elementboks isotope verval | mg=133 | sim=Ba | nv=[[sintetiese radio-isotoop|sin]] | hl=10.51 [[jaar|j]] | vm=[[elektronvangs|e]] | ve=0.517 | pg=133 | ps=[[sesium|Cs]] }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=134 | sim=Ba | nv=2.417% | n=78 }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=135 | sim=Ba | nv=6.592% | n=79 }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=136 | sim=Ba | nv=7.854% | n=80 }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=137 | sim=Ba | nv=11.23% | n=81 }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=138 | sim=Ba | nv=71.7% | n=82 }} {{Elementboks isotope eindig}} {{Elementboks voetskrif | kleur1=#ffdead | kleur2=black }} '''Barium''' is 'n [[chemiese element]] met die simbool '''Ba''' en [[atoomgetal]] van 56. Barium is 'n sagte silwerkleurige metaalagtige [[aardalkalimetaal]]. Dit word nooit in die suiwer vorm in die natuur aangetref nie vanweë die hoë reaktiwiteit daarvan in die aarde se atmosfeer. Die algemeenste mineraal van barium wat in die natuur voorkom is [[bariumsulfaat]], BaSO₄ ([[bariet]]) en bariumkarbonaat, BaCO₃ (witeriet). Benitoïet is 'n seldsame edelgesteente wat barium bevat. Barium in suiwer metaalvorm het min nywerheidsgebruike maar is in die verlede gebruik om suurstof in vakuumbuise vas te vang. Bariumverbindings verleen 'n groen kleur aan 'n vlam en is al in vuurwerke gebruik. Bariumsulfaat word vanweë sy hoë massa, onoplosbaarheid en ondeursigtigheid tot [[X-strale]] as kontrasmiddel tydens X-straaldiagnose van die menslike verteringstelsel gebruik. Dit word ook in olieboorvloeistowwe gebruik. Oplosbare bariumverbindings is giftig vanweë die vrystelling van die bariumioon wat voorheen as rottegif gebruik is. 'n Nuwer gebruik vir barium is as 'n noodsaaklike bestanddeel in "hoë temperatuur" supergeleiers. == Kenmerkende eienskappe == Barium is 'n sagte, smeebare [[metaal]]. Die eenvoudigste verbindings daarvan is veral kenmerkend vir hul hoë [[relatiewe digtheid]]. Dit is ook waar vir die mees algemene bariumbevattende mineraal, die sulfaat, [[bariet]] BaSO₄ wat 'n digtheid van 4.5 g/cm³ het. Barium reageer eksotermies met suurstof by kamertemperatuur om bariumoksied en peroksied te vorm. Die reaksie is heftig as die barium in poeiervorm is. Barium reageer ook heftig met verdunde sure, alkohol en water. : Ba + 2 H₂O → Ba(OH)₂ + H₂(gas) By hoë temperature kombineer barium met [[chloor]], [[stikstof]] en [[waterstof]] om BaCl₂, Ba₃N₂ en BaH₂, respektiewelik te vorm. Barium reduseer die oksiede, chloriede en sulfiede van minder reaktiewe metale, byvoorbeeld: : Ba + CdO → BaO + Cd : Ba + ZnCl₂ → BaCl₂ + Zn : 3Ba + Al₂S₃ → 3BaS + 2Al As barium saam met stikstof en koolstof verhit word vorm dit 'n [[sianied]]: : Ba + N₂ + 2C → Ba(CN)₂ Barium kombineer met verskeie metale, insluitende aluminium, sink, lood en tin om intermetaalverbindings en legerings te vorm. == Isotope == Sewe stabiele [[isotoop|isotope]] van barium kom in die natuur voor, die mees volopste daarvan is ¹³⁸Ba (71.7%). Daar is twee-en-twintig bekende isotope maar die meeste daarvan is hoogs [[radio-aktief]] en het [[halfleeftyd|halfleeftye]] in die bestek van verskeie millisekondes tot 'n paar dae. Die enigste noemenswaardige uitsonderings hierop is ¹³³Ba met 'n halfleeftyd van 10.51 jaar en ¹³⁷Ba (2.55 minute).<ref>{{cite book| author = David R. Lide, Norman E. Holden | title =CRC Handbook of Chemistry and Physics, 85th Edition| publisher = CRC Press|location = Boca Raton, Florida | year =2005| chapter = Section 11, Table of the Isotopes}}</ref> == Geskiedenis == Die naam barium kom van die [[Griekeland|Grieks]] ''bary'' wat "swaar" beteken. Alchemiste in die vroeë middeleeue het kennis gedra van sommige bariumbevattende minerale. Gladde spoelklippe van die mineraal bariet word in [[Bologna]], [[Italië]] gevind en was bekend as "Bologna stene". As die stene aan lig blootgestel is sou hulle vir jare daarna gloei.<ref name=history /> [[Carl Scheele]] het bariet in 1774 geïdentifiseer maar het nie die barium daarin geïsoleer nie. Barium is vir die eerste keer as ione in 'n oplossing geïsoleer in 1808 deur Sir [[Humphry Davy]] in [[Engeland]]. Die geoksideerde barium is eers barote genoem deur [[Guyton de Morveau]] en is later deur [[Antoine Lavoisier]] na baryta verander wat oorspronge gegee het tot die woord "barium" om die suiwer metaal te beskryf.<ref name=history>{{cite book| page = 80| url = http://books.google.com/books?id=yb9xTj72vNAC&| title = The history and use of our earth's chemical elements: a reference guide| author = Robert E. Krebs| publisher = Greenwood Publishing Group| year = 2006| isbn = 0-313-33438-2}}</ref> == Verspreiding en vervaardiging == [[Lêer:Barite.jpg|duimnael|Bariet|links]] Barium maak 0.0425% van die Aardkors uit en 13&nbsp;µg/L in seewater. Dit kom voor in die minerale [[bariet]] (as die sulfaat) en [[witeriet]] (in die karbonaatvorm). Groot neerslae bariet word in [[China]], [[Duitsland]], [[Indië]], [[Morokko]] en in die [[VSA]].<ref name="CRC">{{cite book| author = C. R. Hammond |title = The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics 81th edition| url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8 | publisher =CRC press| year = 2000| isbn = 0-8493-0481-4}}</ref> Omdat barium vinnig in lug oksideer, is dit moeilik om bariet in suiwer metaalvorm te verkry. Die element word hoofsaaklik vanuit bariet ontgin. Omdat bariet nie oplosbaar is nie kan dit nie direk gebruik word in die vervaardiging van ander bariumverbindings nie. In plaas daarvan word die erts saam met [[koolstof]] verhit om dit na bariumsulfied te reduseer.<ref>{{cite web| title = Toxicological Profile for Barium and Barium Compounds. Agency for Toxic Substances and Disease Registry| publisher = [[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]]| date = 2007| url = http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp24.pdf}}</ref> : BaSO₄ + 2 C → BaS + 2 CO₂ Die bariumsulfied word dan [[hidrolise|gehidroliseer]] of met sure behandel om ander bariumverbindings te vorm, soos bariumchloried, bariumnitraat, en bariumkarbonaat. Barium word kommersieel vervaardig deur die elektrolise van gesmelte bariumchloried (BaCl₂): : ([[katode]]) Ba²⁺ + 2 e^- → Ba : ([[anode]]) 2 Cl⁻ → Cl₂ (g) + 2 e^- Barium metaal kan ook verkry word deur die reduksie van bariumoksied met fyn verdeelde [[aluminium]] by temperature tussen 1100 en 1200&nbsp;°C: : 4 BaO + 2 Al → BaO·Al₂O₃ + 3 Ba (g) Die bariumdamp word dan met water verkoel en gekondenseer na die vaste metaal. Die soliede blok word dan gegiet in stawe. Omdat die metaal vlambaar is word dit verpak in [[argon]] in staalhouers of plastieksakke.<ref name=handbook>{{cite book | last =Patnaik | first =Pradyot | year = 2003 | title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds | publisher = McGraw-Hill | pages = 77–78 | isbn =0-07-049439-8 | url= http://books.google.com/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA243 | accessdate = 2009-06-06}}</ref> == Gebruike == [[Lêer:2006 Fireworks 1.JPG|duimnael|Barium verleen die groen kleur aan hierdie vuurwerke]] Die belangrikste gebruik van elementêre barium is om die laaste spoorhoeveelhede suurstof en ander gasse in televisie en ander elektroniese buise te absorbeer. 'n Isotoop van barium, ¹³³Ba, word gereeld gebruik as 'n bron vir die kalibrasie van [[Gammastraling|gamma-straal]] spoorders in kernfisikastudies.<ref name=handbook /> Barium is 'n belangrike komponent van 'n soort supergeleier. 'n Legering van barium met [[nikkel]] word gebruik in [[vonkprop]]draad. Bariumoksied word gebruik om die elektrodes van fluoresserende lampe te bedek om die vrystelling van [[elektron]]e aan te help. Bariumverbindings en veral bariet (BaSO₄), is belangrik in die [[ru-olie]] nywerheid. * [[Bariet]] word gebruik in die vervaardiging van [[rubber]] en as boorvloeistof.<ref name=CRC /> * [[Bariumsulfaat]] word gebruik as 'n radiokontrasmiddel vir mediese X-straaldiagnose van die verteringstelsel * [[Bariumkarbonaat]] word as 'n rottegif gebruik en kan ook gebruik word in die vervaardiging van bakstene. Anders as die sulfaat los die karbonaat in maagsuur op wat dit giftig maak. Bariumkarbonaat word ook gebruik in [[glas]]vervaardiging. Aangesien dit 'n swaar element is, verhoog barium die [[refraksie-indeks]] en glans van die glas.<ref name=CRC /> * Bariumnitraat en -chloraat verleen die groen kleur aan vuurwerke.<ref>{{cite book| page =110| url = http://books.google.co.jp/books?id=yxRyOf8jFeQC&| title = Chemistry of Fireworks| author = Michael S. Russell, Kurt Svrcula| publisher= Royal Society of Chemistry| year = 2008| isbn = 0-85404-127-3}}</ref> * Bariumperoksied kan gebruik word as 'n katalis om 'n aluminotermiese reaksie aan die gang te sit wat onder andere gebruik word om spoorlyne aanmekaar te sweis. Dit word ook gebruik in spoorammunisie en as bleikmiddel.<ref>{{cite journal| doi =10.1002/prep.19950200604| title =Surfactant coatings for the stabilization of barium peroxide and lead dioxide in pyrotechnic compositions| year =1995| author =Brent, G. F.| journal =Propellants Explosives Pyrotechnics| volume =20| pages =300}}</ref> * [[Bariumtitanaat]] is in 2007 voorgestel as 'n moontlike kandidaat vir 'n nuwe batterytegnologie vir gebruik in [[elektriese motorvoertuig|elektriese motors]].<ref>{{cite web| url = http://www.technologyreview.com/Biztech/18086/| title = Battery Breakthrough?| accessdate = 2009-06-06}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Bariumfluoried word gebruik in die optika in infrarooi toepassings aangesien dit deursigtig is van golflengtes van 0.15 tot 12&nbsp;[[mikron]].<ref>{{cite web |url=http://www.crystran.co.uk/products.asp?productid=75 |title=Crystran Ltd. Optical Component Materials |access-date=6 Junie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629203931/http://www.crystran.co.uk/products.asp?productid=75 |archive-date=29 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> *Sien ook [[:Kategorie:Verbindings van barium]] == Voorsorgmaatreëls == Bariumpoeier is [[pirofories]] – wat beteken dit kan ontplof as dit met lug of ander oksiderende gasse gemeng word en sal ook baie waarskynlik ontplof in kontak met enige gehalogeneerde koolwaterstof bevattende oplosmiddels. Dit reageer ook heftig in kontak met water. Alle water- of suuroplosbare bariumverbindings is uiters [[giftig]]. Teen lae dosisse reageer barium as 'n spierstimulant, terwyl hoër dosisse die senuweestelsel aantas en hartafwykings, bewerigheid, spierswakheid, angs en verlamming tot gevolg het. Dit mag wees as gevolg van barium se vermoë om die kalium ioonkanale te blokkeer wat noodsaaklik is vir die werking van die senuweestelsel.<ref name=handbook /> Bariumsulfaat kan per mond geneem word aangesien dit glad nie oplosbaar in water is nie en in sy geheel onveranderd deur die spysverteringstelsel beweeg.<ref name=handbook /> Anders as ander swaar metale toon barium geen tekens van bio-akkumulasie nie.<ref>{{cite web |url=http://www.epa.gov/region5/superfund/ecology/html/toxprofiles.htm#ba |access-date=6 Junie 2009 |title=Toxicity Profiles, Ecological Risk Assessment |publisher=US EPA |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110125521/http://www.epa.gov/region5/superfund/ecology/html/toxprofiles.htm#ba |archive-date=10 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book| author = Moore, J. W. | year =1991| title = Inorganic Contaminants of Surface Waters, Research and Monitoring Priorities| url = https://archive.org/details/inorganiccontami0000moor | publisher = Springer-Verlag| location= New York}}</ref> As die stof van 'n bariumverbinding ingeasem word kan dit egter in die longe versamel wat 'n nie-kwaadaardige toestand genaamd, baritose tot gevolg het.<ref name="pmid1257935">{{cite journal |author=Doig AT |title=Baritosis: a benign pneumoconiosis |journal=Thorax |volume=31 |issue=1 |pages=30–9 |year=1976 |month=Februarie |pmid=1257935 |pmc=470358 |doi= 10.1136/thx.31.1.30|url=https://archive.org/details/sim_thorax_1976-02_31_1/page/n43}}</ref> [[Oksidasie]] van barium vind geredelik plaas en om barium suiwer te bewaar vereis dat dit onder 'n petroleum gebaseerde vloeistof gestoor word of enige ander geskikte suurstofvrye vloeistof waarin lug nie oplos nie. Bariumasetaat kan noodlottig wees in groot dosisse. In 1993 het Marie Robards haar pa in [[Texas]] daarmee vergiftig en in 1996 is sy verhoor en gevonnis vir die misdaad.<ref>{{cite news| url = http://www.buffalo.edu/news/pdf/October08/DallanMorningNewsEwingSlaying.pdf| title = Boyfriend fight preceded Roanoke mom's slaying| accessdate = 2009-06-06| archive-date = 2010-08-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20100816164557/http://www.buffalo.edu/news/pdf/October08/DallanMorningNewsEwingSlaying.pdf| url-status = dead}}</ref> == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Wikt|barium}} {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://www.webelements.com/barium/ webelements.com Barium] {{Navigasie Periodieke tabel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aardalkalimetale]] [[Kategorie:Chemiese elemente]] omdzb0kivu0sgi680mlaf7o0h3gx7hv 0 21944 2966846 2922998 2026-09-12T20:00:11Z SpesBona 2720 Bygewerk 2966846 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sportliga | naam = Superrugby | huidige_seisoen = [[2027 Superrugbyseisoen]] | beeld = Superrugby Logo.jpg | beskrywing = | beeldonderskrif = Kenteken van Superrugby | sportsoort = [[Rugby]] | gestig = 1996 (as Super 12)<br />2006 (as Super 14)<br />2011 (as Superrugby) | gestaak = | vervang = | eienaar = [[SANZAAR]] | inougureel = [[1996 Super 12-seisoen|1996]] (Super 12)<br />[[2006 Super 14-seisoen|2006]] (Super 14)<br />[[2011 Superrugbyseisoen|2011]] (Superrugby) | lande = {{vlagland|Australië}} (4 spanne)<br />{{vlagland|Nieu-Seeland}} (5 spanne)<br />{{vlagland|Fidji}} (1 span)<br />Stille Oseaan-eilande (1 span)<br />Voorheen:<br />{{vlagland|Argentinië}} (1 span)<br />{{vlagland|Japan}} (1 span)<br />{{vlagland|Suid-Afrika}} (8 spanne) | divisies = | spanne = 11 | onlangse_kamp = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] ([[2026 Superrugbyseisoen|2026]]) | verwante_komps = Mitre 10-beker<br />Nasionale Rugbykampioenskap | borg = Investec<br />Vodafone }} '''Superrugby''' (in die logo word dit geskryf as ''SupeRugby'') is die grootste [[rugby]]klubkampioenskap in die [[Suidelike Halfrond]] en bestaan (sedert 2025) uit 11 spanne van [[Australië]], [[Nieu-Seeland]], [[Fidji]] en die [[Stille Oseaan]]-eilande (feitlik die [[Cookeilande]], Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]). Tot in 2015 het 16 spanne elk een keer teen mekaar gespeel en die top vier spanne het deurgedring na die halfeindstryd. Die wenners van die halfeindstryd speel dan in die eindstryd om die algehele wenner te bepaal. == Geskiedenis == === Super 6 === [[Lêer:Super 14 LineOut Bulls.JPG|duimnael|Bulls in 'n lynstaan teen die Western Force.]] [[Lêer:Brumbies vs Waratahs.jpg|duimnael|Die Brumbies veg verbete teen die Western Force.]] [[Lêer:Stormers super 14.jpg|duimnael|Die stormers se 2006 Super 14 span hou 'n spanpraatjie.]] Voor 1996 het gereelde mededingende rugby in kompetisies van lande in die Suidelike Halfrond vorm begin aanneem, waarvan die vroegste die [[Suidseekampioenskap]] was wat in 1986 begin het. Die oorspronklike kompetisie het bestaan uit drie spanne van Nieu-Seeland ([[Auckland]], Canterbury en [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]) saam met twee Australiese spanne ([[Queensland]] en [[Nieu-Suid-Wallis]]) en [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]]. Die kompetisie is in 1992 herbekendgestel as die Super Ses. === Super 10 === In 1993 het die [[Super 10 (Suidelike Halfrond kompetisie)|Super 10]] die Suidseekampioenskap en Super Ses-toernooie vervang. Met Suid-Afrika se hertoetrede tot internasionale sport in 1992 was daar 'n geleentheid om 'n uitgebreide weergawe van die kompetisie die lig te laat sien. Die aanvangskompetisie het die volgende spanne ingesluit: Waikato, Auckland, Otago en North Harbour (Nieu-Seeland); Natal, Transvaal en Noord-Transvaal (Suid-Afrika); Queensland en Nieu-Suid-Wallis (Australië) en Wes-Samoa (as verteenwoordiger van die Suidsee-nasies). Die Super 10 is deur Transvaal in 1993 gewen en deur Queensland in 1994 en 1995. === Super 12 === Die amptelike verklaring van die professionalisering van rugby in Augustus 1995 het gely tot ’n herstrukturering van die Super 10-kompetisie. Na die sukses van die [[Rugbywêreldbeker 1995|Wêreldbeker in 1995]] het die [[Rugby Australia|Australiese]], [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse]] en [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrikaanse Rugbyrade]] [[SANZAR]] (Suid-Afrikaanse, Nieu-Seelandse en Australiese Rugby) gestig om ’n jaarlikse 12-span provinsiale kompetisie te administreer waarin streekspanne van die drie nasies teen mekaar sou speel. Hiermee saam is besluit om ’n jaarlikse [[Drienasiesreeks|Drienasiestoetsreeks]] tussen die drie lande te hou. ’n Noemenswaardige rede vir die ontwikkeling van die Super 12 was die bedreiging vir rugby van die ander rugbysport, [[Rugby League|rugby league]]. Deur die instelling van die Super 12 het die drie rade ’n produk gehad waarna die vraag hoog was (veral vir televisie), wat hulle in staat gestel het om ’n 10-jaar kontrak te sluit met News Corp vir eksklusiewe uitsaairegte van [[Amerikaanse dollar|VS$]] 555 miljoen. Dit het die unies dekking en finansiële ondersteuning gebied om die kompetisie te begin.<ref name="sanzardeal">{{en}} {{cite web | title=More for players in new SANZAR deal | work=worldcupweb.com | url=http://www.worldcupweb.com/WCrugby/item.asp?NewsID=845 | accessdate=20 Maart 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060320101141/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/item.asp?NewsID=845 | archive-date=20 Maart 2006 | url-status=dead }}</ref> Met noemenswaardige borgskappe en die professionalisering van rugby in 1995, het die Super 12-kompetisie suksesvol afgeskop in [[1996 Super 12-seisoen|1996]] met vyf spanne van Nieu-Seeland, vier van Suid-Afrika en drie van Australië. Nieu-Seeland se oorheersing van die kompetisie het reeds in die eerste jaar begin toe die [[Blues (Superrugbyspan)|Auckland Blues]] die aanvangskompetisie gewen het deur die [[Sharks (Superrugbyspan)|Natal Sharks]] met 45–21 in ’n tuiseindstryd te klop. Die Blues het 1996 se sukses herhaal in [[1997 Super 12-seisoen|1997]] toe hulle die Australiese [[Brumbies (Superrugbyspan)|ACT Brumbies]] met 23–7 in die eindstryd geklop het. In [[1998 Super 12-seisoen|1998]] het Auckland in sy derde agtereenvolgende eindrondte gespeel maar het verloor teen die [[Crusaders (Superrugbyspan)|Canterbury Crusaders]] met 13–20. Dit het die begin van die Crusaders se drie-jaar oorheersing van die kompetisie ingelui. Hulle het die [[1999 Super 12-seisoen|1999]] en [[2000 Super 12-seisoen|2000]]-seisoene gewen teen onderskeidelik die [[Highlanders (Superrugbyspan)|Otago Highlanders]] en die ACT Brumbies. Die [[2001 Super 12-seisoen|2001]]-seisoen was die eerste waarin geen Nieu-Seelandse span die eindrondte kon haal nie. Dit is gespeel tussen die ACT Brumbies en die Natal Sharks waarin die Brumbies oortuigend gewen het met 36–6. In [[2002 Super 12-seisoen|2002]] het die Crusaders hulle vierde titel ingepalm en hul vyfde net gemis in [[2003 Super 12-seisoen|2003]] toe hulle met vier punte teen die Blues verloor het. In [[2004 Super 12-seisoen|2004]] het die Brumbies wraak geneem in die 2000-eindstryd toe hulle die Crusaders met 47–38 geklop het voor die Crusaders se tuisskare. Die Crusaders het egter in [[2005 Super 12-seisoen|2005]] weer die kompetisie gewen toe hulle teen die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Nieu-Suid-Wallis Waratahs]] (wat in hul eerste eindrondte gespeel het) gewen het met 35–25. Dit was die laaste jaar van die 12-spanformaat van die kompetisie. Van die vroeë 2000’s af het Australië begin vra vir die insluiting van ’n vierde Australiese span en Suid-Afrika vir ’n vyfde Suid-Afrikaanse span. Daar was ook gissings oor die insluiting van ’n span van die Suidsee-nasies soos [[Fidji]]; of ’n gekombineerde Suidsee-eilandespan van Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]. Argentinië het ook navraag gedoen om insluiting in die Super 12. === Super 14 === [[Lêer:Super14 Cup.JPG|duimnael|links|Die Super 14 trofee.]] [[Lêer:Super 14 logo.png|duimnael|Amptelike logo van die Super 14.]] In September 2004 het SANZAR met onderhandelinge begin vir 'n nuwe televisiekontrak wat in 2006 in werking sou tree. Daardie Desember het SANZAR aangekondig dat 'n nuwe TV-kontrak onderteken is met [[News Corporation]] wat die uitsaairegte vir die [[Verenigde Koninkryk]], Australië en Nieu-Seeland bekom het en [[Supersport]] vir Suid-Afrika. Die kontrak was V$323 miljoen oor vyf jaar werd, wat 'n 16% jaarlikse styging is in vergelyking met die vorige kontrak.<ref name="sanzardeal" /> Dit dek internasionale sowel as Super 14-wedstryde. SANZAR kon self nog ander transaksies met lande soos [[Frankryk]], [[Japan]] en Amerika sluit. Die [[Drienasiesreeks|Drienasies]] was die "melkkoei" vir die SANZAR-vennote, aangesien dit ongeveer 60% van die geld van News Ltd. voorsien het. Die Super 14 het slegs omtrent 30% van die kontrak uitgemaak. Onder die nuwe kontrak het Australië en Suid-Afrika elk 'n ekstra span in die kompetisie gekry en elke Drienasiespan sou nou ses wedstryde speel in plaas van die gebruiklike vier. Die voorstel het ook die moontlikheid van 'n splitsing van die huidige formaat in twee afdelings met sewe spanne oopgehou, maar daar is besluit om die kompetisie in die huidige eentabel-formaat te hou. Argentinië en die Suidsee-eilande is egter steeds onder hierdie voorstel uit die kompetisie gehou. In 2005 is bevestig dat die nuwe Australiese span in die kompetisie die [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]], met hul basis in [[Perth]] sou wees. Die toevoeging van 'n nuwe Suid-Afrikaanse span het egter tot onmin gelei, en selfs die regering het ingemeng. Uiteindelik is die vyf Suid-Afrikaanse spanne vasgestel en daar is besluit om die vier bestaande spanne te hou met die toevoeging van die [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]], met hul basis in [[Bloemfontein]]. [[Lêer:Skrum.jpg|duimnael|Die Lions speel teen die Sharks]] Die twee nuwe spanne het nie baie goed gevaar nie en die Cheetahs was die beste van die twee. Die Cheetahs het tiende geëindig met vyf seges en die Western Force kon net een wedstryd wen en het heel onder aan die punteleer geëindig. Die hoogtepunt vir die Force was hulle gelykop uitslag teen die uiteindelike kampioene, die Crusaders. Die Crusaders het met die [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]], wie se eerste eindstryd dit was, afgereken met 19–12. Vir die 2007-seisoen het 22 [[All Blacks]] die kompetisie se eerste sewe rondtes misgeloop as deel van 'n All Black-"kondisioneringsprogram".<ref name="2007Conditioning">{{en}} {{cite web |title=All Blacks pulled out of the Super 14 |url=http://www.planet-rugby.com/Story/0,18259,3562_1692051,00.html |publisher=planet-rugby.com |date=20 Augustus 2006 |accessdate=28 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080228193631/http://www.planet-rugby.com/Story/0,18259,3562_1692051,00.html |archive-date=28 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Hierdie program was deel van die All Blacks se voorbereidings vir die [[Rugbywêreldbeker 2007]] en elke Nieu-Seelandse konsessie moes sonder sy sleutelspelers klaarkom in die eerste sewe rondtes.<ref name="ConditioningSquad">{{en}} {{cite web |title=Henry reveals his 'World Cup team' |url=http://www.planet-rugby.com/Story/0,18259,3562_1692085,00.html |publisher=planet-rugby.com |date=11 September 2006 |accessdate=28 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080228193636/http://www.planet-rugby.com/Story/0,18259,3562_1692085,00.html |archive-date=28 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref name="ConditioningSquad2">{{en}} {{cite web | last=Leggat| first=David|title=Getting the balance in Super 14|url=http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=4&ObjectID=10402597 |publisher=nzherald.co.nz |date=22 September 2006 |accessdate=24 September 2006}}</ref> Aan die einde van die seisoen kon geen Australiese span deurdring tot die uitspeelwedstryde nie (die eerste keer sedert 1998). Alhoewel die Brumbies goed vertoon het en die Western Force baie beter vertoon het, was dit nie 'n goeie jaar vir die Reds en die Waratahs nie, wat onderskeidelik laaste en tweede laaste geëindig het. Met die terugkeer van die 22 All Blacks kon die Nieu-Seelandse spanne steeds nie hul volle sterkte bereik nie en die seisoen se kompetisie is vir die eerste keer deur 'n Suid-Afrikaanse span gewen. Die Sharks (tweede op die punteleer) en die [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] (bo-aan die punteleer) het dinge uitgespook om die trofee. Die eindwedstryd is op die [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]] in [[Durban]] deur die Bulls met 20–19 gewen. === Suid-Afrikaanse onttrekking en herorganisasie === Vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] moes die [[2020 Superrugbyseisoen]] kortgeknip word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/all-super-rugby-matches-to-be-cancelled-after-sunday-s-fixtures-20200314-p54a4u.html |title=All Super Rugby matches to be cancelled after Sunday's fixtures |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Tom Decent |date=14 Maart 2020 |accessdate=11 November 2020}}</ref> Vervolgens het in Junie 2020 die Japannese [[Sunwolves (Superrugbyspan)|Sunwolves]] ontbind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2020/0601/1143755-sunwolves-confirm-time-in-super-rugby-is-over/ |title=Sunwolves confirm time in Super Rugby is over as 2020 plans fail |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=1 Junie 2020 |accessdate=11 November 2020}}</ref> In September dieselfde jaar het die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] aangekondig dat al sy spanne uit Superrugby onttrek sou word en waarskynlik by 'n uitgebreide [[Verenigde Rugbykampioenskap|Pro14/Verenigde Rugbykampioenskap]] sou aansluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugby.co.za/news-features/articles/2020/09/29/saru-members-vote-to-seek-northern-hemisphere-future/ |title=SARU members vote to seek northern hemisphere future |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=29 September 2020 |accessdate=11 November 2020}}</ref> In 2021 is die plaaslike toernooie "Super Rugby Aotearoa" (Nieu-Seeland), "Super Rugby AU" (Australië) en "Super Rugby Unlocked" (Suid-Afrika) beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.superrugby.co.nz/news/sky-super-rugby-aotearoa-draw-announced/ |title=Sky Super Rugby Aotearoa draw announced |publisher=Super Rugby NZ |date=10 November 2020 |accessdate=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116115022/https://www.superrugby.co.nz/news/sky-super-rugby-aotearoa-draw-announced/ |archive-date=16 November 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/2020/11/10/2021-australia-super-rugby-draw-revealed-with-new-zealand-crossover-set-to-follow |title=Revealed: Rugby Australia announce 2021 Super Rugby AU draw |publisher=[[Rugby Australia]] |date=11 November 2020 |accessdate=11 November 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyrocks.com/super-rugby-unlocked-fixtures-announced |title=Super Rugby Unlocked fixtures announced |publisher=rugbyrocks.com |date=28 September 2020 |accessdate=5 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005202536/https://www.rugbyrocks.com/super-rugby-unlocked-fixtures-announced |archive-date=5 Oktober 2020}}</ref> In dieselfde jaar is "Super Rugby Trans-Tasman" beslis, waartydens die Australiese spanne teen die Nieu-Seelandse spanne te staan gekom het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/2020/11/12/2021-set-for-thrilling-trans-tasman-crossover |title=2021 set for thrilling Trans-Tasman crossover |publisher=[[Rugby Australia]] |date=13 November 2020 |accessdate=13 November 2020}}</ref> Gevolglik het die Argentynse [[Jaguares (Superrugbyspan)|Jaguares]] ná 2020 nie meer aan Superrugby deelgeneem nie en pleks daarvan in 2021 aan die Amerikaanse Superrugbyliga (nou Superrugby Amerikas) deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2021/01/06/jaguares-to-play-in-super-liga-americana-de-rugby/ |title=Jaguares to play in Súper Liga Americana de Rugby |publisher=Americas Rugby News |date=6 Januarie 2021 |accessdate=7 Augustus 2026}}</ref> In Desember 2022 is hulle uiteindelik verdeel in die twee spanne Dogos en Pampas wat sedertdien aan die Superrugby Amerikas deelneem.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.lanacion.com.ar/deportes/rugby/jaguares-se-divide-para-multiplicar-la-base-del-rugby-argentino-y-potenciar-la-competencia-regional-nid25122022/ |title=Jaguares se divide para multiplicar la base del rugby argentino y potenciar la competencia regional |publisher=La Nación |author=Alejo Miranda |date=25 Desember 2022 |accessdate=7 Augustus 2026}}</ref> Ná die 2022-seisoen is 'n nuwe 12-span-toernooi aangekondig met die vyf Australiese en vyf Nieu-Seelandse spanne wat deur [[Moana Pasifika]] en 'n Fidjiaanse span aangevul sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugbymag.co.za/super-rugby-set-twelve-2022/ |title=Reports: Agreement reached for 12-team Super Rugby from 2022 |website=www.sarugbymag.co.za |accessdate=27 Desember 2020}}</ref> [[Nieu-Seeland Rugby]] het bevestig dat dit met Fiji Rugby en Moana Pasifika wil saamwerk en ook met Australië wil voortgaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/new-zealand-rugby-confirms-fiji-rugby-and-moana-pasifika-as-preferred-partners/ |title=New Zealand Rugby confirms Fiji Rugby & Moana Pasifika as preferred partners |publisher=[[All Blacks]] |accessdate=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127134347/https://www.allblacks.com/news/new-zealand-rugby-confirms-fiji-rugby-and-moana-pasifika-as-preferred-partners/ |archive-date=27 November 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In April 2021 is aangekondig dat lisensies aan beide [[Fijian Drua]] en Moana Pasifika gegee is om in 2022 by Superrugby aan te sluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/next-steps-in-pacific-island-professional-teams-journey-confirmed-by-nz-rugby/ |title=Next steps in Pacific Island professional teams journey confirmed by NZ Rugby |publisher=[[All Blacks]] |date=14 April 2021 |archive-date=5 Februarie 2024 |accessdate=5 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205120957/https://www.allblacks.com/news/next-steps-in-pacific-island-professional-teams-journey-confirmed-by-nz-rugby/ |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die nuwe formaat is in Augustus 2021 bevestig, dit sal onder die naam ''Super Rugby Pacific'' plaasvind en na 'n groepfase terugkeer, hoewel die afdelings met een been vervang sal word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.superrugby.co.nz/news/super-rugby-pacific-format-confirmed/ |title=Super Rugby Pacific format confirmed |work=Super Rugby NZ |date=30 Augustus 2021 |accessdate=9 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809052410/https://www.superrugby.co.nz/news/super-rugby-pacific-format-confirmed/ |archive-date=9 Augustus 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2024 is die [[Melbourne Rebels (Superrugbyspan)|Melbourne Rebels]] ná jare se finansiële probleme onder administrasie geplaas en uiteindelik deur Rugby Australia geskrap; dié besluit word sedertdien in die hof betwis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/melbourne-rebels-players-called-to-emergency-meeting-at-aami-park-20240530-p5jhul.html |title=Collapse of Rebels sparks legal battle, puts MCG World Cup final in doubt |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Sarah Danckert |date=30 Mei 2024 |accessdate=7 Augustus 2026}}</ref> == Spanne == {{Hoofartikel|Superrugby konsessie-areas}} {| class="wikitable" style="width: 100%" | bgcolor="#ABCDEF" align="center" colspan="4"|'''Oorsig van spanne''' |- !Land !Span !Stad/Area !Stadion/s (Kapasiteit) |- ! rowspan="5" | [[Australië]] | [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] | [[Australiese Hoofstadgebied]] AHG en Suidelike NSW insluitend [[Canberra]], [[Queanbeyan]], [[Nowra]] en [[Albury]] | [[Canberrastadion]] (25&nbsp;011) |- | [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | [[Nieu-Suid-Wallis]] Noordelike en sentrale NSW insluitend [[Sydney]], [[Newcastle, Nieu-Suid-Wallis|Newcastle]], Wollongong, Tamworth en Coffs Harbour | [[Sydney Voetbalstadion]] (45&nbsp;500) |- | [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] | [[Queensland]] Die hele Queensland insluitend [[Brisbane]], [[Goudkus, Queensland|Goudkus]], [[Cairns]] en [[Rockhampton]] | [[Suncorpstadion]] (52&nbsp;500) |- | [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] | [[Wes-Australië]] Die hele WA insluitend [[Perth]], [[Mandurah]], [[Bunbury]] and [[Kalgoorlie]] | [[Perth Ovaal|nib-stadion]] (20&nbsp;500) |- | [[Fijian Drua]] | [[Fidji]] | ''verskeie tuisstadions'' |- ! rowspan="6" | [[Nieu-Seeland]] | [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] | [[Auckland]], [[North Harbour]] en [[Northland]]. ([[Noord-Auckland Skiereiland]] aan die [[Noordeiland]] en die meeste van metropolitaanse [[Auckland]]). | [[Edenpark]] (47&nbsp;500)<br />[[North Harbour-stadion]] (25&nbsp;000) |- | [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] | Waikato, Bay of Plenty en Counties Manukau Sentraal en oostelike [[Noordeiland]] insluitend [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]]; [[Suid-Auckland|Suidelike Auckland]], [[Tauranga]] en [[Rotorua]] | [[Waikatostadion]] (25&nbsp;800) |- | [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | [[Canterbury Crusaders]], [[Buller]] en [[Tasman]]. Noordelike en sentrale [[Suideiland]] insluitend [[Christchurch]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]], [[Blenheim]] en [[Timaru]] | [[Rugby League Park]] (36&nbsp;000) |- | [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] |[[Otago]] en [[Southland]]. Suidelike [[Suideiland]] insluitend [[Dunedin]] en [[Invercargill]] | [[Carisbrook]] (29&nbsp;000)<br />[[Rugbypark-stadion]] (17&nbsp;000) |- | [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] | [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], Wanganui, Taranaki, Manawatu en Hawke’s Baai. Suidelike en suidwestelike [[Noordeiland]] insluitend [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], [[Palmerston-Noord]], [[Nieu-Plymouth]] en [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] | [[Westpacstadion]] (34&nbsp;500) |- | [[Moana Pasifika]] | [[Oseanië]] ([[Cookeilande]], Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]) | [[Mount Smart-stadion]] (30&nbsp;000) |} [[Lêer:Scrum.JPG|duimnael|Die Crusaders skrum teen die Brumbies in Mei 2006]] Die [[Southern Kings (Superrugbyspan)|Southern Kings]] (aanvanklik die [[Southern Spears (Superrugbyspan)|Southern Spears]]), wat hul basis in [[Port Elizabeth]] het, is aanvanklik op die been gebring om die Suid-Afrikaanse span in die Super 14 van 2007 te vervang wat laagste op die punteleër eindig in die 2006-seisoen. Die bestaande Super 14 konsessies het egter hierdie plan teengestaan omdat hulle geglo het die kontroversiële voormalige president van die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]], Brian van Rooyen, dit afgedwing het. Op 16 April 2006, nadat Van Rooyen as president vervang is, het SARU aangekondig dat die Spears nie aan die kompetisie sal deelneem nie.<ref name="spears">{{en}} {{cite web | title=It is official: Spears shafted | work=rugbyrugby.com | url=http://www.rugbyrugby.com/news/story_50529.shtml | accessdate=9 Julie 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110709120342/http://www.rugbyrugby.com/news/story_50529.shtml | archive-date=9 Julie 2011 | url-status=dead }}</ref> SARU het 'n kommissie van ondersoek aangestel om te kyk of die Spears lewensvatbaar sou wees nadat dit aan die lig gekom het dat die unie ernstige finansiële probleme gehad het.<ref name="spearstwo">{{en}} {{cite web | title=Spears' CEO to be held accountable | work=rugbyrugby.com | url=http://www.rugbyrugby.com/news/story_50306.shtml | accessdate=29 Julie 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130729020323/http://www.rugbyrugby.com/news/story_50306.shtml | archive-date=29 Julie 2013 | url-status=dead}}</ref> In Augustus 2006 het die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika]] beslis dat die Spears 'n geldige kontrak met SANZAR en SARU gehad het om aan die Super 14 en die [[Curriebeker]] deel te neem. Weens die unie se finansiële en administratiewe probleme is in November 2006 'n ooreenkoms bereik. Die Spears het hul regsaak laat vaar en sal bly voortbestaan maar hulle sal nie deelneem in die Super 14 nie.<ref>{{en}} {{cite web | work=Planet Rugby | title=Spears abandon their Super conquest | url=http://www.planet-rugby.com/Teams/South_Africa/story_55239.shtml | date=16 November 2006 | accessdate=12 September 2012 | archive-url=https://archive.is/20120912014430/http://www.planet-rugby.com/Teams/South_Africa/story_55239.shtml | archive-date=12 September 2012 | url-status=dead}}</ref> Alhoewel daar geen amptelike verbintenis is nie, is die oorblyfsels van die Spears omgeskakel in die [[Southern Kings (Superrugbyspan)|Southern Kings]]. Die Kings se aansoek om aan die 2011-seisoen deel te neem het misluk. Hulle het verloor teen die [[Melbourne Rebels (Superrugbyspan)|Melbourne Rebels]]. Op 16 Augustus 2012 is bekendgemaak dat die Lions nie aan die [[2013 Superrugbyseisoen]] gaan deelneem nie. Die span is weens sy teleurstellende seisoen in 2012 weggelaat ten koste van die [[Southern Kings (Superrugbyspan)|Southern Kings]]. Die span het egter na afloop van die 2013-seisoen in twee promosie/relegasiewedstryde die Kings, die swakste span in die Suid-Afrikaanse groep, geklop, om weer ingesluit te word vir die 2014-toernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby15.co.za/2012/08/saru-confirms-vodacom-super-rugby-participation-for-2013/ |title=SARU bevestig Superrugbydeelname vir 2012 |accessdate=14 Maart 2016 |last=Piek |first=Morgan |publisher=Rugby15.co.za |format=html |date=16 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314091513/http://www.rugby15.co.za/2012/08/saru-confirms-vodacom-super-rugby-participation-for-2013/ |archive-date=14 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Vorige konsessies === {| class="wikitable" style="width: 100%" | bgcolor="#ABCDEF" align="center" colspan="4"|'''Oorsig van spanne''' |- !Land !Span !Stad/Area !Stadion/s (Kapasiteit) |- ! [[Argentinië]] | [[Jaguares (Superrugbyspan)|Jaguares]] | [[Buenos Aires]], [[Buenos Aires (provinsie)|Buenos Aires-provinsie]] | [[José Amalfitani-stadion]] (49&nbsp;540) |- ! [[Australië]] | [[Melbourne Rebels (Superrugbyspan)|Rebels]] | [[Melbourne]], [[Victoria (Australië)|Victoria]] | [[Melbourne Reghoekige Stadion|AAMI-park]] (31&nbsp;500) |- ! [[Japan]] | [[Sunwolves (Superrugbyspan)|Sunwolves]] | [[Tokio]] | [[Chichibunomiya Rugbystadion]] (31&nbsp;500)<br />[[Mong Kok-stadion]] (6&nbsp;664)<br />[[Nasionale Stadion, Singapoer|Nasionale Stadion Singapoer]] (55&nbsp;000) |- ! rowspan="5" | [[Suid-Afrika]] | [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] | [[Pretoria]] plus die [[Oos-Rand]] en [[Limpopo]]provinsie | [[Loftus Versfeld]] (51&nbsp;762) |- | [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] | [[Bloemfontein]] en [[Kimberley]]<br />Die hele [[Vrystaat]] en die [[Noord-Kaap]] | [[Vrystaatstadion]] (48&nbsp;000)<br />[[Griekwapark|Hoffepark]] (18&nbsp;000) |- | [[Southern Kings (Superrugbyspan)|Kings]] | [[Gqeberha|Port Elizabeth]]<br />Suidelike [[Wes-Kaap]] en die hele [[Oos-Kaap]] | [[Nelson Mandelabaaistadion]] (48&nbsp;459) |- | [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] | [[Durban]]<br />Die hele [[KwaZulu-Natal]] | [[Kings Park-stadion|Kings Park]] (55&nbsp;000) |- | [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | [[Kaapstad]]<br />Skiereiland, Boland, plus die noordelike [[Wes-Kaap]] | [[Nuwelandstadion|Nuweland]] (51&nbsp;900) |} == Vorige wenners == === Super 12 === {{Hoofartikel|Lys van Super 12-kampioene}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" !rowspan=2 width=5%|Jaar |width=1% rowspan=12| !colspan=3|Eindronde |width=1% rowspan=12| !colspan=2|Verloorspanne in halfeindrondte |- !width=15%|Wenner !width=8%|Telling !width=15%|Naaswenner !width=15%|1^ste halfeindrondte verloorder !width=15%|2^de halfeindrondte verloorder |- |1996<br />''[[1996 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]]''' |'''45–21''' |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] |- style="background: #D0E6FF;" |1997<br />''[[1997 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]]''' |'''23–7''' |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |- |1998<br />''[[1998 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''20–13''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] |- style="background: #D0E6FF;" |1999<br />''[[1999 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''24–19''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] |- |2000<br />''[[2000 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''20–19''' |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Lions (Superrugbyspan)|Cats]] |- style="background: #D0E6FF;" |2001<br />''[[2001 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]]''' |'''36–6''' |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Lions (Superrugbyspan)|Cats]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] |- |2002<br />''[[2002 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''31–13''' |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] |- style="background: #D0E6FF;" |2003<br />''[[2003 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]]''' |'''21–17''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |- |2004<br />''[[2004 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]]''' |'''47–38''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |- style="background: #D0E6FF;" |2005<br />''[[2005 Super 12-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''35–25''' |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |} === Super 14 === {{Hoofartikel|Lys van Super 14-kampioene}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" !rowspan=2 width=5%|Jaar |width=1% rowspan=7| !colspan=3|Eindrondte |width=1% rowspan=7| !colspan=2|Verloorspanne in halfeindrondte |- !width=15%|Wenner !width=8%|Telling !width=15%|Naaswenner !width=15%|1^ste halfeindrondte verloorder !width=15%|2^de halfeindrondte verloorder |- |2006<br />''[[2006 Super 14-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''19–12''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] |- style="background: #D0E6FF;" |2007<br />''[[2007 Super 14-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]]''' |'''20–19''' |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |- |2008<br />''[[2008 Super 14-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''20–12''' |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |- style="background: #D0E6FF;" |2009<br />''[[2009 Super 14-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]]''' |'''61–17''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |- |2010<br />''[[2010 Super 14-seisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]]''' |'''20–19''' |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |} === Superrugby === {{Hoofartikel|Lys van Superrugbykampioene}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" !rowspan=2 width=5%|Jaar |width=1% rowspan=18| !colspan=3|Eindrondte |width=1% rowspan=18| !colspan=2|Verloorspanne in halfeindrondte |- !width=15%|Wenner !width=8%|Telling !width=15%|Naaswenner !width=15%|1^ste halfeindrondte verloorder !width=15%|2^de halfeindrondte verloorder |- |2011<br />''[[2011 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Reds (Superrugbyspan)|Reds]]''' |'''18–13''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |- style="background: #D0E6FF;" |2012<br />''[[2012 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]]''' |'''37–6''' |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] |- |2013<br />''[[2013 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]]''' |'''27–22''' |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] |- style="background: #D0E6FF;" |2014<br />''[[2014 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]]''' |'''27–22''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |- |2015<br />''[[2015 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]]''' |'''21–14''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |- style="background: #D0E6FF;" |2016<br />''[[2016 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]]''' |'''20–3''' |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] |- |2017<br />''[[2017 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''25–17''' |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |- style="background: #D0E6FF;" |2018<br />''[[2018 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''37–18''' |[[Lêer:Flag of South Africa.svg|33px]]<br />[[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |- |2019<br />''[[2019 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''19–3''' |[[Lêer:Flag of Argentina.svg|33px]]<br />[[Jaguares (Superrugbyspan)|Jaguares]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |- style="background: #D0E6FF;" |2020<br />''[[2020 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' | colspan=3" |''seisoen afgelas, plaaslike toernooie gespeel nadat seisoen afgelas is'' | – | – |- |2021<br />''[[2021 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' | colspan=3" |''plaaslike toernooie gespeel, geen algehele kampioen nie'' | – | – |- style="background: #D0E6FF;" |2022<br />''[[2022 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''21–7''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |- |2023<br />''[[2023 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''25–20''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |- style="background: #D0E6FF;" |2024<br />''[[2024 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]]''' |'''41–10''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |- |2025<br />''[[2025 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]]''' |'''16–12''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |[[Lêer:Flag of Australia.svg|33px]]<br />[[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |- style="background: #D0E6FF;" |2026<br />''[[2026 Superrugbyseisoen|Besonderhede]]'' |'''[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]]''' |'''60–5''' |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |[[Lêer:Flag of New Zealand.svg|33px]]<br />[[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |} '''Totale seges''' {| class="wikitable" ! Span !! Seges !! Tweede plekke |- | {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] || 13 || 4 |- | {{vlagikoon|NZL}} [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] || 4 || 2 |- | {{vlagikoon|ZAF}} [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] || 3 || 0 |- | {{vlagikoon|NZL}} [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] || 2 || 5 |- | {{vlagikoon|AUS}} [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] || 2 || 4 |- | {{vlagikoon|NZL}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] || 2 || 2 |- | {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] || 1 || 2 |- | {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] || 1 || 1 |- | {{vlagikoon|AUS}} [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] || 1 || 0 |- | {{vlagikoon|ZAF}} [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] || 0 || 4 |- | {{vlagikoon|ZAF}} [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] || 0 || 3 |- | {{vlagikoon|ARG}} [[Jaguares (Superrugbyspan)|Jaguares]] || 0 || 1 |- | {{vlagikoon|ZAF}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] || 0 || 1 |} '''Seges per land''' {| class="wikitable" ! Land !! Deelnames !! Seges !! Tweede plekke |- | {{NZL}} || 36 || 22 || 14 |- | {{AUS}} || 10 || 4 || 6 |- | {{ZAF}} || 11 || 3 || 8 |- | {{ARG}} || 1 || 0 || 1 |- | {{JPN}} || 0 || 0 || 0 |} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book | last = Gifford | first = Phil | year = 2004 | title = The Passion – The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby | publisher = Wilson Scott Publishing | isbn = 0-9582535-1-X }} * {{en}} {{cite book | last = Howitt | first = Bob | year = 2005 | title = SANZAR Saga – Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby | publisher = Harper Collins Publishers | isbn = 1-86950-566-2}} * {{en}} {{cite book |last=McIlraith|first= Matt |year=2005 |title=Ten Years of Super 12 |publisher=Hodder Moa |isbn=1-86971-025-8 }} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Super Rugby|Superrugby}} * {{en}} [http://www.sanzarrugby.com/superrugby/ Amptelike SANZAR Superrugby-webwerf] * {{en}} [http://www.aru.com.au/superrugby Amptelike ARU Superrugby-webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904134605/http://www.aru.com.au/superrugby |date=4 September 2016}} * {{en}} [http://www.superrugby.co.nz/ Amptelike NZRU Superrugby-webwerf] * {{en}} [http://www.superrugby.co.za/ Amptelike SARU Superrugby-webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127195330/https://superrugby.co.za/ |date=27 November 2018}} {{Superrugby}} {{Normdata}} [[Kategorie:Superrugby| ]] 3j2psjg0cnier072zywxs3al46a0xi4 0 24296 2967016 2958203 2026-09-13T11:36:15Z ~2026-49780-42 214436 /* */ no reference. the reference went to a general landing page for Viva. 2967016 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Analemma fishburn.tif|duimnael|'n [[Analemma]] illustreer die veranderende posisie van die [[Son]] in die loop van ’n jaar, soos gesien op ’n vaste tyd van die dag van die [[Aarde]] af.]] ’n '''Jaar''' is die relatiewe eenheid van [[tyd]] wat die tydperk beskryf waarin ’n [[planeet]] om sy [[ster]] wentel. In algemene taalgebruik is dit die tyd waarin die [[Aarde]] een maal om die [[Son]] wentel. Vanweë die Aarde se [[ashelling]] kom vier [[seisoen]]e in ’n jaar voor, en dit word gekenmerk deur ’n verandering in die [[weer]], in die ure daglig en in die [[plant]]egroei en vrugbaarheid van die [[grond]]. In gematigde en subarktiese streke word vier seisoene gewoonlik erken: [[lente]], [[somer]], [[herfs]] en [[winter]]. In [[Trope|tropiese]] en [[Subtropiese klimaat|subtropiese streke]] is daar nie gedefinieerde seisoene nie; in die trope kan wel tussen ’n nat en droë seisoen onderskei word. ’n [[Kalender]]jaar is min of meer die getal dae wat die Aarde se wentelperiode duur, soos aangedui op ’n gegewe kalender. Volgens die [[Gregoriaanse kalender|Gregoriaanse]], of moderne, kalender is ’n jaar 365 [[dag|dae]] lank. Elke vier jaar word ’n dag bygetel om op te maak vir die feit dat die Aarde se [[wentelbaan]] om die Son nie in volledige dae geskied nie. Só ’n jaar word ’n [[skrikkeljaar]] genoem. Dieselfde gebeur met die [[Juliaanse kalender]]. Volgens eersgenoemde kalender is die lengte van ’n kalenderjaar (of gemiddelde jaar) oor die hele lengte van die skrikkelsiklus van 400 jaar altesaam 365,2425 dae. Die [[ISO]]-standaard ISO 80000-3, bylae C, gebruik die simbool ''a'' (vir die [[Latyn]]se ''annus'') vir ’n jaar van óf 365 óf 366 dae. In [[Afrikaans]] word die [[afkorting]] j. meestal gebruik. In [[sterrekunde]] is ’n Juliaanse astronomiese jaar ’n tydseenheid van 365,25 dae van presies 86&nbsp;400 [[sekonde]]s ([[SI-stelsel|SI-eenheid]]) elk, en dus presies 31&nbsp;557&nbsp;600 sekondes.<ref>{{cite web |publisher=[[Internasionale Astronomiese Unie|IAU]] |url=http://www.iau.org/science/publications/proceedings_rules/units/ |title=SI units |accessdate=18 Februarie 2010 |archive-date=16 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130716232020/http://www.iau.org/science/publications/proceedings_rules/units/ |url-status=dead }} (Sien Tabel 5 en Afdeling 5.15.) Herdruk van: {{cite journal |first=George A. |last=Wilkins |url=http://www.iau.org/static/publications/stylemanual1989.pdf |title=The IAU Style Manual |year=1989 |journal=IAU Transactions |volume=XXB |access-date=28 Julie 2020 |archive-date=26 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726170213/http://www.iau.org/static/publications/stylemanual1989.pdf |url-status=dead }}</ref> Die woord "jaar" word ook gebruik vir tydperke wat losweg met ’n jaar of astronomiese jaar verbind word, maar nie identies daaraan is nie, soos die [[#Seisoenale jaar|seisoenale jaar]], [[#Boekjaar|boekjaar]], [[#Akademiese jaar|akademiese jaar]], ens. Die term word ook gebruik vir die wenteltydperk van enige [[planeet]]; ’n [[Mars]]- en [[Venus]]jaar is byvoorbeeld die tyd waarin dié planete ’n hele wentelbaan voltooi. Dit kan ook in ’n vae sin gebruik word vir ’n lang tydperk, soos [[mitologie]], [[poësie]] of algemene spreektaal (byvoorbeeld: "Tot siens. Moenie weer 'n jaar wegbly nie!") == Etimologie == Die [[Afrikaans]]e woord "jaar" kom via [[Nederlands]] van die [[Germaanse tale|Proto-Germaanse]] ''*jǣran''. Die woord in sommige ander [[Taal|tale]] is ''Jahr'' ([[Duits]]), ''jār'' (Oud-Hoogduits), ''ár'' ([[Noors|Oud-Noors]]) en ''𐌾𐌴𐍂'' ([[Goties]]), van die [[Indo-Europese tale|Proto-Indo-Europese]] selfstandige naamwoord ''{{PIE|*yeh₁r-om}}'' "jaar, seisoen". Nog woorde wat van dieselfde Proto-Indo-Europese term afgelei is, is ''yārǝ'' ([[Avesties]]), ὥρα (''hṓra'', [[Grieks]]) en ''jarŭ'' ([[Ou Kerkslawies]]). Die Latynse ''annus'' is ’n manlike selfstandige naamwoord (''annum'' is die [[akkusatief]] [[enkelvoud]] en ''annō'' die [[datief]]) van die Proto-Indo-Europese selfstandige naamwoord ''{{PIE|*h₂et-no-}}''. Hoewel die meeste tale die woord as tematies ''*yeh₁r-o-'' behandel, is daar getuienis van ’n oorspronklike afleiding met ’n ''*-r/n''-agtervoegsel, ''*yeh₁-ro-''. Albei Indo-Europese woorde vir jaar, ''*yeh₁-ro-'' en ''*h₂et-no-'', sou afgelei gewees het van werkwoordstamme wat beteken "om te gaan, beweeg", ''*h₁ey-'' en ''*h₂et-'' onderskeidelik (vergelyk [[Sanskrit]] ''éti'' "gaan", ''atasi'' "jy gaan, loop"). In Afrikaans word Latynse uitdrukkings gebruik met afleidings van ''annus'', soos ''per annum'' ("per jaar"), ''anno Domini'' ("in die jaar van ons Here") en ''annus mirabilis'' ("wonderjaar"). In sommige tale is dit algemeen om jare te tel met verwysing na een seisoen, soos in "somers" of "winters". In Russies word byvoorbeeld benewens год (''god'' "jaar") ook лет (''ljet'', [[genitief]] [[meervoud]] vir "somer") gebruik. Die ISO-standaard ISO 80000-3 gebruik die simbool ''a'' (vir die Latynse ''annus'') vir ’n jaar van óf 365 óf 366 dae. In Afrikaans word die afkorting j. vir jaar meestal gebruik. == Interkalasie == Astronomiese jare het nie ’n heelgetal dae of maanmaande nie. Enige kalender wat ’n astronomiese jaar volg, moet dus ’n stelsel van [[Interkalasie (tydmeting)|interkalasie]], soos die invoeging van skrikkeldae, hê. [[Lêer:Bogojavlenie.jpg|duimnael|200px|links|Die doop van Jesus, een van die [[Oosters-Ortodokse Kerk]] se vaste feesdae, wat op 6 Januarie gevier word. In kerke wat nog die [[Juliaanse kalender]] gebruik, val die feesdag volgens die Gregoriaanse kalender op 19 Januarie vanweë die verskil tussen die Gregoriaanse en Juliaanse kalender.]] === Juliaanse kalender === In die Juliaanse kalender is die gemiddelde lengte van ’n jaar 365,25 dae. In ’n jaar wat nie ’n skrikkeljaar is nie, is daar 365 dae; in ’n skrikkeljaar is daar 366 dae. ’n Skrikkeljaar kom elke vier jaar voor, wanneer ’n ekstra dag in die maand [[Februarie]] geïnterkaleer word. Die ekstra dag word ’n skrikkeldag genoem. Die [[Hersiene Juliaanse kalender]], wat in 1923 voorgestel en in sommige [[Oosters-Ortodokse Kerk]]e gebruik word, het elke 900 jaar 218 skrikkeljare, en dit gee ’n gemiddelde jaarlengte van {{val|365.2422222}} dae, amper so lank soos ’n gemiddelde tropiese jaar, {{val|365.24219}} dae. In die jaar 2800&nbsp;n.C. sal die Gregoriaanse en Hersiene Juliaanse kalender begin om met een kalenderdag te verskil.<ref>{{Cite journal |bibcode = 1924PA.....32..407S|title = The new calendar of the eastern churches|last1 = Shields|first1 = Miriam Nancy|journal = Popular Astronomy|year = 1924|volume = 32|pages = 407}}</ref> === Gregoriaanse kalender === {{dubbelbeeld|regs|Gregory XIII.jpg|178|Inter-grav.jpg|130|[[Pous Gregorius XIII]], wat die Gregoriaanse kalender ingestel het.|Die pouslike bul wat die kalender aankondig.}} Die Gregoriaanse kalender is afgelei van die Juliaanse kalender en deur [[pous Gregorius XIII]] ingestel. Dit probeer toesien dat die [[Dag-en-nag-ewening|Maart-nagewening]], of noordwaartse nagewening, op of net voor 21 Maart val en daarom volg dit die [[tropiese jaar]].<ref>{{Cite book |last=Ziggelaar |first=A. |year=1983 | chapter-url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=grc..&year=1983&volume=book&letter=.&db_key=GEN&page_ind=230&plate_select=NO&data_type=GIF&type=SCREEN_GIF&classic=YES |chapter=The Papal Bull of 1582 Promulgating a Reform of the Calendar |editor1=G. V. Coyne|editor2=M. A. Hoskin |editor3=O. Pedersen |title=Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary |location=Vatican City |publisher=Pontifical Academy of Sciences|page=223}}</ref> In die Gregoriaanse kalender is jare wat deur 100 deelbaar is, maar nie deur 400 nie, nie skrikkeljare nie om akkuraatheid te verbeter. Dus was 2000 ’n skrikkeljaar, maar nie 1700, 1800 en 1900 nie. Omdat 97 van elke 400 jaar ’n skrikkeljaar is, is die gemiddelde lengte van die Gregoriaanse kalenderjaar {{val|365.2425}} dae, amper so lank soos die huidige lengte van die gemiddelde tropiese jaar ({{val|365.24219}} dae). Daar word geraam dat teen die jaar 4000&nbsp;n.C. die Maart-nagewening ’n dag vroeër sal wees volgens die Gregoriaanse kalender – nie vanweë die kalender nie, maar omdat die Aarde al hoe stadiger draai en die dae dus langer word. === Ander kalenders === Histories interkaleer [[maansonkalender]]s hele skrikkelmaande. Of ’n skrikkelmaand in ’n sekere jaar bygevoeg moet word of nie, kan bepaal word deur die gebruik van gereelde siklusse soos die 19-jaar-maansiklus (in die [[Hebreeuse kalender]] en in die bepaling van die [[Paasfees|Paastyd]]) of deur die berekening van [[maanfase]]s ([[Hindoekalender|Hindoe-]] en [[Chinese kalender]]). Die Boeddhistekalender voeg beide ’n skrikkeldag en {{nowrap|-maand}} by ’n gewoonlik gereelde siklus. Dié soort kalenders het meestal in onbruik geraak, behalwe om liturgiese redes (soos die Hebreeuse en verskeie Hindoekalenders). == Jaartelling == In ’n kalender-era word ’n nommer toegeken aan elke opeenvolgende jaar, met ’n verwysingspunt in die verlede as die begin van ’n era. Die wêreldwye standaard is [[Anno Domini]] ("in die jaar van ons Here"), hoewel sommige die term Algemene of Huidige Jaartelling verkies omdat dit nie eksplisiet na die [[Christendom]] verwys nie. Dit is in die 6de eeu ingestel en tel jare sedert die geboorte van [[Jesus]].<ref>{{cite book |last=Richards |first=E.G. |date=2013 |contribution=Calendars |editor1-first=S.E. |editor1-last=Urban |editor2-first=P.K. |editor2-last=Seidelmann |url=http://aa.usno.navy.mil/publications/docs/c15_usb_online.pdf |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |edition=3rd |pages=585, 590 |location=Mill Valley, CA |publisher=University Science Books |isbn=978-1-891389-85-6 |access-date=28 Julie 2020 |archive-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430134555/http://aa.usno.navy.mil/publications/docs/c15_usb_online.pdf |url-status=dead }}</ref> . In Afrikaans word meestal n.C. gebruik, vir "ná Christus". Die jare voor 1&nbsp;n.C. kry die afkorting v.C. agteraan vir "voor Christus". Die jaar 1&nbsp;n.C. het op 1&nbsp;v.C. gevolg; daar was geen "jaar nul" nie. Die [[Joodse kalender|Joodse jaartelling]] begin met die jaar waarin die skepping van die wêreld (''Anno Mundi'') volgens Bybelse berekenings plaasgevind het. Daarom val die "eerste dag" op [[Roosj Hasjana]] (1 Tishrei), ’n belangrike tweedaagse tydperk van gebed en inkeer wat volgens die Gregoriaanse kalender in September of Oktober plaasvind. Die Joodse jaar begin egter met die maand Nisan (lente), die maand van verlossing toe die volk van [[Israel]] uit [[Egipte]] getrek het. Die [[Islamitiese kalender|Islamitiese jaartelling]] begin in die jaar waarin die ''[[hidjra]]'' (die emigrasie van die profeet [[Mohammed]] van [[Mekka]] na [[Medina]]) plaasgevind het en kom ooreen met 15 Julie of 16 Julie 622 van die Gregoriaanse kalender. Die Islamitiese kalender word in [[Saoedi-Arabië]] en enkele omliggende lande as algemene kalender gebruik.<ref>{{cite web |url=http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/islam_nl.htm |title=De Islamitische Tijdrekening |publisher=Universiteit van Utrecht |access-date=12 Desember 2018 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20180426223352/http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/islam_nl.htm |archive-date=26 April 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In die alledaagse lewe van die meeste Islamitiese lande word die Gregoriaanse kalender egter gebruik. In ’n [[0 (jaar)|moderne alternatiewe jaartelling]] dui positiewe nommers jare ná Christus aan: Jaar 1 is dus 1&nbsp;n.C. Negatiewe nommers dui jare voor Christus aan, maar verskil daarvan: Die nommer 0 dui op 1&nbsp;v.C., -1 op 2&nbsp;v.C., ensovoorts. == Pragmatiese verdelings == Finansiële en wetenskaplike berekenings maak dikwels gebruik van ’n kalender van 365 dae om daaglike tariewe of maatstawwe te vereenvoudig. === Boekjaar === ’n Finansiële of boekjaar is ’n tydperk van 12 maande wat gebruik word vir die berekening van [[Finansiële staat|finansiële state]] in [[onderneming]]s en ander organisasies, asook vir [[inkomstebelasting]]. In baie [[reg]]sgebiede vereis regulasies oor [[rekeningkunde]] dat maatskappye sulke state een keer elke 12 maande publiseer, maar dié 12 maande hoef nie ’n kalenderjaar te wees nie. In [[Suid-Afrika]] is ’n boekjaar byvoorbeeld van 1&nbsp;Maart af,<ref>[https://www.sars.gov.za/Tax-Rates/Pages/default.aspx#:~:text=2019%20tax%20year%20is%201,March%202015%20%E2%80%93%2029%20February%202016 What are tax rates?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728170348/https://www.sars.gov.za/Tax-Rates/Pages/default.aspx#:~:text=2019%20tax%20year%20is%201,March%202015%20%E2%80%93%2029%20February%202016 |date=28 Julie 2020 }} SARS. Laas bygewerk op 26 Februarie 2020. Besoek op 28 Julie 2020.</ref> in [[Kanada]] en [[Indië]] van 1&nbsp;April af en in [[Australië]] van 1&nbsp;Julie af. === Akademiese jaar === [[Lêer:Holiday feeeling in Tanzanian School by Rasheedhrasheed.jpg|duimnael|240px|Die laaste skooldag in [[Tanzanië]].]] ’n Akademiese jaar is die jaarlikse tydperk waarin ’n student ’n [[opvoedingsinstelling]] bywoon. Dit kan in termyne soos [[Kwartaal|kwartale]] of [[semester]]s verdeel word. Die skooljaar in sommige lande begin in Januarie en ander lande in Augustus of September. In Israel begin die akademiese jaar omstreeks Oktober of November, om saam te val met die tweede maand van die [[Hebreeuse kalender]]. Die skooljaar in [[Suid-Afrika]] word in vier kwartale verdeel. Sommige skole in [[Brittanje]] en die [[VSA]] verdeel die akademiese jaar in drie termyne wat omtrent ewe lank is en min of meer ooreenstem met die herfs, winter en lente. Ander skole verdeel die jaar rofweg in twee hoofsemesters, waarvan elk in die helfte verdeel kan word deur middeltermyneksamens. In Suid-Afrika<ref>[https://wcedonline.westerncape.gov.za/circulars/minutes17/IDCminutes/aimgp2_17.html Skoolkwartale en Openbare Vakansiedae vir 2018 (Binnelandse en Kusprovinsies)], Wes-Kaapse regering. 2017. Besoek op 28 Julie 2020.</ref> en [[Australië]] is daar min of meer 200 skooldae per jaar, in die VSA 180 en in Kanada, [[Nieu-Seeland]] en Brittanje 190. == Astronomiese jaar == === Juliaanse jaar === Die Juliaanse jaar, soos dit in sterrekunde en ander wetenskappe gebruik word, is ’n eenheid van presies 365,25 dae. Dit is die gewone betekenis van die woord "jaar" in verskeie wetenskaplike kontekste. Die Juliaanse eeu van {{val|36525}} dae en Juliaanse millennium van {{val|365250}} dae word in sterrekundige berekenings gebruik. Om ’n tydperk in Juliaanse jare aan te gee is ’n manier om aan te dui presies hoeveel dae (en nie "regte" jare nie) iets geduur het waar die aangee van die getal dae onprakties sou wees. Die Juliaanse jaar word ook gebruik in die berekening van die afstand wat in ’n [[ligjaar]] afgelê word. In die Unified Code for Units of Measure verwys die simbool ''a'' altyd na die Juliaanse jaar, of ''a_j'', of presies {{val|31557600}} sekondes. : 365,25 dae van {{val|86400}} sekondes = 1&nbsp;''a'' = 1&nbsp;''a_j'' = {{val|31.5576}}&nbsp;miljoen sekondes. [[SI]]-voorvoegsels kan aangelas word soos ''ka'' (kilo-annus, vir duisend jaar), ''Ma'' (mega-annus, vir miljoen jaar), ensovoorts. === Sideriese, tropiese en anomalistiese jaar === [[Lêer:Earth precession.svg|duimnael|190px|links|Die Aarde se presessie. Die Aarde roteer (wit pyle) een keer per dag om sy draaias (rooi). Dié as roteer self stadigaan (wit sirkel). As gevolg hiervan is die tropiese jaar sowat 20 minute korter as die sideriese jaar.]] Elk van dié drie jare kan rofweg ’n "astronomiese jaar" genoem word. Die [[sideriese jaar]] is die tyd wat die Aarde neem om een keer om die Son te wentel, soos gemeet teen ’n vaste verwysingsraamwerk (soos die [[ster]]re; Latyn ''sidera'', enkelvoud ''sidus''). Dit is dus die tyd wat die Son neem om terug te keer na dieselfde posisie teen die agtergrond van vaste sterre nadat dit oënskynlik een keer om die [[sonnebaan]] beweeg het. Die gemiddelde duur daarvan is {{val|365.256363004}} dae (365&nbsp;d 6&nbsp;h 9&nbsp;m 9,76&nbsp;s; by die [[Epog (sterrekunde)|epog J2000.0]] = 1&nbsp;Januarie 2000, 12:00:00 [[Terrestriale Tyd]]).<ref>International Earth Rotation and Reference System Service. (2010).[http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html IERS EOP PC Useful constants.]</ref> Vandag word die gemiddelde [[tropiese jaar]] gedefinieer as die tydperk waarin die gemiddelde [[Lengtegraad|ekliptiese lengtegraad]] van die Son met 360&nbsp;grade toeneem.<ref>Richards, E.G. (2013). Calendars. In S.E. Urban & P.K. Seidelmann (reds.), ''Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac'' (3de uitg.). Mill Valley, CA: University Science Books. p. 586.</ref> Omdat die Son se ekliptiese lengtegraad gemeet word ten opsigte van die [[dag-en-nag-ewening|nagewening]],<ref>"[http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#longitude-ecliptic longitude, ecliptic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819204825/http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#longitude-ecliptic |date=19 Augustus 2017 }}" en "[http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#dynamical-equinox dynamical equinox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819204825/http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#dynamical-equinox |date=19 Augustus 2017 }}". (2018). In "Glossary", ''The Astronomical Almanac Online''. United States Naval Observatory.</ref> omvat die tropiese jaar ’n volle siklus van die seisoene. Vanweë die biologiese en sosiaalekonomiese belangrikheid van die seisoene, is die tropiese jaar die basis van die meeste kalenders. Die moderne definisie van "gemiddelde tropiese jaar" verskil van die werklike tyd tussen posisies, byvoorbeeld die noordwaartse nagewening, om verskeie redes wat onder verduidelik word. As gevolg van die Aarde se [[aksiale presessie]], is dit sowat 20&nbsp;minute korter as die sideriese jaar. Die gemiddelde tropiese jaar is sowat 365 dae, 5 uur, 48 minute, 45 sekondes volgens die moderne definisie.<ref>{{cite book |url=http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#y |title=Astronomical Almanac for the Year 2011 |year=2009 |publisher=U.S. Government Printing Office and the U.K. Hydrographic Office |location=Washington and Taunton |page=M18 (Glossary) |access-date=28 Julie 2020 |archive-date=19 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819204825/http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#y |url-status=dead }}</ref> (= 365,242&nbsp;19 dae van 86&nbsp;400 sekondes) Die anomalistiese jaar is die tyd waarin die Aarde een omwenteling met betrekking tot sy [[apside]]s voltooi. Die Aarde se wentelbaan is ovaal; die uiterse punte, wat apsides genoem word, is die [[perihelium]], waar die Aarde die naaste aan die Son is (5 Januarie 07:48 [[UTC|UT]] in 2020), en die [[afelium]], waar dit die verste is (4 Julie 11:35 UT in 2020). Die anomalistiese jaar word gewoonlik gedefinieer as die verloop van tyd tussen periheliumposisies. Dit duur gemiddeld 365,259&nbsp;636 dae (365&nbsp;d 6&nbsp;h 13&nbsp;min 52,6&nbsp;s) (by die epog J2011.0).<ref>{{cite book |title=Astronomical Almanac for the Year 2011 |year=2009 |publisher = US Government Printing Office en die UK Hydrographic Office |location = Washington en Taunton |pages = A1, C2 }}</ref> === Drakoniese jaar === Die drakoniese of ekliptiese jaar is die tyd waarin die Son (soos van die Aarde af gesien) een omwenteling voltooi met betrekking tot dieselfde [[maanknoop]] (’n punt waar die Maan se wentelbaan dié van die Son kruis). Die jaar word verbind met [[Verduistering|eklipse]]: Hulle kom net voor wanneer die Son en Maan naby hierdie knope is; eklipse kom dus voor binne ’n maand van elke halwe ekliptiese jaar. Dus is daar twee ekliptiese seisoene in elke ekliptiese jaar. Die gemiddelde duur van die ekliptiese jaar is: : {{val|346.620075883}} dae (346&nbsp;d 14&nbsp;h 52&nbsp;m 54&nbsp;s) (by die epog J2000.0). === Volmaansiklus === Die volmaansiklus is die tyd waarin die Son (soos van die Aarde af gesien) een omwenteling voltooi met betrekking tot die [[perigeum]] (naaste afstand) van die Maan se wentelbaan. Dié tydperk word verbind met die oënskynlike grootte van die [[volmaan]], en ook met die wisselende duur van die [[sinodiese maand]]. Die duur van ’n volle volmaansiklus is: : {{val|411.78443029}} dae (411&nbsp;d 18&nbsp;h 49&nbsp;m 35&nbsp;s) (by die epog J2000.0). === Maanjaar === Die [[maanjaar]] omvat 12 volle siklusse van die [[maanfase]]s, soos van die Aarde af gesien. Dit duur sowat 354,37 dae. [[Moslems]] gebruik dit vir die viering van hulle eids en om die begin van die [[Vastyd|vasmaand]] [[Ramadan]] aan te dui. ’n [[Islamitiese kalender]]jaar is op die maansiklus gebaseer. === Voldagjaar === Dit is ’n heelgetalweergawe van ’n jaar en is 365 dae lank. Dit wyk dus af van meer presiese jare. ’n Voldagjaar word gewoonlik verdeel in 12 maande van 30 dae elk plus vyf [[Interkalasie (tydmeting)|ingevoegde]] dae. Dit is gebruik in die kalenders van [[Ethiopië]], [[Antieke Egipte]], [[Iran]], [[Armenië]] en in [[Meso-Amerika]] onder die [[Asteke]] en [[Maja]].<ref>[http://www.mayacalendar.com/descripcion.html Calendar Description and Coordination] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426010158/http://www.mayacalendar.com/descripcion.html |date=26 April 2012 }} Maya World Studies Center</ref> Dit word steeds gebruik deur baie [[Zoroastrisme|Zoroastristiese]] gemeenskappe. === Heliakiese jaar === ’n Heliakiese jaar is die tussenposes tussen die heliakiese opkoms van ’n ster (wanneer ’n ster elke jaar vir ’n kort rukkie voor sonsopkoms bo die horison verskyn nadat dit ’n ruk lank nie sigbaar was nie). Dit verskil van die sideriese jaar vir sterre weg van die [[sonnebaan]] vanweë hoofsaaklik aksiale presessie. === Sothis-jaar === Die Sothis-jaar is die tussenposes tussen die heliakiese opkomste van die ster [[Sirius]]. Dit is tans korter as die sideriese jaar en baie na aan die Juliaanse jaar van 365,25 dae. === Gaussiese jaar === Die Gaussiese jaar is die sideriese jaar vir ’n planeet met ’n onbeduidende [[massa]] (in vergelyking met die Son), en onversteur deur ander planete, wat beheer word deur die [[Gaussiese swaartekragkonstante]]. So ’n planeet sou effens nader aan die Son gewees het as die Aarde. Die lengte van ’n Gaussiese jaar is: : {{val|365.2568983}} dae (365&nbsp;d 6&nbsp;h 9&nbsp;m 56&nbsp;s). === Wisselings in die jaar- en daglengte === [[Lêer:Earth-lighting-equinox af.png|duimnael|300px|Tydens ’n nagewening is die Aarde nie na of weg van die Son gedraai nie en is die dag en nag dus op alle plekke op Aarde ewe lank.]] Die presiese lengte van ’n astronomiese jaar wissel mettertyd. * Die posisie van die nagewenings en sonstilstande met betrekking tot die apsides van die Aarde se wentelbaan verander: Die nagewenings en sonstilstande beweeg weswaarts met betrekking tot die sterre vanweë presessie, en die apsides beweeg in die teenoorgestelde rigting vanweë die langtermynuitwerking van swaartekragaantrekking deur die ander planete. Omdat die spoed van die Aarde wissel volgens sy posisie in sy wentelbaan soos gemeet vanaf sy perihelium, verander die Aarde se spoed wanneer dit in ’n nagewenings- en sonstilstandpunt is mettertyd: As so ’n punt nader aan die perihelium skuif, sal die tussenpose tussen twee posisies van jaar tot jaar ’n bietjie afneem; as die punt nader aan die afelium beweeg, sal die tussenpose van jaar tot jaar ’n bietjie toeneem. So ’n "tropiese jaar" wat gemeet word van een posisie by die noordwaartse of Maart-nagewening tot die volgende, verskil van een wat gemeet word van een posisie by die suidwaartse of September-nagewening tot die volgende. Die gemiddelde oor die volle wentelbaan verander nie hieroor nie, en dus verander die lengte van die tropiese jaar nie. * Elke planeet se beweging word deur die swaartekrag van elke ander planeet versteur. Dit lei tot korttermynwisselings in die Aarde se spoed, en dus sy wentelperiode van jaar tot jaar. Dit bring ook langtermynveranderings in sy wentelbaan mee, en dus ook langtermynveranderings in sy wentelperiode. * [[Gety]]kragte tussen die Aarde en die Maan en Son laat die lengte van die dag en die maand toeneem (deur die oordrag van [[hoekmomentum]] van die rotasie van die Aarde na die wenteling van die Maan). Omdat die oënskynlike gemiddelde son-dag die eenheid is waarmee gewone mense die lengte van die jaar meet, voel dit of die lengte van die jaar korter word. Die Aarde se draaiing word ook deur ander faktore beïnvloed soos die uitsetting van die Aarde vanweë dunner [[ys]]lae en die styging van die [[Oseaan|seevlakke]]. ==== Gemiddelde jaarlengtes ==== Gemiddelde jaarlengtes in hierdie afdeling word aangedui vir 2000, en verskille in jaarlengtes in vergelyking met 2000 word vir jare in die verlede en toekoms aangedui. In die tabelle is ’n dag 86&nbsp;400 sekondes lank.<ref>{{cite book |title=Astronomical Almanac for the year 2011 |location=Washington |publisher=U.S. Government Printing Office |author=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office and Her Majesty's Nautical Almanac Office |year=2010 |pages=C2, L8 }}</ref><ref>{{cite journal |title = Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url = https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/663 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar | first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S }}</ref><ref>{{cite book |last1=Taff |first1=Lawrence G. |title=Celestial Mechanics: A Computational Guide for the Practitioner |year=1985 |isbn=978-0-471-89316-5 |place=New York |publisher=John Wiley & Sons |page=103 }} Waardes in tabelle is na aan mekaar vir 2000, en verskil met tot 44 sekondes vir jare die verste in die verlede of toekoms.</ref> {| border="1" class="wikitable" |+ Gemiddelde jaarlengtes vir 2000 ! Soort jaar !! Dae !! Ure !! Minute !! Sekondes |- | Tropiese jaar || 365 || 5 || 48 || 45 |- | Sideriese jaar || 365 || 6 || 9 || 10 |- | Anomalistiese jaar || 365 || 6 || 13 || 53 |- | Ekliptiese jaar || 346 || 14 || 52 || 55 |} {| border="1" class="wikitable" |+ Verskille in jaarlengtes teenoor 2000 <br />(sekondes; positief as die jaar langer is as 2000) ! Jaar !! Tropies !! Sideries !! Anomalisties !! Eklipties |- | −4000 || −8 || −45 || −15 || −174 |- | −2000 || 4 || −19 || −11 || −116 |- | 0 || 7 || −4 || −5 || −57 |- | 2000 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 4000 || −14 || −3 || 5 || 54 |- | 6000 || −35 || −12 || 10 || 104 |} === Opsomming === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Dae ! scope="col" | Soort jaar |- | 346,62 || Drakonies, ook genoem eklipties. |- | 354,37 || Maanjaar. |- | 365 || Afwykend, en ’n algemene jaar in sommige sonkalenders. |- | {{val|365.24219}} || Tropies, gemiddeld en daarna afgerond vir epog J2000.0. |- | {{val|365.2425}} || Gregoriaans, gemiddeld. |- | {{val|365.25}} || Juliaans. |- | {{val|365.25636}} || Sideries, vir epog J2000.0. |- | {{val|365.259636}} || Anomalisties, gemiddeld en daarna afgerond vir epog J2000.0. |- | 366 || Skrikkeljaar in baie sonkalenders. |} ’n Gemiddelde Gregoriaanse jaar is 365,2425 dae (52,1775 [[week|weke]], {{val|8765.82}} uur, {{val|525949.2}} minute of {{val|31556952}} sekondes). Vir hierdie kalender is ’n algemene jaar 365 dae ({{val|8760}} uur, {{val|525600}} minute of {{val|31536000}} sekondes), en ’n skrikkeljaar is 366 dae ({{val|8784}} uur, {{val|527040}} minute of {{val|31622400}} sekondes). Die 400-jaarsiklus van die Gregoriaanse kalender het {{val|146097}} dae en dus presies {{val|20871}} weke. == Seisoenale jaar == ’n Seisoenale jaar is die tyd tussen opeenvolgende gebeure wat met ’n [[seisoen]] verband hou, soos die oorstroming van ’n [[rivier]], die migrasie van ’n [[voël]][[spesie]], die blom van ’n [[plant]]spesie, die eerste [[ryp]] of die eerste wedstryd van ’n sekere [[sport]]soort. Al hierdie gebeure kan in ’n groot mate van jaar tot jaar wissel, met tot ’n maand. == Galaktiese jaar == Die galaktiese jaar is die tyd waarin die [[Sonnestelsel]] om die middel van die [[Melkweg]] wentel. Dit is rofweg 230&nbsp;miljoen aardjare<ref>{{cite web |url = http://www.orau.gov/SCIENCEBOWL/teams/files/astrset2.pdf |title = Science Bowl Questions, Astronomy, Set 2 |work = Science Bowl Practice Questions |year = 2009 |publisher = Oak Ridge Associated Universities |accessdate = 9 Desember 2009 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100307191635/http://www.orau.gov/sciencebowl/teams/files/astrset2.pdf |archivedate = 7 Maart 2010 |df = mdy-all }}</ref> en is 'n gerieflike eenheid om kosmiese en geologiese typerke saam mee weer te gee. (Miljoene jare gee aanleiding tot te groot getalle en biljoene jare is te lank om werklik van toespassing op geologiese tydperke te wees.)<ref name="timeline">[http://www.vendian.org/mncharity/dir3/geologic_time_galactic Geologic Time Scale – as 18 galactic rotations]</ref> Die Sonnestelsel beweeg teen 'n gemiddelde spoed van 230&nbsp;km/s (828 000&nbsp;km/h) in sy wentelbaan om die galaktiese sentrum,<ref name="StarChild">http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question18.html NASA – StarChild Question of the Month for February 2000</ref> wat ooreenstem met 'n voorwerp wat in 2&nbsp;minute 54&nbsp;sekondes om die Aarde se [[ewenaar]] beweeg; dit is sowat 1/1300 van die [[ligsnelheid]]. == Afkortings == Soos reeds gesê, word die simbool ''a'' in die ISO-standaard ISO 80000-3 vir ’n jaar as eenheid van tyd gebruik, en dit kom van die Latynse woord ''annus''.<ref name="How">{{cite web |work=How Many? A Dictionary of Units of Measurement |author=Russ Rowlett |publisher=University of North Carolina |title=Units: A |url=http://www.unc.edu/~rowlett/units/dictA.html |accessdate=9 Januarie 2009 |archive-date=20 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220111445/http://www.unc.edu/~rowlett/units/dictA.html |url-status=dead }}</ref> In Afrikaans word jaar gewoonlik nie afgekort nie, maar indien wel, word die afkorting j. meestal gebruik. In [[Engels]] word die afkortings ''y'' of ''yr'' meer algemeen gebruik in niewetenskaplike geskrifte, maar veral ook in [[geologie]] en [[paleontologie]], waar ''kyr'', ''myr'', ''byr'' (onderskeidelik duisende, miljoene en miljarde jare) en soortgelyk afkortings gebruik word om tydperke lank voor of ná die huidige tyd aan te dui.<ref name="How" /><ref name="AGUStyle">{{cite web |url=https://www.agu.org/Publish-with-AGU/Publish/Author-Resources/Grammar-Style-Guide#datetime |publisher=American Geophysical Union |title=AGU publications: Grammar and Style Guide |date= 1 September 2017 |accessdate= 9 Januarie 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190918210347/https://www.agu.org/Publish-with-AGU/Publish/Author-Resources/Grammar-Style-Guide#datetime |archivedate = 18 September 2018 }}</ref><ref name="Strat">{{cite journal |author=North American Commission on Stratigraphic Nomenclature |url=http://ngmdb.usgs.gov/Info/NACSN/Code2/code2.html#Article13 |title=North American Stratigraphic Code |journal=The American Association of Petroleum Geologists Bulletin |volume=89 |issue=11 |date=November 2005 |pages=1547–1591 |doi=10.1306/07050504129 |edition=Article 13 (c) |access-date=28 Julie 2020 |archive-date= 2 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155725/http://ngmdb.usgs.gov/Info/NACSN/Code2/code2.html#Article13 |url-status=dead }}</ref> === Simbole === Die Unified Code for Units of Measure<ref>{{cite web |author1=Gunther Schadow |author2=Clement J. McDonald |url=http://aurora.rg.iupui.edu/ucum |title=Unified Code for Units of Measure |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080520112256/http://aurora.rg.iupui.edu/UCUM/ |archivedate=20 Mei 2008 |df= }}</ref> maak ’n onderskeid tussen verskeie simbole vir die verskillende soorte jaar: : ''a_t'' = {{val|365.24219}} dae van die gemiddelde tropiese jaar; : ''a_j'' = 365,25 dae van die gemiddelde Juliaanse jaar; : ''a_g'' = {{val|365.2425}} dae van die gemiddelde Gregoriaanse jaar; ==== SI-voorvoegsels ==== Die volgende SI-voorvoegsels word gebruik veral in berekenings en om plek te bespaar, soos in tabelle met data. * '''ka''' (vir '''kilo-annum''') – [[duisend]], of 10³, jaar, ook bekend as ’n [[millennium]]. Dit word gewoonlik in geologie, paleontologie en [[argeologie]] gebruik vir die [[Periode (geologie)|periodes]] [[Holoseen]] en [[Pleistoseen]]. * '''Ma''' (vir '''mega-annum''') – ’n [[miljoen]], of 10⁶, jaar. Die [[dinosourus]]spesie ''[[Tyrannosaurus rex]]'' het byvoorbeeld sowat 66&nbsp;Ma (66&nbsp;miljoen jaar) gelede floreer. * '''Ga''' (vir '''giga-annum''') – ’n [[miljard]], of 10⁹, jaar. Soms word van "duisend miljoen jaar" gepraat. Voorbeelde is die vorming van die Aarde sowat 4,54&nbsp;Ga (4,54&nbsp;miljard jaar) gelede en die [[heelal]] wat sowat 13,8&nbsp;Ga oud is. * '''Ta''' (vir tera-annum) – ’n [[biljoen]], of 10¹², jaar. Dit is ’n besonder lang tyd, sowat 70 keer so lank as die ouderdom van die heelal. Dit is omtrent so lank as die leeftyd van ’n klein [[rooidwerg]]. * '''Pa''' (vir peta-annum) – ’n [[Kort en lang skaalverdeling#Vergelyking|biljard]], of 10¹⁵, jaar. Die [[Halfleeftyd|halveringstyd]] van die nuklied [[Kadmium|kadmium-113]] is sowat 8&nbsp;Pa.<ref>{{cite journal| author = P. Belli| display-authors = etal| title = Investigation of β decay of ¹¹³Cd| journal = Phys. Rev. C |volume = 76|page = 064603|year = 2007 |doi = 10.1103/PhysRevC.76.064603|bibcode = 2007PhRvC..76f4603B| issue = 6 }}</ref> * '''Ea''' (vir eksa-annum) – ’n [[Kort en lang skaalverdeling#Vergelyking|triljoen]], of 10¹⁸, jaar. Die halveringstyd van [[Wolfram|wolfram-180]] is 1,8&nbsp;Ea.<ref>{{cite journal| author = F.A. Danevich| display-authors = etal| title = α activity of natural tungsten isotopes| journal = Phys. Rev. C |volume = 67| issue = 1|page = 014310|year = 2003| arxiv = nucl-ex/0211013|doi = 10.1103/PhysRevC.67.014310|bibcode = 2003PhRvC..67a4310D }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Nog leesstof == * {{Cite book | title=Time, the Familiar Stranger | url=https://archive.org/details/timefamiliarstra0000fras | journal=Time. The Familiar Stranger | last=Fraser | first=Julius Thomas | edition=Geïllustreerde | location=Amherst | publisher=University of Massachusetts Press | year=1987 | isbn=978-0-87023-576-4 | oclc=15790499 | bibcode=1988tfs..book.....F }} * {{Cite book | title=What is Time? | url=https://archive.org/details/whatistime0000whit | last=Whitrow | first=Gerald James | location=Oxford | publisher=Oxford University Press | year=2003 | isbn=978-0-19-860781-6 | oclc=265440481 }} == Eksterne skakels == * [[:v:sl:letnice|Foto's van jare]] {{Commons-kategorie inlyn|Years}} {{Wikt-inlyn|jaar}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Year}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Jare| ]] [[Kategorie:Kalenders]] [[Kategorie:Eenhede van tyd]] 8hfr9dkxf1uun2e7ick29vg5dg0y5sw 2967017 2967016 2026-09-13T11:40:08Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-49780-42|~2026-49780-42]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2958203 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Analemma fishburn.tif|duimnael|'n [[Analemma]] illustreer die veranderende posisie van die [[Son]] in die loop van ’n jaar, soos gesien op ’n vaste tyd van die dag van die [[Aarde]] af.]] ’n '''Jaar''' is die relatiewe eenheid van [[tyd]] wat die tydperk beskryf waarin ’n [[planeet]] om sy [[ster]] wentel. In algemene taalgebruik is dit die tyd waarin die [[Aarde]] een maal om die [[Son]] wentel. Vanweë die Aarde se [[ashelling]] kom vier [[seisoen]]e in ’n jaar voor, en dit word gekenmerk deur ’n verandering in die [[weer]], in die ure daglig en in die [[plant]]egroei en vrugbaarheid van die [[grond]]. In gematigde en subarktiese streke word vier seisoene gewoonlik erken: [[lente]], [[somer]], [[herfs]] en [[winter]]. In [[Trope|tropiese]] en [[Subtropiese klimaat|subtropiese streke]] is daar nie gedefinieerde seisoene nie; in die trope kan wel tussen ’n nat en droë seisoen onderskei word. ’n [[Kalender]]jaar is min of meer die getal dae wat die Aarde se wentelperiode duur, soos aangedui op ’n gegewe kalender. Volgens die [[Gregoriaanse kalender|Gregoriaanse]], of moderne, kalender is ’n jaar 365 [[dag|dae]] lank. Elke vier jaar word ’n dag bygetel om op te maak vir die feit dat die Aarde se [[wentelbaan]] om die Son nie in volledige dae geskied nie. Só ’n jaar word ’n [[skrikkeljaar]] genoem. Dieselfde gebeur met die [[Juliaanse kalender]]. Volgens eersgenoemde kalender is die lengte van ’n kalenderjaar (of gemiddelde jaar) oor die hele lengte van die skrikkelsiklus van 400 jaar altesaam 365,2425 dae. Die [[ISO]]-standaard ISO 80000-3, bylae C, gebruik die simbool ''a'' (vir die [[Latyn]]se ''annus'') vir ’n jaar van óf 365 óf 366 dae. In [[Afrikaans]] word die [[afkorting]] j. meestal gebruik. In [[sterrekunde]] is ’n Juliaanse astronomiese jaar ’n tydseenheid van 365,25 dae van presies 86&nbsp;400 [[sekonde]]s ([[SI-stelsel|SI-eenheid]]) elk, en dus presies 31&nbsp;557&nbsp;600 sekondes.<ref>{{cite web |publisher=[[Internasionale Astronomiese Unie|IAU]] |url=http://www.iau.org/science/publications/proceedings_rules/units/ |title=SI units |accessdate=18 Februarie 2010 |archive-date=16 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130716232020/http://www.iau.org/science/publications/proceedings_rules/units/ |url-status=dead }} (Sien Tabel 5 en Afdeling 5.15.) Herdruk van: {{cite journal |first=George A. |last=Wilkins |url=http://www.iau.org/static/publications/stylemanual1989.pdf |title=The IAU Style Manual |year=1989 |journal=IAU Transactions |volume=XXB |access-date=28 Julie 2020 |archive-date=26 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726170213/http://www.iau.org/static/publications/stylemanual1989.pdf |url-status=dead }}</ref> Die woord "jaar" word ook gebruik vir tydperke wat losweg met ’n jaar of astronomiese jaar verbind word, maar nie identies daaraan is nie, soos die [[#Seisoenale jaar|seisoenale jaar]], [[#Boekjaar|boekjaar]], [[#Akademiese jaar|akademiese jaar]], ens. Die term word ook gebruik vir die wenteltydperk van enige [[planeet]]; ’n [[Mars]]- en [[Venus]]jaar is byvoorbeeld die tyd waarin dié planete ’n hele wentelbaan voltooi. Dit kan ook in ’n vae sin gebruik word vir ’n lang tydperk, soos [[mitologie]], [[poësie]] of algemene spreektaal (byvoorbeeld: "Tot siens. Moenie weer 'n jaar wegbly nie!") == Etimologie == Die [[Afrikaans]]e woord "jaar" kom via [[Nederlands]] van die [[Germaanse tale|Proto-Germaanse]] ''*jǣran''. Die woord in sommige ander [[Taal|tale]] is ''Jahr'' ([[Duits]]), ''jār'' (Oud-Hoogduits), ''ár'' ([[Noors|Oud-Noors]]) en ''𐌾𐌴𐍂'' ([[Goties]]), van die [[Indo-Europese tale|Proto-Indo-Europese]] selfstandige naamwoord ''{{PIE|*yeh₁r-om}}'' "jaar, seisoen". Nog woorde wat van dieselfde Proto-Indo-Europese term afgelei is, is ''yārǝ'' ([[Avesties]]), ὥρα (''hṓra'', [[Grieks]]) en ''jarŭ'' ([[Ou Kerkslawies]]). Die Latynse ''annus'' is ’n manlike selfstandige naamwoord (''annum'' is die [[akkusatief]] [[enkelvoud]] en ''annō'' die [[datief]]) van die Proto-Indo-Europese selfstandige naamwoord ''{{PIE|*h₂et-no-}}''. Hoewel die meeste tale die woord as tematies ''*yeh₁r-o-'' behandel, is daar getuienis van ’n oorspronklike afleiding met ’n ''*-r/n''-agtervoegsel, ''*yeh₁-ro-''. Albei Indo-Europese woorde vir jaar, ''*yeh₁-ro-'' en ''*h₂et-no-'', sou afgelei gewees het van werkwoordstamme wat beteken "om te gaan, beweeg", ''*h₁ey-'' en ''*h₂et-'' onderskeidelik (vergelyk [[Sanskrit]] ''éti'' "gaan", ''atasi'' "jy gaan, loop"). In Afrikaans word Latynse uitdrukkings gebruik met afleidings van ''annus'', soos ''per annum'' ("per jaar"), ''anno Domini'' ("in die jaar van ons Here") en ''annus mirabilis'' ("wonderjaar"). In sommige tale is dit algemeen om jare te tel met verwysing na een seisoen, soos in "somers" of "winters". In Russies word byvoorbeeld benewens год (''god'' "jaar") ook лет (''ljet'', [[genitief]] [[meervoud]] vir "somer") gebruik. Die ISO-standaard ISO 80000-3 gebruik die simbool ''a'' (vir die Latynse ''annus'') vir ’n jaar van óf 365 óf 366 dae. In Afrikaans word die afkorting j. vir jaar meestal gebruik. == Interkalasie == Astronomiese jare het nie ’n heelgetal dae of maanmaande nie. Enige kalender wat ’n astronomiese jaar volg, moet dus ’n stelsel van [[Interkalasie (tydmeting)|interkalasie]], soos die invoeging van skrikkeldae, hê. [[Lêer:Bogojavlenie.jpg|duimnael|200px|links|Die doop van Jesus, een van die [[Oosters-Ortodokse Kerk]] se vaste feesdae, wat op 6 Januarie gevier word. In kerke wat nog die [[Juliaanse kalender]] gebruik, val die feesdag volgens die Gregoriaanse kalender op 19 Januarie vanweë die verskil tussen die Gregoriaanse en Juliaanse kalender.]] === Juliaanse kalender === In die Juliaanse kalender is die gemiddelde lengte van ’n jaar 365,25 dae. In ’n jaar wat nie ’n skrikkeljaar is nie, is daar 365 dae; in ’n skrikkeljaar is daar 366 dae. ’n Skrikkeljaar kom elke vier jaar voor, wanneer ’n ekstra dag in die maand [[Februarie]] geïnterkaleer word. Die ekstra dag word ’n skrikkeldag genoem. Die [[Hersiene Juliaanse kalender]], wat in 1923 voorgestel en in sommige [[Oosters-Ortodokse Kerk]]e gebruik word, het elke 900 jaar 218 skrikkeljare, en dit gee ’n gemiddelde jaarlengte van {{val|365.2422222}} dae, amper so lank soos ’n gemiddelde tropiese jaar, {{val|365.24219}} dae. In die jaar 2800&nbsp;n.C. sal die Gregoriaanse en Hersiene Juliaanse kalender begin om met een kalenderdag te verskil.<ref>{{Cite journal |bibcode = 1924PA.....32..407S|title = The new calendar of the eastern churches|last1 = Shields|first1 = Miriam Nancy|journal = Popular Astronomy|year = 1924|volume = 32|pages = 407}}</ref> === Gregoriaanse kalender === {{dubbelbeeld|regs|Gregory XIII.jpg|178|Inter-grav.jpg|130|[[Pous Gregorius XIII]], wat die Gregoriaanse kalender ingestel het.|Die pouslike bul wat die kalender aankondig.}} Die Gregoriaanse kalender is afgelei van die Juliaanse kalender en deur [[pous Gregorius XIII]] ingestel. Dit probeer toesien dat die [[Dag-en-nag-ewening|Maart-nagewening]], of noordwaartse nagewening, op of net voor 21 Maart val en daarom volg dit die [[tropiese jaar]].<ref>{{Cite book |last=Ziggelaar |first=A. |year=1983 | chapter-url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=grc..&year=1983&volume=book&letter=.&db_key=GEN&page_ind=230&plate_select=NO&data_type=GIF&type=SCREEN_GIF&classic=YES |chapter=The Papal Bull of 1582 Promulgating a Reform of the Calendar |editor1=G. V. Coyne|editor2=M. A. Hoskin |editor3=O. Pedersen |title=Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary |location=Vatican City |publisher=Pontifical Academy of Sciences|page=223}}</ref> In die Gregoriaanse kalender is jare wat deur 100 deelbaar is, maar nie deur 400 nie, nie skrikkeljare nie om akkuraatheid te verbeter. Dus was 2000 ’n skrikkeljaar, maar nie 1700, 1800 en 1900 nie. Omdat 97 van elke 400 jaar ’n skrikkeljaar is, is die gemiddelde lengte van die Gregoriaanse kalenderjaar {{val|365.2425}} dae, amper so lank soos die huidige lengte van die gemiddelde tropiese jaar ({{val|365.24219}} dae). Daar word geraam dat teen die jaar 4000&nbsp;n.C. die Maart-nagewening ’n dag vroeër sal wees volgens die Gregoriaanse kalender – nie vanweë die kalender nie, maar omdat die Aarde al hoe stadiger draai en die dae dus langer word. === Ander kalenders === Histories interkaleer [[maansonkalender]]s hele skrikkelmaande. Of ’n skrikkelmaand in ’n sekere jaar bygevoeg moet word of nie, kan bepaal word deur die gebruik van gereelde siklusse soos die 19-jaar-maansiklus (in die [[Hebreeuse kalender]] en in die bepaling van die [[Paasfees|Paastyd]]) of deur die berekening van [[maanfase]]s ([[Hindoekalender|Hindoe-]] en [[Chinese kalender]]). Die Boeddhistekalender voeg beide ’n skrikkeldag en {{nowrap|-maand}} by ’n gewoonlik gereelde siklus. Dié soort kalenders het meestal in onbruik geraak, behalwe om liturgiese redes (soos die Hebreeuse en verskeie Hindoekalenders). == Jaartelling == In ’n kalender-era word ’n nommer toegeken aan elke opeenvolgende jaar, met ’n verwysingspunt in die verlede as die begin van ’n era. Die wêreldwye standaard is [[Anno Domini]] ("in die jaar van ons Here"), hoewel sommige die term Algemene of Huidige Jaartelling verkies omdat dit nie eksplisiet na die [[Christendom]] verwys nie. Dit is in die 6de eeu ingestel en tel jare sedert die geboorte van [[Jesus]].<ref>{{cite book |last=Richards |first=E.G. |date=2013 |contribution=Calendars |editor1-first=S.E. |editor1-last=Urban |editor2-first=P.K. |editor2-last=Seidelmann |url=http://aa.usno.navy.mil/publications/docs/c15_usb_online.pdf |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |edition=3rd |pages=585, 590 |location=Mill Valley, CA |publisher=University Science Books |isbn=978-1-891389-85-6 |access-date=28 Julie 2020 |archive-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430134555/http://aa.usno.navy.mil/publications/docs/c15_usb_online.pdf |url-status=dead }}</ref> Die afkorting van "Anno Domini" is AD, van "Algemene Jaartelling" AJ en van "Huidige Jaartelling" HJ. In Afrikaans word meestal n.C. gebruik, vir "ná Christus". Die jare voor 1&nbsp;n.C. kry die afkorting v.C. agteraan vir "voor Christus" of VAJ/VHJ<ref>"VHJ" in die [[HAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 29 Julie 2020.</ref> vir "Voor die Algemene/Huidige Jaartelling". Die jaar 1&nbsp;n.C. het op 1&nbsp;v.C. gevolg; daar was geen "jaar nul" nie. Die [[Joodse kalender|Joodse jaartelling]] begin met die jaar waarin die skepping van die wêreld (''Anno Mundi'') volgens Bybelse berekenings plaasgevind het. Daarom val die "eerste dag" op [[Roosj Hasjana]] (1 Tishrei), ’n belangrike tweedaagse tydperk van gebed en inkeer wat volgens die Gregoriaanse kalender in September of Oktober plaasvind. Die Joodse jaar begin egter met die maand Nisan (lente), die maand van verlossing toe die volk van [[Israel]] uit [[Egipte]] getrek het. Die [[Islamitiese kalender|Islamitiese jaartelling]] begin in die jaar waarin die ''[[hidjra]]'' (die emigrasie van die profeet [[Mohammed]] van [[Mekka]] na [[Medina]]) plaasgevind het en kom ooreen met 15 Julie of 16 Julie 622 van die Gregoriaanse kalender. Die Islamitiese kalender word in [[Saoedi-Arabië]] en enkele omliggende lande as algemene kalender gebruik.<ref>{{cite web |url=http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/islam_nl.htm |title=De Islamitische Tijdrekening |publisher=Universiteit van Utrecht |access-date=12 Desember 2018 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20180426223352/http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/islam_nl.htm |archive-date=26 April 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In die alledaagse lewe van die meeste Islamitiese lande word die Gregoriaanse kalender egter gebruik. In ’n [[0 (jaar)|moderne alternatiewe jaartelling]] dui positiewe nommers jare ná Christus aan: Jaar 1 is dus 1&nbsp;n.C. Negatiewe nommers dui jare voor Christus aan, maar verskil daarvan: Die nommer 0 dui op 1&nbsp;v.C., -1 op 2&nbsp;v.C., ensovoorts. == Pragmatiese verdelings == Finansiële en wetenskaplike berekenings maak dikwels gebruik van ’n kalender van 365 dae om daaglike tariewe of maatstawwe te vereenvoudig. === Boekjaar === ’n Finansiële of boekjaar is ’n tydperk van 12 maande wat gebruik word vir die berekening van [[Finansiële staat|finansiële state]] in [[onderneming]]s en ander organisasies, asook vir [[inkomstebelasting]]. In baie [[reg]]sgebiede vereis regulasies oor [[rekeningkunde]] dat maatskappye sulke state een keer elke 12 maande publiseer, maar dié 12 maande hoef nie ’n kalenderjaar te wees nie. In [[Suid-Afrika]] is ’n boekjaar byvoorbeeld van 1&nbsp;Maart af,<ref>[https://www.sars.gov.za/Tax-Rates/Pages/default.aspx#:~:text=2019%20tax%20year%20is%201,March%202015%20%E2%80%93%2029%20February%202016 What are tax rates?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728170348/https://www.sars.gov.za/Tax-Rates/Pages/default.aspx#:~:text=2019%20tax%20year%20is%201,March%202015%20%E2%80%93%2029%20February%202016 |date=28 Julie 2020 }} SARS. Laas bygewerk op 26 Februarie 2020. Besoek op 28 Julie 2020.</ref> in [[Kanada]] en [[Indië]] van 1&nbsp;April af en in [[Australië]] van 1&nbsp;Julie af. === Akademiese jaar === [[Lêer:Holiday feeeling in Tanzanian School by Rasheedhrasheed.jpg|duimnael|240px|Die laaste skooldag in [[Tanzanië]].]] ’n Akademiese jaar is die jaarlikse tydperk waarin ’n student ’n [[opvoedingsinstelling]] bywoon. Dit kan in termyne soos [[Kwartaal|kwartale]] of [[semester]]s verdeel word. Die skooljaar in sommige lande begin in Januarie en ander lande in Augustus of September. In Israel begin die akademiese jaar omstreeks Oktober of November, om saam te val met die tweede maand van die [[Hebreeuse kalender]]. Die skooljaar in [[Suid-Afrika]] word in vier kwartale verdeel. Sommige skole in [[Brittanje]] en die [[VSA]] verdeel die akademiese jaar in drie termyne wat omtrent ewe lank is en min of meer ooreenstem met die herfs, winter en lente. Ander skole verdeel die jaar rofweg in twee hoofsemesters, waarvan elk in die helfte verdeel kan word deur middeltermyneksamens. In Suid-Afrika<ref>[https://wcedonline.westerncape.gov.za/circulars/minutes17/IDCminutes/aimgp2_17.html Skoolkwartale en Openbare Vakansiedae vir 2018 (Binnelandse en Kusprovinsies)], Wes-Kaapse regering. 2017. Besoek op 28 Julie 2020.</ref> en [[Australië]] is daar min of meer 200 skooldae per jaar, in die VSA 180 en in Kanada, [[Nieu-Seeland]] en Brittanje 190. == Astronomiese jaar == === Juliaanse jaar === Die Juliaanse jaar, soos dit in sterrekunde en ander wetenskappe gebruik word, is ’n eenheid van presies 365,25 dae. Dit is die gewone betekenis van die woord "jaar" in verskeie wetenskaplike kontekste. Die Juliaanse eeu van {{val|36525}} dae en Juliaanse millennium van {{val|365250}} dae word in sterrekundige berekenings gebruik. Om ’n tydperk in Juliaanse jare aan te gee is ’n manier om aan te dui presies hoeveel dae (en nie "regte" jare nie) iets geduur het waar die aangee van die getal dae onprakties sou wees. Die Juliaanse jaar word ook gebruik in die berekening van die afstand wat in ’n [[ligjaar]] afgelê word. In die Unified Code for Units of Measure verwys die simbool ''a'' altyd na die Juliaanse jaar, of ''a_j'', of presies {{val|31557600}} sekondes. : 365,25 dae van {{val|86400}} sekondes = 1&nbsp;''a'' = 1&nbsp;''a_j'' = {{val|31.5576}}&nbsp;miljoen sekondes. [[SI]]-voorvoegsels kan aangelas word soos ''ka'' (kilo-annus, vir duisend jaar), ''Ma'' (mega-annus, vir miljoen jaar), ensovoorts. === Sideriese, tropiese en anomalistiese jaar === [[Lêer:Earth precession.svg|duimnael|190px|links|Die Aarde se presessie. Die Aarde roteer (wit pyle) een keer per dag om sy draaias (rooi). Dié as roteer self stadigaan (wit sirkel). As gevolg hiervan is die tropiese jaar sowat 20 minute korter as die sideriese jaar.]] Elk van dié drie jare kan rofweg ’n "astronomiese jaar" genoem word. Die [[sideriese jaar]] is die tyd wat die Aarde neem om een keer om die Son te wentel, soos gemeet teen ’n vaste verwysingsraamwerk (soos die [[ster]]re; Latyn ''sidera'', enkelvoud ''sidus''). Dit is dus die tyd wat die Son neem om terug te keer na dieselfde posisie teen die agtergrond van vaste sterre nadat dit oënskynlik een keer om die [[sonnebaan]] beweeg het. Die gemiddelde duur daarvan is {{val|365.256363004}} dae (365&nbsp;d 6&nbsp;h 9&nbsp;m 9,76&nbsp;s; by die [[Epog (sterrekunde)|epog J2000.0]] = 1&nbsp;Januarie 2000, 12:00:00 [[Terrestriale Tyd]]).<ref>International Earth Rotation and Reference System Service. (2010).[http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html IERS EOP PC Useful constants.]</ref> Vandag word die gemiddelde [[tropiese jaar]] gedefinieer as die tydperk waarin die gemiddelde [[Lengtegraad|ekliptiese lengtegraad]] van die Son met 360&nbsp;grade toeneem.<ref>Richards, E.G. (2013). Calendars. In S.E. Urban & P.K. Seidelmann (reds.), ''Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac'' (3de uitg.). Mill Valley, CA: University Science Books. p. 586.</ref> Omdat die Son se ekliptiese lengtegraad gemeet word ten opsigte van die [[dag-en-nag-ewening|nagewening]],<ref>"[http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#longitude-ecliptic longitude, ecliptic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819204825/http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#longitude-ecliptic |date=19 Augustus 2017 }}" en "[http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#dynamical-equinox dynamical equinox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819204825/http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#dynamical-equinox |date=19 Augustus 2017 }}". (2018). In "Glossary", ''The Astronomical Almanac Online''. United States Naval Observatory.</ref> omvat die tropiese jaar ’n volle siklus van die seisoene. Vanweë die biologiese en sosiaalekonomiese belangrikheid van die seisoene, is die tropiese jaar die basis van die meeste kalenders. Die moderne definisie van "gemiddelde tropiese jaar" verskil van die werklike tyd tussen posisies, byvoorbeeld die noordwaartse nagewening, om verskeie redes wat onder verduidelik word. As gevolg van die Aarde se [[aksiale presessie]], is dit sowat 20&nbsp;minute korter as die sideriese jaar. Die gemiddelde tropiese jaar is sowat 365 dae, 5 uur, 48 minute, 45 sekondes volgens die moderne definisie.<ref>{{cite book |url=http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#y |title=Astronomical Almanac for the Year 2011 |year=2009 |publisher=U.S. Government Printing Office and the U.K. Hydrographic Office |location=Washington and Taunton |page=M18 (Glossary) |access-date=28 Julie 2020 |archive-date=19 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819204825/http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#y |url-status=dead }}</ref> (= 365,242&nbsp;19 dae van 86&nbsp;400 sekondes) Die anomalistiese jaar is die tyd waarin die Aarde een omwenteling met betrekking tot sy [[apside]]s voltooi. Die Aarde se wentelbaan is ovaal; die uiterse punte, wat apsides genoem word, is die [[perihelium]], waar die Aarde die naaste aan die Son is (5 Januarie 07:48 [[UTC|UT]] in 2020), en die [[afelium]], waar dit die verste is (4 Julie 11:35 UT in 2020). Die anomalistiese jaar word gewoonlik gedefinieer as die verloop van tyd tussen periheliumposisies. Dit duur gemiddeld 365,259&nbsp;636 dae (365&nbsp;d 6&nbsp;h 13&nbsp;min 52,6&nbsp;s) (by die epog J2011.0).<ref>{{cite book |title=Astronomical Almanac for the Year 2011 |year=2009 |publisher = US Government Printing Office en die UK Hydrographic Office |location = Washington en Taunton |pages = A1, C2 }}</ref> === Drakoniese jaar === Die drakoniese of ekliptiese jaar is die tyd waarin die Son (soos van die Aarde af gesien) een omwenteling voltooi met betrekking tot dieselfde [[maanknoop]] (’n punt waar die Maan se wentelbaan dié van die Son kruis). Die jaar word verbind met [[Verduistering|eklipse]]: Hulle kom net voor wanneer die Son en Maan naby hierdie knope is; eklipse kom dus voor binne ’n maand van elke halwe ekliptiese jaar. Dus is daar twee ekliptiese seisoene in elke ekliptiese jaar. Die gemiddelde duur van die ekliptiese jaar is: : {{val|346.620075883}} dae (346&nbsp;d 14&nbsp;h 52&nbsp;m 54&nbsp;s) (by die epog J2000.0). === Volmaansiklus === Die volmaansiklus is die tyd waarin die Son (soos van die Aarde af gesien) een omwenteling voltooi met betrekking tot die [[perigeum]] (naaste afstand) van die Maan se wentelbaan. Dié tydperk word verbind met die oënskynlike grootte van die [[volmaan]], en ook met die wisselende duur van die [[sinodiese maand]]. Die duur van ’n volle volmaansiklus is: : {{val|411.78443029}} dae (411&nbsp;d 18&nbsp;h 49&nbsp;m 35&nbsp;s) (by die epog J2000.0). === Maanjaar === Die [[maanjaar]] omvat 12 volle siklusse van die [[maanfase]]s, soos van die Aarde af gesien. Dit duur sowat 354,37 dae. [[Moslems]] gebruik dit vir die viering van hulle eids en om die begin van die [[Vastyd|vasmaand]] [[Ramadan]] aan te dui. ’n [[Islamitiese kalender]]jaar is op die maansiklus gebaseer. === Voldagjaar === Dit is ’n heelgetalweergawe van ’n jaar en is 365 dae lank. Dit wyk dus af van meer presiese jare. ’n Voldagjaar word gewoonlik verdeel in 12 maande van 30 dae elk plus vyf [[Interkalasie (tydmeting)|ingevoegde]] dae. Dit is gebruik in die kalenders van [[Ethiopië]], [[Antieke Egipte]], [[Iran]], [[Armenië]] en in [[Meso-Amerika]] onder die [[Asteke]] en [[Maja]].<ref>[http://www.mayacalendar.com/descripcion.html Calendar Description and Coordination] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426010158/http://www.mayacalendar.com/descripcion.html |date=26 April 2012 }} Maya World Studies Center</ref> Dit word steeds gebruik deur baie [[Zoroastrisme|Zoroastristiese]] gemeenskappe. === Heliakiese jaar === ’n Heliakiese jaar is die tussenposes tussen die heliakiese opkoms van ’n ster (wanneer ’n ster elke jaar vir ’n kort rukkie voor sonsopkoms bo die horison verskyn nadat dit ’n ruk lank nie sigbaar was nie). Dit verskil van die sideriese jaar vir sterre weg van die [[sonnebaan]] vanweë hoofsaaklik aksiale presessie. === Sothis-jaar === Die Sothis-jaar is die tussenposes tussen die heliakiese opkomste van die ster [[Sirius]]. Dit is tans korter as die sideriese jaar en baie na aan die Juliaanse jaar van 365,25 dae. === Gaussiese jaar === Die Gaussiese jaar is die sideriese jaar vir ’n planeet met ’n onbeduidende [[massa]] (in vergelyking met die Son), en onversteur deur ander planete, wat beheer word deur die [[Gaussiese swaartekragkonstante]]. So ’n planeet sou effens nader aan die Son gewees het as die Aarde. Die lengte van ’n Gaussiese jaar is: : {{val|365.2568983}} dae (365&nbsp;d 6&nbsp;h 9&nbsp;m 56&nbsp;s). === Wisselings in die jaar- en daglengte === [[Lêer:Earth-lighting-equinox af.png|duimnael|300px|Tydens ’n nagewening is die Aarde nie na of weg van die Son gedraai nie en is die dag en nag dus op alle plekke op Aarde ewe lank.]] Die presiese lengte van ’n astronomiese jaar wissel mettertyd. * Die posisie van die nagewenings en sonstilstande met betrekking tot die apsides van die Aarde se wentelbaan verander: Die nagewenings en sonstilstande beweeg weswaarts met betrekking tot die sterre vanweë presessie, en die apsides beweeg in die teenoorgestelde rigting vanweë die langtermynuitwerking van swaartekragaantrekking deur die ander planete. Omdat die spoed van die Aarde wissel volgens sy posisie in sy wentelbaan soos gemeet vanaf sy perihelium, verander die Aarde se spoed wanneer dit in ’n nagewenings- en sonstilstandpunt is mettertyd: As so ’n punt nader aan die perihelium skuif, sal die tussenpose tussen twee posisies van jaar tot jaar ’n bietjie afneem; as die punt nader aan die afelium beweeg, sal die tussenpose van jaar tot jaar ’n bietjie toeneem. So ’n "tropiese jaar" wat gemeet word van een posisie by die noordwaartse of Maart-nagewening tot die volgende, verskil van een wat gemeet word van een posisie by die suidwaartse of September-nagewening tot die volgende. Die gemiddelde oor die volle wentelbaan verander nie hieroor nie, en dus verander die lengte van die tropiese jaar nie. * Elke planeet se beweging word deur die swaartekrag van elke ander planeet versteur. Dit lei tot korttermynwisselings in die Aarde se spoed, en dus sy wentelperiode van jaar tot jaar. Dit bring ook langtermynveranderings in sy wentelbaan mee, en dus ook langtermynveranderings in sy wentelperiode. * [[Gety]]kragte tussen die Aarde en die Maan en Son laat die lengte van die dag en die maand toeneem (deur die oordrag van [[hoekmomentum]] van die rotasie van die Aarde na die wenteling van die Maan). Omdat die oënskynlike gemiddelde son-dag die eenheid is waarmee gewone mense die lengte van die jaar meet, voel dit of die lengte van die jaar korter word. Die Aarde se draaiing word ook deur ander faktore beïnvloed soos die uitsetting van die Aarde vanweë dunner [[ys]]lae en die styging van die [[Oseaan|seevlakke]]. ==== Gemiddelde jaarlengtes ==== Gemiddelde jaarlengtes in hierdie afdeling word aangedui vir 2000, en verskille in jaarlengtes in vergelyking met 2000 word vir jare in die verlede en toekoms aangedui. In die tabelle is ’n dag 86&nbsp;400 sekondes lank.<ref>{{cite book |title=Astronomical Almanac for the year 2011 |location=Washington |publisher=U.S. Government Printing Office |author=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office and Her Majesty's Nautical Almanac Office |year=2010 |pages=C2, L8 }}</ref><ref>{{cite journal |title = Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url = https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/663 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar | first6=J. |bibcode=1994A&A...282..663S }}</ref><ref>{{cite book |last1=Taff |first1=Lawrence G. |title=Celestial Mechanics: A Computational Guide for the Practitioner |year=1985 |isbn=978-0-471-89316-5 |place=New York |publisher=John Wiley & Sons |page=103 }} Waardes in tabelle is na aan mekaar vir 2000, en verskil met tot 44 sekondes vir jare die verste in die verlede of toekoms.</ref> {| border="1" class="wikitable" |+ Gemiddelde jaarlengtes vir 2000 ! Soort jaar !! Dae !! Ure !! Minute !! Sekondes |- | Tropiese jaar || 365 || 5 || 48 || 45 |- | Sideriese jaar || 365 || 6 || 9 || 10 |- | Anomalistiese jaar || 365 || 6 || 13 || 53 |- | Ekliptiese jaar || 346 || 14 || 52 || 55 |} {| border="1" class="wikitable" |+ Verskille in jaarlengtes teenoor 2000 <br />(sekondes; positief as die jaar langer is as 2000) ! Jaar !! Tropies !! Sideries !! Anomalisties !! Eklipties |- | −4000 || −8 || −45 || −15 || −174 |- | −2000 || 4 || −19 || −11 || −116 |- | 0 || 7 || −4 || −5 || −57 |- | 2000 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 4000 || −14 || −3 || 5 || 54 |- | 6000 || −35 || −12 || 10 || 104 |} === Opsomming === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Dae ! scope="col" | Soort jaar |- | 346,62 || Drakonies, ook genoem eklipties. |- | 354,37 || Maanjaar. |- | 365 || Afwykend, en ’n algemene jaar in sommige sonkalenders. |- | {{val|365.24219}} || Tropies, gemiddeld en daarna afgerond vir epog J2000.0. |- | {{val|365.2425}} || Gregoriaans, gemiddeld. |- | {{val|365.25}} || Juliaans. |- | {{val|365.25636}} || Sideries, vir epog J2000.0. |- | {{val|365.259636}} || Anomalisties, gemiddeld en daarna afgerond vir epog J2000.0. |- | 366 || Skrikkeljaar in baie sonkalenders. |} ’n Gemiddelde Gregoriaanse jaar is 365,2425 dae (52,1775 [[week|weke]], {{val|8765.82}} uur, {{val|525949.2}} minute of {{val|31556952}} sekondes). Vir hierdie kalender is ’n algemene jaar 365 dae ({{val|8760}} uur, {{val|525600}} minute of {{val|31536000}} sekondes), en ’n skrikkeljaar is 366 dae ({{val|8784}} uur, {{val|527040}} minute of {{val|31622400}} sekondes). Die 400-jaarsiklus van die Gregoriaanse kalender het {{val|146097}} dae en dus presies {{val|20871}} weke. == Seisoenale jaar == ’n Seisoenale jaar is die tyd tussen opeenvolgende gebeure wat met ’n [[seisoen]] verband hou, soos die oorstroming van ’n [[rivier]], die migrasie van ’n [[voël]][[spesie]], die blom van ’n [[plant]]spesie, die eerste [[ryp]] of die eerste wedstryd van ’n sekere [[sport]]soort. Al hierdie gebeure kan in ’n groot mate van jaar tot jaar wissel, met tot ’n maand. == Galaktiese jaar == Die galaktiese jaar is die tyd waarin die [[Sonnestelsel]] om die middel van die [[Melkweg]] wentel. Dit is rofweg 230&nbsp;miljoen aardjare<ref>{{cite web |url = http://www.orau.gov/SCIENCEBOWL/teams/files/astrset2.pdf |title = Science Bowl Questions, Astronomy, Set 2 |work = Science Bowl Practice Questions |year = 2009 |publisher = Oak Ridge Associated Universities |accessdate = 9 Desember 2009 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100307191635/http://www.orau.gov/sciencebowl/teams/files/astrset2.pdf |archivedate = 7 Maart 2010 |df = mdy-all }}</ref> en is 'n gerieflike eenheid om kosmiese en geologiese typerke saam mee weer te gee. (Miljoene jare gee aanleiding tot te groot getalle en biljoene jare is te lank om werklik van toespassing op geologiese tydperke te wees.)<ref name="timeline">[http://www.vendian.org/mncharity/dir3/geologic_time_galactic Geologic Time Scale – as 18 galactic rotations]</ref> Die Sonnestelsel beweeg teen 'n gemiddelde spoed van 230&nbsp;km/s (828 000&nbsp;km/h) in sy wentelbaan om die galaktiese sentrum,<ref name="StarChild">http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question18.html NASA – StarChild Question of the Month for February 2000</ref> wat ooreenstem met 'n voorwerp wat in 2&nbsp;minute 54&nbsp;sekondes om die Aarde se [[ewenaar]] beweeg; dit is sowat 1/1300 van die [[ligsnelheid]]. == Afkortings == Soos reeds gesê, word die simbool ''a'' in die ISO-standaard ISO 80000-3 vir ’n jaar as eenheid van tyd gebruik, en dit kom van die Latynse woord ''annus''.<ref name="How">{{cite web |work=How Many? A Dictionary of Units of Measurement |author=Russ Rowlett |publisher=University of North Carolina |title=Units: A |url=http://www.unc.edu/~rowlett/units/dictA.html |accessdate=9 Januarie 2009 |archive-date=20 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220111445/http://www.unc.edu/~rowlett/units/dictA.html |url-status=dead }}</ref> In Afrikaans word jaar gewoonlik nie afgekort nie, maar indien wel, word die afkorting j. meestal gebruik. In [[Engels]] word die afkortings ''y'' of ''yr'' meer algemeen gebruik in niewetenskaplike geskrifte, maar veral ook in [[geologie]] en [[paleontologie]], waar ''kyr'', ''myr'', ''byr'' (onderskeidelik duisende, miljoene en miljarde jare) en soortgelyk afkortings gebruik word om tydperke lank voor of ná die huidige tyd aan te dui.<ref name="How" /><ref name="AGUStyle">{{cite web |url=https://www.agu.org/Publish-with-AGU/Publish/Author-Resources/Grammar-Style-Guide#datetime |publisher=American Geophysical Union |title=AGU publications: Grammar and Style Guide |date= 1 September 2017 |accessdate= 9 Januarie 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190918210347/https://www.agu.org/Publish-with-AGU/Publish/Author-Resources/Grammar-Style-Guide#datetime |archivedate = 18 September 2018 }}</ref><ref name="Strat">{{cite journal |author=North American Commission on Stratigraphic Nomenclature |url=http://ngmdb.usgs.gov/Info/NACSN/Code2/code2.html#Article13 |title=North American Stratigraphic Code |journal=The American Association of Petroleum Geologists Bulletin |volume=89 |issue=11 |date=November 2005 |pages=1547–1591 |doi=10.1306/07050504129 |edition=Article 13 (c) |access-date=28 Julie 2020 |archive-date= 2 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155725/http://ngmdb.usgs.gov/Info/NACSN/Code2/code2.html#Article13 |url-status=dead }}</ref> === Simbole === Die Unified Code for Units of Measure<ref>{{cite web |author1=Gunther Schadow |author2=Clement J. McDonald |url=http://aurora.rg.iupui.edu/ucum |title=Unified Code for Units of Measure |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080520112256/http://aurora.rg.iupui.edu/UCUM/ |archivedate=20 Mei 2008 |df= }}</ref> maak ’n onderskeid tussen verskeie simbole vir die verskillende soorte jaar: : ''a_t'' = {{val|365.24219}} dae van die gemiddelde tropiese jaar; : ''a_j'' = 365,25 dae van die gemiddelde Juliaanse jaar; : ''a_g'' = {{val|365.2425}} dae van die gemiddelde Gregoriaanse jaar; ==== SI-voorvoegsels ==== Die volgende SI-voorvoegsels word gebruik veral in berekenings en om plek te bespaar, soos in tabelle met data. * '''ka''' (vir '''kilo-annum''') – [[duisend]], of 10³, jaar, ook bekend as ’n [[millennium]]. Dit word gewoonlik in geologie, paleontologie en [[argeologie]] gebruik vir die [[Periode (geologie)|periodes]] [[Holoseen]] en [[Pleistoseen]]. * '''Ma''' (vir '''mega-annum''') – ’n [[miljoen]], of 10⁶, jaar. Die [[dinosourus]]spesie ''[[Tyrannosaurus rex]]'' het byvoorbeeld sowat 66&nbsp;Ma (66&nbsp;miljoen jaar) gelede floreer. * '''Ga''' (vir '''giga-annum''') – ’n [[miljard]], of 10⁹, jaar. Soms word van "duisend miljoen jaar" gepraat. Voorbeelde is die vorming van die Aarde sowat 4,54&nbsp;Ga (4,54&nbsp;miljard jaar) gelede en die [[heelal]] wat sowat 13,8&nbsp;Ga oud is. * '''Ta''' (vir tera-annum) – ’n [[biljoen]], of 10¹², jaar. Dit is ’n besonder lang tyd, sowat 70 keer so lank as die ouderdom van die heelal. Dit is omtrent so lank as die leeftyd van ’n klein [[rooidwerg]]. * '''Pa''' (vir peta-annum) – ’n [[Kort en lang skaalverdeling#Vergelyking|biljard]], of 10¹⁵, jaar. Die [[Halfleeftyd|halveringstyd]] van die nuklied [[Kadmium|kadmium-113]] is sowat 8&nbsp;Pa.<ref>{{cite journal| author = P. Belli| display-authors = etal| title = Investigation of β decay of ¹¹³Cd| journal = Phys. Rev. C |volume = 76|page = 064603|year = 2007 |doi = 10.1103/PhysRevC.76.064603|bibcode = 2007PhRvC..76f4603B| issue = 6 }}</ref> * '''Ea''' (vir eksa-annum) – ’n [[Kort en lang skaalverdeling#Vergelyking|triljoen]], of 10¹⁸, jaar. Die halveringstyd van [[Wolfram|wolfram-180]] is 1,8&nbsp;Ea.<ref>{{cite journal| author = F.A. Danevich| display-authors = etal| title = α activity of natural tungsten isotopes| journal = Phys. Rev. C |volume = 67| issue = 1|page = 014310|year = 2003| arxiv = nucl-ex/0211013|doi = 10.1103/PhysRevC.67.014310|bibcode = 2003PhRvC..67a4310D }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Nog leesstof == * {{Cite book | title=Time, the Familiar Stranger | url=https://archive.org/details/timefamiliarstra0000fras | journal=Time. The Familiar Stranger | last=Fraser | first=Julius Thomas | edition=Geïllustreerde | location=Amherst | publisher=University of Massachusetts Press | year=1987 | isbn=978-0-87023-576-4 | oclc=15790499 | bibcode=1988tfs..book.....F }} * {{Cite book | title=What is Time? | url=https://archive.org/details/whatistime0000whit | last=Whitrow | first=Gerald James | location=Oxford | publisher=Oxford University Press | year=2003 | isbn=978-0-19-860781-6 | oclc=265440481 }} == Eksterne skakels == * [[:v:sl:letnice|Foto's van jare]] {{Commons-kategorie inlyn|Years}} {{Wikt-inlyn|jaar}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Year}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Jare| ]] [[Kategorie:Kalenders]] [[Kategorie:Eenhede van tyd]] kb06dngcjk5q7yolat8ruyxus9bz96o 0 26085 2966773 2406123 2026-09-12T14:36:04Z Pynappel 70858 2966773 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Siyer-i Nebi - Gabriel -dschabrail- und weitere Engel unterstützen die Muslime während der Schlacht von Badr.jpg|duimnael|300px|Illustrasie van die Slag van Badr (624) in die ''Siyer-i Nebi''. Volgens die Islamitiese oorlewering het die engeleskare, met [[Gabriël|Djibril]] onder hulle, die Moslem-leër te hulp gesnel.<ref name=Athamina>Khalil Athamina: ''Badr''. In: ''Encyclopaedia of Islam, THREE''. Reds. Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2017. Dié voorstelling word ook in die Koran vermeld, onder andere in soera 3:123 e.v.</ref>]] '''''Djihad''''' ([[Arabies]]: جِهَاد, ''ǧihād'') is 'n Arabiese woord wat "inspanning", "strewe" of "stryd" beteken, veral met 'n lofwaardige doel.<ref name=ODI>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |editor-first=John L. |editor-last=Esposito |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref><ref name=OEIP>{{Cite encyclopedia |first1=Rudolph |last1=Peters |first2=David |last2=Cook |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014 |doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001 |isbn=9780199739356}}</ref><ref name=EI2>{{Cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |location=Leiden |publisher=Brill |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> In 'n Islamitiese verband dek die begrip omtrent enige poging om die persoonlike en maatskaplike lewe met God se leiding te laat ooreenstem, soos 'n innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, pogings om 'n goeie Moslem-gemeenskap (''ummah'') te bou, en die stryd om [[Islam]] te verdedig.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name=DLB2018>{{Cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=Princeton |publisher=Princeton University Press}}</ref> Weens die letterlike betekenis "stryd" word die woord egter dikwels met oorlogvoering verbind.<ref name=Jackson>{{Cite book |title=What is Islamic philosophy? |first=Roy |last=Jackson |publisher=Routledge |page=173 |year=2014 |isbn=978-1317814047}}</ref> 'n Djihad verwys na die [[Moslem]] se totale stryd teen boosheid, oorheersing en ongeloof, wat ook 'n gewapende stryd of oorlog teen ongelowiges kan insluit. Die volle uitdrukking waarin die woord in die [[Koran]] en in latere Moslem-gebruik meestal voorkom, is ''al-djihad fi sabil Allah'' ("die strewe op die weg van God").<ref name=MIC>{{Cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419}}</ref><ref name=Esposito>{{Cite book |last=Esposito |first=John L. |title=Islam: The Straight Path |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195043983 |page=54}}</ref> Die djihadleer het sy oorsprong in die Koran en die [[soenna]] van [[Mohammed]].<ref name=Hamidullah>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, p. 18 e.v.</ref> In hierdie bronne word die begrip in 'n militêre sin verstaan, as stryd teen 'n vyand.<ref name=Lewispol>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, pp. 124–125. Vgl. Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam: neunundzwanzig Vorschläge, das Unvertraute zu verstehen''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 23–24.</ref> Die tradisie onderskei tussen die innerlike of "groter" djihad, wat 'n stryd teen 'n mens se eie begeertes en drifte is, en die uiterlike of "kleiner" djihad, wat verder onderverdeel word in die djihad van die pen of die tong (debat of oorreding) en die djihad van die swaard (oorlogvoering).<ref name=DLB2018/><ref name=Bonner>{{Cite book |last=Bonner |first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400827381 |page=13}}</ref><ref name=PetersER>{{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2de |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> 'n Groot deel van die Moslem-mening beskou die innerlike djihad as belangriker as die uiterlike.<ref name=gallup>{{Cite web |last=Burkholder |first=Richard |title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle? |date=3 Desember 2002 |url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx |publisher=gallup.com}}</ref> Volgens die klassieke Islamitiese regsleer ([[Fikh|fikh]]), waarvan die ontwikkeling in die eerste eeue na Mohammed se dood gedateer word,<ref name=Noth27>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 27.</ref> dien dié stryd die uitbreiding en verdediging van Islamitiese gebied totdat Islam die heersende godsdiens is.<ref name=KWH>Klaus Kreiser, Werner Diem, Hans Georg Majer (reds.): ''Lexikon der islamischen Welt''. Kohlhammer, 1974, band 2, pp. 27–28, s.v. "Heiliger Krieg"; vgl. ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In die verdere ontwikkeling daarvan, en in besonder in die loop van die moderne tyd, het Moslem-geleerdes begin om die nie-militêre aspekte van dié stryd te beklemtoon. Moderne Moslem-skrywers beskou slegs sulke oorloë as geoorloof wat die verdediging van Islamitiese state, die vryheid van Moslems om Islam buite dié state te verkondig, en die beskerming van Moslems onder nie-Islamitiese heerskappy dien.<ref name=Peters125>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, p. 125; vgl. dieselfde skrywer: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 5.</ref> In die twintigste eeu het die begrip sy regsgeleerde belang grootliks verloor en aanleiding gegee tot 'n ideologiese en politieke diskoers.<ref name=DLB2018/><ref name=Hallaq>{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |pages=334–338}}</ref> Die djihad is 'n belangrike geloofsbeginsel van Islam en 'n plig wat aan alle Moslems opgelê is. Sommige [[Soenni|Soenni]]-geleerdes reken die djihad as 'n sesde by die [[Vyf Pilare van die Islam|vyf pilare van Islam]], hoewel dit nie daardie amptelike status het nie.<ref name=Esposito93>John Esposito: ''Islam: The Straight Path''. Oxford University Press, 2005, p. 93.</ref><ref name=Ludwig>{{Cite book |author=Quentin Ludwig |title=L'islam |publisher=Éditions Eyrolles |year=2011 |page=121 |isbn=978-2-212-16405-3}}</ref> Die [[Kharidjiete]] het die djihad wel onder die vyf grondpilare van Islam getel.<ref name=Khoury29>Raif Georges Khoury: ''Der Islam – Religion, Kultur, Geschichte''. BI-Taschenbuchverlag, Mannheim 1993, p. 29.</ref><ref name=Filiu>{{Cite book |author=Jean-Pierre Filiu |title=Les frontières du jihad |publisher=Fayard |year=2006 |isbn=978-2-213-65220-7}}</ref> In die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] word dit as een van die tien godsdienstige praktyke beskou.<ref name=practices>{{Cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |publisher=al-Islam.org}}</ref> In Europese tale word die begrip dikwels met "heilige oorlog" vertaal.<ref name=Rosiny>Stephan Rosiny: ''Der jihad. Eine Typologie historischer und zeitgenössischer Formen islamisch legitimierter Gewalt''. In: Hildegard Piegeler, Inken Prohl en Stefan Rademacher (reds.): ''Gelebte Religionen''. Königshausen und Neumann, Würzburg 2004, pp. 133–150, hier p. 133; Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloh 1991.</ref> Moslem-skrywers werp teen dat ''djihad'' semanties nie net oorlogvoering aandui nie en dat daar nie-militêre betekenisse van die begrip bestaan; hulle beskou so 'n vertaling daarom as verkeerd en verwerp dit.<ref name=Peters118>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 118.</ref> In die Islamwetenskap is 'n omskrywing van die djihad as heilige oorlog, in die sin van 'n oorlog wat deur God voorgeskryf, om sy wil gevoer en deur hom beloon word, wel gangbaar,<ref name=Crone363>Patricia Crone: ''Medieval Islamic Political Thought''. Edinburgh University Press, 2005, p. 363.</ref> maar 'n eenvoudige gelykstelling van die twee begrippe word in die navorsing dikwels van die hand gewys.<ref name=Crone363/><ref name=Noth22>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, pp. 22–23; Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, Leiden 1977, pp. 3–4.</ref> Gegewe die wye reeks betekenisse is dit onjuis om die woord bloot met "heilige oorlog" gelyk te stel.<ref name=Jihadenc>{{Cite encyclopedia |title=Jihād |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad |publisher=encyclopedia.com |date=21 Mei 2013}}</ref><ref name=Britannica>{{Cite web |date=12 April 2025 |title=Jihad – Meaning, Examples, & Use in the Quran |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |website=britannica.com}}</ref> Die begrip van die djihad het oor die loop van die tyd gewissel, en soms was die opeenvolgende uitlegte daarvan met mekaar in mededinging.<ref name=BorrutBonner>Antoine Borrut, Michael Bonner: ''Le Jihad : origines, interprétations, combats''. In: ''Archives de sciences sociales des religions'', nr. 140, 2007.</ref> In [[Arabies|moderne standaard-Arabies]] word die woord gebruik vir 'n stryd om sowel godsdienstige as wêreldlike sake, en soms sonder godsdienstige bybetekenis, met 'n betekenis soortgelyk aan dié van die Engelse woord ''crusade'' ("kruistog"), soos in "'n kruistog teen dwelms".<ref name=OISO>{{Cite web |title=Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199 |publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name=ODI/> ''Djihad'' is ook 'n Arabiese voornaam wat in die neutrale sin van "'n stryd om 'n edel saak" aan seuns en dogters gegee word.<ref name=Seales>{{Cite news |title='My wife can never call my name in public' |first=Rebecca |last=Seales |publisher=BBC |date=5 Julie 2018 |url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> Nogtans word die woord gewoonlik in die godsdienstige sin gebruik.<ref name=PetersOEIW>{{Cite encyclopedia |first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press}}</ref> Die djihad moet nie met die [[Idjtihad|idjtihad]] verwar word nie, wat in die Islamitiese reg die inspanning van die verstand aandui om die grondtekste van Islam uit te lê.<ref name=Laffite>{{Cite web |url=http://orientxxi.info/mots-d-islam-22/djihad,1128 |title=Djihad |author=Roland Laffite |date=3 Februarie 2016 |publisher=OrientXXI}}</ref> == Etimologie en betekenis == Die woord ''djihad'' is afgelei van die [[Arabies]]e stam ''ǧ-h-d'' (''djahada''), wat beteken "om krag en moeite in te span, om alle middele te gebruik om 'n taak te verrig".<ref name=Ozel>{{Cite encyclopedia |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed |date=1993 |title=Cihad |encyclopedia=İslam Ansiklopedisi |volume=7 |pages=527–531 |publisher=Turkse Diyanet-stigting |location=Istanboel}}</ref><ref name=Guidere>{{Cite journal |author=Mathieu Guidère |title=Petite histoire du djihadisme |journal=Le Débat |year=2015 |volume=3 |issue=185 |pages=36–51 |doi=10.3917/deba.185.0036}}</ref> [[Etimologie|Etimologies]] dui die begrip dus 'n inspanning aan wat op 'n bepaalde doel gerig is.<ref name=EI2538>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In sy uitgebreide sin kan dit die stryd teen die vyande van Islam beteken, maar ook die nakoming van godsdienstige leringe en die gebod om die goeie te beveel en die verwerplike te verbied.<ref name=Ozel/> Die vertalings van die woord dek verskeie betekenisse: 'n oorlog wat in die naam van 'n godsdienstige ideaal gevoer word, oftewel 'n heilige oorlog; 'n stryd of geveg teen vyandige elemente en teen teëspoed ("stryd op die weg van God"); en 'n konfrontasie of geheel van handelinge om 'n kwaad te oorwin.<ref name=Almaany>{{Cite web |title=ترجمة و معنى الجهاد بالفرنسي في قاموس المعاني |url=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-fr/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF/ |website=almaany.com}}</ref><ref name=Gril>{{Cite web |url=https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1998_num_215_1_1151 |title=De l'usage sanctifiant des biens en islam |author=Denis Gril |date=1998 |publisher=Revue de l'histoire des religions}}</ref> Die vreedsame betekenis, naamlik "pogings tot die morele verheffing van die samelewing of tot die verspreiding van Islam", staan bekend as die "djihad van die tong" of die "djihad van die pen", in teenstelling met die "djihad van die swaard".<ref name=Jihadenc/> In die [[Fikh|Islamitiese regswetenskap]] word die begrip meestal in laasgenoemde sin gebruik, terwyl dit in die [[Soefisme]] hoofsaaklik die stryd teen die ''nafs al-ammara'' beteken, die toestand waarin 'n mens aan sy eie begeertes toegee.<ref name=Ozel/> Die geestelike en morele djihad word veral in vroom en mistieke kringe beklemtoon.<ref name=Jihadenc/> Die Hans Wehr-''Dictionary of Modern Written Arabic'' omskryf die woord as "geveg, stryd; djihad, heilige oorlog (teen die ongelowiges, as 'n godsdienstige plig)".<ref name=Wehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |page=142 |edition=3de}}</ref> Die begrip van die djihad het volgens die ''Encyclopaedia of Islam'' sy oorsprong in die Islamitiese gedagte dat die hele mensdom Islam sal aanvaar.<ref name=Tyan538>Emile Tyan: ''Djihād''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1967, p. 538.</ref> In die Koran en in latere Moslem-gebruik word ''djihad'' gewoonlik deur die uitdrukking ''fi sabil Allah'' ("op die weg van God") gevolg. Volgens Muhammad Abdel Haleem dui dit "die weg van waarheid en geregtigheid aan, insluitend al die leringe wat dit gee oor die regverdigings vir en die voorwaardes van die voer van oorlog en van vrede".<ref name=AbdelHaleem>{{Cite book |title=Understanding the Qurʼan: Themes and Style |last=Abdel Haleem |first=Muhammed |date=2001 |publisher=I.B. Tauris |isbn=9781860640094 |location=Londen |page=62}}</ref> 'n Ander gangbare Koranuitdrukking is ''al-djihad bi amwalikum wa anfusikum'' ("stry met julle goed en julle lewe").<ref name=Baudrier>{{Cite web |url=https://lamosquedethouars.e-monsite.com/pages/proselytisme-radicalisation-terrorisme.html |title=Prosélytisme, Radicalisation, Terrorisme |author=Baudrier Gérard Ibrahim |website=La mosquée de Thouars}}</ref> == Djihad in die Koran == Die betrokke [[Koran]]verse is geopenbaar teen die agtergrond van die stryd tussen die profeet en sy aanhangers en hul [[politeïsme|politeïsties]]-Arabiese sowel as [[Judaïsme|Joodse]] en [[Christendom|Christelike]] teenstanders.<ref name=Noth113>Albrecht Noth: ''Glaubenskriege des Islam im Mittelalter''. In: Peter Herrmann: ''Glaubenskriege in Vergangenheit und Gegenwart''. Vandenhoeck & Ruprecht, 1996, pp. 113–114.</ref> Hierdie verse, saam met die uitsprake en dade wat aan Mohammed toegeskryf word, sy ''soenna'', het die primêre grondslag gevorm vir die latere ontwikkeling van die djihadleer in die Islamitiese reg.<ref name=Hamidullah/> Die selfstandige naamwoord ''djihad'' kom vier keer in die Koran voor (in 25:52, 22:78, 9:24 en 60:1);<ref name=Firestone311>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 311.</ref> saam met sy verskillende werkwoordvorme is dit vyf-en-dertig keer te vinde.<ref name=Spuler>Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> Die aktiewe deelwoord ''mudjahied'', "iemand wat 'n djihad voer", kom in twee verse voor.<ref name=Ozel/> In sommige van dié plekke (soos soera 9:41, 44, 81 en 86) verwys die woord regstreeks na oorlog, en in ander word dit gebruik in die sin van "die poging om volgens Allah se wil te lewe".<ref name=Ozel/> Ahmed al-Dawoody tel sewentien afleidings van die stam wat altesaam een-en-veertig keer voorkom, in elf [[Mekka]]nse en dertig [[Medina|Medinense]] tekste, waarvan agt-en-twintig met godsdienstige oortuiging of geestelike strewe en dertien met oorlogvoering of liggaamlike stryd verband hou.<ref name=AD11>{{Cite book |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=2011 |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230111608 |page=56}}</ref> Koranaansporings tot die djihad is deur Islamitiese geleerdes in sowel 'n vegtende as 'n nie-vegtende sin uitgelê.<ref name=Afsaruddin>{{Cite book |title=Striving in the Path of God: Jihad and Martyrdom in Islamic Thought |author=Asma Afsaruddin |publisher=Oxford University Press |year=2013 |page=11}}</ref> Op die woord volg meestal die toevoeging "op die weg van God",<ref>Sien byvoorbeeld soera 2:190: "En stry op die weg van God ..."</ref> "met goed en bloed"<ref>Sien byvoorbeeld soera 9:20: "Diegene wat ... hulle op Allah se weg ingespan het met goed en bloed ..."</ref> of 'n kombinasie van albei.<ref name=Watt66>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 66.</ref> Waar een of albei van hierdie toevoegings gebruik word, is 'n gewapende stryd altyd bedoel.<ref name=Watt143>W. Montgomery Watt: ''Islamic Conceptions of the Holy War''. In: Thomas P. Murphy: ''The Holy War''. Ohio State University Press, 1974, p. 143; sien ook Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> {{Aanhaling|teks=Diegene wat geglo het en uitgewyk het en hulle met hul besittings en met hul eie persoon op die weg van God ingespan het, is onderling vriende. [...]|teken=Soera 8:72}} Aan die begin van Mohammed se profetiese loopbaan het sy aanhang uit enkele, meestal invloedarm persone bestaan. Toe hy die godediens van die [[Quraysh]] begin kritiseer, het dit tot bespotting van sy heilsboodskap en selfs tot openlike geweldpleging teen die aanhangers van die nuwe geloofsgemeenskap deur die heidense Mekkane gelei.<ref name=Paret106>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkündung des arabischen Propheten''. Kohlhammer, 2001, pp. 106–107.</ref> 'n Gebod om teen hulle te stry het voor Mohammed se uitwyking na [[Medina]], die [[Hidjra|hidjra]], nog nie bestaan nie. Weens hul algehele ondergeskiktheid het daar vir die destydse gemeenskap niks anders oorgebly nie as om die onderdrukking sonder teenweer te verduur en dit sover moontlik te ignoreer:<ref name=Firestone316>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 316.</ref> {{Aanhaling|teks=En verkondig hardop wat aan jou beveel word, en wend jou af van die politeïste. Ons beskerm jou teen die spotters wat 'n ander god naas God stel. Hulle sal dit nog te wete kom.|teken=Soera 15:94–96}} Ook in die tyd onmiddellik na die aankoms van die ''muhadjirun'', die Moslem-"uitwykelinge" uit Mekka, in Yathrib is Mohammed se aanhang van 'n militêre botsing met die Mekkane weerhou. Dit word onder meer deur soera 4:77 bevestig, waar retrospektief daarna verwys word: "Het jy nie dié gesien vir wie daar (aanvanklik) gesê is: 'Hou julle hande (van die stryd) terug en verrig die gebed en gee die aalmoesbelasting?' Toe dit hulle (later) voorgeskryf is om te stry, het 'n deel van hulle op hul beurt die mense gevrees soos 'n mens God vrees, of selfs nog meer."<ref name=Paret129>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran''. Kohlhammer, 2001, p. 129.</ref> Slegs in die maande daarna is die vers geopenbaar wat die Islamitiese Koranuitleg oorwegend as die eerste oproep tot die stryd beskou:<ref name=Firestone53>Reuven Firestone: ''Jihād. The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, pp. 53–54.</ref> {{Aanhaling|teks=Toestemming (om te stry) is gegee aan diegene wat beveg word, omdat hulle onreg aangedoen is – en God het sekerlik die mag om hulle by te staan – (aan hulle) wat sonder reg uit hul woonplekke verdryf is, net omdat hulle sê: Ons Heer is God. [...]|teken=Soera 22:39–40}} Die oorlog van die Moslems op die Arabiese Halfeiland het verskeie fases deurloop<ref name=KhouryHeilig>Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloher Verlagshaus, 2007, p. 31 e.v.</ref> en uiteindelik uitgeloop op 'n algemene stryd, enersyds teen die Arabiese godediendaars:<ref name=Noth24>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 24.</ref> {{Aanhaling|teks=En wanneer die heilige maande verstreke is, maak dan die politeïste dood waar julle hulle ook al vind, gryp hulle, beleër hulle en lê hulle op elke pad voor. As hulle hulle bekeer, die gebed verrig en die heffing betaal, laat hulle dan hul weg gaan: God is vol vergifnis en barmhartig.|teken=Soera 9:5}} ... en andersyds teen die "besitters van die Skrif", die [[Jode]] en [[Christene]] op die halfeiland:<ref name=Noth15>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 15.</ref> {{Aanhaling|teks=Stry teen diegene wat nie in God en die jongste dag glo nie en nie verbied wat God en sy gesant verbied het nie, en nie aan die ware godsdiens behoort nie – van diegene wat die Skrif ontvang het – (stry teen hulle) totdat hulle kleinserig belasting betaal!|teken=Soera 9:29}} Hierdie Koranverse, ook bekend as die swaardverse, is in die klassieke Koranuitleg oorwegend as 'n oproep tot 'n algemene stryd teen die nie-Islamitiese wêreld verstaan. Enkele Koranuitleggers van dié tydperk het laasgenoemde vers egter slegs op die besitters van die Skrif van die Arabiese Halfeiland betrek.<ref name=Noth15/> Die swaardverse is histories so uitgelê dat hulle ander verse abrogeer en 'n aanvallende oorlog teen ongelowiges regverdig, insluitend die gedwonge bekering van politeïstiese heidene tydens die vroeë Moslem-verowerings.<ref name=BBCwar>{{Cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 Augustus 2009 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref name=Unesco>{{Cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad |last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |publisher=UNESCO |year=1988 |page=46}}</ref> Die Franse eksegete het die openbaringsomstandighede van 'n aantal van die strydverse aan bepaalde veldslae van Mohammed met die Quraysh verbind. Volgens [[Tabari]] (839–923) is soera 8:39 – "En stry teen hulle totdat daar geen toeskrywing van deelgenote aan God meer bestaan nie en die godsdiens heeltemal aan Allah behoort" – teen die Quraysh en Mekka geopenbaar "na hul mishandeling van die Moslem-bekeerlinge wat tot in Abessinië moes vlug".<ref name=Taberi8>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/218–219.</ref> Oor soera 8:59–60, wat die gelowiges aanspoor om "alles wat julle kan aan krag en toegeruste ruitery" voor te berei, berig Tabari dat die oormatige bewapening bedoel was om die vyand daarvan af te skrik om die Moslems aan te val, en dat die vyande in vers 59 steeds die inwoners van Mekka is.<ref name=Taberi859>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/236–237.</ref> Van soera 47:4 – "Wanneer julle (in die stryd) diegene teëkom wat ongelowig is, slaan hulle dan op die nek. Wanneer julle hulle oorheers het, boei hulle dan stewig. Daarna is dit óf vrylating óf losprys ..." – berig Tabari volgens Qatada ibn al-Nu'man (gest. 742 of 749) dat dit tydens die [[Slag van Uhud]] in die Moslem-laer geopenbaar is, "sodat die Moslems nie sou verswak en ophou om afgemaai te word nie", sodat dit dus op die teenstanders gerig is wat op daardie oomblik by Uhud teenwoordig was.<ref name=Taberi47>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 7/428–431.</ref> Die uitwykelinge uit Mekka, wat in Yathrib grotendeels sonder enige finansiële grondslag was,<ref name=EIMuhammad>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, s.v. "Muḥammad".</ref> het die ou-Arabiese gebruik van die strooptog gevolg en die karavane van die Quraysh begin oorval en plunder. Die oorname van hierdie reeds voor-Islamitiese gebruik, wat nou ''djihad'' genoem is, was nie tot 'n naamsverandering beperk nie: terwyl sulke rooftogte vroeër die aanval van een stam op 'n ander beteken het, ongeag die verhouding tussen hulle, was ''djihad'' die stryd van 'n godsdienstige gemeenskap teen andersgelowiges. Daarmee saam het dié gemeenskap uitgebrei, aangesien 'n stam nie meer deur die veldtogte geraak is sodra dit Islam aangeneem het nie. Volgens William Montgomery Watt was dit hierdie godsdienstige aard van die djihad wat die energie van die Arabiere so gerig het dat hulle in minder as 'n eeu 'n ryk gestig het wat van die [[Atlantiese Oseaan]] en die [[Pireneë]] in die weste tot by die Oxus en die [[Punjab|Pandjab]] in die ooste gestrek het; dit lyk hom feitlik seker dat die uitbreiding sonder die begrip van die djihad nie sou gebeur het nie.<ref name=Watt108>W. Montgomery Watt: ''Muhammad. Prophet and Statesman''. Oxford University Press, 1961, pp. 108–109; vgl. dieselfde skrywer: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 158, en Albrecht Noth: ''Früher Islam''. In: Ulrich Haarmann (red.): ''Geschichte der arabischen Welt''. Beck, 1991, p. 69.</ref> Die feit dat die werkwoord ''djahada'' in enkele Koranverse sonder een van die bogenoemde toevoegings gebruik word, dui daarop dat die karavaanoorvalle aanvanklik geen godsdienstige karakter gehad het nie; so lui dit in soera 16:110: "Daarna sal jou Heer teenoor diegene wat ná beproewinge uitgewyk en daarna gestry en volhard het – sien, jou Heer sal daarna waarlik vergewend en barmhartig wees." Dié godsdienstige karakter, wat gewoonlik deur so 'n toevoeging gekenmerk word, is volgens Watt eers later by die oorvalle gevoeg, toe Mohammed begin vereis het dat die Medinense Moslems, die sogenaamde "helpers", aan die rooftogte deelneem, en toe ooreenstemmende Koranverse geopenbaar is, soos soera 5:35: "O julle wat glo, vrees God en soek 'n middel om tot Hom te kom, en span julle in op sy weg, sodat dit met julle goed mag gaan."<ref name=Watt66/> Die helpers het hulle tot op daardie punt slegs daartoe verbind om die Moslems uit Mekka militêr by te staan indien die Quraysh hulle sou aanval,<ref name=EIHelpers>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 7, p. 360 ("Muḥammad").</ref> en die bronne, waaronder verskeie Koranverse, maak duidelik dat tot by die [[Slag van Badr]] in 624 hoofsaaklik tot uitsluitlik uitwykelinge aan die onderskeie karavaanoorvalle deelgeneem het.<ref name=Watt143/> In die loop van hierdie rooftogte het dit tot groter militêre botsings tussen die Quraysh en Mohammed se aanhangers gekom, wat eers in 628 tydelik deur 'n vredesverdrag, die [[Verdrag van al-Hudaybiya]], beëindig is. Op die verbreking van dié verdrag deur die Mekkane het die verowering van Mekka in 630 gevolg.<ref name=EIMakka>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 6, New Edition. Brill, Leiden, p. 147 ("Makka").</ref> Toe Mohammed op 8 Junie 632 sterf, het die Islamitiese magsgebied oor die hele Arabiese Halfeiland gestrek.<ref name=WattMedina>W. Montgomery Watt: ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press, 1962, pp. 78–150; Elias Shoufani: ''Al-Ridda and the Muslim Conquest of Arabia''. University of Toronto Press, 1973, pp. 10–48.</ref> Die ou lewensbeskrywings van Mohammed, die ''sira'' van [[Ibn Ishaq]], Ibn Hisham, al-Waqidi, Ibn Sa'd al-Baghdadi en Tabari, noem stelselmatig die redes vir al sy veldslae. Die geveg wat vir die verspreiding van Islam gevoer is, deur Mohammed en daarna deur die vier "reggeleide" kaliefs tydens die groot veroweringstyd, word met die woord ''ghazwa'' ("strooptog") beskryf; die woord ''djihad'' word toe nog nie vir dié militêre optrede gebruik nie. Dit is later, van die agtste eeu af, in die kryglustige sin gebruik om die plig van Moslems aan te dui om aan veldslae deel te neem, wat verdedigend van aard kon wees indien die gemeenskap van gelowiges bedreig was.<ref name=Laffite/> Volgens Olivier Hanne is dit die ''Sira al-nabawiya'' ("Lewenswandel van die Profeet"), 'n teks waarvan die Moslem-tradisie die opstelling aan Ibn Ishaq (gest. omstreeks 767) en die redigering aan Ibn Hisham (gest. omstreeks 833–834) toeskryf, wat aan die oorsprong lê van 'n omvorming van die Koraniese woordeskat rondom die djihad. Waar die Koran van die stam ''ǧ-h-d'' veelvuldige vorme en betekenisse bied wat teoretisering nie toelaat nie, is die hadith eenduidiger en kryglustiger gerig, en in die ''Sira'' hou byna twee derdes van die voorkomste met 'n militante strekking verband: die stam gaan van werkwoordelike vorme oor na 'n stelselmatige gebruik van die selfstandige naamwoord ''djihad'', dikwels met 'n bepaalde lidwoord, en dit in uitdruklik kryglustige verhaalgedeeltes wat met geloofsopdragte vermeng is. Hanne verklaar die verskuiwing uit die tydsverskil tussen die twee opstellers, waarby die tweede die djihad omvorm het tot 'n gedagte van 'n heilige of gewyde oorlog in die diens van die kalifale mag: die djihad is toe nie meer 'n persoonlike volharding nie, maar 'n militêre instelling.<ref name=Hanne>{{Cite book |first=Olivier |last=Hanne |chapter=Le jihâd est-il prophétique ? Recherches sur le récit de la "Conduite du Prophète" |editor=Olivier Hanne |title=#Djihad. Un état des savoirs religieux, historiques et sociaux |publisher=Les Influences éditions |year=2022 |isbn=978-2-490625-13-0 |pages=83–86, 100–103}}</ref> Die Koran verwys verskeie kere na die stryd teen die ongelowiges. Baie verse roep die Moslems tot die stryd op en belowe dié onder hulle wat val 'n beloning in die [[hiernamaals]]: "En jy mag nie meen dat diegene wat ter wille van God gedood is, (werklik) dood is nie. Nee, (hulle is) lewend (in die hiernamaals), en hulle word by hul Heer (hemelse voedsel) beskore" (soera 3:169). Die Moslem-kommentatore stem nie saam of die martelare van die stryd eers aan die einde van die tyd die lewe herwin nie – so die Mu'taziliete – of reeds nou as lewend beskou moet word. Volgens die tweede siening leef die siele van die martelare voort en prys en vereer hulle God.<ref name=Khoury288>Adel Theodor Khoury: ''Der Koran. Übersetzung und wissenschaftlicher Kommentar''. Band 4. Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 1993, p. 288; vgl. Etan Kohlberg: ''Shahīd''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Band 9. Brill, Leiden 1997, p. 204.</ref> Die Koran dreig die "huigelaars" wat nie aan die stryd deelneem nie met helstrawwe (soera 9:81–82). Verdere verse behandel oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van krygsgevangenes (soera 47:4), die uitsluiting van krygsdiens (soera 9:91) en wapenstilstande (soera 8:61). Twee tekste in die Koran praat van die "inspanning ter wille van God": soera 29:69 – "Diegene egter wat hulle om ons wil inspan [...], sal ons op ons weë lei. God is met diegene wat vroom is" – en soera 22:77–78: "Julle gelowiges! Buig (in die godsdiens), werp julle (in aanbidding) neer, dien julle Heer en doen goed! Miskien sal dit (dan) met julle goed gaan. En span julle ter wille van God in, soos dit hoort!" Hierdie verse kan verstaan word as 'n aansporing tot die inspanning om "die bose luste en verleidinge teë te staan".<ref name=Spuler/><ref name=Watt66b>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, pp. 66–67.</ref> Die klassieke Koranuitleg het hulle egter op oorlogvoering betrek. Of die Koran oorlog slegs met die oog op verdediging bekragtig of 'n algemene stryd teen andersgelowiges voorsien, is onduidelik en word aan die uitleg oorgelaat, aangesien die bedoelinge en doelwitte van die djihad nie eenduidig uit die Koran blyk nie.<ref name=Donner47>Fred M. Donner: ''The Sources of Islamic Conceptions of War''. In: John Kelsay en James Turner Johnson (reds.): ''Just War and Jihad: Historical and Theoretical Perspectives on War and Peace in Western and Islamic Traditions''. Greenwood Press, 1991, p. 47; vgl. Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 2.</ref> Die oorlogsverordeninge daarin het eerder die karakter van die werwing van vegters en behandel geen oorlogsetiese vrae nie.<ref name=Noth13>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 13.</ref> Die bestaande skrifmateriaal "verg uitleg, waarby die houding van die uitleggers van beslissende belang is, wat in groot mate deur die verskillende politieke en maatskaplike omstandighede gevorm is en word".<ref name=Rohe>Mathias Rohe: ''Das islamische Recht. Geschichte und Gegenwart''. Beck, 2011, p. 149.</ref> Verder bevat die Koran die norm "in die godsdiens is daar geen dwang" (soera 2:256).<ref name=Quran2256>Soera 2:256.</ref> == Djihad in die hadith-literatuur == Benewens die Koran behandel ook die gesaghebbende [[Hadit|hadith]]-versamelings die djihad, wat elk 'n hele hoofstuk aan die onderwerp wy. Die oorlewerings daarin wat op Mohammed teruggevoer word, behandel onder meer die voordele van die stryd op die weg van God en die beloning in die hiernamaals van diegene wat aan dié stryd deelneem, en veral van dié wat daarin sterf.<ref name=Peters1825>Voorbeelde van sulke hadith uit die ''muwatta'' van Malik ibn Anas is in Engelse vertaling te vinde in: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, pp. 18–25.</ref> Van die 199 hadith-verwysings na die djihad in die versameling van Bukhari veronderstel almal dat djihad oorlogvoering beteken.<ref name=Streusand>{{Cite journal |last=Streusand |first=Douglas E. |title=What Does Jihad Mean? |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |volume=4 |issue=3 |pages=9–17 |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean}}</ref> So word in Bukhari se kanonieke versameling die volgende uitspraak in die hoofstuk oor die ''inspanning vir die saak van God'' aangeteken:<ref name=Ferchl299>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī. Nachrichten von Taten und Aussprüchen des Propheten Muhammad''. Gekies, uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 299.</ref> {{Aanhaling|teks='n Man het na die gesant van God gekom [...] en gesê: "Noem my 'n werk wat gelykstaan aan die inspanning vir die saak van God wat betref die loon wat ons daarvoor van God kan verwag!" Die profeet [...] het geantwoord: "Ek ken geen sodanige werk nie! Of is jy dan in staat om, terwyl die geloofstryder vir die saak van God stry, in die moskee in gebed te bly sonder om moeg te word, en gelyktydig te vas sonder om dit te verbreek?" Die man het gesê: "Nee. Wie sou daartoe in staat wees!"}} 'n Uitspraak met 'n soortgelyke strekking word ook op die profeet teruggevoer:<ref name=Ferchl304>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī''. Vertaal deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 304.</ref> {{Aanhaling|teks=Niemand in die Paradys wil weer terugkeer nie, met die uitsondering van die martelaar wat in die stryd vir die saak van God geval het. Hy wil na die aarde terugkeer om nog tien keer gedood te word, ná al die eerbetoon wat hom in die Paradys te beurt geval het.}} Hier verbind die leer van die djihad, die gewapende stryd, hom met die gedagte van die martelaarskap. Die Islamitiese skrifture is, binne en buite die kanonieke hadith-versamelings van die negende eeu, ryk aan werke oor die djihad en oor die voordele daarvan as godsdienstige plig. [[Ibn Chaldoen]] (gest. 1406) het lakoniek vasgestel dat die djihad slegs op Moslems rus: die ander godsdienste het volgens hom geen sodanige universele sending nie, en die heilige oorlog was daarom vir hulle nie 'n godsdienstige plig nie, behalwe ter selfverdediging.<ref name=Nagel>Tilman Nagel: ''"Dschihad von Anfang an"'' (boekbespreking). ''Süddeutsche Zeitung'', 4 Mei 2007.</ref> Onder die uitsprake van Mohammed oor die djihad wat oorgelewer word, is: "Die beste djihad is die woord van geregtigheid voor die onderdrukkende sultan",<ref name=Kamali>{{Cite book |last=Hashim Kamali |first=Mohammad |title=Shari'ah Law: An Introduction |date=2008 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851685653 |page=204}}</ref> en "Die beste djihad is dié waarin jou perd doodgemaak word en jou bloed vergiet word".<ref name=IbnNuhaas>Abi Zakaryya Al Dimashqi Al Dumyati: ''The Book of Jihad''. Vertaal deur Noor Yamani, 2016, p. 107.</ref> Mohammed het ook gesê dat "om vir die stryd op die weg van Allah in gelid te staan, meer werd is as 60 jaar se godsdiensbeoefening", en dat "die swaard alle sondes uitwis".<ref name=Crusader>{{Cite book |title=The Intensification and Reorientation of Sunni Jihad Ideology in the Crusader Period |date=2012 |publisher=Brill |isbn=9789004242791 |pages=151, 183}}</ref><ref name=CookUnderstanding>{{Cite book |title=Understanding Jihad |date=2005 |page=15 |publisher=University of California Press |isbn=9780520931879}}</ref> Nie alle oorlewerings verbind die woord met oorlog nie. Volgens een hadith is die onderhouding van 'n mens se ouers 'n voorbeeld van djihad,<ref name=AD76>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 76.</ref> en daar word berig dat Mohammed die behoorlike verrigting van die [[Hadj|hadj]] as die beste djihad vir Moslem-vroue beskou het.<ref name=AD58>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 58.</ref> Die hadith beklemtoon die djihad as een van die middele tot die Paradys: alle sondes behalwe skuld sou vergewe word vir dié wat daarin sterf. Deelname moes vrywillig wees en die bedoeling suiwer, want die djihad word slegs ter wille van God gevoer en nie vir materiële rykdom nie; daarteenoor vereis dit van 'n mens om sowel sy lewe as sy besittings te waag. Die djihad word as een van die hoogste goeie dade gereken; volgens een hadith is dit die derdebeste daad ná die gebed en goedheid teenoor 'n mens se ouers. Een hadith stel mans wie se ouers nog leef van die militêre djihad vry, aangesien die diens aan 'n mens se ouers as 'n hoër djihad beskou word.<ref name=Bonney>{{Cite book |title=Jihad: From Qur'an to Bin Laden |last=Bonney |first=Richard |year=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |pages=34–35}}</ref> 'n Verwante oorlewering wat "sy weg na die populêre Moslem-letterkunde gevind het"<ref name=Malik>{{Cite journal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first=Jamal |last=Malik |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume=17 |issue=1 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year=2009}}</ref> en waarvan gesê is dat dit die denkwyse van die Moslems van die Islamitiese goue eeu saamvat,<ref name=Wilson>{{Cite journal |title=Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first=Jonathan A. J. |last=Wilson |journal='Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume=7 |date=2011 |publisher=Universiti Sains Islam Malaysia}}</ref> lui: "Die ink van die geleerde is heiliger as die bloed van die martelaar." Die geloof in die waarheid van dié hadith was een van die faktore in die pogings van opeenvolgende [[Kalifaat|kaliefs]] om vertalings van Griekse, Hebreeuse en Siriese wetenskaplike en filosofiese tekste te subsidieer,<ref name=Lutz>{{Cite book |chapter=Islamic Science |first=Peter L. |last=Lutz |title=The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |date=2002 |publisher=Humana Press |doi=10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn=978-1-59259-163-3}}</ref> en die spreuk word steeds sterk beklemtoon in sekere Islamitiese tradisies wat intellektualisme bo geweld stel, byvoorbeeld in [[Timboektoe]], waar dit een van die twee kernlesse in die werk ''Tuhfat al-Fudala'' van die sestiende-eeuse [[Berbers|Berber]]-geleerde Ahmed Baba vorm.<ref name=Ware>{{Cite news |title=Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url=https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first=Rudolph |last=Ware |date=31 Augustus 2012 |publisher=Huffington Post}}</ref><ref name=Diagne>{{Cite book |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher=HSRC Press |isbn=9780796922045}}</ref> Oor die algemeen is minder mense vandag van die hadith bewus; volgens Akbar Ahmed heers daar 'n algemene gebrek aan kennis daarvan.<ref name=Morse>{{Cite news |title=The pen, the sword and the Prophet |first=Felicity |last=Morse |date=13 Januarie 2015 |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> Die betrokke oorlewerings behandel ook oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van gevangenes of die verbod om vroue en kinders te dood.<ref name=LewisWut>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 54. Vir afsonderlike voorbeelde van sulke hadith uit die ''sahih'' van Muslim ibn al-Hadjadj in Engelse vertaling sien: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, pp. 9–17.</ref> == Groter en kleiner djihad == Die tradisie onderskei die "groter djihad", die innerlike stryd teen sondige gedrag, van die "kleiner djihad" in die militêre sin.<ref name=DLB2018/> Die meeste klassieke geskrifte gebruik die woord in die militêre sin.<ref name=LewisPolLang>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Political Language of Islam |date=1991 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |page=72}}</ref> Die oorlewering wat tussen die groter en die kleiner djihad onderskei, kom in geen van die gesaghebbende hadith-versamelings voor nie; gevolglik verwerp sommige [[Islamisme|Islamiste]] dit as onbetroubaar.<ref name=Peters116>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 116.</ref> Die weergawe wat die meeste aangehaal word, lui dat 'n aantal vegters na Mohammed gekom het en dat hy gesê het: "Julle het van die 'kleiner djihad' na die 'groter djihad' gekom." Toe die vegters vra wat die groter djihad is, het hy geantwoord: "Dit is die stryd teen 'n mens se eie begeertes."<ref name=bbcjihad>{{Cite web |title=Jihad |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml |publisher=BBC |date=3 Augustus 2009}}</ref> Dié gedeelte is aangehaal in die ''Geskiedenis van Bagdad'' van al-Khatib al-Baghdadi, 'n Islamitiese geleerde van die elfde eeu, en dit het aanleiding gegee tot die gebruik om tussen 'n "groter" en 'n "kleiner" djihad te onderskei.<ref name=bbcjihad/><ref name=Streusand/> Geleerdes soos Ibn Hadjar al-Asqalani beskou die oorleweringsketting van die hadith as swak.<ref name=Sunnah>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org}}</ref> Die Hanbalitiese teoloog [[Ibn Qayyim al-Jawziyya]] beskou dit eweneens as swak, maar hou die groter djihad tog vir belangrik,<ref name=Haddad>{{Cite web |title=Documentation of "Greater Jihad" hadith |author=Gibril Fouad Haddad |url=http://www.livingislam.org/n/dgjh_e.html |date=28 Februarie 2005 |website=Living Islam}}</ref> terwyl die Palestynse teoloog [[Abdullah Azzam]] dit as swak en daarby as vals beskou, aangesien dit volgens hom nie van Mohammed sou kom nie, maar van een van sy metgeselle, Ibrahim ibn Abi 'Abalah.<ref name=Azzamcaravan>{{Cite web |title=Join the caravan |url=http://www.religioscope.com/info/doc/jihad/azzam_caravan_6_conclusion.htm |website=religioscope.com}}</ref> Die begrip het nogtans "enorme invloed" in die Islamitiese mistiek, die [[Soefisme]], gehad.<ref name=Kadri>{{Cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0099523277 |pages=78–79, 103, 150–151, 157, 172–175}}</ref> Volgens [[Al-Ghazali|al-Ghazali]] het die profeet ná die eerste groot militêre oorwinning by Badr aan die Moslems gesê dat hul stryd nie gewonne was nie: hulle het slegs 'n "kleiner stryd" gewen, terwyl die groter stryd om hul geestelike weerbaarheid te versterk, nog voorgelê het.<ref name=Kadri/> Enkele sjiïtiese teoloë van die klassieke tydperk het eweneens tussen 'n groter djihad as innerlike stryd en 'n kleiner djihad in die militêre sin onderskei.<ref name=Lewis125>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, p. 125.</ref> Van die twintigste-eeuse [[Sjia|sjiïtiese]] figure het [[Roeholla Chomeini]], die leier van die Iranse Revolusie, 'n verhandeling oor die "groter djihad" geskryf.<ref name=Khomeini>{{Cite web |last=Khomeini |first=Ruhollah |title=Jihad al-Akbar, The Greatest Jihad: Combat with the Self |url=http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini |publisher=al-Islam.org |date=27 September 2012}}</ref> Om die groter djihad te voer, sluit die kleiner djihad nie uit nie: Abd al-Qadir al-Jilani het sy volgelinge aangeraai om albei na te streef.<ref name=handbook>{{Cite book |last1=Cosman |first1=Madeleine Pelner |last2=Jones |first2=Linda Gale |title=Handbook to Life in the Medieval World |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=295–296}}</ref> Die kleiner djihad beslaan nietemin die grootste deel, tot byna die geheel, van die bladsye wat regsverhandelinge aan die "stryd op die weg van God" wy.<ref name=Bakary>Afissou Bakary: ''La mise en œuvre du droit international humanitaire par les états musulmans''. Doktorale verhandeling, Université Nice Sophia Antipolis, 2014, pp. 40, 83.</ref> Michael Bonner wys daarop dat die begrip oor die eeue nooit ophou verander het nie, na gelang van die tydperk en die streek wat ondersoek word, en dat die uitlegte daarvan enige vaste voorstelling uitsluit. Volgens hom stel die profetiese tradisie die djihad ook as 'n middel van bestaan voor; hy haal die hadith aan waarin Mohammed sê: "Allah [...] het my lewensonderhoud onder my lans geplaas." Die ''sira'' en die Islamitiese geskiedwerke behandel dié militêre kant van die profeet breedvoerig en besing die vegters wat op dié weg stry om die martelaarskap te verkry, terwyl hulle tegelyk getuig van die gebruik van veldslae om hoofgeld van onderworpe bevolkings te eis.<ref name=BorrutBonner/> Die Franse Islamoloë Marie-Thérèse Urvoy en Anne-Marie Delcambre is onder die Korankundiges wat dit eens is dat die Koraniese djihad nie as uitsluitlik geestelik beskou kan word nie.<ref name=Urvoy>Marie-Thérèse Urvoy: artikel "Guerre et Paix" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 374–377.</ref> Urvoy het 'n uitvoerige ontleding van die gebruik van die woord in die Koran gedoen: sy tel een-en-veertig voorkomste van die stam, waarvan ses besondere betekenisse het, naamlik "plegtige eed" (vyf keer) en "die nodige vind". In sestien gevalle kom dit voor in 'n vae en onpresiese sin van "stryd voer vir God", met een enkele uitdruklik geweldlose verwysing, en ses voorkomste beteken duidelik "stryd voer met jou goed en jou persoon". Sy kom tot die gevolgtrekking:<ref name=Urvoy/> {{Aanhaling|teks=Die djihad kan dus nie teenoor die ''qital'' (geveg) gestel word nie. Dat daar, in die agtien voorkomste waar die betekenis vaag bly, vir Moslems die moontlikheid bestaan om die teorie van die ''groter djihad'' teen die self daarop te ent, kan toegegee word. Maar dit is onwettig om te beweer dat die Koraniese djihad uitsluitlik geestelik is. Daarteenoor kan wel gesê word dat in die teks van die Mekkaanse tydperk die gebruik van die woord en sy afleidings eerder 'n geestelike oorlog blyk aan te dui, naamlik om die opdrag na te kom om die omringende ongeloof te weerstaan. [...] Verder beteken die bestempeling van die geveg as ''kleiner djihad'' nie die uitskakeling daarvan nie, en die Islamitiese geskiedenis het talle Soefi's geken wat krygsdiens verrig het in die vestingkluise wat ''ribat'' genoem word.|teken=Marie-Thérèse Urvoy}} === Die vier vlakke van die djihad === Die djihad is veral 'n belangrike oortuiging van [[Soenni|Soenni-Moslems]]. Volgens 'n indeling wat deur na-klassieke regsgeleerdes uitgewerk is,<ref name=Khadduri56>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 56–57.</ref> en wat ook deur Ibn Hazm gelys word,<ref name=KhadduriWar>{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange |isbn=978-1-58477-695-6 |page=56}}</ref> kan 'n djihad op vier maniere of vlakke gevoer word: * Die '''djihad van die hart''' (''djihad bi l-qalb'' of ''bi n-nafs'') is die innerlike, geestelike stryd teen ondeug, teen die verleiding tot moreel verwerplike dade en teen onkunde, en teen die [[Satan|duiwel]] en sy oorreding tot die kwaad. Dit is die stryd in die hart van die gelowige teen ongehoorsaamheid aan [[Allah]] se wil, en word as die groter djihad (''al-djihad al-akbar'') beskou. * Die '''djihad van die tong''' (''djihad bi l-lisan''), ook die djihad van die woord of van die pen, bestaan daarin om die waarheid te praat en die Islamitiese boodskap van onderwerping aan Allah langs vreedsame weg te verkondig. Hiertoe hoort ook die openbare spreek van die waarheid (''haqq'') onder 'n onregverdige heerser.<ref name=Friedmann150>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 150.</ref> * Die '''djihad van die hand''' (''djihad bi l-yad'') verwys na die keuse om te doen wat reg is, om goeie dade te doen en slegtes te vermy, en om onreg met dade te beveg: om die regte te gebied en die verwerplike te verbied. * Die '''djihad van die swaard''' (''djihad bi s-saif'') verwys na ''qital fi sabilillah'', die gewapende stryd op die weg van God, oftewel oorlog teen nie-Moslems. Dit is die betekenis wat die meeste deur Salafistiese Moslems en afsplitsings van die [[Moslembroederskap]] gebruik word.<ref name=KhadduriWar/> Die uitvoering van die opdrag om die regte te gebied en die verwerplike te verbied, geskied "met die tong, met die hand en met die swaard, na gelang van waartoe 'n mens in staat is".<ref name=vanEss2>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 2. De Gruyter, 1997, pp. 92, 390 (na al-Asj'ari).</ref> Die [[Askese|asketes]] sien in die stryd teen die self (''mudjahadat an-nafs'') die hoogste ideaal.<ref name=vanEss1>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 1. De Gruyter, 1997, pp. 143, 147.</ref> Ibn Qayyim al-Jawziyya onderskei op 'n soortgelyke manier vier teenstanders van die djihad: die eie laer self (''nafs''), Satan, die ongelowiges en die huigelaars. Die eerste twee is suiwer vreedsame, geestelike stryde. Volgens hom gaan die "djihad teen die laer self die djihad teen uiterlike vyande voor". [[Ibn Taymiyya]] het die sentrale belang van die geestelike aspek bevestig:<ref name=Yaqeen>{{Cite web |date=15 Mei 2020 |title=Jihad in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |website=yaqeeninstitute.org}}</ref> {{Aanhaling|teks=Die djihad teen die laer self en teen die luste is die grondslag van die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars, want 'n Moslem kan nie 'n djihad teen hulle voer nie tensy hy eers 'n djihad teen homself en sy begeertes gevoer het voordat hy teen hulle uittrek.|teken=Ibn Taymiyya}} In sy ''Zad al-ma'ad'' verdeel Ibn Qayyim dié vier weer verder onder. Die djihad teen die self bestaan uit vier stappe: om teen die self te stry deur die weg van die saligheid en van die godsdiens te studeer; om te streef om ná dié leerskool ooreenkomstig en in alle opregtheid te handel; om die godsdiens aan dié wat dit nie ken nie, te leer en hulle daartoe te roep deur die intellektuele djihad van die onderrig; en om die beproewinge van die aardse lewe geduldig te verduur. Die djihad teen Satan het twee stappe: die stryd teen die twyfel wat Satan inboesem, en die stryd teen onwettige begeertes en verbode versoekinge. Die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars het vier stappe: met die hand, met die tong, materieel met 'n mens se besittings, en met die hart en die siel. Ibn Qayyim sluit dié hoofstuk af deur te beklemtoon dat teen die ongelowiges die stryd met die hande voorop staan, terwyl die stryd teen die huigelaars hoofsaaklik met die tong geskied; teen die ongelowiges moet 'n mens die kwaad liggaamlik probeer verhinder, sou dit nie moontlik wees nie met die tong, en sou ook dit onmoontlik wees, dan in die hart, deur dit as sleg te verwerp. Dít is volgens hom die absolute minimum van die geloof.<ref name=ZadMaad>Ibn Kayyim el-Cevziyye: ''Za'du'l-Mead''. İklim, band 3, p. 29.</ref><ref name=Muslim81>Muslim ibn al-Hadjadj: ''Sahih Muslim'', Kitab al-iman, hadith nr. 81.</ref> [[Averroes]] (1126–1198) skryf as kadi in sy ''Bidayat al-mudjtahid'' dat sommige die gewapende djihad nie as 'n verpligting beskou het nie en ander as 'n ewige verpligting vir alle Moslems; die meerderheid hou egter vol dat die gewapende djihad nie 'n verpligting vir alle Moslems is nie, en dat slegs 'n leër wat deur die ''amir al-mu'minin'' (die "bevelhebber van die gelowiges") op die been gebring is, verplig is om aan die oorlog deel te neem.<ref name=Bidayat>İbn Rüşd: ''Bidayetü'l-Müctehid ve Nihayetü'l-Muktesid''. Beyan, band 3, pp. 245–246.</ref> == Djihad in die klassieke Islamitiese reg == In die loop van die ontwikkeling van die [[Fikh|Islamitiese reg]] in die eerste eeue na die profeet se dood het Moslem-regsgeleerdes die leerstuk van die djihad uitgewerk. Byna alle klassieke Islamitiese regsboeke bevat daarom ook 'n eie hoofstuk oor die djihad. Onder die middeleeuse juridiese skrywers wie se djihad-hoofstukke reeds in Europese vertalings beskikbaar is, tel Ibn Abi Zaid al-Qairawani (gest. 996), Ibn Tumart (gest. 1130), [[Averroes]] (gest. 1198) en Ibn Taymiyya (gest. 1328). Die hoofstuk oor die djihad in die reghandboek ''al-Muqaddimat al-mumahhadat'' van die Andalusiese geleerde Ibn Rushd al-Djadd (gest. 1126) is deur Janina Safran ontleed.<ref name=Bredow>Von Bredow: ''Der Heilige Krieg (ǧihād) aus der Sicht der mālikitischen Rechtsschule''. 1994, pp. 63–132; O. Rescher: ''Das Kapitel über den Dschihâd aus Ibn Tûmert's Kitâb''. 1921; Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. 1996, pp. 27–42 en 43–54; Janina Safran: ''Defining Boundaries in al-Andalus: Muslims, Christians, and Jews in Islamic Iberia''. Cornell University Press, Ithaca 2013, pp. 196–208.</ref> Die eerste optekening van die reg van die djihad is deur Abd al-Rahman al-Awza'i en Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani geskryf, en het gegroei uit debatte wat ná Mohammed se dood ontstaan het.<ref name=PetersOEIW/> Weens die verskeidenheid van menings onder die geleerdes is dit nie moontlik om van 'n eenvormige klassieke djihadleer te praat nie; die aanduidings hieronder stel slegs die grondslae van die oorlogvoering voor wat onder die regskole algemeen as sodanig erken is.<ref name=Noth2728>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 27–28.</ref> === Definisies en doelwitte === Die gangbare taalkundige definisie van die begrip in die onderskeie regswerke is "om jou so veel in te span as wat vir jou moontlik is", terwyl die djihadplig in die regsin as die stryd teen die ongelowiges (''kafir'') verstaan is.<ref name=Peters10>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 10.</ref> Die groot meerderheid van die klassieke Moslem-teoloë, juriste en oorleweringskundiges het die begrip in die militêre sin verstaan.<ref name=Lewis125/> In die Islamitiese regspleging is die djihad die enigste toelaatbare vorm van 'n oorlog teen nie-Moslems.<ref name=Peters3>Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 3.</ref> Benewens die stryd teen die ongelowiges is 'n oorlog teen dié wat van Islam afvallig geword het, teen oproermakers en drosters en teen struikrowers ook geoorloof,<ref name=Khadduri74>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 74 e.v.</ref> maar slegs die oorlog teen nie-Moslems en afvalliges geld as djihad in die sin van 'n godsdienstige plig.<ref name=LewisWut52>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 52.</ref> Volgens Bernard Lewis was die bestryding van rebelle en rowers wel wettig, maar nie 'n vorm van djihad nie; en al was die klassieke voorstelling van die djihad 'n oorlog te velde teen 'n buitelandse vyand, was 'n innerlike djihad "teen 'n ongelowige oorloper of 'n andersins onwettige bewind nie onbekend nie".<ref name=Lewiscrisis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House |page=31 |isbn=978-0812967852}}</ref><ref name=Lewis237>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |isbn=9780684807126}}</ref> Met die juridiese vrae van die oorlogvoering hou 'n selfstandige tak van die Islamitiese regspleging hom besig, die ''siyar''-letterkunde, oftewel die Islamitiese [[Internasionale reg|volkereg]]. As onmiddellike doelwitte van die djihad het die versterking van die Islamitiese godsdiens, die beskerming van die Moslems en die opheffing van die ongeloof in die wêreld gegeld, met die oog op 'n Islamitiese oorwig op die hele aarde.<ref name=Peters10/> Om die gewapende djihad te verstaan, is dit belangrik om te weet dat een van die doelwitte van Islam volgens die Islamitiese reg is om die hele aarde te "hervorm" en aan Allah te onderwerp; dit beteken dat alle nasies op aarde hulle uiteindelik aan Allah se wil moet onderwerp. As grondslag daarvoor het Koranverse soos die volgende gedien: "Hy is dit wat sy gesant met die leiding en die ware godsdiens gestuur het, om dit tot oorwinning te help oor alles wat daar (andersins) aan godsdiens bestaan – al is dit die heidene ook 'n gruwel" (soera 9:33; vgl. 2:193). 'n Gedwonge bekering of uitwissing van die nie-Moslems was daarteenoor nie voorsien nie.<ref name=Noth31>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 31.</ref> Die primêre doel van die djihad as oorlogvoering was nie die bekering van nie-Moslems met geweld nie, maar die uitbreiding en verdediging van die Islamitiese staat.<ref name=EIOdjihad>{{Cite encyclopedia |title=Djihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref><ref name=Peters1977>{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam |date=1977 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-04854-6 |page=3}}</ref> Daar kon wapenstilstande wees voordat dit bereik is, maar geen blywende vrede nie.<ref name=LewisWest>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=Islam and the West |date=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |pages=9–10}}</ref> Dié stryd hou ook bepaalde beloning in vir diegene wat daaraan deelneem. Iemand wat "op die weg van God" gesterf het, was 'n martelaar (''sjahied'') wie se sondes vergewe is en wat "onmiddellike toegang tot die Paradys" verkry het.<ref name=OCAP>{{Cite book |editor1-last=Coates |editor1-first=David |title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2 |date=2012 |publisher=Oxford University Press |page=16 |isbn=9780199764310}}</ref> Sommige hou nietemin vol dat die martelaarskap nooit outomaties is nie, omdat dit God se voorreg is om te oordeel wie daardie aanduiding waardig is.<ref name=AbouElFadlGreat>Volgens Khaled Abou El Fadl val die martelaarskap uitsluitlik binne God se domein; slegs God kan die bedoelinge van individue en die regverdigheid van hul saak beoordeel. Die Koran erken nie die gedagte van onbeperkte oorlogvoering nie en beskou die blote feit dat een van die strydende partye Moslem is, nie as genoeg om die regverdigheid van 'n oorlog te vestig nie. {{Cite book |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists |date=2007 |publisher=HarperOne |isbn=978-0061189036 |pages=222–223}}</ref> Volgens Bernard Lewis het die Moslem-reg van 'n vroeë datum af die djihad in die militêre sin as "een van die hoofverpligtinge" neergelê van sowel "die hoof van die Moslem-staat", wat die djihad verklaar het, as van die Moslem-gemeenskap.<ref name=LewisWest/> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het Islamitiese regsgeleerdes die klassieke leerstuk van die djihad "teen die einde van die agtste eeu" ontwikkel, met behulp van die leerstuk van die ''naskh'' (dat God sy openbaringe in die loop van Mohammed se sending geleidelik verbeter het). Hulle het die Koranverse wat harmonie beklemtoon, aan die meer konfronterende verse van Mohammed se latere jare ondergeskik gestel en die verse oor inspanning (''djihad'') aan dié oor die geveg (''qital'') verbind.<ref name=Kadri/> Die Moslem-regsgeleerdes van die agtste eeu het die wêreld in drie afdelings verdeel: ''dar al-Islam''/''dar al-'adl''/''dar al-salam'' (die huis van Islam, van geregtigheid, van vrede), ''dar al-harb''/''dar al-djawr'' (die huis van die oorlog, van onreg en onderdrukking) en ''dar al-sulh''/''dar al-'ahd''/''dar al-muwada'ah'' (die huis van vrede, van die verbond, van versoening).<ref name=AD92>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 92.</ref><ref name=Zawati>{{Cite book |title=Is Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law |last=Zawati |first=Hilmi M. |date=2001 |publisher=E. Mellen Press |isbn=0773473041 |page=50}}</ref> Die agtste-eeuse regsgeleerde Sufyan al-Thawri (gest. 778) het aan die hoof gestaan van wat Khadduri 'n pasifistiese skool genoem het, wat volgehou het dat die djihad slegs 'n verdedigingsoorlog was.<ref name=Khadduri1940>{{Cite book |title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law |last=Khadduri |first=Majid |date=1940 |publisher=Luzac & Co |location=Londen |page=36 e.v.}}</ref><ref name=AD90>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 90.</ref> Khadduri verklaar dat die regsgeleerdes wat dié standpunt gehuldig het – onder wie hy al-Awza'i (gest. 774), Malik ibn Anas (gest. 795) en ander vroeë juriste noem – "beklemtoon het dat verdraagsaamheid teenoor ongelowiges getoon moet word, veral teenoor die skrifbesitters, en die imam aangeraai het om slegs oorlog te voer wanneer die inwoners van die ''dar al-harb'' met Islam in konflik gekom het".<ref name=AD80>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 80.</ref> Volgens Marie-Thérèse Urvoy was dit al-Shafi'i (767–820) wat eerste die leerstuk uiteengesit het dat die djihad 'n voortdurende oorlog teen die ongelowiges moet wees en nie slegs wanneer hulle met Islam in konflik kom nie; hy het dit op soera 9:5 gebaseer.<ref name=Urvoy/> Klassieke handboeke van die Islamitiese regswetenskap het dikwels 'n afdeling bevat wat die ''Boek van die Djihad'' genoem is, waarin die reëls vir die voer van oorlog breedvoerig behandel is, insluitend die behandeling van nie-strydendes, vroue en kinders sowel as van bewerkte en bewoonde gebiede,<ref name=Hamidullah205>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, pp. 205–208.</ref><ref name=Bonner/> en die verdeling van die buit.<ref name=Bonner99>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', p. 99.</ref> Sulke reëls het beskerming vir burgerlikes gebied.<ref name=Dawoody2013>{{Cite journal |title=Armed Jihad in the Islamic Legal Tradition |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=27 Augustus 2013 |journal=Religion Compass |volume=7 |issue=11 |pages=476–484 |doi=10.1111/rec3.12071}}</ref> Die buit sluit ''ghanima'' in (buit wat deur werklike geveg verkry is) en ''fai''' (wat sonder geveg verkry is, dus wanneer die vyand hom oorgee of vlug).<ref name=Chaudhry>{{Cite web |last=Chaudhry |first=Muhammad Sharif |title=Dynamics of Islamic Jihad, Spoils of War |url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm |website=Muslim Tents}}</ref> Hoe belangrik die djihad ook al was, dit word nie as een van die pilare van Islam beskou nie. Volgens Khadduri is dit omdat die vyf pilare individuele verpligtinge is, terwyl die djihad 'n "kollektiewe verpligting" van die Moslem-gemeenskap is wat deur die Islamitiese staat uitgevoer moet word. Dit was die opvatting van "alle regsgeleerdes, met byna geen uitsondering nie", maar dit het nie gegeld vir die ''verdediging'' van die Moslem-gemeenskap teen 'n plotselinge aanval nie; in daardie geval was die djihad 'n "individuele verpligting" van alle gelowiges, insluitend vroue en kinders.<ref name=Khadduri60>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 60.</ref> Martelaarskap wat voortvloei uit 'n aanval op die vyand sonder inagneming van 'n mens se eie veiligheid was lofwaardig, maar om deur jou eie hand te sterf – in teenstelling met dié van die vyand – het 'n besondere plek in die [[Hel|hel]] verdien.<ref name=LewisAssassins>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Assassins, a radical sect in Islam |year=2003 |orig-year=1967 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0786724550}}</ref> === Dar al-Islam en Dar al-Harb === Van grondliggende belang vir die klassiek-Islamitiese begrip van die volkereg is die indeling van die wêreld in 'n ''huis van Islam'' (''dar al-Islam'') en 'n ''huis van die oorlog'' (''dar al-harb'').<ref name=nDar>Nie een van die twee begrippe kom in die Koran of die hadith-versamelings voor nie; hulle het ontstaan in die loop van die ontwikkeling van die Islamitiese volkereg in die eeue na Mohammed se dood.</ref> Terwyl eersgenoemde alle gebiede onder Islamitiese heerskappy aandui, geld elke land buite die Islamitiese magsgebied as deel van die huis van die oorlog. Dit geld as die plig van die Islamitiese gemeenskap om sover moontlik groot dele van die ''dar al-harb'' langs militêre weg by die ''dar al-Islam'' in te lyf. Daar moet beklemtoon word dat volgens 'n ander siening, wat eweneens reeds in die teologiese diskoers van die Middeleeue deur byvoorbeeld an-Nawawi en al-Mawardi gehuldig is,<ref name=Nawawi40>Vgl. die kommentaar van die Sjafiïtiese geleerde an-Nawawi in sy ''Boek van die veertig hadith'': Yahya Ibn Sharif Al-Nawawi: ''Das Buch der Vierzig Hadithe. Kitab al-Arbai'in''. Uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Marco Schöller, Frankfurt am Main en Leipzig 2007, p. 24 en die aantekeninge op pp. 405 en 408.</ref> 'n streek reeds as ''dar al-Islam'' geld sodra Moslems daarin hul godsdiens vryelik kan uitoefen.<ref name=KhouryLex351>Adel Theodor Khoury: ''Heiliger Krieg''. In: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Reds. Adel Theodor Khoury, Ludwig Hagemann en Peter Heine. Drie bande, Freiburg 1991, band 2, pp. 349–359, hier p. 351.</ref> Volgens dié siening geld dit uitdruklik ook wanneer die betrokke gebied nie onder Moslem-heerskappy staan nie.<ref name=KhouryLex352>Khoury: ''Heiliger Krieg'', p. 352.</ref> Die Sjafiïtiese regskool noem nog 'n verdere kategorie, naamlik die ''huis van die verdrag'' (''dar al-ahd'').<ref name=EIDarAhd>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 2, New Edition. Brill, Leiden, p. 116 ("Dār al-ʿAhd").</ref> As sodanig geld gebiede waarvan die nie-Moslem-inwoners 'n wapenstilstandsooreenkoms met die Moslems gesluit het op voorwaarde dat hulle hul gebiede behou en in die plek daarvan jaarliks 'n bepaalde geldbedrag of 'n bepaalde aantal goedere betaal. Van die vier Soenni-regskole is die Hanafitiese die enigste wat vasstel onder watter omstandighede 'n gebied wat aan die huis van die oorlog behoort, tot die huis van Islam oorgaan en omgekeerd. Volgens algemeen erkende bepalings word 'n gebied deel van die huis van Islam wanneer dit onder Islamitiese heerskappy staan en die Islamitiese reg, die [[Sjaria|sjaria]], daar toegepas word. Ten aansien van die vraag wanneer 'n gebied wat voorheen aan die huis van Islam behoort het, as deel van die huis van die oorlog moet geld, het die regsgeleerde Abu Hanifa, na wie die Hanafitiese skool teruggaan, die volgende voorwaardes gestel: # Die reg van die ongelowiges word toegepas en die Islamitiese wette verloor hul geldigheid; # Die betrokke gebied grens aan die huis van die oorlog; # Die oorspronklike beskermingswaarborg vir die lewe en besittings van die Moslems en die ''dhimmi''s word opgehef, ongeag of die nuwe heerser hulle beskerming verleen of nie. Dié voorwaardes kan vervul word wanneer 'n deel van die huis van Islam verower word of wanneer 'n groep ''dhimmi''s hul verdrag met die Moslems opsê.<ref name=Peters12>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 12.</ref> === Die djihad as godsdienstige plig === Die militêre uitbreiding van die ''dar al-Islam'' is 'n kollektiewe plig (''fard al-kifaya'') van die Islamitiese gemeenskap, wat beteken dat die res van die Moslems van dié plig vrygestel is sodra 'n voldoende aantal troepe gereed staan.<ref name=KhouryLex665>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Directmedia, 2001, pp. 665–667.</ref> Neem niemand aan die djihad deel nie, sondig die hele Islamitiese gemeenskap.<ref name=Peters12b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 12–13.</ref> Die onderskeie Moslem-heerser het die plig om minstens een keer per jaar die ''dar al-harb'' aan te val; sou dit om enige rede voorlopig nie moontlik wees nie, is dit hom toegelaat om die jaarlikse onderneming uit te stel.<ref name=EI1>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''. Brill, 1993, band II, p. 1042, s.v. "Djihād".</ref> Die plig was slegs deur die [[Kalifaat|kalief]] te bestier, wat dit kon vertraag en wapenstilstande van tot tien jaar op 'n keer kon beding.<ref name=Kadri/> Tot 'n individuele plig (''fard 'ain'') word die djihad in die verdedigingsgeval, waarby elke weerbare persoon in die aangeval gebied moet stry. Sou hul militêre sterkte nie voldoende wees nie, geld dié plig ook vir die naburige gebiede.<ref name=Kelsay>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1993, band II, p. 1042; vgl. John Kelsay: ''Islam and war: a study in comparative ethics''. Westminster John Knox Press, 1993, p. 61.</ref> Verder word die stryd 'n individuele plig van bepaalde persone wanneer die kalief hulle vir krygsdiens aanwys of wanneer hulle 'n eed aflê om aan die djihad deel te neem.<ref name=Peters3b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 3.</ref> Van krygsdiens uitgesluit is onder andere vroue, kinders, slawe, liggaamlik of geestelik gestremdes, sowel as persone wat om materiële redes nie kan deelneem nie. As begronding vir hierdie uitsonderings haal die onderskeie regsgeleerdes ooreenstemmende Koranverse en oorlewerings van uitsprake wat aan die profeet toegeskryf word, aan.<ref name=Peters15>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 15–17.</ref> Geleerdes het aanvanklik beweer dat die organisering van die djihad die verantwoordelikheid van 'n gesentraliseerde regering was, maar dit het verander namate die gesag van die [[Abbasidiese Kalifaat|Abbasidiese]] kalief verswak het.<ref name=OEIPcombat>{{Cite encyclopedia |first=James |last=Broucek |title=Combat |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> Al-Mawardi het plaaslike goewerneurs toegelaat om die djihad namens die kalief te voer. Hierdie desentralisering van die djihad het veral ná die [[Kruistog|Kruistogte]] dringend geword. In 1105 het Ali ibn Tahir al-Sulami, 'n teoloog van [[Damaskus]], sy ''Verhandeling oor die djihad'' (''Kitab al-Djihad'') gepubliseer, waarin hy meen dat die Moslems die Christelike aanvalle, in besonder die Eerste Kruistog, met 'n djihad moet antwoord;<ref name=Sulami>Ali b. Tāhir al-Sulamī: ''Incitation à la guerre sainte''. Aangebied en vertaal deur E. Sivan, ''Journal asiatique'', 1966. Aangehaal deur M. Balard, A. Demurger en P. Guichard in ''Pays d'Islam et monde latin Xe–XIIIe s.'' Hachette, Parys 2000.</ref> hy het aangevoer dat alle Moslems vir selfverdedigingsoorloë verantwoordelik was en het Moslem-heersers uit verafgeleë lande aangemoedig om Moslems wat aangeval word, by te staan.<ref name=OEIPcombat/> In die twaalfde eeu, met Nur ad-Din en [[Saladin]], het die djihad die betekenis van 'n krygsekspedisie gekry.<ref name=Laffite/> === Verdedigende en aanvallende djihad === Die klassieke geleerdes het verskillende regverdigings vir die djihad oorweeg, waaronder die vraag of dit verdedigend of aanvallend gevoer word. Hulle het meer aandag aan die voer van die oorlog (''jus in bello'') as aan die regverdiging daarvan (''jus ad bellum'') gegee.<ref name=Baderin>{{Cite book |title=Islamic Law: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |last=Baderin |first=Mashood A. |year=2021 |page=119}}</ref><ref name=AEF99>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources |date=1999 |journal=The Muslim World |volume=89 |issue=2 |pages=144–157 |doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x}}</ref> Die besluit oor wanneer oorlog gevoer moet word, is dikwels as 'n politieke besluit beskou wat die beste aan die politieke owerhede oorgelaat word.<ref name=AEF01>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |year=2001 |title=Islam and the Theology of Power |journal=Middle East Report |issue=221 |pages=28–33 |doi=10.2307/1559337}}</ref><ref name=AEF99/> Twee regverdigings vir die djihad is aangevoer: 'n verdedigende oorlog teen uiterlike aggressie, of 'n aanvallende of voorkomende aanval op 'n vyandige staat.<ref name=Khalil>{{Cite book |title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism |last=Khalil |first=Mohammad Hassan |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108377263 |year=2017 |isbn=9781108421546 |pages=18–19}}</ref> Volgens die meerderheid van die regsgeleerdes is die ''casus belli'' beperk tot aggressie teen Moslems<ref name=AD78>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 78–79.</ref><ref name=AEF01/> en tot ''fitna'', die vervolging van Moslems weens hul geloofsoortuiging.<ref name=AD78/> Hulle hou vol dat ongeloof op sigself geen regverdiging vir oorlog is nie, en dat slegs strydendes beveg mag word: nie-strydendes soos vroue, kinders, geestelikes, bejaardes, geesteskrankes, boere, lyfeienes en blindes mag nie in 'n oorlog gedood word nie.<ref name=AD78/> So het die Hanafitiese geleerde Ibn Nadjim verklaar: "Die rede vir die djihad is volgens ons [die Hanafiete] ''kawnuhum harban 'alaina''", letterlik "dat hulle teen ons in oorlog is".<ref name=AD78/> Die Hanafitiese juris al-Shaybani stel dat "hoewel die ongeloof in God een van die grootste sondes is, dit tussen die individu en sy Here die Almagtige is, en die straf vir dié sonde uitgestel word tot die ''dar al-djaza''', die verblyf van die afrekening, die hiernamaals".<ref name=AD78/> Al-Sarakhsi sê iets soortgelyk.<ref name=AEF99/> Die aanvallende djihad het strooptogte in vyandelike gebied behels, hetsy vir verowering, om die Moslem-politieke orde te vergroot, hetsy om die vyand te ontmoedig om Moslem-lande aan te val.<ref name=Syed>{{Cite book |author=Mairaj Syed |title=Just War in Religion and Politics |chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought |publisher=University Press of America |page=145 |year=2013}}</ref> Sowel Ibn Taymiyya as Ibn Qayyim het beweer dat Mohammed nooit vyandelikhede begin het nie en dat al die oorloë waaraan hy deelgeneem het, hoofsaaklik verdedigend was; hy het nooit nie-Moslems tot Islam gedwing nie en het die wapenstilstande met nie-Moslems gehandhaaf solank hulle dit nie verbreek het nie. Volgens Ibn Taymiyya is menslike bloed by verstek onaantasbaar, behalwe "uit die reg van geregtigheid". Hoewel hy 'n aanvallende djihad (''djihad al-talab'') teen vyande wat Moslems bedreig of hul burgers verhinder om Islam vrylik aan te neem, gemagtig het, is ongeloof (''kufr'') op sigself geen regverdiging vir geweld nie, hetsy teen individue of state. Die djihad is volgens hom 'n wettige reaksie op militêre aggressie deur ongelowiges en nie bloot op godsdienstige verskille nie:<ref name=Yaqeen/><ref name=mqz>{{Cite book |last=Qasim Zaman |first=Muhammad |title=Modern Islamic Thought in a Radical Age |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1-107-09645-5 |location=New York |page=265}}</ref> {{Aanhaling|teks=Wat die oortreder betref wat nie stry nie, is daar geen tekste waarin Allah beveel dat hy beveg moet word nie. Die ongelowiges word eerder slegs beveg op voorwaarde dat hulle oorlog maak, soos deur die meerderheid van die geleerdes beoefen word en soos uit die Boek en die Soenna blyk.|teken=Ibn Taymiyya}} Daar bestaan egter 'n meningsverskil onder geleerdes oor die vraag of Ibn Taymiyya die verhandeling waarin dié standpunt uiteengesit word, werklik geskryf het.<ref name=Ellethy>{{Cite journal |first=Yaser |last=Ellethy |title=A Medieval Derelict Jihad Canon: Ibn Taymiyya's Qāʿida muḫtaṣara fī qitāl al-kuffār on Combating Non-Believers |journal=Studia Islamica |volume=120 |issue=2 |pages=289–322 |year=2025 |doi=10.1163/19585705-12341513}}</ref> Ibn Taymiyya het daarby ook "die moontlikheid van 'n djihad teen 'ketterse' en 'afwykende' Moslems binne die ''dar al-Islam''" erken. Hy het enige Moslem wat nuwighede (''bid'a'') versprei het wat met die Koran en die Soenna in stryd was, as ketters en afwykend bestempel en 'n djihad teen enigeen wat geweier het om die Islamitiese reg na te kom of wat teen die ware Moslem-owerhede in opstand gekom het, as wettig beskou. Hy het 'n breë definisie van wat aggressie of rebellie teen Moslems uitmaak, gebruik, wat die djihad "nie net toelaatbaar nie, maar noodsaaklik" sou maak.<ref name=DLB2004>{{Cite book |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad |publisher=Oxford University Press |year=2004 |location=New York |isbn=978-0195169911 |pages=252, 256}}</ref> === Reëls van die oorlogvoering === Die Islamitiese volkereg het voorsien dat die stryd teen die nie-Moslem-vyande voorafgegaan word deur die aanmaning aan hulle om Islam aan te neem of – in die geval van skrifbesitters – in hul godsdiens te bly in ruil vir die betaling van die ''djizya''.<ref name=KhouryLex669>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam''. Directmedia, 2001, pp. 669–670.</ref> 'n Grondslag hiervoor was soera 17:15: "... En ons sou nooit (oor 'n volk) 'n straf uitgespreek het sonder om vooraf 'n gesant (na hom) gestuur te hê nie." Dié aanmaning voor die stryd was daarby die ''soenna'' van die profeet sowel as van sy onmiddellike opvolgers.<ref name=KhouryLex669/> {{Aanhaling|teks=Hulle mag ons vyande wees, maar hulle is mense. Hulle bestaan uit 'n burgerlike bevolking met vroue en kinders daarby; hoe kan 'n mens hulle doodmaak, beroof en plunder?|teken=[[Ali]] ibn Abi Talib, ''Nahdj al-Balagha''<ref name=Prism>{{Cite book |title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force |editor=Howard M. Hensel |year=2010 |publisher=Ashgate |isbn=9780754675105 |pages=152–159}}</ref>}} Die klassieke Islamitiese volkeregsleer het – ook op grond van Koranverse en profete-uitsprake – bepaalde dade tydens die stryd verbied, waaronder die dood van nie-strydendes soos vroue, kinders of monnike (indien hulle nie aan die stryd deelneem nie), die verminking van sowel menslike as dierlike lyke, verdragsbreuk, die onnodige vernietiging van vreemde goed en die dood van gyselaars.<ref name=Hamidullah205/> Diplomate, handelaars en boere is eweneens teen aanvalle vrygewaar.<ref name=V15>{{Cite book |title=War and Law in the Islamic World |first=Matthias |last=Vanhullebusch |year=2015 |publisher=Brill |isbn=9789004298248 |pages=33–35}}</ref><ref name=AD134>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 134.</ref> Monnike is as nie-strydendes veronderstel en het daarom immuniteit geniet, en plekke van aanbidding moes nie aangeval word nie.<ref name=V15/> Selfs wanneer die vyand die immuniteit van nie-strydendes verontagsaam het, kon Moslems nie op dieselfde wyse reageer nie.<ref name=handbook/> Hierdie kategorieë verloor hul immuniteit egter sodra hulle aan die stryd deelneem of aan die beplanning of toelewering van die vyand meedoen.<ref name=V15/> Sommige regsgeleerdes het aangevoer dat immuniteit eerder met die status van nie-strydende as met lidmaatskap van 'n bepaalde groep verband hou; so het Muhaqqiq al-Hilli gemeen dat ou mans slegs teen die dood beskerm is indien hulle nie stry en ook nie 'n rol in militêre besluitneming speel nie.<ref name=Prism/> Tot by die Kruistogte het Moslem-regsgeleerdes die gebruik van blyde verbied, omdat die wapen sonder onderskeid gedood en nie-strydendes kon skaad; tydens die Kruistogte is dié beslissing weens militêre noodsaak omgekeer.<ref name=Cook05>{{Cite book |last=Cook |first=David |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24448-1 |publisher=University of California Press |year=2015 |edition=2de |location=Berkeley |pages=55–56}}</ref> Regsgeleerdes het geworstel met die vraag oor die aanval op 'n vyand wat vroue, kinders of Moslems as menslike skilde gebruik. Die meeste het gemeen dat dit toelaatbaar was om die vyand in gevalle van militêre noodsaak aan te val, maar dat stappe gedoen moet word om die aanval op die strydendes te rig om die menslike skild te ontwyk.<ref name=AD117>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 117.</ref> Abu Hanifa het aangevoer dat indien Moslems die geveg sou staak uit vrees dat hulle nie-strydendes sou doodmaak, so 'n reël die stryd onmoontlik sou maak, aangesien elke stad burgerlikes gehad het.<ref name=handbook/> Die verminking van gesneuwelde vyande is verbode.<ref name=Kelsay2009>{{Cite book |last=Kelsay |first=John |date=2009 |title=Arguing the Just War in Islam |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674032347 |page=101}}</ref> Twee beslissings oor die vernietiging van vyandelike eiendom is met mekaar in stryd. In een veldslag het Mohammed die vernietiging van 'n vyand se dadelbome beveel as 'n middel om 'n beleg sonder bloedvergieting te beëindig; daarteenoor het [[Aboe Bakr]] die vernietiging van bome, geboue en lewende hawe verbied.<ref name=AD126>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 126–128.</ref> Die meeste regsgeleerdes het onnodige vernietiging van vyandelike eiendom nie toegelaat nie,<ref name=handbook/> maar het dit in gevalle van militêre noodsaak toegelaat, soos die afbreek van geboue waarin die vyand skuiling soek.<ref name=AD126/> Baie regsgeleerdes het teen "onnodige verwoesting" gewaarsku, nie net uit menslikheidsoorwegings nie maar ook uit praktiese oorwegings: dit is nuttiger om 'n vyand se eiendom buit te maak as om dit te vernietig.<ref name=V15b>Vanhullebusch: ''War and Law in the Islamic World'', p. 39.</ref> Islamitiese geleerdes het die dood van diere verbied, tensy dit weens militêre noodsaak gebeur, soos die doodmaak van perde in die geveg. Dit is omdat diere, anders as eiendom, pyn voel.<ref name=AD126/> In 'n oorsig van die oorlogsreëls in Islam wat op die werk van Hisham Kabbani gebaseer is, word verder gestel dat krygsgevangenes goed behandel moet word: die profetiese tradisies reël die krygsgebruik streng, en dit is verbode om na willekeur oor gevangenes te beskik en om vroue en kinders tydens veldslae dood te maak.<ref name=Kabbani>Hisham Kabbani: ''Le concept de jihad en Islam''. ISCA, p. 64, ISBN 1-930409-46-X.</ref><ref name=Balafand>Paul Balafand: artikel "Violence et non-violence" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 916–917.</ref> Gevangenes kon as slawe geneem word, teen losprys vrygelaat word, of in die land van Islam bly, waar hulle die status van ''dhimmi'' moes aanneem en 'n jaarlikse hoofgeld, die ''djizya'', moes betaal.<ref name=Rodinson>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, pp. 195, 230, 306–307. ISBN 978-2-02-022033-0.</ref> Dit is ook verbode om die vyand te verbrand; volgens Ibn Abbas sou Mohammed gesê het: "Maak [die vyand] dood, maar verbrand hom nie. Want niemand straf met vuur behalwe die Heer van die Vuur nie."<ref name=Bukhari57>''Jami' us-Sahih'' van al-Bukhari, hadith nr. 57.</ref> Plundering is verbode, dit wil sê dade van vandalisme soos diefstal en die vernietiging van goed, en dade van geweld teenoor burgerlikes; die neem van oorlogsbuit ná veldslae teen die vyand is nietemin as vergoeding vir skade beoefen.<ref name=Muslim4297>''Kitab al-Djihad wa's-siyar'', nr. 4297 van ''Sahih Muslim''.</ref> === Vredesverdrae en wapenstilstande === Die historiese verdrae tussen die Moslem-veroweraars en die bevolkings van die onderskeie gebiede is in die geskiedwerke oorgelewer, by [[Tabari|at-Tabari]] en al-Baladhuri om slegs die vroegste samestellings te noem, en is in die navorsing meermale bespreek.<ref name=Tritton>Arthur Stanley Tritton: ''Caliphs and their non-muslim subjects''. Routledge, 2013; Frede Løkkegaard: ''Islamic taxation in the classical period''. Branner & Korch, 1950; Daniel Clement Dennett: ''Conversion and poll tax in early Islam''. Harvard University Press, 1950; Antoine Fattal: ''Le statut légal des non-musulmans en pays d'Islam''. Imprimerie Catholique, 1958.</ref> Oor die algemeen teken dié verdrae die veiligheidswaarborg vir lewe en besittings aan, die toestaan van vrye aftog vir dié wat nie onder Islamitiese heerskappy wou lewe nie, maar ook die verpligting om kerke en vestingwerke nie te vernietig nie.<ref name=NothVertrage>Albrecht Noth: ''Die literarisch überlieferten Verträge der Eroberungszeit als historische Quellen''. In: Tilman Nagel (red.): ''Studien zum Minderheitenproblem im Islam''. Band 1, Bonn 1973, pp. 282 e.v., 285 en 287.</ref> Die klassiek-Islamitiese reg het die oorlogstoestand as die gewone toestand van die verhoudinge tussen die ''dar al-Islam'' en die ''dar al-harb'' beskou en het nie 'n onbeperkte vredesooreenkoms met laasgenoemde voorsien nie.<ref name=EIHudna>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 3, New Edition. Brill, Leiden, p. 546 ("Hudna"); vgl. Majid Khadduri, Herbert J. Liebesny, Robert H. Jackson: ''Origin and Development of Islamic Law''. The Lawbook Exchange, 2008, p. 351.</ref> Vir 'n bepaalde tydperk kon die oorlogstoestand deur 'n wapenstilstand, 'n sogenaamde ''hudna'', opgeskort word. Die duur van sulke verdrae is nie eenstemmig in die regskole vasgestel nie; met die uitsondering van die Hanafiete mag so 'n verdrag volgens elke regskool slegs tydelike geldigheid besit.<ref name=Peters33>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 33–34.</ref> Van belang vir die begrip van die ''hudna'' is onder meer soera 9:1, waarin "'n bindende afspraak" met die heidene vermeld word,<ref name=EIHudna/> sowel as soera 8:61: "En wanneer hulle (dit wil sê die vyande) hulle tot die vrede neig, neig jou (ook) daartoe (en laat van die stryd af)! En vertrou op God!"<ref name=Peters33b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 33.</ref> Daarby was die verdrag wat Mohammed in 628 met die Mekkane by al-Hudaybiya gesluit het – 'n twee-, volgens ander bronne tienjarige wapenstilstandsooreenkoms – van ooreenstemmende belang. Volgens Marie-Thérèse Urvoy kan 'n gebied wat deur die wette van Islam beheers word, die aanbreek van 'n oorlog met 'n naburige nie-geïslamiseerde gebied vir 'n tydperk van tien jaar uitstel, en kan die duur meermale hernieu word. Dit gaan hier om die begrip ''sulh'', van die stam ''ṣ-l-ḥ'', wat die gedagte van vrede en versoening weergee; dié tydperk word ''muwada'a'' ("verhoudinge sonder botsings") genoem. Toe die toestand van die Moslem-wêreld van die negende en tiende eeu af verander het, het oelemas verklaar dat die sjaria nie tot die nakoming van die djihadplig verplig nie, behalwe indien die domein van Islam deur buitelandse magte bedreig word. Selfs die onversetlike Hanbaliet Ibn Taymiyya het verkondig dat Moslems Islam nie met geweld aan nie-Moslems moet oplê indien laasgenoemde nie op die ''dar al-Islam'' inbreek nie. Die ''sulh'' is dus nie met die oog op grondgebied teenoor die "domein van die oorlog" toegepas nie, maar in die belang van die gemeenskap: die versoening of wapenstilstand, net soos verdrae en ooreenkomste, is daarop gerig om tydperke van vrede te handhaaf om handels- en kultuurverhoudinge te vergemaklik. Urvoy sluit af deur te beklemtoon dat, ondanks die verbrokkeling van die Moslem-wêreld en die feit dat die djihad verdedigend van aard geword het, die verdrae hul aanvanklike formulering behou het; aangesien die djihad 'n verpligting bly so lank as wat Islam bestaan, sou vrede met die ongelowiges ook vandag nog, ten minste teoreties, slegs uit tydelike wapenstilstande kon bestaan, en of dié verpligting laat vaar word, hang uiteindelik van die wil van die Moslems af.<ref name=Urvoy/> 'n Nie-Moslem wat buite die Islamitiese magsgebied woon, kan deur 'n sogenaamde ''aman'', 'n beskermingsverklaring van 'n Moslem, as ''musta'min'' op Islamitiese gebied vertoef sonder enige belastingverpligtinge, solank hy nie daar 'n permanente woonplek vestig nie.<ref name=EIAman>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 1, New Edition. Brill, Leiden, p. 429 ("Amān").</ref> As regsgrondslag dien soera 9:6: "En wanneer een van die heidene jou om beskerming vra, verleen hom dan beskerming, sodat hy die woord van God kan hoor! Laat hom daarna (onbelemmerd) daar kom waar hy in veiligheid is!" === Djihad en geloofsvryheid === Die klassieke Islamitiese reg onderskei tussen twee groepe nie-Moslems. Die eerste groep, wat ''kafir'' ("ongelowiges") genoem word, is dié wat geen verbintenis met die Islamitiese openbaring het nie. Onder die nie-Moslems moet die politeïste bestry word totdat hulle Islam aanneem; die "besitters van die Skrif" (''ahl al-kitab'') het benewens die moontlikheid van bekering ook die reg om met die Moslem-heerser 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. Laasgenoemde was oorspronklik slegs vir [[Jode]], [[Christene]] en Sabeërs bedoel. In die loop van die Islamitiese uitbreiding is die aanbod van die ''dhimma'' egter ook tot ander godsdienstige gemeenskappe uitgebrei, soos die [[Zoroastrisme|Zoroastriërs]] of die [[Hindoeïsme|Hindoes]], sodat uiteindelik alle nie-Moslems sonder meer in staat was om 'n ''dhimma''-verdrag met die Moslem-veroweraars te sluit.<ref name=Hoyland>Robert G. Hoyland (red.): ''Muslims and Others in Early Islamic Society''. Aldershot 2004, p. xiv.</ref> Onder 'n Moslem-regering word daar nie noodwendig van die skrifbesitters verwag om hulle tot Islam te bekeer nie, maar wel om hulle aan die politieke gesag van die regering te onderwerp en belasting te betaal; indien hulle hulle wel teen die Moslem-regering verset, kan hulle deur 'n gewapende djihad gedwing word om hulle te onderwerp. Volgens Françoise Micheau, professor in die middeleeuse geskiedenis van die Islamitiese lande aan die Universiteit van Parys I, berus die regsposisie van nie-Moslems op 'n dubbele grondslag: die gedrag van Mohammed en die omstandighede van sy verowerings. Tydens die onderwerping van Arabië in die laaste jare van sy lewe het die profeet onderwerpingsooreenkomste met groepe van die ''ahl al-kitab'' gesluit, in besonder met die Jode van Khaybar en die Christene van Nadjran. Sy houding teenoor die ''ahl al-kitab'', in die streng sin Jode en Christene, is ná debat uitgebrei na die Zoroastriërs, wat eweneens 'n heilige boek besit het, en prakties na al die gesindtes van die verowerde lande. Nogtans is dit moeilik om die voorwaardes wat aan die oorwonne bevolkings gestel is, presies te ken, aangesien die bronne van later kom en hoofsaaklik dien om 'n bestaande toestand te regverdig. Die sogenaamde pakt van Umar, wat aan die kalief [[Omar|Umar]] (regeer 634–644) toegeskryf word en die normatiewe verwysing geword het vir die bepaling van die klousules van die ''dhimma'', is moontlik eers in die tyd van die kalief al-Mutawakkil (regeer 847–861) opgestel, wat alle nie-Moslems verplig het om hulle aan die reëls van hul status te onderwerp; die oudste bewaarde weergawe dateer egter uit die twaalfde eeu.<ref name=Micheau>Françoise Micheau: artikel "Dhimma" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, p. 216.</ref> Die aanval op die nie-Moslem-vyand is voorafgegaan deur die aanbod om tot Islam oor te gaan of 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. 'n Gedwonge bekering tot Islam beskou die djihadleer nie as die doel van die stryd nie.<ref name=Noth31/> Die norm wat in soera 2:256 geformuleer word – "in die godsdiens is daar geen dwang nie" – wat volgens sommige klassieke Korankommentare deur latere Koranverse soos die swaardvers geabrogeer is,<ref name=Friedmann102>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 102.</ref> en die djihadteorie van die gewapende stryd teen ongelowiges sluit mekaar nie noodwendig uit nie, aangesien die nie-Moslems ná hul nederlaag godsdiensvryheid toegestaan kon word.<ref name=Crone>Patricia Crone: ''Islam and Religious Freedom''. Voordrag op die dertigste Duitse Oriëntalistedag, 2007; effens verkort ook aanlyn gepubliseer as ''No pressure, then: freedom of religion in Islam''. Open Democracy, 2009; vgl. Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, pp. 102–103.</ref> Klassieke Korankommentatore wat die vers nie as geabrogeer beskou het nie, was geneig om te argumenteer dat die vers slegs op die skrifbesitters betrekking het, vir wie die moontlikheid oop gestaan het om as ''dhimmi''s onder Moslem-gesag te lewe sonder om tot Islam oor te gaan.<ref name=Friedmann103>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, p. 103.</ref> Die djihad met die oog op bekering was beperk tot die vroeg-Islamitiese tyd, tot die onderwerping van die Arabiese stamme in Mohammed se tyd en kort ná sy dood. Dié opvatting in die klassieke Islamitiese reg was wel nie onbetwis nie, maar word in die moderne tyd oor die algemeen as die geldende norm aanvaar.<ref name=Friedmann102/> Die Tunisiese geleerde en Koranuitlegger Tahir ibn Ashur (1879–1970) bring die inhoud van soera 2:256 en die godsdienstige plig van die djihad soos volg met mekaar in ooreenstemming: die vers sou ná die verowering van Mekka in 630 geopenbaar gewees het en abrogeer alle verse en profete-uitsprake waarvolgens die oorlogsdoel die bekering van die bestrydes is. Sedert die openbaring van dié vers sou die oorlogsdoel in dié sin verander het dat dit nie meer die bekering is nie, maar die onderwerping van die bestrydes en hul aanvaarding van Islamitiese oorheersing. 'n Soortgelyke standpunt is deur die Siriese geleerde al-Qasimi (1866–1914) gehuldig.<ref name=Friedmann103/> === Die sjiïtiese leer === Die [[Sjia|sjiïtiese]] en [[Soenni|Soenni]]-teorieë van die djihad is soortgelyk,<ref name=PetersOEIW/> behalwe dat die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] tot die verskyning van die sogenaamde ''verborge [[imam]]'', Muhammad ibn Hasan, geen djihad ter uitbreiding van die Islamitiese magsgebied ken nie, aangesien slegs hy geregtig is om dit te voer.<ref name=EI1/><ref name=Kohlberg>{{Cite web |last=Kohlberg |first=Etan |url=https://atharebartar.com/en/development-imami-shii-doctrine-jihad-2/ |title=The Development of the Imami Shi'i Doctrine of Jihad |publisher=Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft |issue=126 |year=1976 |pages=64–86}}</ref> Die verdediging van die eie gebied bly vir die Twaalwer-Sjiïete nietemin verpligtend, al word dit nie as ''djihad'' verstaan nie.<ref name=Peters13>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 13.</ref> Die betrokke regsleer het dit egter verstaan om, in die aangesig van militêre noodsaak, weë óm dié bepaling te vind, sodat ook oorloë in die afwesigheid van die verborge imam regsgeldige legitimering kon verkry.<ref name=KohlbergLambton>Etan Kohlberg: ''The Development of the Imāmī Shīʿī Doctrine of jihād''. In: ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'', band 126, 1976, pp. 78–86; Ann Lambton: ''A Nineteenth Century View of Jihād''. In: ''Studia Islamica'', band 32, 1970, pp. 186–192.</ref> Sjiïtiese geleerdes het inderdaad beklemtoon dat dit vir Sjiïete 'n godsdienstige plig was om alle Moslems, Soenni-Moslems daaronder, teen invallers van buite te verdedig.<ref name=Prism/> 'n Uitsondering in die Middeleeue was die eerste Fatimidiese kalief Abdallah al-Mahdi Billah, wat aanspraak gemaak het daarop dat hy die verteenwoordiger van die imam is en daarmee die reg opgeëis het om 'n aanvallende djihad te begin.<ref name=Prism/> Ná die Mongoolse invalle het die Sjiïtiese geleerde Muhaqqiq al-Hilli beweer dat 'n verdedigingsoorlog nie net toelaatbaar nie, maar lofwaardig en selfs verpligtend is; kon 'n Moslem nie aan die verdediging deelneem nie, moes hy minstens materiële steun stuur. Dit het gegeld selfs wanneer die Moslems deur 'n onregverdige heerser regeer is.<ref name=Prism/> Shah Ismail van die Safawidiese dinastie het probeer om die reg op te eis om 'n aanvallende djihad te voer, in besonder teen die Ottomane, maar die Sjiïtiese oelemas het dit nie toegelaat nie en die klassieke standpunt gehandhaaf dat slegs die ware imam so 'n oorlog kon voer. Tydens die Qajar-tydperk het die Sjiïtiese oelemas die standpunt aangeneem dat die sjah vir die nasionale veiligheid verantwoordelik was, en hulle het die Persies-Russiese oorloë van die negentiende eeu as djihad gemagtig.<ref name=Prism/> == Geskiedenis == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|350px|Die uitbreiding van die kalifaat: onder Mohammed, 622–632; tydens die Rashidun-kalifaat, 632–661; en tydens die Omajjadiese Kalifaat, 661–750.]] In die voor-Islamitiese Arabië het [[Bedoeïene]] vyandige stamme en nedersettings oorval om buit in te samel. Volgens sommige geleerdes, soos James Turner Johnson, het die Islamitiese leiers wel "die geloof in die hart van die krygers ingeprent" dat 'n oorlog teen die volgelinge van 'n ander geloof 'n heilige oorlog was, en die begrip van die ''ghaza'' (strooptog) daarby gevoeg, maar het die "grondliggende struktuur" van dié Bedoeïenekrygvoering gebly: "strooptogte om buit in te samel".<ref name=Johnson>{{Cite book |last=Johnson |first=James Turner |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–148}}</ref> Volgens Jonathan Berkey was die Koran se uitsprake ter ondersteuning van die djihad moontlik oorspronklik teen Mohammed se plaaslike vyande gerig, die heidene van Mekka of die Jode van Medina, maar kon dieselfde uitsprake herrig word sodra nuwe vyande opgekom het.<ref name=Berkey>{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=73}}</ref> Volgens Majid Khadduri was dit die verskuiwing van die aandag na die verowering en buitmaking van nie-Bedoeïene-ongelowiges, en weg van die tradisionele stamstrooptogte onder Bedoeïene, wat dit vir Islam moontlik gemaak het om uit te brei en selfvernietiging te ontkom.<ref name=KhadduriDoctrine>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 55–73, hier p. 60.</ref> In Mohammed se leeftyd en die vroeë stadiums van die Islamitiese Ryk is die djihad gebruik om die uitbreiding van die ryk deur 'n gewapende stryd te regverdig. === Die vroeë Moslem-verowerings === In die vroeë tydperk wat die klassieke Islam besiel het, dié van die Rashidun-kalifaat, en wat minder as 'n eeu geduur het, het die djihad die gebied van Islam uitgebrei om miljoene onderdane in te sluit en 'n gebied te beslaan wat "van die grense van Indië en China tot by die Pireneë en die Atlantiese Oseaan" gestrek het.<ref name=LewisWest/> Die rol van die godsdiens in dié vroeë verowerings word gedebatteer. Middeleeuse Arabiese skrywers het beweer dat die verowerings deur God beveel is, en het hulle as ordelik en gedissiplineerd, onder die bevel van die kalief, voorgestel.<ref name=Bonner60>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 60–61.</ref> Baie moderne historici bevraagteken of hongersnood en verwoestyning eerder as die djihad 'n dryfkrag agter die verowerings was. Die historikus William Montgomery Watt het aangevoer: "Die meeste deelnemers aan die [vroeë Islamitiese] ekspedisies het waarskynlik aan niks meer as buit gedink nie ... Daar was geen gedagte aan die verspreiding van die godsdiens van Islam nie."<ref name=AD87>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 87.</ref> Eweneens voer Edward J. Jurji aan dat die dryfvere van die Arabiese verowerings sekerlik nie "die verkondiging van Islam" was nie: "Militêre voordeel, ekonomiese begeertes, [en] die poging om die hand van die staat te versterk en sy soewereiniteit te vergroot ... is van die bepalende faktore."<ref name=AD76/> Sommige meer onlangse verklarings noem sowel materiële as godsdienstige oorsake vir die verowerings.<ref name=Bonner62>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 62–63.</ref> === Die na-klassieke tydperk === Die historikus Hamilton Gibb het verklaar: "In die historiese [Moslem-]gemeenskap het die begrip van die djihad geleidelik verswak en uiteindelik is dit grootliks in terme van Soefi-etiek herinterpreteer."<ref name=Gibb>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Mohammedanism |date=1969 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |page=117}}</ref> Teen die tyd van die Abbasiede was die begrip nie meer sentraal tot die staatkunde nie, ondanks die teoretiese belang van die gedagte in die klassieke Islamitiese juridiese denke.<ref name=Johnson/> Rudolph Peters het geskryf dat die begrip met die stilstand van die Islamitiese uitbreidingsdrang verinnerlik is as 'n morele of geestelike stryd.<ref name=Peters187>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 187, voetnoot 52.</ref> Latere Islamitiese geleerdes soos Ibn al-Amir al-San'ani, Muhammad Abduh, Rashid Rida, Ubaidullah Sindhi, Yusuf al-Qaradawi en Shibli Nomani het die verdedigende aspek van die djihad beklemtoon en tussen die verdedigende djihad (''djihad al-daf''') en die aanvallende djihad (''djihad al-talab'') onderskei. Hulle het die opvatting weerlê dat daar konsensus bestaan het dat die ''djihad al-talab'' 'n gemeenskapsverpligting (''fard kifaya'') was, en het ter ondersteuning na die werke van klassieke geleerdes soos al-Djassas en Ibn Taymiyya verwys. Volgens Ibn Taymiyya is die rede vir 'n djihad teen nie-Moslems nie hul ongeloof nie, maar die bedreiging wat hulle vir Moslems inhou. Met 'n beroep op Ibn Taymiyya het geleerdes soos Rashid Rida, al-San'ani en al-Qaradawi aangevoer dat ongelowiges nie beveg hoef te word nie tensy hulle 'n bedreiging vir Moslems inhou. Die djihad is dus slegs as verdedigende oorlogvoering verplig, in antwoord op aggressie of "troubreuk" teen die Moslem-gemeenskap, en die "normale en gewenste toestand" tussen Islamitiese en nie-Islamitiese gebiede was een van "vreedsame naasbestaan". Dit stem ooreen met die Westerse begrip van die regverdige oorlog.<ref name=mqz/><ref name=Peters150>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 150.</ref> Eweneens het die agtiende-eeuse geleerde Mohammad ibn Abd al-Wahhab die djihad omskryf as 'n verdedigende militêre optrede om die Moslem-gemeenskap te beskerm.<ref name=DLB2004b>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 230, 235, 241.</ref> Vandag erken sommige Moslem-skrywers slegs oorloë as wettig wat ter verdediging van grondgebied of ter verdediging van die godsdiensvryheid gevoer word.<ref name=Peters125b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 125.</ref> Yusuf al-Qaradawi het verklaar: "Die djihad op die pad van Allah dien uitsluitlik vir die verdediging van die land, die eer en die heilige sake ... Ons neem hier aan wat die Moslem-geleerdes van dié tyd aangeneem het: sjeg Abu Zuhra, sjeg Rashid Rida, sjeg Shaltut, sjeg Abdallah Daraz, sjeg al-Ghazali: hulle is almal van mening dat die djihad in Islam uitsluitlik dien vir die verdediging van die godsdiens, die staat, die heilige sake, die land, die eer ... en nie vir die verowering van die wêreld nie, soos sommige dit beskryf."<ref name=Qaradawi>''L'Islam et l'Occident'', p. 19.</ref> Volgens Bernard Lewis het die meeste Islamitiese teoloë in die klassieke tydperk (750–1258) die djihad as 'n militêre onderneming verstaan,<ref name=LewisPolLang/> maar nadat die Islamitiese verowering tot stilstand gekom het en die kalifaat in kleiner state verdeel het, het die "onweerstaanbare en permanente djihad tot 'n einde gekom". Namate die djihad onuitvoerbaar geword het, is dit "van historiese na messiaanse tyd uitgestel".<ref name=Lewisrevolt>{{Cite magazine |last=Lewis |first=Bernard |title=The Revolt of Islam |magazine=The New Yorker |date=19 November 2001 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> In die agtiende eeu het die Durrani-ryk onder Ahmad Shah Durrani en sy seun en opvolger Timur Shah Durrani djihads teen die Sikh-''misls'' in die [[Punjab]]-streek verklaar, dikwels om grondgebied te konsolideer; die pogings onder Ahmad Shah het misluk, terwyl dié van Timur Shah geslaag het.<ref name=Fayz>{{Cite book |last=Muhammad Katib Hazarah |first=Fayz |title=The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh |translator=R. D. McChesney, M. M. Khorrami |date=2012 |page=61 |publisher=Brill}}</ref> === Kolonialisme en modernisme === [[Lêer:Fula jihad states map general c1830.png|duimnael|Die Fulani-djihadstate van Wes-Afrika, omstreeks 1830]] Toe die Europeërs die Moslem-wêreld begin koloniseer, was die djihad een van die eerste reaksies.<ref name=Bonner157>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 157–158.</ref> Emir Abdelkader het in Algerië 'n djihad teen die Franse oorheersing georganiseer en daarvoor van bestaande Soefi-netwerke gebruik gemaak.<ref name=Bonner157/> Ander oorloë is dikwels as djihad verklaar: die Senussi-orde het in 1912 'n djihad teen die [[Libië|Italiaanse beheer oor Libië]] verklaar, en die "[[Mahdi]]" in die [[Soedan]] het in 1881 'n djihad teen die Verenigde Koninkryk en Egipte verklaar.<ref name=OCAP/> Rashid Rida en Muhammad Abduh het aangevoer dat vreedsame naasbestaan die normale toestand tussen Moslem- en nie-Moslem-state behoort te wees, met 'n beroep op Koranverse wat oorlog slegs ter selfverdediging toelaat. Dié siening het egter die djihad teen die kolonialisme oopgelaat, aangesien dit as 'n aanval op Moslems beskou is.<ref name=OEIP/> Syed Ahmad Khan het aangevoer dat die djihad tot gevalle van onderdrukking beperk is, en dat 'n djihad teen die Britte onnodig was aangesien die Britse bewind in Indië godsdiensvryheid toegelaat het. In die plek daarvan het Khan die djihad geformuleer as die herwinning van die Moslem-wêreld se vroeëre wetenskaplike vooruitgang om dit te moderniseer.<ref name=Bonner159>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 159–160.</ref> Met die Islamitiese herlewing het 'n nuwe "fundamentalistiese" beweging ontstaan, met verskillende uitlegte van Islam wat groter nadruk op die djihad geplaas het. Die [[Wahhabisme|Wahhabitiese]] beweging, wat van die agtiende eeu af oor die Arabiese Halfeiland versprei het, het die djihad as gewapende stryd beklemtoon.<ref name=Gold>{{Cite book |last=Gold |first=Dore |title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism |date=2012 |publisher=Regnery Publishing |pages=7–8, 24}}</ref> Die Fulani-djihads in Wes-Afrika in die agtiende en negentiende eeu het tot die stigting van verskeie state gelei, waarvan die Sokoto-kalifaat die bekendste is. Dit het 'n eeu lank bestaan totdat dit deur die Britte verower en in 1903 by koloniale [[Nigerië]] ingelyf is.<ref name=Falola>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3}}</ref> Tydens die koloniale era is die djihad ook gebruik om nasionalistiese en pan-Islamitiese weerstand teen die koloniale oorheersers te motiveer. === Die Ottomaanse djihad in die Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|duimnael|Ottomaanse soldate met 'n regimentsvaandel wat die ''sjahada'' dra, by Kanlisirt tydens die Gallipoli-veldtog in 1915]] In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Max von Oppenheim 'n ''Gedenkskrif oor die revolusionering van die Islamitiese gebiede van ons vyande'' aan keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] gerig.<ref name=Schwanitz>Wolfgang G. Schwanitz: ''Max von Oppenheim und der Heilige Krieg. Zwei Denkschriften zur Revolutionierung islamischer Gebiete 1914 und 1940''. In: ''Sozial.Geschichte'', band 19, nr. 3, 2004, pp. 28–59.</ref> Die oproep tot 'n djihad deur Mehmed V het op 11 November 1914 gevolg.<ref name=Schwanitz2>Wolfgang G. Schwanitz: ''Jihadisierung des Islam im Großen Krieg''. In: ''Humanities – Sozial- und Kulturgeschichte'', webweergawe van Oktober 2014.</ref> Toe die Ottomaanse kalief tot 'n "groot djihad" teen die Geallieerde moondhede opgeroep het, het daar hoop sowel as vrees ontstaan dat nie-Turkse Moslems die kant van Ottomaanse Turkye sou kies, maar die beroep het nie die Moslem-wêreld verenig nie<ref name=Lewisrevolt/><ref name=Gold/> en Moslems het nie teen hul nie-Moslem-bevelvoerders in die Geallieerde magte gedraai nie.<ref name=Ardic>{{Cite book |last=Ardic |first=Nurullah |title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization |date=2012 |publisher=Routledge |pages=192–193 |isbn=9781136489846}}</ref> Die oorlog het tot die einde van die kalifaat gelei, aangesien die [[Ottomaanse Ryk]] met die verliesende kant verbonde was en hom oorgegee het; die naoorlogse kapitulasies is deur die sekularistiese [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] omgekeer, wat later die kalifaat afgeskaf het.<ref name=Kadri/> In 1922, voor die Iranse revolusie, het die Sjiïtiese geestelike Mehdi al-Khalissi 'n [[fatwa]] uitgereik wat Irakese verbied het om aan die Irakese verkiesings deel te neem, aangesien die Irakese regering deur buitelandse moondhede gevestig is; hy het later 'n rol in die Irakese opstand van 1920 gespeel.<ref name=Islamicrev>{{Cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 Februarie 2013 |publisher=al-islam.org}}</ref> Tydens die opstand het ajatolla Muhammad Taqi Shirazi die Britse bewind ontoelaatbaar verklaar en tot 'n djihad teen die Europese besettings in die Midde-Ooste opgeroep.<ref name=Akhlaq>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-9787-8577-9 |page=169}}</ref> === Na-kolonialisme === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|duimnael|regs|[[Sayyid Qutb]], Islamistiese skrywer en invloedryke leier van die Moslembroederskap]] Die [[Islamisme]] het in die twintigste eeu 'n toenemende rol in die Moslem-wêreld gespeel, veral ná die ekonomiese krisisse van die 1970's en 1980's.<ref name=VanSlooten>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |journal=Peace Review |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013}}</ref> Een van die eerste Islamistiese groepe, die [[Moslembroederskap]], het die liggaamlike stryd en die martelaarskap in sy leerstelling beklemtoon: "God is ons doel; die Koran is ons grondwet; die Profeet is ons leier; die stryd (''djihad'') is ons weg; en die dood ter wille van God is die hoogste van ons aspirasies."<ref name=Benjamin>{{Cite book |last1=Benjamin |first1=Daniel |last2=Simon |first2=Steven |title=The Age of Sacred Terror |date=2002 |publisher=Random House |location=New York |page=57 |isbn=9780375508592}}</ref><ref name=Hamas>{{Cite web |title=The Hamas Covenant 1988 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp |website=Yale Law School Avalon Project}}</ref> [[Hassan al-Banna]] het die djihad van die swaard beklemtoon en Egiptenare tot 'n djihad teen die Britse Ryk opgeroep<ref name=Banna>{{Cite book |last=Bannā |first=Ḥasan al- |title=Five Tracts of Hasan Al-Banna (1906–1949) |date=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-608-15367-4 |pages=150, 155}}</ref> – die eerste invloedryke geleerde sedert die Indiese opstand van 1857 wat dit gedoen het.<ref name=Kadri/> Die groep het in die 1940's tot 'n djihad teen [[Israel]] opgeroep,<ref name=AlKhatib>{{Cite book |last=Al-Khatib |first=Ibrahim |title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem |date=2012 |publisher=scribedigital.com |isbn=978-1780410395 |page=14}}</ref> en sy Palestynse tak, [[Hamas]], het tydens die eerste Intifada tot 'n djihad teen Israel opgeroep.<ref name=AbuAmr>{{Cite book |last=Abū ʻAmr |first=Z. |title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and Islamic Jihad |publisher=Indiana University Press |year=1994 |page=23 |isbn=978-0253208668}}</ref><ref name=Miller>{{Cite book |last=Miller |first=Judith |title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |publisher=Simon & Schuster |page=387 |isbn=978-1439129418 |date=2011}}</ref> Volgens Rudolph Peters en Natana J. DeLong-Bas het die nuwe "fundamentalistiese" beweging 'n herinterpretasie van Islam en sy eie geskrifte oor die djihad meegebring. Dié geskrifte was geneig om hulle minder met die verskillende Islamitiese regskole in te laat, of met oplossings vir alle moontlike situasies: "Hulle beklemtoon eerder die morele regverdigings en die onderliggende etiese waardes van die reëls as die uitvoerige uitwerking van daardie reëls." Hulle was ook geneig om die onderskeid tussen die groter en die kleiner djihad te ignoreer, omdat dit Moslems "aftrek van die ontwikkeling van die strydlustige gees wat volgens hulle nodig is om die Islamitiese wêreld van Westerse invloede te suiwer".<ref name=DLB2004c>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 240–241.</ref><ref name=Peters127>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 127.</ref> Hedendaagse Islamitiese fundamentaliste is dikwels deur die idees van Ibn Taymiyya en van die Egiptiese joernalis [[Sayyid Qutb]] beïnvloed. Qutb het in sy boek ''Mylstene'' verkondig dat die djihad "nie 'n tydelike fase is nie, maar 'n permanente oorlog ... Die djihad vir vryheid kan nie ophou voordat die Satanistiese magte tot 'n einde gebring is en die godsdiens in sy geheel vir God gesuiwer is nie."<ref name=Milestones>{{Cite book |last=Qutb |first=Sayyid |title=Milestones |pages=60, 82, 125–126}}</ref><ref name=DLB2004d>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', p. 264.</ref> Qutb het op die martelaarskap en die djihad gekonsentreer en die tema van verraad en vyandskap teenoor Islam van die kant van Christene en veral Jode bygevoeg. Indien nie-Moslems 'n "oorlog teen Islam" voer, was 'n djihad teen hulle volgens hom verdedigend en nie aanvallend nie. Hy het volgehou dat Christene en Jode ''mushrikeen'' (nie-monoteïste) was, omdat hulle na sy bewering aan hul priesters of rabbi's "die gesag gegee het om wette te maak, en wette nagekom het wat deur hulle gemaak is [en] nie deur God toegelaat is nie", en aangesien "die nakoming van wette en beslissings 'n soort verering is".<ref name=Milestones/><ref name=Symon>{{Cite news |last=Symon |first=Fiona |title=Analysis: The roots of jihad |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm |publisher=BBC |date=16 Oktober 2001}}</ref> Die latere ideoloog Muhammad abd-al-Salam Faraj het van sommige van Qutb se leringe afgewyk. Waar Qutb gemeen het dat die djihad 'n verkondiging van "bevryding vir die mensdom" was, waarin die mensdom die vrye keuse tussen Islam en ongeloof het, het Faraj die djihad as 'n middel gesien om die wêreld te verower en die kalifaat te herstel.<ref name=Cook107>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 107–108.</ref> Faraj het die leuen, die nagtelike aanval (selfs waar onskuldiges per ongeluk gedood word) en die vernietiging van die ongelowige se bome geregverdig.<ref name=Jansen>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5}}</ref><ref name=Cook190>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 190, 192.</ref> Sy idees het Egiptiese Islamistiese ekstremistiese groepe beïnvloed, sowel as [[Ayman al-Zawahiri]], later die leier van [[Al-Kaïda|al-Kaïda]].<ref name=Gerges>{{Cite book |last=Gerges |first=Fawaz A. |title=The Far Enemy: Why Jihad Went Global |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=9, 11}}</ref> Tydens die Sowjet-inval in Afghanistan het die Sjiïtiese bevolking van [[Afghanistan]], hoewel die land oorwegend Soenni is, saam met die Soenni-Moslems die wapen opgeneem teen die kommunistiese regering en die verbonde Sowjet-magte; hulle is gesamentlik die Afghaanse ''mudjahedien'' genoem. Die Sjiïtiese djihadiste in Afghanistan was as die Teheran-agt bekend en het steun van die Iranse regering ontvang.<ref name=Britafghan>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War |title=Afghan War: History & Facts |website=Encyclopædia Britannica |date=24 Mei 2023}}</ref><ref name=Goodson>{{Cite book |title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban |first=Larry P. |last=Goodson |date=2001 |publisher=University of Washington Press |page=147 |isbn=9780295980508}}</ref> Die moderne Moslem-denke was op die vraag gerig wanneer oorlog gemaak mag word (''jus ad bellum'') en het min aandag aan die gedrag tydens die oorlog (''jus in bello'') gegee, omdat die meeste Moslem-teoretici die internasionale humanitêre reg as bestaanbaar met die Islamitiese vereistes beskou het. Moslems het die gedrag tydens oorlog later wel bespreek, in reaksie op terreurgroepe wat burgerlikes as teiken gekies het.<ref name=Hashmi>{{Cite book |editor=Sohail H. Hashmi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges |publisher=Oxford University Press |year=2012 |page=14}}</ref> == Nie-militêre uitlegte van die djihadbegrip == Terwyl sowel die Koran as die Soenna sowel as die meerderheid van die klassieke geleerdes onder ''djihad'' primêr of uitsluitlik 'n militêre bedrywigheid verstaan het, het daar in die loop van hul ontwikkeling ook nie-militêre uitlegte van die djihadleer ontstaan. Dit het veral gebeur in die loop van diepgaande politieke veranderinge soos die [[Kolonialisme|kolonisering]] van groot dele van die Islamitiese wêreld, die afskaffing van die kalifaat en die ontwikkelinge van die moderne tyd. Enkele Sjiïtiese teoloë van die klassieke tyd het tussen die groter djihad as 'n geestelike stryd teen innerlike luste en die kleiner djihad as 'n militêre konfrontasie met 'n uiterlike vyand onderskei.<ref name=Lewis125/> Hiermee stem die beklemtoning van nie-militêre aspekte van die djihadplig ooreen deur baie hedendaagse Moslem-skrywers sowel as deur Moslem-asketes en -mistici.<ref name=Firestone17>Reuven Firestone: ''Jihad: The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, p. 17.</ref> 'n Bekende voorbeeld van sulke uitlegte uit die moderne tyd was president Habib Bourguiba se verkondiging dat die stryd teen die ekonomiese verval van [[Tunisië]] as 'n djihad beskou moet word. Aangesien 'n ''mudjahed'', iemand wat aan die djihad deelneem, van die plig om in die [[Ramadan]] te vas vrygestel was, het Bourguiba aangevoer dat die vas in die Ramadan daarom ook nie vir werkendes – wat sodoende eweneens as geloofstryders beskou moes word – 'n plig was nie. Op dié wyse het hy probeer om die jaarlikse ekonomiese stagnasie in daardie maand te beëindig. Sy siening in dié verband is naderhand ook deur dele van die Islamitiese geleerdheid oorgeneem.<ref name=Peters118b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 118–119.</ref> == Legitimering van terreur met die djihadbegrip == [[Lêer:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|duimnael|300px|'n Djihad-vlag]] Baie Moslems, onder wie geleerdes soos Yusuf al-Qaradawi en Sayyid Tantawi, het Islamitiese terreuraanvalle op burgerlikes veroordeel en beskou hulle as in stryd met die reëls van die djihad wat die teiken van nie-strydendes verbied.<ref name=OEIPcombat/> Die ideologiese grondslag vir die deelname aan Islamistiese terrorisme word verskaf deur die geskrifte van Ibn Taymiyya, maar veral deur dié van die teoretikus van die Egiptiese Moslembroederskap, Sayyid Qutb, wie se boeke ''Mylstene'' en ''In die skaduwee van die Koran'' ná sy teregstelling in 1966 op groot skaal in die Arabiese wêreld versprei is. Verskeie Islamistiese organisasies dra die woord ''djihad'' in hul naam, soos die Islamitiese Djihad en al-Djihad. Ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] het die Verenigde State die Saoedi-Arabiese [[Osama bin Laden]] en die [[Taliban]] in Afghanistan geblameer. Bin Laden het op 7 Oktober 'n televisieboodskap uitgereik waarin hy verklaar het dat "Allah 'n voorhoedegroep Moslems, die spits van Islam, geseën het om Amerika te vernietig". Amerikaanse en Britse magte is rondom Afghanistan ontplooi, en mullah Mohammad Omar, die "bevelhebber van die gelowiges" van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan, het op sy beurt die Moslems van die wêreld opgeroep om by hom in 'n djihad aan te sluit.<ref name=Kepel>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |page=2}}</ref> In die 1980's het [[Abdullah Azzam]] gepleit vir 'n djihad teen die "ongelowiges".<ref name=Riedel>{{Cite web |last=Riedel |first=Bruce |title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father |url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel |date=11 September 2011 |publisher=Brookings}}</ref> Azzam het 'n ''fatwa'' uitgereik wat tot 'n djihad teen die Sowjet-besetting van Afghanistan oproep en dit 'n verpligting van alle weerbare Moslems verklaar om die invallers af te weer; sy ''fatwa'' is deur ander onderskryf, onder wie Abd al-Aziz ibn Baz.<ref name=Blanchard>{{Cite book |last=Blanchard |first=Christopher M. |title=Saudi Arabia: Background and U.S. Relations |date=2010 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-1-4379-2838-9 |page=27}}</ref> Azzam het Afghanistan as die begin gesien van 'n djihad om die ongelowiges uit baie lande te verdryf – die suidelike Sowjetrepublieke van Sentraal-Asië, Bosnië, die [[Filippyne]], Kasjmir, Somalië, Eritrea, Spanje en veral sy eie tuisland Palestina.<ref name=Wright>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower |date=2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-26608-8 |page=130}}</ref> Van die Sowjet-nederlaag in Afghanistan word gesê dat dit "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n groot mag in die Moslem-wêreld versterk het"; baie vegters het na hul tuislande teruggekeer om die djihad voort te sit, het aan opstande deelgeneem en later 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep.<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-85771-780-1 |pages=156–157, 174}}</ref> Azzam het ook 'n breër uitleg bepleit van wie doodgemaak mag word, wat studente soos bin Laden moontlik beïnvloed het.<ref name=Gold/> Op grond van sy uitleg van die hadith het hy aangevoer dat dit 'n sonde is om nié 'n aanvallende djihad teen die ongelowiges in nie-Moslem-lande te voer nie, en dat dit moet voortduur totdat slegs dié oorbly wat hulle aan Islam onderwerp; die verdrywing van ongelowiges uit Moslem-lande is daarteenoor 'n verdedigende djihad.<ref name=AzzamDOTML>{{Cite book |last=Azzam |first=Abdullah |title=Defense of the Muslim Lands: The First Obligation After Iman |publisher=Islamic Books}}</ref> In Februarie 1998 het bin Laden 'n "Verklaring van die Wêreld-Islamitiese Front vir die Djihad teen die Jode en die Kruisvaarders" in die koerant ''Al-Quds al-Arabi'' geplaas.<ref name=OBLjihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |journal=Foreign Affairs |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126}}</ref> Hy het later die aanvalle van 11 September teen die Verenigde State georganiseer. Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – wat deur Islamiste ontwikkel is wat andersins enige ''bid'a'' (nuwigheid) in die godsdiens veroordeel – dít "genormaliseer" wat voorheen "ondenkbaar" was: "Die blote gedagte dat Moslems hulself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was pas in die vroeë 1990's dat enigiemand ooit die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, geregverdig het."<ref name=Kadri/> Selfmoordaanvallers word daarby ''sjahied'' (martelaar) genoem en 'n plek in die Paradys sou vir hulle seker wees. As sodanig geld [[selfmoord]] in Islam as 'n sonde wat in die hiernamaals met die eindelose herhaling van die oomblik van die dood gestraf word.<ref name=LewisChurchill>Bernard Lewis, Buntzie Ellis Churchill: ''Islam: The Religion and the People''. Wharton School Publishing, 2008, p. 152.</ref> Die Islamitiese teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is uitgewys as die sleutelteoretikus en ideoloog agter die moderne djihadistiese geweld.<ref name=Atlantic>{{Cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref> Sy teologiese en regsregverdigings het Abu Musab al-Zarqawi van al-Kaïda sowel as djihadistiese terreurgroepe, [[Islamitiese Staat|ISIS]] daaronder, beïnvloed. Al-Zarqawi het 'n manuskrip van al-Muhajir se idees in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur ISIS ingespan is en bekend staan as ''Die Regswetenskap van die Djihad'' of ''Die Regswetenskap van die Bloed''.<ref name=Atlantic/><ref name=Guardian>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |newspaper=The Guardian |date=12 Mei 2018 |last=Townsend |first=Mark}}</ref> Die boek is beskryf as 'n rasionalisering van "die moord op nie-strydendes"; Salah al-Ansari van die dinkskrum Quilliam merk op: "Daar is 'n verstommende gebrek aan studie van en aandag vir dié afstootlike en gevaarlike teks ''Die Regswetenskap van die Bloed'' in byna alle Westerse en Arabiese vakkundigheid."<ref name=Guardian/> Charlie Winter van ''The Atlantic'' beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afstootlike dade te regverdig":<ref name=Atlantic/> {{Aanhaling|teks=Van bepeinsinge oor die verdienstelikheid daarvan om gevangenes te onthoof, te martel of te verbrand tot gedagtes oor sluipmoord, belegoorlogvoering en die gebruik van biologiese wapens – al-Muhajir se intellektuele nalatenskap is 'n sleutelbestanddeel van die letterkundige korpus van ISIS, en inderwaarheid van wat ook al daarná kom: 'n manier om prakties enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word. [...] Volgens al-Muhajir is dit om selfmoord te pleeg ten einde mense dood te maak nie net 'n teologies gegronde daad nie, maar ook 'n lofwaardige een, iets om te koester en te vier ongeag die uitkoms daarvan.|teken=Charlie Winter}} Die sielkundige Chris E. Stout het beweer dat djihadiste hul dade as "vir die groter goed" beskou, en dat hulle hulle in 'n toestand van "verswakking op die aarde" bevind wat [[terrorisme]] 'n geldige uitweg maak.<ref name=Stout>{{Cite book |last=Stout |first=Chris |title=Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat |publisher=Greenwood Publishing Group |date=2018 |pages=5–6 |isbn=978-1440851926}}</ref> Talle kongresse is in Egipte, Saoedi-Arabië en elders gehou wat selfmoordaanvalle, die liggaamlike aanranding van burgerlikes en die aanvalle van 11 September 2001, [[Aanvalle in Madrid op 11 Maart 2004|11 Maart 2004]], Riaad en [[Aanvalle in Londen op 7 Julie 2005|7 Julie 2005]] veroordeel.<ref name=Savants>Sjeg Muhammad ibn Hussayn: ''Que disent les savants de l'islam sur le Terrorisme ?'' Éditions Anas, 2004, ISBN 9960-36-560-3.</ref> Die intellektuele, politici en geestelikes van die Arabies-Moslem-wêreld het 'n ''Arabiese konvensie vir die bestryding van terrorisme'' opgestel wat 57 state onderteken het: "Ooreenkomstig die hoë morele en godsdienstige beginsels, in besonder die reëls van die Islamitiese sjaria sowel as die menslike erfenis van die Arabiese nasie, wat elke vorm van geweld en terrorisme afkeur."<ref name=Savants/> Die Islamitiese grondslae waarop die oelemas hulle beroep, is hoofsaaklik die verbod om onskuldiges dood te maak ("Spaar die kinders, die geesteskrankes, die vroue, die priesters, die bejaardes en die gebreklikes, tensy hulle aan die stryd deelgeneem het"; soera 5:32); die verbod om chaos (''fitna'') te veroorsaak (soera 2:190–191); en die selfmoord, wat duidelik in die Koran veroordeel word: "Moet julle nie die dood aandoen nie" (soera 4:29).<ref name=Savants/><ref name=Urvoy/> Die Internasionale Islamitiese Geleerderaad, wat ná die aanvalle van 11 September 2001 standpunt ingeneem het oor Islamisties-ekstremisties gemotiveerde geweld, het in die Manifes van Mekka "ekstremisme, geweld en terrorisme" veroordeel, bevestig dat dié dinge "nie in die minste tot Islam behoort nie" en vasgestel: "Djihad is nie terrorisme nie." Die Franse magistraat Marc Trévidic wys op die paradoks van die nuwe "djihad-geslag", wat droom van die goue eeu van 'n Islam wat die Westerse moderniteit nog nie verderf het nie, terwyl dieselfde nuwe djihadiste 'n hele aantal middele gebruik wat juis die moderne tyd kenmerk, soos die internet en sosiale media.<ref name=Trevidic>{{Cite journal |author=Marc Trévidic |title=Du terrorisme d'État à la génération jihad |journal=Revue française de criminologie et de droit pénal |volume=3 |date=November 2014}}</ref> Weens aanvalle van dié aard het dit veral in die [[Weste|Westerse wêreld]] tot 'n groeiende kritiek op Islam sowel as tot [[Islamofobie]] gekom. == Djihad vandag == Sommige hedendaagse Moslem-groepe, veral in Westerse lande, onderskryf grootliks die innerlike djihad waar die stryd teen boosheid sonder wapens gevoer word. Dit is egter ook so dat die djihad selfs aan die begin van die 21ste eeu steeds as motivering gebruik word om verskeie oorloë waarin Moslem-lande of -groepe betrokke is, te regverdig. Voorbeelde hiervan is die stryd in [[Afghanistan]], die burgeroorloë in die [[Soedan]] en [[Tsjad]], en die onafhanklikheidstryd van Moslem-minderheidsgroepe in die [[Filippyne]]. Die kleiner djihad is in die loop van die geskiedenis ook teen Moslem-sektes gerig wat as ketters beskou is. In die hedendaagse tyd is dié rede onder meer aangevoer in die oorlog tussen [[Iran]] en [[Irak]], in die botsings tussen mededingende Moslem-faksies – in Afghanistan, Pakistan, Jemen, Irak, Sirië en Libanon, vandag tussen Soenni-Moslems en Sjiïete – en in die Algeriese burgeroorlog van die 1990's teen Algeriese burgerlikes en soldate wat teen die invoering van die sjaria gekant was, 'n oorlog wat meer as 150 000 mense se lewens gekos het.<ref name=Webster>{{Cite book |author=Wendy Doniger |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |page=571 |isbn=0-87779-044-2}}</ref><ref name=Bellinger>{{Cite book |first=Gerhard J. |last=Bellinger |title=Encyclopédie des religions |location=Parys |publisher=Le Livre de poche |year=2000 |isbn=2-253-13111-3}}</ref> In die Siriese burgeroorlog het Sjiïtiese en Soenni-vegters 'n djihad teen mekaar gevoer,<ref name=RF17>{{Cite news |last=Hassan |first=Hassan |title=The rise of Shia jihadism in Syria will fuel sectarian fires |work=The National |location=Aboe Dhabi |date=5 Junie 2013}}</ref> en in Jemen het die [[Houthi-beweging]] 'n beroep op die djihad as deel van sy ideologie sowel as van sy werwing gebruik.<ref name=Defensepost>{{Cite web |url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/ |title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says |date=20 Junie 2019 |website=The Defense Post}}</ref> In hierdie eeu van godsdienstige verdraagsaamheid en [[humanisme]] is die konsep van djihad waarskynlik die grootste enkele oorsaak van die negatiewe beeld wat baie nie-Moslems van Islam het. Die Islamitiese strewe om die hele wêreld só aan Allah te onderwerp, lei daartoe dat baie mense alle Moslems as onverdraagsame aggressors en vyande van wêreldvrede beskou. Moslems se standpunt oor en die hantering van hierdie radikale konsep sal dalk 'n deurslaggewende faktor wees om te bepaal in watter mate Islam in die toekoms vir die breë wêreldbevolking aanvaarbaar sal wees. == Ander betekenisse en gebruike == Die woord het sowel gewelddadige as geweldlose betekenisse opgegaar. Volgens John Esposito kan dit eenvoudig beteken om te strewe na 'n morele en deugsame lewe, om Islam te versprei en te verdedig, en om onreg en onderdrukking te bestry.<ref name=Esposito26>John Esposito: ''Unholy War: Terror in the Name of Islam''. Oxford University Press, 2002, p. 26.</ref> Die relatiewe belang van die twee vorme is 'n saak van meningsverskil. Rudolph Peters het geskryf dat tradisionalistiese Moslems in die hedendaagse wêreld die djihad uit die klassieke werke oor die fikh verstaan; modernistiese Moslems beskou dit as 'n regverdige oorlog in die internasionale reg en beklemtoon die verdedigende aspekte daarvan; en fundamentaliste sien dit as 'n uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale.<ref name=Peters150/> David Cook het geskryf dat Moslems die djihad in 'n militêre sin verstaan het, in sowel klassieke as hedendaagse tekste; die gedagte dat die djihad primêr geweldloos is, kom volgens hom uit Soefi-tekste en die Westerse geleerdes wat hulle studeer, of uit Moslem-apologete.<ref name=Cook165>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 165–166.</ref> === Openbare mening onder Moslems === 'n Gallup-opname het Moslems in agt lande gevra om die djihad te omskryf. In Libanon, Koeweit, Jordanië en Marokko was die algemeenste antwoord 'n "plig teenoor God", 'n "goddelike plig" of die "verering van God", sonder enige militêre bybetekenis. In Turkye, Iran, Pakistan en Indonesië het baie van die antwoorde "die opoffering van jou lewe ter wille van Islam, God of 'n regverdige saak" of "die stryd teen die teenstanders van Islam" ingesluit.<ref name=gallup/> Ander algemene betekenisse van die woord in die Moslem-wêreld sluit "'n verbintenis tot harde werk", "die bevordering van vrede" en "om volgens die beginsels van Islam te lewe" in.<ref name=gallup/><ref name=EspositoMogahed>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |last2=Mogahed |first2=Dalia |title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |page=20 e.v.}}</ref> Gallup het verklaar dat sy opnames wys dat die begrip van die djihad onder Moslems "aansienlik meer genuanseerd is as die enkele sin waarin Westerse kommentators die woord sonder uitsondering gebruik".<ref name=gallup/> Die woord is daarby ook op die stryd vir die [[Feminisme|bevryding van vroue]] toegepas.<ref name=AlBatal>{{Cite book |last=Al-Batal |first=Mahmoud |author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Taʿllum al-ʿArabiyya, Part II |edition=2de |year=2006 |publisher=Georgetown University Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-1589010963}}</ref> === Ander vorme van stryd === Die Sjiïtiese geleerde Mahmoud Ayoub het verklaar: "Die doel van die ware djihad is om 'n harmonie tussen ''islam'' (onderwerping), ''iman'' (geloof) en ''ihsan'' (regverdige lewe) te bereik." Die djihad is 'n proses wat sowel individuele as maatskaplike hervorming insluit; dít word ''djihad fi sabil Allah'' ("stryd op die weg van God") genoem en kan aan die hand van die Koran onderneem word (''djihad bi al-qur'an''). Volgens Ayoub is die grootste djihad die stryd van elke Moslem teen maatskaplike, morele en politieke euwels. Na gelang van die maatskaplike en politieke omstandighede kan die djihad egter as 'n sesde grondverpligting beskou word wat op die hele Moslem-gemeenskap rus wanneer hul integriteit in gevaar is – in dié geval word die djihad 'n "absolute verpligting" (''fard 'ain'') – of wanneer maatskaplike en godsdienstige hervorming ernstig gestuit word. Andersins is dit 'n "beperkte verpligting" (''fard kifaya'') wat op dié rus wat regstreeks betrokke is. Hierdie reëls geld vir die gewapende stryd of die "djihad van die swaard".<ref name=Ayoub>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |page=57}}</ref> In die moderne tyd het die Pakistanse geleerde Fazlur Rahman Malik die woord gebruik om die stryd te beskryf om 'n "regverdige morele en maatskaplike orde" te vestig,<ref name=FazlurRahman>{{Cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Major Themes of the Qur'an |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages=63–64}}</ref> terwyl president Habib Bourguiba van Tunisië dit gebruik het om die stryd om ekonomiese ontwikkeling in dié land te beskryf.<ref name=Peters116/> Volgens die [[BBC]] is 'n derde betekenis van die djihad die stryd om 'n goeie samelewing te bou.<ref name=bbcjihad/> In sy kommentaar op die hadith-versameling ''Sahih Muslim'', getiteld ''al-Minhaj'', het die middeleeuse geleerde Yahya ibn Sharaf an-Nawawi verklaar: "Een van die kollektiewe pligte van die gemeenskap as geheel (''fard kifaya'') is om 'n geldige protes aan te teken, om godsdiensvraagstukke op te los, om kennis van die goddelike wet te hê, en om die regte te gebied en verkeerde gedrag te verbied."<ref name=Kabbanijihad>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm |title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam |author=Sjeg Hisham Kabbani |author2=Sjeg Seraj Hendricks |author3=Sjeg Ahmad Hendricks |work=The Muslim Magazine}}</ref> Natana J. DeLong-Bas noem 'n aantal soorte djihad wat deur Moslems voorgestel is, waaronder die opvoedkundige djihad (''djihad al-tarbiyya'') en die missionêre djihad, oftewel die roep van mense tot Islam (''djihad al-da'wa'').<ref name=DLB2004c/> Ander "soorte" wat genoem word, is die "intellektuele" djihad, wat aan die missionêre djihad verwant is, en die "ekonomiese" djihad, dit wil sê om goed te doen met geld, soos om binne jou vermoë te bestee en die "armes en verdruktes" te help.<ref name=whyislam>{{Cite web |title=Why does Islam have the concept of Jihad or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism |work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/ |publisher=whyislam.org}}</ref> Iran het 'n Ministerie van die Djihad vir Landbou<ref name=Jalal>{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009 |isbn=978-0-674-03907-0 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |pages=239–240 |doi=10.4159/9780674039070-007}}</ref> en voorheen 'n Djihad van die Konstruksie wat vir openbare werke verantwoordelik was. === "Seksuele djihad" === Die uitdrukking ''djihad al-nikah'' of "seksuele djihad" verwys na vroue wat by die djihad aansluit deur seks aan vegters te bied om hul moreel te verhoog.<ref name=Straits>{{Cite news |title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals |url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia |work=The Straits Times |date=27 Augustus 2014}}</ref> Die gerug het in 2013 in Tunisië ontstaan, waarvolgens honderde jong meisies na Sirië sou uitwyk waar hulle hulle aan talle vegters van die [[Islamitiese Staat]] en ander djihadistiese groepe sou gee deur met hulle "getroud" en dan "geskei" te word. Die gerug is in Desember 2012 gebore met 'n boodskap wat as 'n tweet van die Salafistiese sjeg Mohamed al-Arifi voorgehou is, wat "Moslem-vroue van 14 jaar af sou toelaat om met 'n djihadis vir 'n paar uur en daarna met ander djihadiste te trou, om die moreel van die vegters te versterk en die deure van die paradys te open". Sjeg al-Arifi het vinnig ontken dat hy so 'n ''fatwa'' uitgereik het, maar die gerug het in die media versprei en is oorgeneem deur die verklarings van die Tunisiese minister van binnelandse sake, Lotfi Ben Jeddou, voor die Tunisiese Nasionale Grondwetgewende Vergadering op 19 September 2013, en deur die Siriese regime, wat propagandaberigte met valse getuienis laat maak het. Ná teenondersoeke het verskeie navorsers en joernaliste in 2013 tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen geloofwaardige getuienis bestaan wat die werklikheid van 'n "seksuele djihad" bevestig nie; dit word daarby deur alle djihadistiese bronne ontken en rus op geen godsdienstige grondslag nie.<ref name=SaraDaniel>Sara Daniel: ''Tunisie. La vérité sur le "djihad sexuel"''. ''L'Obs'', 9 November 2013.</ref><ref name=Piquet>Caroline Piquet: ''Ces Françaises qui partent faire le djihad en Syrie''. ''Le Figaro'', 20 Junie 2014.</ref><ref name=Spiegel>{{Cite news |title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign |url=https://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html |work=Der Spiegel |first=Christoph |last=Reuter |date=7 Oktober 2013}}</ref> Vir Human Rights Watch berus dié gerugte op 'n werklike gegewe, naamlik die gebruik van die "tydelike huwelik", wat sterk in omvang toeneem.<ref name=SaraDaniel/> Volgens die joernalis David Thomson dien die vroue wat by djihadistiese groepe aansluit, nie as seksslawe nie: "Hulle vertrek om presies dieselfde redes as die mans", maar aangesien hulle nie tot die stryd toegelaat word nie, "kan hulle slegs deur die huwelik na Sirië gaan".<ref name=Thomson>Sarah Ben: ''"Les Français djihadistes", onderhoud met David Thomson''. huffingtonpost.fr, 11 Maart 2014.</ref> === Gebruik deur nie-Moslems === Die Departement van Justisie van die Verenigde State het verskillende ''ad hoc''-definisies van die djihad in die aanklagte teen persone gebruik wat by terreurbedrywighede betrokke was, onder meer: "Soos in hierdie aanklag gebruik, is ''djihad'' die Arabiese woord wat 'heilige oorlog' beteken. In hierdie verband verwys ''djihad'' na die gebruik van geweld, insluitend paramilitêre optrede teen persone en regerings wat as vyande van die fundamentalistiese weergawe van Islam beskou word."<ref name=Hayat>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd indictment, California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com}}</ref> Die godsdienshistorikus Karen Armstrong het geskryf: "Geveg en oorlogvoering mag soms nodig wees, maar dit was slegs 'n klein deel van die hele djihad of stryd."<ref name=Robinson>{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm |title=The Concept of Jihad ("Struggle") in Islam |author=B. A. Robinson |date=28 Maart 2003 |publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> Volgens Maxime Rodinson is die djihad "'n propagandistiese instrument wat, na gelang van behoefte, hom tot die gewapende stryd wend – twee bestanddele wat baie ideologiese bewegings gemeen het".<ref name=Rodinson351>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, p. 351.</ref> Benjamin R. Barber het die woord gebruik om die weerstandsbeweging van fundamentalistiese etniese groepe aan te dui wat hul tradisies, erfenis en identiteit teen die [[globalisering]] wil beskerm, wat hy "McWorld" noem.<ref name=Barber>{{Cite book |last=Barber |first=Benjamin |title=Jihad vs. McWorld: Terrorism's Challenge to Democracy |date=2010 |publisher=Random House |isbn=978-0-307-87444-3 |pages=53–65}}</ref> == Ander groepe == === Ahmadiyya === In die [[Ahmadiyya]]-Islam is die djihad primêr 'n mens se persoonlike innerlike stryd en behoort dit nie vir politieke doeleindes gewelddadig aangewend te word nie. Geweld mag slegs gebruik word om die godsdiens en 'n mens se eie lewe in uiterste omstandighede van vervolging te beskerm.<ref name=Ahmadiyya>{{Cite web |url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0 |title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate |publisher=TheyWorkForYou.com}}</ref> === Koraniste === Koraniste glo nie dat die woord ''djihad'' "heilige oorlog" beteken nie. Volgens hulle beteken dit om te stry of te strewe, en kan dit sowel militêre as nie-militêre aspekte insluit. Waar dit na die militêre aspek verwys, word dit primêr as verdedigende oorlogvoering verstaan.<ref name=Musa>Aisha Y. Musa: ''Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"''. International Institute of Islamic Thought.</ref><ref name=Taslaman>Caner Taslaman: ''The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"''. canertaslaman.com, 2011.</ref> === Babisme en die Bahá'í-geloof === Die [[Babisme]] en die [[Baha’i|Bahá'í-geloof]] is twee onafhanklike monoteïstiese godsdienste wat in die tweede helfte van die negentiende eeu in Iran en die Masjrek ontstaan het. Hulle het in 'n Twaalwer-Sjiïtiese omgewing ontstaan en berus op goddelike openbaringe wat ná die Koran kom. Die begrip ''djihad bi al-saif'' ("djihad deur die swaard") is in die Babisme herleef, soos die Babi-opstand in Mazandaran en die Slag van Sjeg Tabarsi aandui,<ref name=Babi>''An introduction to the Bábí faith''. In: ''Encyclopedia of Religion''. Reds. Lindsay Jones e.a. 2de uitgawe, Macmillan Reference USA, 2004. ISBN 0-02-865733-0.</ref> maar dit is in die Bahá'í-geloof heeltemal afgeskaf, waar "die swaard deur die woord vervang word".<ref name=Bisharat>''Bisharat'' ("Goeie nuus"), uittreksel 3.3 uit die tafel van Bahá'u'lláh.</ref><ref name=Haykal>Vers 42 van die ''Suriy-i-Haykal'' (die tafel van die Tempel) van Bahá'u'lláh: "Wees op julle hoede om niemand se bloed te vergiet nie. Trek die swaard van julle tong uit die skede van die woord, want dit is hoe die vesting van die harte van die mense verower word. Ons het die wet van die heilige oorlog teen mekaar afgeskaf."</ref> == Sien ook == * [[Islamitiese Staat]] * [[Kruistog]] * [[Sjaria]] * [[Islamofobie]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese begrippe]] [[Kategorie:Islamitiese geskiedenis]] [[Kategorie:Arabiese woorde]] [[Kategorie:Oorlog]] 8c7l8b21mz8x0ttlpyrx0ljt9bnl54l 2966775 2966773 2026-09-12T14:37:45Z Pynappel 70858 2966775 wikitext text/x-wiki {{Skuins titel}} [[Lêer:Siyer-i Nebi - Gabriel -dschabrail- und weitere Engel unterstützen die Muslime während der Schlacht von Badr.jpg|duimnael|300px|Illustrasie van die Slag van Badr (624) in die ''Siyer-i Nebi''. Volgens die Islamitiese oorlewering het die engeleskare, met [[Gabriël|Djibril]] onder hulle, die Moslem-leër te hulp gesnel.<ref name=Athamina>Khalil Athamina: ''Badr''. In: ''Encyclopaedia of Islam, THREE''. Reds. Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2017. Dié voorstelling word ook in die Koran vermeld, onder andere in soera 3:123 e.v.</ref>]] '''''Djihad''''' ([[Arabies]]: جِهَاد, ''ǧihād'') is 'n Arabiese woord wat "inspanning", "strewe" of "stryd" beteken, veral met 'n lofwaardige doel.<ref name=ODI>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |editor-first=John L. |editor-last=Esposito |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref><ref name=OEIP>{{Cite encyclopedia |first1=Rudolph |last1=Peters |first2=David |last2=Cook |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014 |doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001 |isbn=9780199739356}}</ref><ref name=EI2>{{Cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |location=Leiden |publisher=Brill |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> In 'n Islamitiese verband dek die begrip omtrent enige poging om die persoonlike en maatskaplike lewe met God se leiding te laat ooreenstem, soos 'n innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, pogings om 'n goeie Moslem-gemeenskap (''ummah'') te bou, en die stryd om [[Islam]] te verdedig.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name=DLB2018>{{Cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=Princeton |publisher=Princeton University Press}}</ref> Weens die letterlike betekenis "stryd" word die woord egter dikwels met oorlogvoering verbind.<ref name=Jackson>{{Cite book |title=What is Islamic philosophy? |first=Roy |last=Jackson |publisher=Routledge |page=173 |year=2014 |isbn=978-1317814047}}</ref> 'n Djihad verwys na die [[Moslem]] se totale stryd teen boosheid, oorheersing en ongeloof, wat ook 'n gewapende stryd of oorlog teen ongelowiges kan insluit. Die volle uitdrukking waarin die woord in die [[Koran]] en in latere Moslem-gebruik meestal voorkom, is ''al-djihad fi sabil Allah'' ("die strewe op die weg van God").<ref name=MIC>{{Cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419}}</ref><ref name=Esposito>{{Cite book |last=Esposito |first=John L. |title=Islam: The Straight Path |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195043983 |page=54}}</ref> Die djihadleer het sy oorsprong in die Koran en die [[soenna]] van [[Mohammed]].<ref name=Hamidullah>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, p. 18 e.v.</ref> In hierdie bronne word die begrip in 'n militêre sin verstaan, as stryd teen 'n vyand.<ref name=Lewispol>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, pp. 124–125. Vgl. Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam: neunundzwanzig Vorschläge, das Unvertraute zu verstehen''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 23–24.</ref> Die tradisie onderskei tussen die innerlike of "groter" djihad, wat 'n stryd teen 'n mens se eie begeertes en drifte is, en die uiterlike of "kleiner" djihad, wat verder onderverdeel word in die djihad van die pen of die tong (debat of oorreding) en die djihad van die swaard (oorlogvoering).<ref name=DLB2018/><ref name=Bonner>{{Cite book |last=Bonner |first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400827381 |page=13}}</ref><ref name=PetersER>{{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2de |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> 'n Groot deel van die Moslem-mening beskou die innerlike djihad as belangriker as die uiterlike.<ref name=gallup>{{Cite web |last=Burkholder |first=Richard |title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle? |date=3 Desember 2002 |url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx |publisher=gallup.com}}</ref> Volgens die klassieke Islamitiese regsleer ([[Fikh|fikh]]), waarvan die ontwikkeling in die eerste eeue na Mohammed se dood gedateer word,<ref name=Noth27>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 27.</ref> dien dié stryd die uitbreiding en verdediging van Islamitiese gebied totdat Islam die heersende godsdiens is.<ref name=KWH>Klaus Kreiser, Werner Diem, Hans Georg Majer (reds.): ''Lexikon der islamischen Welt''. Kohlhammer, 1974, band 2, pp. 27–28, s.v. "Heiliger Krieg"; vgl. ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In die verdere ontwikkeling daarvan, en in besonder in die loop van die moderne tyd, het Moslem-geleerdes begin om die nie-militêre aspekte van dié stryd te beklemtoon. Moderne Moslem-skrywers beskou slegs sulke oorloë as geoorloof wat die verdediging van Islamitiese state, die vryheid van Moslems om Islam buite dié state te verkondig, en die beskerming van Moslems onder nie-Islamitiese heerskappy dien.<ref name=Peters125>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, p. 125; vgl. dieselfde skrywer: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 5.</ref> In die twintigste eeu het die begrip sy regsgeleerde belang grootliks verloor en aanleiding gegee tot 'n ideologiese en politieke diskoers.<ref name=DLB2018/><ref name=Hallaq>{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |pages=334–338}}</ref> Die djihad is 'n belangrike geloofsbeginsel van Islam en 'n plig wat aan alle Moslems opgelê is. Sommige [[Soenni|Soenni]]-geleerdes reken die djihad as 'n sesde by die [[Vyf Pilare van die Islam|vyf pilare van Islam]], hoewel dit nie daardie amptelike status het nie.<ref name=Esposito93>John Esposito: ''Islam: The Straight Path''. Oxford University Press, 2005, p. 93.</ref><ref name=Ludwig>{{Cite book |author=Quentin Ludwig |title=L'islam |publisher=Éditions Eyrolles |year=2011 |page=121 |isbn=978-2-212-16405-3}}</ref> Die [[Kharidjiete]] het die djihad wel onder die vyf grondpilare van Islam getel.<ref name=Khoury29>Raif Georges Khoury: ''Der Islam – Religion, Kultur, Geschichte''. BI-Taschenbuchverlag, Mannheim 1993, p. 29.</ref><ref name=Filiu>{{Cite book |author=Jean-Pierre Filiu |title=Les frontières du jihad |publisher=Fayard |year=2006 |isbn=978-2-213-65220-7}}</ref> In die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] word dit as een van die tien godsdienstige praktyke beskou.<ref name=practices>{{Cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |publisher=al-Islam.org}}</ref> In Europese tale word die begrip dikwels met "heilige oorlog" vertaal.<ref name=Rosiny>Stephan Rosiny: ''Der jihad. Eine Typologie historischer und zeitgenössischer Formen islamisch legitimierter Gewalt''. In: Hildegard Piegeler, Inken Prohl en Stefan Rademacher (reds.): ''Gelebte Religionen''. Königshausen und Neumann, Würzburg 2004, pp. 133–150, hier p. 133; Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloh 1991.</ref> Moslem-skrywers werp teen dat ''djihad'' semanties nie net oorlogvoering aandui nie en dat daar nie-militêre betekenisse van die begrip bestaan; hulle beskou so 'n vertaling daarom as verkeerd en verwerp dit.<ref name=Peters118>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 118.</ref> In die Islamwetenskap is 'n omskrywing van die djihad as heilige oorlog, in die sin van 'n oorlog wat deur God voorgeskryf, om sy wil gevoer en deur hom beloon word, wel gangbaar,<ref name=Crone363>Patricia Crone: ''Medieval Islamic Political Thought''. Edinburgh University Press, 2005, p. 363.</ref> maar 'n eenvoudige gelykstelling van die twee begrippe word in die navorsing dikwels van die hand gewys.<ref name=Crone363/><ref name=Noth22>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, pp. 22–23; Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, Leiden 1977, pp. 3–4.</ref> Gegewe die wye reeks betekenisse is dit onjuis om die woord bloot met "heilige oorlog" gelyk te stel.<ref name=Jihadenc>{{Cite encyclopedia |title=Jihād |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad |publisher=encyclopedia.com |date=21 Mei 2013}}</ref><ref name=Britannica>{{Cite web |date=12 April 2025 |title=Jihad – Meaning, Examples, & Use in the Quran |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |website=britannica.com}}</ref> Die begrip van die djihad het oor die loop van die tyd gewissel, en soms was die opeenvolgende uitlegte daarvan met mekaar in mededinging.<ref name=BorrutBonner>Antoine Borrut, Michael Bonner: ''Le Jihad : origines, interprétations, combats''. In: ''Archives de sciences sociales des religions'', nr. 140, 2007.</ref> In [[Arabies|moderne standaard-Arabies]] word die woord gebruik vir 'n stryd om sowel godsdienstige as wêreldlike sake, en soms sonder godsdienstige bybetekenis, met 'n betekenis soortgelyk aan dié van die Engelse woord ''crusade'' ("kruistog"), soos in "'n kruistog teen dwelms".<ref name=OISO>{{Cite web |title=Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199 |publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name=ODI/> ''Djihad'' is ook 'n Arabiese voornaam wat in die neutrale sin van "'n stryd om 'n edel saak" aan seuns en dogters gegee word.<ref name=Seales>{{Cite news |title='My wife can never call my name in public' |first=Rebecca |last=Seales |publisher=BBC |date=5 Julie 2018 |url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> Nogtans word die woord gewoonlik in die godsdienstige sin gebruik.<ref name=PetersOEIW>{{Cite encyclopedia |first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press}}</ref> Die djihad moet nie met die [[Idjtihad|idjtihad]] verwar word nie, wat in die Islamitiese reg die inspanning van die verstand aandui om die grondtekste van Islam uit te lê.<ref name=Laffite>{{Cite web |url=http://orientxxi.info/mots-d-islam-22/djihad,1128 |title=Djihad |author=Roland Laffite |date=3 Februarie 2016 |publisher=OrientXXI}}</ref> == Etimologie en betekenis == Die woord ''djihad'' is afgelei van die [[Arabies]]e stam ''ǧ-h-d'' (''djahada''), wat beteken "om krag en moeite in te span, om alle middele te gebruik om 'n taak te verrig".<ref name=Ozel>{{Cite encyclopedia |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed |date=1993 |title=Cihad |encyclopedia=İslam Ansiklopedisi |volume=7 |pages=527–531 |publisher=Turkse Diyanet-stigting |location=Istanboel}}</ref><ref name=Guidere>{{Cite journal |author=Mathieu Guidère |title=Petite histoire du djihadisme |journal=Le Débat |year=2015 |volume=3 |issue=185 |pages=36–51 |doi=10.3917/deba.185.0036}}</ref> [[Etimologie|Etimologies]] dui die begrip dus 'n inspanning aan wat op 'n bepaalde doel gerig is.<ref name=EI2538>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In sy uitgebreide sin kan dit die stryd teen die vyande van Islam beteken, maar ook die nakoming van godsdienstige leringe en die gebod om die goeie te beveel en die verwerplike te verbied.<ref name=Ozel/> Die vertalings van die woord dek verskeie betekenisse: 'n oorlog wat in die naam van 'n godsdienstige ideaal gevoer word, oftewel 'n heilige oorlog; 'n stryd of geveg teen vyandige elemente en teen teëspoed ("stryd op die weg van God"); en 'n konfrontasie of geheel van handelinge om 'n kwaad te oorwin.<ref name=Almaany>{{Cite web |title=ترجمة و معنى الجهاد بالفرنسي في قاموس المعاني |url=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-fr/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF/ |website=almaany.com}}</ref><ref name=Gril>{{Cite web |url=https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1998_num_215_1_1151 |title=De l'usage sanctifiant des biens en islam |author=Denis Gril |date=1998 |publisher=Revue de l'histoire des religions}}</ref> Die vreedsame betekenis, naamlik "pogings tot die morele verheffing van die samelewing of tot die verspreiding van Islam", staan bekend as die "djihad van die tong" of die "djihad van die pen", in teenstelling met die "djihad van die swaard".<ref name=Jihadenc/> In die [[Fikh|Islamitiese regswetenskap]] word die begrip meestal in laasgenoemde sin gebruik, terwyl dit in die [[Soefisme]] hoofsaaklik die stryd teen die ''nafs al-ammara'' beteken, die toestand waarin 'n mens aan sy eie begeertes toegee.<ref name=Ozel/> Die geestelike en morele djihad word veral in vroom en mistieke kringe beklemtoon.<ref name=Jihadenc/> Die Hans Wehr-''Dictionary of Modern Written Arabic'' omskryf die woord as "geveg, stryd; djihad, heilige oorlog (teen die ongelowiges, as 'n godsdienstige plig)".<ref name=Wehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |page=142 |edition=3de}}</ref> Die begrip van die djihad het volgens die ''Encyclopaedia of Islam'' sy oorsprong in die Islamitiese gedagte dat die hele mensdom Islam sal aanvaar.<ref name=Tyan538>Emile Tyan: ''Djihād''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1967, p. 538.</ref> In die Koran en in latere Moslem-gebruik word ''djihad'' gewoonlik deur die uitdrukking ''fi sabil Allah'' ("op die weg van God") gevolg. Volgens Muhammad Abdel Haleem dui dit "die weg van waarheid en geregtigheid aan, insluitend al die leringe wat dit gee oor die regverdigings vir en die voorwaardes van die voer van oorlog en van vrede".<ref name=AbdelHaleem>{{Cite book |title=Understanding the Qurʼan: Themes and Style |last=Abdel Haleem |first=Muhammed |date=2001 |publisher=I.B. Tauris |isbn=9781860640094 |location=Londen |page=62}}</ref> 'n Ander gangbare Koranuitdrukking is ''al-djihad bi amwalikum wa anfusikum'' ("stry met julle goed en julle lewe").<ref name=Baudrier>{{Cite web |url=https://lamosquedethouars.e-monsite.com/pages/proselytisme-radicalisation-terrorisme.html |title=Prosélytisme, Radicalisation, Terrorisme |author=Baudrier Gérard Ibrahim |website=La mosquée de Thouars}}</ref> == Djihad in die Koran == Die betrokke [[Koran]]verse is geopenbaar teen die agtergrond van die stryd tussen die profeet en sy aanhangers en hul [[politeïsme|politeïsties]]-Arabiese sowel as [[Judaïsme|Joodse]] en [[Christendom|Christelike]] teenstanders.<ref name=Noth113>Albrecht Noth: ''Glaubenskriege des Islam im Mittelalter''. In: Peter Herrmann: ''Glaubenskriege in Vergangenheit und Gegenwart''. Vandenhoeck & Ruprecht, 1996, pp. 113–114.</ref> Hierdie verse, saam met die uitsprake en dade wat aan Mohammed toegeskryf word, sy ''soenna'', het die primêre grondslag gevorm vir die latere ontwikkeling van die djihadleer in die Islamitiese reg.<ref name=Hamidullah/> Die selfstandige naamwoord ''djihad'' kom vier keer in die Koran voor (in 25:52, 22:78, 9:24 en 60:1);<ref name=Firestone311>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 311.</ref> saam met sy verskillende werkwoordvorme is dit vyf-en-dertig keer te vinde.<ref name=Spuler>Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> Die aktiewe deelwoord ''mudjahied'', "iemand wat 'n djihad voer", kom in twee verse voor.<ref name=Ozel/> In sommige van dié plekke (soos soera 9:41, 44, 81 en 86) verwys die woord regstreeks na oorlog, en in ander word dit gebruik in die sin van "die poging om volgens Allah se wil te lewe".<ref name=Ozel/> Ahmed al-Dawoody tel sewentien afleidings van die stam wat altesaam een-en-veertig keer voorkom, in elf [[Mekka]]nse en dertig [[Medina|Medinense]] tekste, waarvan agt-en-twintig met godsdienstige oortuiging of geestelike strewe en dertien met oorlogvoering of liggaamlike stryd verband hou.<ref name=AD11>{{Cite book |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=2011 |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230111608 |page=56}}</ref> Koranaansporings tot die djihad is deur Islamitiese geleerdes in sowel 'n vegtende as 'n nie-vegtende sin uitgelê.<ref name=Afsaruddin>{{Cite book |title=Striving in the Path of God: Jihad and Martyrdom in Islamic Thought |author=Asma Afsaruddin |publisher=Oxford University Press |year=2013 |page=11}}</ref> Op die woord volg meestal die toevoeging "op die weg van God",<ref>Sien byvoorbeeld soera 2:190: "En stry op die weg van God ..."</ref> "met goed en bloed"<ref>Sien byvoorbeeld soera 9:20: "Diegene wat ... hulle op Allah se weg ingespan het met goed en bloed ..."</ref> of 'n kombinasie van albei.<ref name=Watt66>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 66.</ref> Waar een of albei van hierdie toevoegings gebruik word, is 'n gewapende stryd altyd bedoel.<ref name=Watt143>W. Montgomery Watt: ''Islamic Conceptions of the Holy War''. In: Thomas P. Murphy: ''The Holy War''. Ohio State University Press, 1974, p. 143; sien ook Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> {{Aanhaling|teks=Diegene wat geglo het en uitgewyk het en hulle met hul besittings en met hul eie persoon op die weg van God ingespan het, is onderling vriende. [...]|teken=Soera 8:72}} Aan die begin van Mohammed se profetiese loopbaan het sy aanhang uit enkele, meestal invloedarm persone bestaan. Toe hy die godediens van die [[Quraysh]] begin kritiseer, het dit tot bespotting van sy heilsboodskap en selfs tot openlike geweldpleging teen die aanhangers van die nuwe geloofsgemeenskap deur die heidense Mekkane gelei.<ref name=Paret106>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkündung des arabischen Propheten''. Kohlhammer, 2001, pp. 106–107.</ref> 'n Gebod om teen hulle te stry het voor Mohammed se uitwyking na [[Medina]], die [[Hidjra|hidjra]], nog nie bestaan nie. Weens hul algehele ondergeskiktheid het daar vir die destydse gemeenskap niks anders oorgebly nie as om die onderdrukking sonder teenweer te verduur en dit sover moontlik te ignoreer:<ref name=Firestone316>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 316.</ref> {{Aanhaling|teks=En verkondig hardop wat aan jou beveel word, en wend jou af van die politeïste. Ons beskerm jou teen die spotters wat 'n ander god naas God stel. Hulle sal dit nog te wete kom.|teken=Soera 15:94–96}} Ook in die tyd onmiddellik na die aankoms van die ''muhadjirun'', die Moslem-"uitwykelinge" uit Mekka, in Yathrib is Mohammed se aanhang van 'n militêre botsing met die Mekkane weerhou. Dit word onder meer deur soera 4:77 bevestig, waar retrospektief daarna verwys word: "Het jy nie dié gesien vir wie daar (aanvanklik) gesê is: 'Hou julle hande (van die stryd) terug en verrig die gebed en gee die aalmoesbelasting?' Toe dit hulle (later) voorgeskryf is om te stry, het 'n deel van hulle op hul beurt die mense gevrees soos 'n mens God vrees, of selfs nog meer."<ref name=Paret129>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran''. Kohlhammer, 2001, p. 129.</ref> Slegs in die maande daarna is die vers geopenbaar wat die Islamitiese Koranuitleg oorwegend as die eerste oproep tot die stryd beskou:<ref name=Firestone53>Reuven Firestone: ''Jihād. The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, pp. 53–54.</ref> {{Aanhaling|teks=Toestemming (om te stry) is gegee aan diegene wat beveg word, omdat hulle onreg aangedoen is – en God het sekerlik die mag om hulle by te staan – (aan hulle) wat sonder reg uit hul woonplekke verdryf is, net omdat hulle sê: Ons Heer is God. [...]|teken=Soera 22:39–40}} Die oorlog van die Moslems op die Arabiese Halfeiland het verskeie fases deurloop<ref name=KhouryHeilig>Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloher Verlagshaus, 2007, p. 31 e.v.</ref> en uiteindelik uitgeloop op 'n algemene stryd, enersyds teen die Arabiese godediendaars:<ref name=Noth24>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 24.</ref> {{Aanhaling|teks=En wanneer die heilige maande verstreke is, maak dan die politeïste dood waar julle hulle ook al vind, gryp hulle, beleër hulle en lê hulle op elke pad voor. As hulle hulle bekeer, die gebed verrig en die heffing betaal, laat hulle dan hul weg gaan: God is vol vergifnis en barmhartig.|teken=Soera 9:5}} ... en andersyds teen die "besitters van die Skrif", die [[Jode]] en [[Christene]] op die halfeiland:<ref name=Noth15>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 15.</ref> {{Aanhaling|teks=Stry teen diegene wat nie in God en die jongste dag glo nie en nie verbied wat God en sy gesant verbied het nie, en nie aan die ware godsdiens behoort nie – van diegene wat die Skrif ontvang het – (stry teen hulle) totdat hulle kleinserig belasting betaal!|teken=Soera 9:29}} Hierdie Koranverse, ook bekend as die swaardverse, is in die klassieke Koranuitleg oorwegend as 'n oproep tot 'n algemene stryd teen die nie-Islamitiese wêreld verstaan. Enkele Koranuitleggers van dié tydperk het laasgenoemde vers egter slegs op die besitters van die Skrif van die Arabiese Halfeiland betrek.<ref name=Noth15/> Die swaardverse is histories so uitgelê dat hulle ander verse abrogeer en 'n aanvallende oorlog teen ongelowiges regverdig, insluitend die gedwonge bekering van politeïstiese heidene tydens die vroeë Moslem-verowerings.<ref name=BBCwar>{{Cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 Augustus 2009 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref name=Unesco>{{Cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad |last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |publisher=UNESCO |year=1988 |page=46}}</ref> Die Franse eksegete het die openbaringsomstandighede van 'n aantal van die strydverse aan bepaalde veldslae van Mohammed met die Quraysh verbind. Volgens [[Tabari]] (839–923) is soera 8:39 – "En stry teen hulle totdat daar geen toeskrywing van deelgenote aan God meer bestaan nie en die godsdiens heeltemal aan Allah behoort" – teen die Quraysh en Mekka geopenbaar "na hul mishandeling van die Moslem-bekeerlinge wat tot in Abessinië moes vlug".<ref name=Taberi8>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/218–219.</ref> Oor soera 8:59–60, wat die gelowiges aanspoor om "alles wat julle kan aan krag en toegeruste ruitery" voor te berei, berig Tabari dat die oormatige bewapening bedoel was om die vyand daarvan af te skrik om die Moslems aan te val, en dat die vyande in vers 59 steeds die inwoners van Mekka is.<ref name=Taberi859>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/236–237.</ref> Van soera 47:4 – "Wanneer julle (in die stryd) diegene teëkom wat ongelowig is, slaan hulle dan op die nek. Wanneer julle hulle oorheers het, boei hulle dan stewig. Daarna is dit óf vrylating óf losprys ..." – berig Tabari volgens Qatada ibn al-Nu'man (gest. 742 of 749) dat dit tydens die [[Slag van Uhud]] in die Moslem-laer geopenbaar is, "sodat die Moslems nie sou verswak en ophou om afgemaai te word nie", sodat dit dus op die teenstanders gerig is wat op daardie oomblik by Uhud teenwoordig was.<ref name=Taberi47>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 7/428–431.</ref> Die uitwykelinge uit Mekka, wat in Yathrib grotendeels sonder enige finansiële grondslag was,<ref name=EIMuhammad>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, s.v. "Muḥammad".</ref> het die ou-Arabiese gebruik van die strooptog gevolg en die karavane van die Quraysh begin oorval en plunder. Die oorname van hierdie reeds voor-Islamitiese gebruik, wat nou ''djihad'' genoem is, was nie tot 'n naamsverandering beperk nie: terwyl sulke rooftogte vroeër die aanval van een stam op 'n ander beteken het, ongeag die verhouding tussen hulle, was ''djihad'' die stryd van 'n godsdienstige gemeenskap teen andersgelowiges. Daarmee saam het dié gemeenskap uitgebrei, aangesien 'n stam nie meer deur die veldtogte geraak is sodra dit Islam aangeneem het nie. Volgens William Montgomery Watt was dit hierdie godsdienstige aard van die djihad wat die energie van die Arabiere so gerig het dat hulle in minder as 'n eeu 'n ryk gestig het wat van die [[Atlantiese Oseaan]] en die [[Pireneë]] in die weste tot by die Oxus en die [[Punjab|Pandjab]] in die ooste gestrek het; dit lyk hom feitlik seker dat die uitbreiding sonder die begrip van die djihad nie sou gebeur het nie.<ref name=Watt108>W. Montgomery Watt: ''Muhammad. Prophet and Statesman''. Oxford University Press, 1961, pp. 108–109; vgl. dieselfde skrywer: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 158, en Albrecht Noth: ''Früher Islam''. In: Ulrich Haarmann (red.): ''Geschichte der arabischen Welt''. Beck, 1991, p. 69.</ref> Die feit dat die werkwoord ''djahada'' in enkele Koranverse sonder een van die bogenoemde toevoegings gebruik word, dui daarop dat die karavaanoorvalle aanvanklik geen godsdienstige karakter gehad het nie; so lui dit in soera 16:110: "Daarna sal jou Heer teenoor diegene wat ná beproewinge uitgewyk en daarna gestry en volhard het – sien, jou Heer sal daarna waarlik vergewend en barmhartig wees." Dié godsdienstige karakter, wat gewoonlik deur so 'n toevoeging gekenmerk word, is volgens Watt eers later by die oorvalle gevoeg, toe Mohammed begin vereis het dat die Medinense Moslems, die sogenaamde "helpers", aan die rooftogte deelneem, en toe ooreenstemmende Koranverse geopenbaar is, soos soera 5:35: "O julle wat glo, vrees God en soek 'n middel om tot Hom te kom, en span julle in op sy weg, sodat dit met julle goed mag gaan."<ref name=Watt66/> Die helpers het hulle tot op daardie punt slegs daartoe verbind om die Moslems uit Mekka militêr by te staan indien die Quraysh hulle sou aanval,<ref name=EIHelpers>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 7, p. 360 ("Muḥammad").</ref> en die bronne, waaronder verskeie Koranverse, maak duidelik dat tot by die [[Slag van Badr]] in 624 hoofsaaklik tot uitsluitlik uitwykelinge aan die onderskeie karavaanoorvalle deelgeneem het.<ref name=Watt143/> In die loop van hierdie rooftogte het dit tot groter militêre botsings tussen die Quraysh en Mohammed se aanhangers gekom, wat eers in 628 tydelik deur 'n vredesverdrag, die [[Verdrag van al-Hudaybiya]], beëindig is. Op die verbreking van dié verdrag deur die Mekkane het die verowering van Mekka in 630 gevolg.<ref name=EIMakka>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 6, New Edition. Brill, Leiden, p. 147 ("Makka").</ref> Toe Mohammed op 8 Junie 632 sterf, het die Islamitiese magsgebied oor die hele Arabiese Halfeiland gestrek.<ref name=WattMedina>W. Montgomery Watt: ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press, 1962, pp. 78–150; Elias Shoufani: ''Al-Ridda and the Muslim Conquest of Arabia''. University of Toronto Press, 1973, pp. 10–48.</ref> Die ou lewensbeskrywings van Mohammed, die ''sira'' van [[Ibn Ishaq]], Ibn Hisham, al-Waqidi, Ibn Sa'd al-Baghdadi en Tabari, noem stelselmatig die redes vir al sy veldslae. Die geveg wat vir die verspreiding van Islam gevoer is, deur Mohammed en daarna deur die vier "reggeleide" kaliefs tydens die groot veroweringstyd, word met die woord ''ghazwa'' ("strooptog") beskryf; die woord ''djihad'' word toe nog nie vir dié militêre optrede gebruik nie. Dit is later, van die agtste eeu af, in die kryglustige sin gebruik om die plig van Moslems aan te dui om aan veldslae deel te neem, wat verdedigend van aard kon wees indien die gemeenskap van gelowiges bedreig was.<ref name=Laffite/> Volgens Olivier Hanne is dit die ''Sira al-nabawiya'' ("Lewenswandel van die Profeet"), 'n teks waarvan die Moslem-tradisie die opstelling aan Ibn Ishaq (gest. omstreeks 767) en die redigering aan Ibn Hisham (gest. omstreeks 833–834) toeskryf, wat aan die oorsprong lê van 'n omvorming van die Koraniese woordeskat rondom die djihad. Waar die Koran van die stam ''ǧ-h-d'' veelvuldige vorme en betekenisse bied wat teoretisering nie toelaat nie, is die hadith eenduidiger en kryglustiger gerig, en in die ''Sira'' hou byna twee derdes van die voorkomste met 'n militante strekking verband: die stam gaan van werkwoordelike vorme oor na 'n stelselmatige gebruik van die selfstandige naamwoord ''djihad'', dikwels met 'n bepaalde lidwoord, en dit in uitdruklik kryglustige verhaalgedeeltes wat met geloofsopdragte vermeng is. Hanne verklaar die verskuiwing uit die tydsverskil tussen die twee opstellers, waarby die tweede die djihad omvorm het tot 'n gedagte van 'n heilige of gewyde oorlog in die diens van die kalifale mag: die djihad is toe nie meer 'n persoonlike volharding nie, maar 'n militêre instelling.<ref name=Hanne>{{Cite book |first=Olivier |last=Hanne |chapter=Le jihâd est-il prophétique ? Recherches sur le récit de la "Conduite du Prophète" |editor=Olivier Hanne |title=#Djihad. Un état des savoirs religieux, historiques et sociaux |publisher=Les Influences éditions |year=2022 |isbn=978-2-490625-13-0 |pages=83–86, 100–103}}</ref> Die Koran verwys verskeie kere na die stryd teen die ongelowiges. Baie verse roep die Moslems tot die stryd op en belowe dié onder hulle wat val 'n beloning in die [[hiernamaals]]: "En jy mag nie meen dat diegene wat ter wille van God gedood is, (werklik) dood is nie. Nee, (hulle is) lewend (in die hiernamaals), en hulle word by hul Heer (hemelse voedsel) beskore" (soera 3:169). Die Moslem-kommentatore stem nie saam of die martelare van die stryd eers aan die einde van die tyd die lewe herwin nie – so die Mu'taziliete – of reeds nou as lewend beskou moet word. Volgens die tweede siening leef die siele van die martelare voort en prys en vereer hulle God.<ref name=Khoury288>Adel Theodor Khoury: ''Der Koran. Übersetzung und wissenschaftlicher Kommentar''. Band 4. Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 1993, p. 288; vgl. Etan Kohlberg: ''Shahīd''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Band 9. Brill, Leiden 1997, p. 204.</ref> Die Koran dreig die "huigelaars" wat nie aan die stryd deelneem nie met helstrawwe (soera 9:81–82). Verdere verse behandel oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van krygsgevangenes (soera 47:4), die uitsluiting van krygsdiens (soera 9:91) en wapenstilstande (soera 8:61). Twee tekste in die Koran praat van die "inspanning ter wille van God": soera 29:69 – "Diegene egter wat hulle om ons wil inspan [...], sal ons op ons weë lei. God is met diegene wat vroom is" – en soera 22:77–78: "Julle gelowiges! Buig (in die godsdiens), werp julle (in aanbidding) neer, dien julle Heer en doen goed! Miskien sal dit (dan) met julle goed gaan. En span julle ter wille van God in, soos dit hoort!" Hierdie verse kan verstaan word as 'n aansporing tot die inspanning om "die bose luste en verleidinge teë te staan".<ref name=Spuler/><ref name=Watt66b>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, pp. 66–67.</ref> Die klassieke Koranuitleg het hulle egter op oorlogvoering betrek. Of die Koran oorlog slegs met die oog op verdediging bekragtig of 'n algemene stryd teen andersgelowiges voorsien, is onduidelik en word aan die uitleg oorgelaat, aangesien die bedoelinge en doelwitte van die djihad nie eenduidig uit die Koran blyk nie.<ref name=Donner47>Fred M. Donner: ''The Sources of Islamic Conceptions of War''. In: John Kelsay en James Turner Johnson (reds.): ''Just War and Jihad: Historical and Theoretical Perspectives on War and Peace in Western and Islamic Traditions''. Greenwood Press, 1991, p. 47; vgl. Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 2.</ref> Die oorlogsverordeninge daarin het eerder die karakter van die werwing van vegters en behandel geen oorlogsetiese vrae nie.<ref name=Noth13>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 13.</ref> Die bestaande skrifmateriaal "verg uitleg, waarby die houding van die uitleggers van beslissende belang is, wat in groot mate deur die verskillende politieke en maatskaplike omstandighede gevorm is en word".<ref name=Rohe>Mathias Rohe: ''Das islamische Recht. Geschichte und Gegenwart''. Beck, 2011, p. 149.</ref> Verder bevat die Koran die norm "in die godsdiens is daar geen dwang" (soera 2:256).<ref name=Quran2256>Soera 2:256.</ref> == Djihad in die hadith-literatuur == Benewens die Koran behandel ook die gesaghebbende [[Hadit|hadith]]-versamelings die djihad, wat elk 'n hele hoofstuk aan die onderwerp wy. Die oorlewerings daarin wat op Mohammed teruggevoer word, behandel onder meer die voordele van die stryd op die weg van God en die beloning in die hiernamaals van diegene wat aan dié stryd deelneem, en veral van dié wat daarin sterf.<ref name=Peters1825>Voorbeelde van sulke hadith uit die ''muwatta'' van Malik ibn Anas is in Engelse vertaling te vinde in: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, pp. 18–25.</ref> Van die 199 hadith-verwysings na die djihad in die versameling van Bukhari veronderstel almal dat djihad oorlogvoering beteken.<ref name=Streusand>{{Cite journal |last=Streusand |first=Douglas E. |title=What Does Jihad Mean? |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |volume=4 |issue=3 |pages=9–17 |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean}}</ref> So word in Bukhari se kanonieke versameling die volgende uitspraak in die hoofstuk oor die ''inspanning vir die saak van God'' aangeteken:<ref name=Ferchl299>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī. Nachrichten von Taten und Aussprüchen des Propheten Muhammad''. Gekies, uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 299.</ref> {{Aanhaling|teks='n Man het na die gesant van God gekom [...] en gesê: "Noem my 'n werk wat gelykstaan aan die inspanning vir die saak van God wat betref die loon wat ons daarvoor van God kan verwag!" Die profeet [...] het geantwoord: "Ek ken geen sodanige werk nie! Of is jy dan in staat om, terwyl die geloofstryder vir die saak van God stry, in die moskee in gebed te bly sonder om moeg te word, en gelyktydig te vas sonder om dit te verbreek?" Die man het gesê: "Nee. Wie sou daartoe in staat wees!"}} 'n Uitspraak met 'n soortgelyke strekking word ook op die profeet teruggevoer:<ref name=Ferchl304>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī''. Vertaal deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 304.</ref> {{Aanhaling|teks=Niemand in die Paradys wil weer terugkeer nie, met die uitsondering van die martelaar wat in die stryd vir die saak van God geval het. Hy wil na die aarde terugkeer om nog tien keer gedood te word, ná al die eerbetoon wat hom in die Paradys te beurt geval het.}} Hier verbind die leer van die djihad, die gewapende stryd, hom met die gedagte van die martelaarskap. Die Islamitiese skrifture is, binne en buite die kanonieke hadith-versamelings van die negende eeu, ryk aan werke oor die djihad en oor die voordele daarvan as godsdienstige plig. [[Ibn Chaldoen]] (gest. 1406) het lakoniek vasgestel dat die djihad slegs op Moslems rus: die ander godsdienste het volgens hom geen sodanige universele sending nie, en die heilige oorlog was daarom vir hulle nie 'n godsdienstige plig nie, behalwe ter selfverdediging.<ref name=Nagel>Tilman Nagel: ''"Dschihad von Anfang an"'' (boekbespreking). ''Süddeutsche Zeitung'', 4 Mei 2007.</ref> Onder die uitsprake van Mohammed oor die djihad wat oorgelewer word, is: "Die beste djihad is die woord van geregtigheid voor die onderdrukkende sultan",<ref name=Kamali>{{Cite book |last=Hashim Kamali |first=Mohammad |title=Shari'ah Law: An Introduction |date=2008 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851685653 |page=204}}</ref> en "Die beste djihad is dié waarin jou perd doodgemaak word en jou bloed vergiet word".<ref name=IbnNuhaas>Abi Zakaryya Al Dimashqi Al Dumyati: ''The Book of Jihad''. Vertaal deur Noor Yamani, 2016, p. 107.</ref> Mohammed het ook gesê dat "om vir die stryd op die weg van Allah in gelid te staan, meer werd is as 60 jaar se godsdiensbeoefening", en dat "die swaard alle sondes uitwis".<ref name=Crusader>{{Cite book |title=The Intensification and Reorientation of Sunni Jihad Ideology in the Crusader Period |date=2012 |publisher=Brill |isbn=9789004242791 |pages=151, 183}}</ref><ref name=CookUnderstanding>{{Cite book |title=Understanding Jihad |date=2005 |page=15 |publisher=University of California Press |isbn=9780520931879}}</ref> Nie alle oorlewerings verbind die woord met oorlog nie. Volgens een hadith is die onderhouding van 'n mens se ouers 'n voorbeeld van djihad,<ref name=AD76>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 76.</ref> en daar word berig dat Mohammed die behoorlike verrigting van die [[Hadj|hadj]] as die beste djihad vir Moslem-vroue beskou het.<ref name=AD58>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 58.</ref> Die hadith beklemtoon die djihad as een van die middele tot die Paradys: alle sondes behalwe skuld sou vergewe word vir dié wat daarin sterf. Deelname moes vrywillig wees en die bedoeling suiwer, want die djihad word slegs ter wille van God gevoer en nie vir materiële rykdom nie; daarteenoor vereis dit van 'n mens om sowel sy lewe as sy besittings te waag. Die djihad word as een van die hoogste goeie dade gereken; volgens een hadith is dit die derdebeste daad ná die gebed en goedheid teenoor 'n mens se ouers. Een hadith stel mans wie se ouers nog leef van die militêre djihad vry, aangesien die diens aan 'n mens se ouers as 'n hoër djihad beskou word.<ref name=Bonney>{{Cite book |title=Jihad: From Qur'an to Bin Laden |last=Bonney |first=Richard |year=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |pages=34–35}}</ref> 'n Verwante oorlewering wat "sy weg na die populêre Moslem-letterkunde gevind het"<ref name=Malik>{{Cite journal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first=Jamal |last=Malik |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume=17 |issue=1 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year=2009}}</ref> en waarvan gesê is dat dit die denkwyse van die Moslems van die Islamitiese goue eeu saamvat,<ref name=Wilson>{{Cite journal |title=Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first=Jonathan A. J. |last=Wilson |journal='Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume=7 |date=2011 |publisher=Universiti Sains Islam Malaysia}}</ref> lui: "Die ink van die geleerde is heiliger as die bloed van die martelaar." Die geloof in die waarheid van dié hadith was een van die faktore in die pogings van opeenvolgende [[Kalifaat|kaliefs]] om vertalings van Griekse, Hebreeuse en Siriese wetenskaplike en filosofiese tekste te subsidieer,<ref name=Lutz>{{Cite book |chapter=Islamic Science |first=Peter L. |last=Lutz |title=The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |date=2002 |publisher=Humana Press |doi=10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn=978-1-59259-163-3}}</ref> en die spreuk word steeds sterk beklemtoon in sekere Islamitiese tradisies wat intellektualisme bo geweld stel, byvoorbeeld in [[Timboektoe]], waar dit een van die twee kernlesse in die werk ''Tuhfat al-Fudala'' van die sestiende-eeuse [[Berbers|Berber]]-geleerde Ahmed Baba vorm.<ref name=Ware>{{Cite news |title=Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url=https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first=Rudolph |last=Ware |date=31 Augustus 2012 |publisher=Huffington Post}}</ref><ref name=Diagne>{{Cite book |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher=HSRC Press |isbn=9780796922045}}</ref> Oor die algemeen is minder mense vandag van die hadith bewus; volgens Akbar Ahmed heers daar 'n algemene gebrek aan kennis daarvan.<ref name=Morse>{{Cite news |title=The pen, the sword and the Prophet |first=Felicity |last=Morse |date=13 Januarie 2015 |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> Die betrokke oorlewerings behandel ook oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van gevangenes of die verbod om vroue en kinders te dood.<ref name=LewisWut>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 54. Vir afsonderlike voorbeelde van sulke hadith uit die ''sahih'' van Muslim ibn al-Hadjadj in Engelse vertaling sien: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, pp. 9–17.</ref> == Groter en kleiner djihad == Die tradisie onderskei die "groter djihad", die innerlike stryd teen sondige gedrag, van die "kleiner djihad" in die militêre sin.<ref name=DLB2018/> Die meeste klassieke geskrifte gebruik die woord in die militêre sin.<ref name=LewisPolLang>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Political Language of Islam |date=1991 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |page=72}}</ref> Die oorlewering wat tussen die groter en die kleiner djihad onderskei, kom in geen van die gesaghebbende hadith-versamelings voor nie; gevolglik verwerp sommige [[Islamisme|Islamiste]] dit as onbetroubaar.<ref name=Peters116>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 116.</ref> Die weergawe wat die meeste aangehaal word, lui dat 'n aantal vegters na Mohammed gekom het en dat hy gesê het: "Julle het van die 'kleiner djihad' na die 'groter djihad' gekom." Toe die vegters vra wat die groter djihad is, het hy geantwoord: "Dit is die stryd teen 'n mens se eie begeertes."<ref name=bbcjihad>{{Cite web |title=Jihad |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml |publisher=BBC |date=3 Augustus 2009}}</ref> Dié gedeelte is aangehaal in die ''Geskiedenis van Bagdad'' van al-Khatib al-Baghdadi, 'n Islamitiese geleerde van die elfde eeu, en dit het aanleiding gegee tot die gebruik om tussen 'n "groter" en 'n "kleiner" djihad te onderskei.<ref name=bbcjihad/><ref name=Streusand/> Geleerdes soos Ibn Hadjar al-Asqalani beskou die oorleweringsketting van die hadith as swak.<ref name=Sunnah>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org}}</ref> Die Hanbalitiese teoloog [[Ibn Qayyim al-Jawziyya]] beskou dit eweneens as swak, maar hou die groter djihad tog vir belangrik,<ref name=Haddad>{{Cite web |title=Documentation of "Greater Jihad" hadith |author=Gibril Fouad Haddad |url=http://www.livingislam.org/n/dgjh_e.html |date=28 Februarie 2005 |website=Living Islam}}</ref> terwyl die Palestynse teoloog [[Abdullah Azzam]] dit as swak en daarby as vals beskou, aangesien dit volgens hom nie van Mohammed sou kom nie, maar van een van sy metgeselle, Ibrahim ibn Abi 'Abalah.<ref name=Azzamcaravan>{{Cite web |title=Join the caravan |url=http://www.religioscope.com/info/doc/jihad/azzam_caravan_6_conclusion.htm |website=religioscope.com}}</ref> Die begrip het nogtans "enorme invloed" in die Islamitiese mistiek, die [[Soefisme]], gehad.<ref name=Kadri>{{Cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0099523277 |pages=78–79, 103, 150–151, 157, 172–175}}</ref> Volgens [[Al-Ghazali|al-Ghazali]] het die profeet ná die eerste groot militêre oorwinning by Badr aan die Moslems gesê dat hul stryd nie gewonne was nie: hulle het slegs 'n "kleiner stryd" gewen, terwyl die groter stryd om hul geestelike weerbaarheid te versterk, nog voorgelê het.<ref name=Kadri/> Enkele sjiïtiese teoloë van die klassieke tydperk het eweneens tussen 'n groter djihad as innerlike stryd en 'n kleiner djihad in die militêre sin onderskei.<ref name=Lewis125>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, p. 125.</ref> Van die twintigste-eeuse [[Sjia|sjiïtiese]] figure het [[Roeholla Chomeini]], die leier van die Iranse Revolusie, 'n verhandeling oor die "groter djihad" geskryf.<ref name=Khomeini>{{Cite web |last=Khomeini |first=Ruhollah |title=Jihad al-Akbar, The Greatest Jihad: Combat with the Self |url=http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini |publisher=al-Islam.org |date=27 September 2012}}</ref> Om die groter djihad te voer, sluit die kleiner djihad nie uit nie: Abd al-Qadir al-Jilani het sy volgelinge aangeraai om albei na te streef.<ref name=handbook>{{Cite book |last1=Cosman |first1=Madeleine Pelner |last2=Jones |first2=Linda Gale |title=Handbook to Life in the Medieval World |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=295–296}}</ref> Die kleiner djihad beslaan nietemin die grootste deel, tot byna die geheel, van die bladsye wat regsverhandelinge aan die "stryd op die weg van God" wy.<ref name=Bakary>Afissou Bakary: ''La mise en œuvre du droit international humanitaire par les états musulmans''. Doktorale verhandeling, Université Nice Sophia Antipolis, 2014, pp. 40, 83.</ref> Michael Bonner wys daarop dat die begrip oor die eeue nooit ophou verander het nie, na gelang van die tydperk en die streek wat ondersoek word, en dat die uitlegte daarvan enige vaste voorstelling uitsluit. Volgens hom stel die profetiese tradisie die djihad ook as 'n middel van bestaan voor; hy haal die hadith aan waarin Mohammed sê: "Allah [...] het my lewensonderhoud onder my lans geplaas." Die ''sira'' en die Islamitiese geskiedwerke behandel dié militêre kant van die profeet breedvoerig en besing die vegters wat op dié weg stry om die martelaarskap te verkry, terwyl hulle tegelyk getuig van die gebruik van veldslae om hoofgeld van onderworpe bevolkings te eis.<ref name=BorrutBonner/> Die Franse Islamoloë Marie-Thérèse Urvoy en Anne-Marie Delcambre is onder die Korankundiges wat dit eens is dat die Koraniese djihad nie as uitsluitlik geestelik beskou kan word nie.<ref name=Urvoy>Marie-Thérèse Urvoy: artikel "Guerre et Paix" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 374–377.</ref> Urvoy het 'n uitvoerige ontleding van die gebruik van die woord in die Koran gedoen: sy tel een-en-veertig voorkomste van die stam, waarvan ses besondere betekenisse het, naamlik "plegtige eed" (vyf keer) en "die nodige vind". In sestien gevalle kom dit voor in 'n vae en onpresiese sin van "stryd voer vir God", met een enkele uitdruklik geweldlose verwysing, en ses voorkomste beteken duidelik "stryd voer met jou goed en jou persoon". Sy kom tot die gevolgtrekking:<ref name=Urvoy/> {{Aanhaling|teks=Die djihad kan dus nie teenoor die ''qital'' (geveg) gestel word nie. Dat daar, in die agtien voorkomste waar die betekenis vaag bly, vir Moslems die moontlikheid bestaan om die teorie van die ''groter djihad'' teen die self daarop te ent, kan toegegee word. Maar dit is onwettig om te beweer dat die Koraniese djihad uitsluitlik geestelik is. Daarteenoor kan wel gesê word dat in die teks van die Mekkaanse tydperk die gebruik van die woord en sy afleidings eerder 'n geestelike oorlog blyk aan te dui, naamlik om die opdrag na te kom om die omringende ongeloof te weerstaan. [...] Verder beteken die bestempeling van die geveg as ''kleiner djihad'' nie die uitskakeling daarvan nie, en die Islamitiese geskiedenis het talle Soefi's geken wat krygsdiens verrig het in die vestingkluise wat ''ribat'' genoem word.|teken=Marie-Thérèse Urvoy}} === Die vier vlakke van die djihad === Die djihad is veral 'n belangrike oortuiging van [[Soenni|Soenni-Moslems]]. Volgens 'n indeling wat deur na-klassieke regsgeleerdes uitgewerk is,<ref name=Khadduri56>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 56–57.</ref> en wat ook deur Ibn Hazm gelys word,<ref name=KhadduriWar>{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange |isbn=978-1-58477-695-6 |page=56}}</ref> kan 'n djihad op vier maniere of vlakke gevoer word: * Die '''djihad van die hart''' (''djihad bi l-qalb'' of ''bi n-nafs'') is die innerlike, geestelike stryd teen ondeug, teen die verleiding tot moreel verwerplike dade en teen onkunde, en teen die [[Satan|duiwel]] en sy oorreding tot die kwaad. Dit is die stryd in die hart van die gelowige teen ongehoorsaamheid aan [[Allah]] se wil, en word as die groter djihad (''al-djihad al-akbar'') beskou. * Die '''djihad van die tong''' (''djihad bi l-lisan''), ook die djihad van die woord of van die pen, bestaan daarin om die waarheid te praat en die Islamitiese boodskap van onderwerping aan Allah langs vreedsame weg te verkondig. Hiertoe hoort ook die openbare spreek van die waarheid (''haqq'') onder 'n onregverdige heerser.<ref name=Friedmann150>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 150.</ref> * Die '''djihad van die hand''' (''djihad bi l-yad'') verwys na die keuse om te doen wat reg is, om goeie dade te doen en slegtes te vermy, en om onreg met dade te beveg: om die regte te gebied en die verwerplike te verbied. * Die '''djihad van die swaard''' (''djihad bi s-saif'') verwys na ''qital fi sabilillah'', die gewapende stryd op die weg van God, oftewel oorlog teen nie-Moslems. Dit is die betekenis wat die meeste deur Salafistiese Moslems en afsplitsings van die [[Moslembroederskap]] gebruik word.<ref name=KhadduriWar/> Die uitvoering van die opdrag om die regte te gebied en die verwerplike te verbied, geskied "met die tong, met die hand en met die swaard, na gelang van waartoe 'n mens in staat is".<ref name=vanEss2>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 2. De Gruyter, 1997, pp. 92, 390 (na al-Asj'ari).</ref> Die [[Askese|asketes]] sien in die stryd teen die self (''mudjahadat an-nafs'') die hoogste ideaal.<ref name=vanEss1>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 1. De Gruyter, 1997, pp. 143, 147.</ref> Ibn Qayyim al-Jawziyya onderskei op 'n soortgelyke manier vier teenstanders van die djihad: die eie laer self (''nafs''), Satan, die ongelowiges en die huigelaars. Die eerste twee is suiwer vreedsame, geestelike stryde. Volgens hom gaan die "djihad teen die laer self die djihad teen uiterlike vyande voor". [[Ibn Taymiyya]] het die sentrale belang van die geestelike aspek bevestig:<ref name=Yaqeen>{{Cite web |date=15 Mei 2020 |title=Jihad in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |website=yaqeeninstitute.org}}</ref> {{Aanhaling|teks=Die djihad teen die laer self en teen die luste is die grondslag van die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars, want 'n Moslem kan nie 'n djihad teen hulle voer nie tensy hy eers 'n djihad teen homself en sy begeertes gevoer het voordat hy teen hulle uittrek.|teken=Ibn Taymiyya}} In sy ''Zad al-ma'ad'' verdeel Ibn Qayyim dié vier weer verder onder. Die djihad teen die self bestaan uit vier stappe: om teen die self te stry deur die weg van die saligheid en van die godsdiens te studeer; om te streef om ná dié leerskool ooreenkomstig en in alle opregtheid te handel; om die godsdiens aan dié wat dit nie ken nie, te leer en hulle daartoe te roep deur die intellektuele djihad van die onderrig; en om die beproewinge van die aardse lewe geduldig te verduur. Die djihad teen Satan het twee stappe: die stryd teen die twyfel wat Satan inboesem, en die stryd teen onwettige begeertes en verbode versoekinge. Die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars het vier stappe: met die hand, met die tong, materieel met 'n mens se besittings, en met die hart en die siel. Ibn Qayyim sluit dié hoofstuk af deur te beklemtoon dat teen die ongelowiges die stryd met die hande voorop staan, terwyl die stryd teen die huigelaars hoofsaaklik met die tong geskied; teen die ongelowiges moet 'n mens die kwaad liggaamlik probeer verhinder, sou dit nie moontlik wees nie met die tong, en sou ook dit onmoontlik wees, dan in die hart, deur dit as sleg te verwerp. Dít is volgens hom die absolute minimum van die geloof.<ref name=ZadMaad>Ibn Kayyim el-Cevziyye: ''Za'du'l-Mead''. İklim, band 3, p. 29.</ref><ref name=Muslim81>Muslim ibn al-Hadjadj: ''Sahih Muslim'', Kitab al-iman, hadith nr. 81.</ref> [[Averroes]] (1126–1198) skryf as kadi in sy ''Bidayat al-mudjtahid'' dat sommige die gewapende djihad nie as 'n verpligting beskou het nie en ander as 'n ewige verpligting vir alle Moslems; die meerderheid hou egter vol dat die gewapende djihad nie 'n verpligting vir alle Moslems is nie, en dat slegs 'n leër wat deur die ''amir al-mu'minin'' (die "bevelhebber van die gelowiges") op die been gebring is, verplig is om aan die oorlog deel te neem.<ref name=Bidayat>İbn Rüşd: ''Bidayetü'l-Müctehid ve Nihayetü'l-Muktesid''. Beyan, band 3, pp. 245–246.</ref> == Djihad in die klassieke Islamitiese reg == In die loop van die ontwikkeling van die [[Fikh|Islamitiese reg]] in die eerste eeue na die profeet se dood het Moslem-regsgeleerdes die leerstuk van die djihad uitgewerk. Byna alle klassieke Islamitiese regsboeke bevat daarom ook 'n eie hoofstuk oor die djihad. Onder die middeleeuse juridiese skrywers wie se djihad-hoofstukke reeds in Europese vertalings beskikbaar is, tel Ibn Abi Zaid al-Qairawani (gest. 996), Ibn Tumart (gest. 1130), [[Averroes]] (gest. 1198) en Ibn Taymiyya (gest. 1328). Die hoofstuk oor die djihad in die reghandboek ''al-Muqaddimat al-mumahhadat'' van die Andalusiese geleerde Ibn Rushd al-Djadd (gest. 1126) is deur Janina Safran ontleed.<ref name=Bredow>Von Bredow: ''Der Heilige Krieg (ǧihād) aus der Sicht der mālikitischen Rechtsschule''. 1994, pp. 63–132; O. Rescher: ''Das Kapitel über den Dschihâd aus Ibn Tûmert's Kitâb''. 1921; Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. 1996, pp. 27–42 en 43–54; Janina Safran: ''Defining Boundaries in al-Andalus: Muslims, Christians, and Jews in Islamic Iberia''. Cornell University Press, Ithaca 2013, pp. 196–208.</ref> Die eerste optekening van die reg van die djihad is deur Abd al-Rahman al-Awza'i en Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani geskryf, en het gegroei uit debatte wat ná Mohammed se dood ontstaan het.<ref name=PetersOEIW/> Weens die verskeidenheid van menings onder die geleerdes is dit nie moontlik om van 'n eenvormige klassieke djihadleer te praat nie; die aanduidings hieronder stel slegs die grondslae van die oorlogvoering voor wat onder die regskole algemeen as sodanig erken is.<ref name=Noth2728>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 27–28.</ref> === Definisies en doelwitte === Die gangbare taalkundige definisie van die begrip in die onderskeie regswerke is "om jou so veel in te span as wat vir jou moontlik is", terwyl die djihadplig in die regsin as die stryd teen die ongelowiges (''kafir'') verstaan is.<ref name=Peters10>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 10.</ref> Die groot meerderheid van die klassieke Moslem-teoloë, juriste en oorleweringskundiges het die begrip in die militêre sin verstaan.<ref name=Lewis125/> In die Islamitiese regspleging is die djihad die enigste toelaatbare vorm van 'n oorlog teen nie-Moslems.<ref name=Peters3>Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 3.</ref> Benewens die stryd teen die ongelowiges is 'n oorlog teen dié wat van Islam afvallig geword het, teen oproermakers en drosters en teen struikrowers ook geoorloof,<ref name=Khadduri74>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 74 e.v.</ref> maar slegs die oorlog teen nie-Moslems en afvalliges geld as djihad in die sin van 'n godsdienstige plig.<ref name=LewisWut52>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 52.</ref> Volgens Bernard Lewis was die bestryding van rebelle en rowers wel wettig, maar nie 'n vorm van djihad nie; en al was die klassieke voorstelling van die djihad 'n oorlog te velde teen 'n buitelandse vyand, was 'n innerlike djihad "teen 'n ongelowige oorloper of 'n andersins onwettige bewind nie onbekend nie".<ref name=Lewiscrisis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House |page=31 |isbn=978-0812967852}}</ref><ref name=Lewis237>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |isbn=9780684807126}}</ref> Met die juridiese vrae van die oorlogvoering hou 'n selfstandige tak van die Islamitiese regspleging hom besig, die ''siyar''-letterkunde, oftewel die Islamitiese [[Internasionale reg|volkereg]]. As onmiddellike doelwitte van die djihad het die versterking van die Islamitiese godsdiens, die beskerming van die Moslems en die opheffing van die ongeloof in die wêreld gegeld, met die oog op 'n Islamitiese oorwig op die hele aarde.<ref name=Peters10/> Om die gewapende djihad te verstaan, is dit belangrik om te weet dat een van die doelwitte van Islam volgens die Islamitiese reg is om die hele aarde te "hervorm" en aan Allah te onderwerp; dit beteken dat alle nasies op aarde hulle uiteindelik aan Allah se wil moet onderwerp. As grondslag daarvoor het Koranverse soos die volgende gedien: "Hy is dit wat sy gesant met die leiding en die ware godsdiens gestuur het, om dit tot oorwinning te help oor alles wat daar (andersins) aan godsdiens bestaan – al is dit die heidene ook 'n gruwel" (soera 9:33; vgl. 2:193). 'n Gedwonge bekering of uitwissing van die nie-Moslems was daarteenoor nie voorsien nie.<ref name=Noth31>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 31.</ref> Die primêre doel van die djihad as oorlogvoering was nie die bekering van nie-Moslems met geweld nie, maar die uitbreiding en verdediging van die Islamitiese staat.<ref name=EIOdjihad>{{Cite encyclopedia |title=Djihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref><ref name=Peters1977>{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam |date=1977 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-04854-6 |page=3}}</ref> Daar kon wapenstilstande wees voordat dit bereik is, maar geen blywende vrede nie.<ref name=LewisWest>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=Islam and the West |date=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |pages=9–10}}</ref> Dié stryd hou ook bepaalde beloning in vir diegene wat daaraan deelneem. Iemand wat "op die weg van God" gesterf het, was 'n martelaar (''sjahied'') wie se sondes vergewe is en wat "onmiddellike toegang tot die Paradys" verkry het.<ref name=OCAP>{{Cite book |editor1-last=Coates |editor1-first=David |title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2 |date=2012 |publisher=Oxford University Press |page=16 |isbn=9780199764310}}</ref> Sommige hou nietemin vol dat die martelaarskap nooit outomaties is nie, omdat dit God se voorreg is om te oordeel wie daardie aanduiding waardig is.<ref name=AbouElFadlGreat>Volgens Khaled Abou El Fadl val die martelaarskap uitsluitlik binne God se domein; slegs God kan die bedoelinge van individue en die regverdigheid van hul saak beoordeel. Die Koran erken nie die gedagte van onbeperkte oorlogvoering nie en beskou die blote feit dat een van die strydende partye Moslem is, nie as genoeg om die regverdigheid van 'n oorlog te vestig nie. {{Cite book |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists |date=2007 |publisher=HarperOne |isbn=978-0061189036 |pages=222–223}}</ref> Volgens Bernard Lewis het die Moslem-reg van 'n vroeë datum af die djihad in die militêre sin as "een van die hoofverpligtinge" neergelê van sowel "die hoof van die Moslem-staat", wat die djihad verklaar het, as van die Moslem-gemeenskap.<ref name=LewisWest/> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het Islamitiese regsgeleerdes die klassieke leerstuk van die djihad "teen die einde van die agtste eeu" ontwikkel, met behulp van die leerstuk van die ''naskh'' (dat God sy openbaringe in die loop van Mohammed se sending geleidelik verbeter het). Hulle het die Koranverse wat harmonie beklemtoon, aan die meer konfronterende verse van Mohammed se latere jare ondergeskik gestel en die verse oor inspanning (''djihad'') aan dié oor die geveg (''qital'') verbind.<ref name=Kadri/> Die Moslem-regsgeleerdes van die agtste eeu het die wêreld in drie afdelings verdeel: ''dar al-Islam''/''dar al-'adl''/''dar al-salam'' (die huis van Islam, van geregtigheid, van vrede), ''dar al-harb''/''dar al-djawr'' (die huis van die oorlog, van onreg en onderdrukking) en ''dar al-sulh''/''dar al-'ahd''/''dar al-muwada'ah'' (die huis van vrede, van die verbond, van versoening).<ref name=AD92>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 92.</ref><ref name=Zawati>{{Cite book |title=Is Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law |last=Zawati |first=Hilmi M. |date=2001 |publisher=E. Mellen Press |isbn=0773473041 |page=50}}</ref> Die agtste-eeuse regsgeleerde Sufyan al-Thawri (gest. 778) het aan die hoof gestaan van wat Khadduri 'n pasifistiese skool genoem het, wat volgehou het dat die djihad slegs 'n verdedigingsoorlog was.<ref name=Khadduri1940>{{Cite book |title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law |last=Khadduri |first=Majid |date=1940 |publisher=Luzac & Co |location=Londen |page=36 e.v.}}</ref><ref name=AD90>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 90.</ref> Khadduri verklaar dat die regsgeleerdes wat dié standpunt gehuldig het – onder wie hy al-Awza'i (gest. 774), Malik ibn Anas (gest. 795) en ander vroeë juriste noem – "beklemtoon het dat verdraagsaamheid teenoor ongelowiges getoon moet word, veral teenoor die skrifbesitters, en die imam aangeraai het om slegs oorlog te voer wanneer die inwoners van die ''dar al-harb'' met Islam in konflik gekom het".<ref name=AD80>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 80.</ref> Volgens Marie-Thérèse Urvoy was dit al-Shafi'i (767–820) wat eerste die leerstuk uiteengesit het dat die djihad 'n voortdurende oorlog teen die ongelowiges moet wees en nie slegs wanneer hulle met Islam in konflik kom nie; hy het dit op soera 9:5 gebaseer.<ref name=Urvoy/> Klassieke handboeke van die Islamitiese regswetenskap het dikwels 'n afdeling bevat wat die ''Boek van die Djihad'' genoem is, waarin die reëls vir die voer van oorlog breedvoerig behandel is, insluitend die behandeling van nie-strydendes, vroue en kinders sowel as van bewerkte en bewoonde gebiede,<ref name=Hamidullah205>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, pp. 205–208.</ref><ref name=Bonner/> en die verdeling van die buit.<ref name=Bonner99>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', p. 99.</ref> Sulke reëls het beskerming vir burgerlikes gebied.<ref name=Dawoody2013>{{Cite journal |title=Armed Jihad in the Islamic Legal Tradition |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=27 Augustus 2013 |journal=Religion Compass |volume=7 |issue=11 |pages=476–484 |doi=10.1111/rec3.12071}}</ref> Die buit sluit ''ghanima'' in (buit wat deur werklike geveg verkry is) en ''fai''' (wat sonder geveg verkry is, dus wanneer die vyand hom oorgee of vlug).<ref name=Chaudhry>{{Cite web |last=Chaudhry |first=Muhammad Sharif |title=Dynamics of Islamic Jihad, Spoils of War |url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm |website=Muslim Tents}}</ref> Hoe belangrik die djihad ook al was, dit word nie as een van die pilare van Islam beskou nie. Volgens Khadduri is dit omdat die vyf pilare individuele verpligtinge is, terwyl die djihad 'n "kollektiewe verpligting" van die Moslem-gemeenskap is wat deur die Islamitiese staat uitgevoer moet word. Dit was die opvatting van "alle regsgeleerdes, met byna geen uitsondering nie", maar dit het nie gegeld vir die ''verdediging'' van die Moslem-gemeenskap teen 'n plotselinge aanval nie; in daardie geval was die djihad 'n "individuele verpligting" van alle gelowiges, insluitend vroue en kinders.<ref name=Khadduri60>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 60.</ref> Martelaarskap wat voortvloei uit 'n aanval op die vyand sonder inagneming van 'n mens se eie veiligheid was lofwaardig, maar om deur jou eie hand te sterf – in teenstelling met dié van die vyand – het 'n besondere plek in die [[Hel|hel]] verdien.<ref name=LewisAssassins>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Assassins, a radical sect in Islam |year=2003 |orig-year=1967 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0786724550}}</ref> === Dar al-Islam en Dar al-Harb === Van grondliggende belang vir die klassiek-Islamitiese begrip van die volkereg is die indeling van die wêreld in 'n ''huis van Islam'' (''dar al-Islam'') en 'n ''huis van die oorlog'' (''dar al-harb'').<ref name=nDar>Nie een van die twee begrippe kom in die Koran of die hadith-versamelings voor nie; hulle het ontstaan in die loop van die ontwikkeling van die Islamitiese volkereg in die eeue na Mohammed se dood.</ref> Terwyl eersgenoemde alle gebiede onder Islamitiese heerskappy aandui, geld elke land buite die Islamitiese magsgebied as deel van die huis van die oorlog. Dit geld as die plig van die Islamitiese gemeenskap om sover moontlik groot dele van die ''dar al-harb'' langs militêre weg by die ''dar al-Islam'' in te lyf. Daar moet beklemtoon word dat volgens 'n ander siening, wat eweneens reeds in die teologiese diskoers van die Middeleeue deur byvoorbeeld an-Nawawi en al-Mawardi gehuldig is,<ref name=Nawawi40>Vgl. die kommentaar van die Sjafiïtiese geleerde an-Nawawi in sy ''Boek van die veertig hadith'': Yahya Ibn Sharif Al-Nawawi: ''Das Buch der Vierzig Hadithe. Kitab al-Arbai'in''. Uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Marco Schöller, Frankfurt am Main en Leipzig 2007, p. 24 en die aantekeninge op pp. 405 en 408.</ref> 'n streek reeds as ''dar al-Islam'' geld sodra Moslems daarin hul godsdiens vryelik kan uitoefen.<ref name=KhouryLex351>Adel Theodor Khoury: ''Heiliger Krieg''. In: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Reds. Adel Theodor Khoury, Ludwig Hagemann en Peter Heine. Drie bande, Freiburg 1991, band 2, pp. 349–359, hier p. 351.</ref> Volgens dié siening geld dit uitdruklik ook wanneer die betrokke gebied nie onder Moslem-heerskappy staan nie.<ref name=KhouryLex352>Khoury: ''Heiliger Krieg'', p. 352.</ref> Die Sjafiïtiese regskool noem nog 'n verdere kategorie, naamlik die ''huis van die verdrag'' (''dar al-ahd'').<ref name=EIDarAhd>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 2, New Edition. Brill, Leiden, p. 116 ("Dār al-ʿAhd").</ref> As sodanig geld gebiede waarvan die nie-Moslem-inwoners 'n wapenstilstandsooreenkoms met die Moslems gesluit het op voorwaarde dat hulle hul gebiede behou en in die plek daarvan jaarliks 'n bepaalde geldbedrag of 'n bepaalde aantal goedere betaal. Van die vier Soenni-regskole is die Hanafitiese die enigste wat vasstel onder watter omstandighede 'n gebied wat aan die huis van die oorlog behoort, tot die huis van Islam oorgaan en omgekeerd. Volgens algemeen erkende bepalings word 'n gebied deel van die huis van Islam wanneer dit onder Islamitiese heerskappy staan en die Islamitiese reg, die [[Sjaria|sjaria]], daar toegepas word. Ten aansien van die vraag wanneer 'n gebied wat voorheen aan die huis van Islam behoort het, as deel van die huis van die oorlog moet geld, het die regsgeleerde Abu Hanifa, na wie die Hanafitiese skool teruggaan, die volgende voorwaardes gestel: # Die reg van die ongelowiges word toegepas en die Islamitiese wette verloor hul geldigheid; # Die betrokke gebied grens aan die huis van die oorlog; # Die oorspronklike beskermingswaarborg vir die lewe en besittings van die Moslems en die ''dhimmi''s word opgehef, ongeag of die nuwe heerser hulle beskerming verleen of nie. Dié voorwaardes kan vervul word wanneer 'n deel van die huis van Islam verower word of wanneer 'n groep ''dhimmi''s hul verdrag met die Moslems opsê.<ref name=Peters12>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 12.</ref> === Die djihad as godsdienstige plig === Die militêre uitbreiding van die ''dar al-Islam'' is 'n kollektiewe plig (''fard al-kifaya'') van die Islamitiese gemeenskap, wat beteken dat die res van die Moslems van dié plig vrygestel is sodra 'n voldoende aantal troepe gereed staan.<ref name=KhouryLex665>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Directmedia, 2001, pp. 665–667.</ref> Neem niemand aan die djihad deel nie, sondig die hele Islamitiese gemeenskap.<ref name=Peters12b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 12–13.</ref> Die onderskeie Moslem-heerser het die plig om minstens een keer per jaar die ''dar al-harb'' aan te val; sou dit om enige rede voorlopig nie moontlik wees nie, is dit hom toegelaat om die jaarlikse onderneming uit te stel.<ref name=EI1>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''. Brill, 1993, band II, p. 1042, s.v. "Djihād".</ref> Die plig was slegs deur die [[Kalifaat|kalief]] te bestier, wat dit kon vertraag en wapenstilstande van tot tien jaar op 'n keer kon beding.<ref name=Kadri/> Tot 'n individuele plig (''fard 'ain'') word die djihad in die verdedigingsgeval, waarby elke weerbare persoon in die aangeval gebied moet stry. Sou hul militêre sterkte nie voldoende wees nie, geld dié plig ook vir die naburige gebiede.<ref name=Kelsay>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1993, band II, p. 1042; vgl. John Kelsay: ''Islam and war: a study in comparative ethics''. Westminster John Knox Press, 1993, p. 61.</ref> Verder word die stryd 'n individuele plig van bepaalde persone wanneer die kalief hulle vir krygsdiens aanwys of wanneer hulle 'n eed aflê om aan die djihad deel te neem.<ref name=Peters3b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 3.</ref> Van krygsdiens uitgesluit is onder andere vroue, kinders, slawe, liggaamlik of geestelik gestremdes, sowel as persone wat om materiële redes nie kan deelneem nie. As begronding vir hierdie uitsonderings haal die onderskeie regsgeleerdes ooreenstemmende Koranverse en oorlewerings van uitsprake wat aan die profeet toegeskryf word, aan.<ref name=Peters15>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 15–17.</ref> Geleerdes het aanvanklik beweer dat die organisering van die djihad die verantwoordelikheid van 'n gesentraliseerde regering was, maar dit het verander namate die gesag van die [[Abbasidiese Kalifaat|Abbasidiese]] kalief verswak het.<ref name=OEIPcombat>{{Cite encyclopedia |first=James |last=Broucek |title=Combat |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> Al-Mawardi het plaaslike goewerneurs toegelaat om die djihad namens die kalief te voer. Hierdie desentralisering van die djihad het veral ná die [[Kruistog|Kruistogte]] dringend geword. In 1105 het Ali ibn Tahir al-Sulami, 'n teoloog van [[Damaskus]], sy ''Verhandeling oor die djihad'' (''Kitab al-Djihad'') gepubliseer, waarin hy meen dat die Moslems die Christelike aanvalle, in besonder die Eerste Kruistog, met 'n djihad moet antwoord;<ref name=Sulami>Ali b. Tāhir al-Sulamī: ''Incitation à la guerre sainte''. Aangebied en vertaal deur E. Sivan, ''Journal asiatique'', 1966. Aangehaal deur M. Balard, A. Demurger en P. Guichard in ''Pays d'Islam et monde latin Xe–XIIIe s.'' Hachette, Parys 2000.</ref> hy het aangevoer dat alle Moslems vir selfverdedigingsoorloë verantwoordelik was en het Moslem-heersers uit verafgeleë lande aangemoedig om Moslems wat aangeval word, by te staan.<ref name=OEIPcombat/> In die twaalfde eeu, met Nur ad-Din en [[Saladin]], het die djihad die betekenis van 'n krygsekspedisie gekry.<ref name=Laffite/> === Verdedigende en aanvallende djihad === Die klassieke geleerdes het verskillende regverdigings vir die djihad oorweeg, waaronder die vraag of dit verdedigend of aanvallend gevoer word. Hulle het meer aandag aan die voer van die oorlog (''jus in bello'') as aan die regverdiging daarvan (''jus ad bellum'') gegee.<ref name=Baderin>{{Cite book |title=Islamic Law: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |last=Baderin |first=Mashood A. |year=2021 |page=119}}</ref><ref name=AEF99>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources |date=1999 |journal=The Muslim World |volume=89 |issue=2 |pages=144–157 |doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x}}</ref> Die besluit oor wanneer oorlog gevoer moet word, is dikwels as 'n politieke besluit beskou wat die beste aan die politieke owerhede oorgelaat word.<ref name=AEF01>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |year=2001 |title=Islam and the Theology of Power |journal=Middle East Report |issue=221 |pages=28–33 |doi=10.2307/1559337}}</ref><ref name=AEF99/> Twee regverdigings vir die djihad is aangevoer: 'n verdedigende oorlog teen uiterlike aggressie, of 'n aanvallende of voorkomende aanval op 'n vyandige staat.<ref name=Khalil>{{Cite book |title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism |last=Khalil |first=Mohammad Hassan |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108377263 |year=2017 |isbn=9781108421546 |pages=18–19}}</ref> Volgens die meerderheid van die regsgeleerdes is die ''casus belli'' beperk tot aggressie teen Moslems<ref name=AD78>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 78–79.</ref><ref name=AEF01/> en tot ''fitna'', die vervolging van Moslems weens hul geloofsoortuiging.<ref name=AD78/> Hulle hou vol dat ongeloof op sigself geen regverdiging vir oorlog is nie, en dat slegs strydendes beveg mag word: nie-strydendes soos vroue, kinders, geestelikes, bejaardes, geesteskrankes, boere, lyfeienes en blindes mag nie in 'n oorlog gedood word nie.<ref name=AD78/> So het die Hanafitiese geleerde Ibn Nadjim verklaar: "Die rede vir die djihad is volgens ons [die Hanafiete] ''kawnuhum harban 'alaina''", letterlik "dat hulle teen ons in oorlog is".<ref name=AD78/> Die Hanafitiese juris al-Shaybani stel dat "hoewel die ongeloof in God een van die grootste sondes is, dit tussen die individu en sy Here die Almagtige is, en die straf vir dié sonde uitgestel word tot die ''dar al-djaza''', die verblyf van die afrekening, die hiernamaals".<ref name=AD78/> Al-Sarakhsi sê iets soortgelyk.<ref name=AEF99/> Die aanvallende djihad het strooptogte in vyandelike gebied behels, hetsy vir verowering, om die Moslem-politieke orde te vergroot, hetsy om die vyand te ontmoedig om Moslem-lande aan te val.<ref name=Syed>{{Cite book |author=Mairaj Syed |title=Just War in Religion and Politics |chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought |publisher=University Press of America |page=145 |year=2013}}</ref> Sowel Ibn Taymiyya as Ibn Qayyim het beweer dat Mohammed nooit vyandelikhede begin het nie en dat al die oorloë waaraan hy deelgeneem het, hoofsaaklik verdedigend was; hy het nooit nie-Moslems tot Islam gedwing nie en het die wapenstilstande met nie-Moslems gehandhaaf solank hulle dit nie verbreek het nie. Volgens Ibn Taymiyya is menslike bloed by verstek onaantasbaar, behalwe "uit die reg van geregtigheid". Hoewel hy 'n aanvallende djihad (''djihad al-talab'') teen vyande wat Moslems bedreig of hul burgers verhinder om Islam vrylik aan te neem, gemagtig het, is ongeloof (''kufr'') op sigself geen regverdiging vir geweld nie, hetsy teen individue of state. Die djihad is volgens hom 'n wettige reaksie op militêre aggressie deur ongelowiges en nie bloot op godsdienstige verskille nie:<ref name=Yaqeen/><ref name=mqz>{{Cite book |last=Qasim Zaman |first=Muhammad |title=Modern Islamic Thought in a Radical Age |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1-107-09645-5 |location=New York |page=265}}</ref> {{Aanhaling|teks=Wat die oortreder betref wat nie stry nie, is daar geen tekste waarin Allah beveel dat hy beveg moet word nie. Die ongelowiges word eerder slegs beveg op voorwaarde dat hulle oorlog maak, soos deur die meerderheid van die geleerdes beoefen word en soos uit die Boek en die Soenna blyk.|teken=Ibn Taymiyya}} Daar bestaan egter 'n meningsverskil onder geleerdes oor die vraag of Ibn Taymiyya die verhandeling waarin dié standpunt uiteengesit word, werklik geskryf het.<ref name=Ellethy>{{Cite journal |first=Yaser |last=Ellethy |title=A Medieval Derelict Jihad Canon: Ibn Taymiyya's Qāʿida muḫtaṣara fī qitāl al-kuffār on Combating Non-Believers |journal=Studia Islamica |volume=120 |issue=2 |pages=289–322 |year=2025 |doi=10.1163/19585705-12341513}}</ref> Ibn Taymiyya het daarby ook "die moontlikheid van 'n djihad teen 'ketterse' en 'afwykende' Moslems binne die ''dar al-Islam''" erken. Hy het enige Moslem wat nuwighede (''bid'a'') versprei het wat met die Koran en die Soenna in stryd was, as ketters en afwykend bestempel en 'n djihad teen enigeen wat geweier het om die Islamitiese reg na te kom of wat teen die ware Moslem-owerhede in opstand gekom het, as wettig beskou. Hy het 'n breë definisie van wat aggressie of rebellie teen Moslems uitmaak, gebruik, wat die djihad "nie net toelaatbaar nie, maar noodsaaklik" sou maak.<ref name=DLB2004>{{Cite book |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad |publisher=Oxford University Press |year=2004 |location=New York |isbn=978-0195169911 |pages=252, 256}}</ref> === Reëls van die oorlogvoering === Die Islamitiese volkereg het voorsien dat die stryd teen die nie-Moslem-vyande voorafgegaan word deur die aanmaning aan hulle om Islam aan te neem of – in die geval van skrifbesitters – in hul godsdiens te bly in ruil vir die betaling van die ''djizya''.<ref name=KhouryLex669>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam''. Directmedia, 2001, pp. 669–670.</ref> 'n Grondslag hiervoor was soera 17:15: "... En ons sou nooit (oor 'n volk) 'n straf uitgespreek het sonder om vooraf 'n gesant (na hom) gestuur te hê nie." Dié aanmaning voor die stryd was daarby die ''soenna'' van die profeet sowel as van sy onmiddellike opvolgers.<ref name=KhouryLex669/> {{Aanhaling|teks=Hulle mag ons vyande wees, maar hulle is mense. Hulle bestaan uit 'n burgerlike bevolking met vroue en kinders daarby; hoe kan 'n mens hulle doodmaak, beroof en plunder?|teken=[[Ali]] ibn Abi Talib, ''Nahdj al-Balagha''<ref name=Prism>{{Cite book |title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force |editor=Howard M. Hensel |year=2010 |publisher=Ashgate |isbn=9780754675105 |pages=152–159}}</ref>}} Die klassieke Islamitiese volkeregsleer het – ook op grond van Koranverse en profete-uitsprake – bepaalde dade tydens die stryd verbied, waaronder die dood van nie-strydendes soos vroue, kinders of monnike (indien hulle nie aan die stryd deelneem nie), die verminking van sowel menslike as dierlike lyke, verdragsbreuk, die onnodige vernietiging van vreemde goed en die dood van gyselaars.<ref name=Hamidullah205/> Diplomate, handelaars en boere is eweneens teen aanvalle vrygewaar.<ref name=V15>{{Cite book |title=War and Law in the Islamic World |first=Matthias |last=Vanhullebusch |year=2015 |publisher=Brill |isbn=9789004298248 |pages=33–35}}</ref><ref name=AD134>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 134.</ref> Monnike is as nie-strydendes veronderstel en het daarom immuniteit geniet, en plekke van aanbidding moes nie aangeval word nie.<ref name=V15/> Selfs wanneer die vyand die immuniteit van nie-strydendes verontagsaam het, kon Moslems nie op dieselfde wyse reageer nie.<ref name=handbook/> Hierdie kategorieë verloor hul immuniteit egter sodra hulle aan die stryd deelneem of aan die beplanning of toelewering van die vyand meedoen.<ref name=V15/> Sommige regsgeleerdes het aangevoer dat immuniteit eerder met die status van nie-strydende as met lidmaatskap van 'n bepaalde groep verband hou; so het Muhaqqiq al-Hilli gemeen dat ou mans slegs teen die dood beskerm is indien hulle nie stry en ook nie 'n rol in militêre besluitneming speel nie.<ref name=Prism/> Tot by die Kruistogte het Moslem-regsgeleerdes die gebruik van blyde verbied, omdat die wapen sonder onderskeid gedood en nie-strydendes kon skaad; tydens die Kruistogte is dié beslissing weens militêre noodsaak omgekeer.<ref name=Cook05>{{Cite book |last=Cook |first=David |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24448-1 |publisher=University of California Press |year=2015 |edition=2de |location=Berkeley |pages=55–56}}</ref> Regsgeleerdes het geworstel met die vraag oor die aanval op 'n vyand wat vroue, kinders of Moslems as menslike skilde gebruik. Die meeste het gemeen dat dit toelaatbaar was om die vyand in gevalle van militêre noodsaak aan te val, maar dat stappe gedoen moet word om die aanval op die strydendes te rig om die menslike skild te ontwyk.<ref name=AD117>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 117.</ref> Abu Hanifa het aangevoer dat indien Moslems die geveg sou staak uit vrees dat hulle nie-strydendes sou doodmaak, so 'n reël die stryd onmoontlik sou maak, aangesien elke stad burgerlikes gehad het.<ref name=handbook/> Die verminking van gesneuwelde vyande is verbode.<ref name=Kelsay2009>{{Cite book |last=Kelsay |first=John |date=2009 |title=Arguing the Just War in Islam |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674032347 |page=101}}</ref> Twee beslissings oor die vernietiging van vyandelike eiendom is met mekaar in stryd. In een veldslag het Mohammed die vernietiging van 'n vyand se dadelbome beveel as 'n middel om 'n beleg sonder bloedvergieting te beëindig; daarteenoor het [[Aboe Bakr]] die vernietiging van bome, geboue en lewende hawe verbied.<ref name=AD126>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 126–128.</ref> Die meeste regsgeleerdes het onnodige vernietiging van vyandelike eiendom nie toegelaat nie,<ref name=handbook/> maar het dit in gevalle van militêre noodsaak toegelaat, soos die afbreek van geboue waarin die vyand skuiling soek.<ref name=AD126/> Baie regsgeleerdes het teen "onnodige verwoesting" gewaarsku, nie net uit menslikheidsoorwegings nie maar ook uit praktiese oorwegings: dit is nuttiger om 'n vyand se eiendom buit te maak as om dit te vernietig.<ref name=V15b>Vanhullebusch: ''War and Law in the Islamic World'', p. 39.</ref> Islamitiese geleerdes het die dood van diere verbied, tensy dit weens militêre noodsaak gebeur, soos die doodmaak van perde in die geveg. Dit is omdat diere, anders as eiendom, pyn voel.<ref name=AD126/> In 'n oorsig van die oorlogsreëls in Islam wat op die werk van Hisham Kabbani gebaseer is, word verder gestel dat krygsgevangenes goed behandel moet word: die profetiese tradisies reël die krygsgebruik streng, en dit is verbode om na willekeur oor gevangenes te beskik en om vroue en kinders tydens veldslae dood te maak.<ref name=Kabbani>Hisham Kabbani: ''Le concept de jihad en Islam''. ISCA, p. 64, ISBN 1-930409-46-X.</ref><ref name=Balafand>Paul Balafand: artikel "Violence et non-violence" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 916–917.</ref> Gevangenes kon as slawe geneem word, teen losprys vrygelaat word, of in die land van Islam bly, waar hulle die status van ''dhimmi'' moes aanneem en 'n jaarlikse hoofgeld, die ''djizya'', moes betaal.<ref name=Rodinson>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, pp. 195, 230, 306–307. ISBN 978-2-02-022033-0.</ref> Dit is ook verbode om die vyand te verbrand; volgens Ibn Abbas sou Mohammed gesê het: "Maak [die vyand] dood, maar verbrand hom nie. Want niemand straf met vuur behalwe die Heer van die Vuur nie."<ref name=Bukhari57>''Jami' us-Sahih'' van al-Bukhari, hadith nr. 57.</ref> Plundering is verbode, dit wil sê dade van vandalisme soos diefstal en die vernietiging van goed, en dade van geweld teenoor burgerlikes; die neem van oorlogsbuit ná veldslae teen die vyand is nietemin as vergoeding vir skade beoefen.<ref name=Muslim4297>''Kitab al-Djihad wa's-siyar'', nr. 4297 van ''Sahih Muslim''.</ref> === Vredesverdrae en wapenstilstande === Die historiese verdrae tussen die Moslem-veroweraars en die bevolkings van die onderskeie gebiede is in die geskiedwerke oorgelewer, by [[Tabari|at-Tabari]] en al-Baladhuri om slegs die vroegste samestellings te noem, en is in die navorsing meermale bespreek.<ref name=Tritton>Arthur Stanley Tritton: ''Caliphs and their non-muslim subjects''. Routledge, 2013; Frede Løkkegaard: ''Islamic taxation in the classical period''. Branner & Korch, 1950; Daniel Clement Dennett: ''Conversion and poll tax in early Islam''. Harvard University Press, 1950; Antoine Fattal: ''Le statut légal des non-musulmans en pays d'Islam''. Imprimerie Catholique, 1958.</ref> Oor die algemeen teken dié verdrae die veiligheidswaarborg vir lewe en besittings aan, die toestaan van vrye aftog vir dié wat nie onder Islamitiese heerskappy wou lewe nie, maar ook die verpligting om kerke en vestingwerke nie te vernietig nie.<ref name=NothVertrage>Albrecht Noth: ''Die literarisch überlieferten Verträge der Eroberungszeit als historische Quellen''. In: Tilman Nagel (red.): ''Studien zum Minderheitenproblem im Islam''. Band 1, Bonn 1973, pp. 282 e.v., 285 en 287.</ref> Die klassiek-Islamitiese reg het die oorlogstoestand as die gewone toestand van die verhoudinge tussen die ''dar al-Islam'' en die ''dar al-harb'' beskou en het nie 'n onbeperkte vredesooreenkoms met laasgenoemde voorsien nie.<ref name=EIHudna>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 3, New Edition. Brill, Leiden, p. 546 ("Hudna"); vgl. Majid Khadduri, Herbert J. Liebesny, Robert H. Jackson: ''Origin and Development of Islamic Law''. The Lawbook Exchange, 2008, p. 351.</ref> Vir 'n bepaalde tydperk kon die oorlogstoestand deur 'n wapenstilstand, 'n sogenaamde ''hudna'', opgeskort word. Die duur van sulke verdrae is nie eenstemmig in die regskole vasgestel nie; met die uitsondering van die Hanafiete mag so 'n verdrag volgens elke regskool slegs tydelike geldigheid besit.<ref name=Peters33>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 33–34.</ref> Van belang vir die begrip van die ''hudna'' is onder meer soera 9:1, waarin "'n bindende afspraak" met die heidene vermeld word,<ref name=EIHudna/> sowel as soera 8:61: "En wanneer hulle (dit wil sê die vyande) hulle tot die vrede neig, neig jou (ook) daartoe (en laat van die stryd af)! En vertrou op God!"<ref name=Peters33b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 33.</ref> Daarby was die verdrag wat Mohammed in 628 met die Mekkane by al-Hudaybiya gesluit het – 'n twee-, volgens ander bronne tienjarige wapenstilstandsooreenkoms – van ooreenstemmende belang. Volgens Marie-Thérèse Urvoy kan 'n gebied wat deur die wette van Islam beheers word, die aanbreek van 'n oorlog met 'n naburige nie-geïslamiseerde gebied vir 'n tydperk van tien jaar uitstel, en kan die duur meermale hernieu word. Dit gaan hier om die begrip ''sulh'', van die stam ''ṣ-l-ḥ'', wat die gedagte van vrede en versoening weergee; dié tydperk word ''muwada'a'' ("verhoudinge sonder botsings") genoem. Toe die toestand van die Moslem-wêreld van die negende en tiende eeu af verander het, het oelemas verklaar dat die sjaria nie tot die nakoming van die djihadplig verplig nie, behalwe indien die domein van Islam deur buitelandse magte bedreig word. Selfs die onversetlike Hanbaliet Ibn Taymiyya het verkondig dat Moslems Islam nie met geweld aan nie-Moslems moet oplê indien laasgenoemde nie op die ''dar al-Islam'' inbreek nie. Die ''sulh'' is dus nie met die oog op grondgebied teenoor die "domein van die oorlog" toegepas nie, maar in die belang van die gemeenskap: die versoening of wapenstilstand, net soos verdrae en ooreenkomste, is daarop gerig om tydperke van vrede te handhaaf om handels- en kultuurverhoudinge te vergemaklik. Urvoy sluit af deur te beklemtoon dat, ondanks die verbrokkeling van die Moslem-wêreld en die feit dat die djihad verdedigend van aard geword het, die verdrae hul aanvanklike formulering behou het; aangesien die djihad 'n verpligting bly so lank as wat Islam bestaan, sou vrede met die ongelowiges ook vandag nog, ten minste teoreties, slegs uit tydelike wapenstilstande kon bestaan, en of dié verpligting laat vaar word, hang uiteindelik van die wil van die Moslems af.<ref name=Urvoy/> 'n Nie-Moslem wat buite die Islamitiese magsgebied woon, kan deur 'n sogenaamde ''aman'', 'n beskermingsverklaring van 'n Moslem, as ''musta'min'' op Islamitiese gebied vertoef sonder enige belastingverpligtinge, solank hy nie daar 'n permanente woonplek vestig nie.<ref name=EIAman>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 1, New Edition. Brill, Leiden, p. 429 ("Amān").</ref> As regsgrondslag dien soera 9:6: "En wanneer een van die heidene jou om beskerming vra, verleen hom dan beskerming, sodat hy die woord van God kan hoor! Laat hom daarna (onbelemmerd) daar kom waar hy in veiligheid is!" === Djihad en geloofsvryheid === Die klassieke Islamitiese reg onderskei tussen twee groepe nie-Moslems. Die eerste groep, wat ''kafir'' ("ongelowiges") genoem word, is dié wat geen verbintenis met die Islamitiese openbaring het nie. Onder die nie-Moslems moet die politeïste bestry word totdat hulle Islam aanneem; die "besitters van die Skrif" (''ahl al-kitab'') het benewens die moontlikheid van bekering ook die reg om met die Moslem-heerser 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. Laasgenoemde was oorspronklik slegs vir [[Jode]], [[Christene]] en Sabeërs bedoel. In die loop van die Islamitiese uitbreiding is die aanbod van die ''dhimma'' egter ook tot ander godsdienstige gemeenskappe uitgebrei, soos die [[Zoroastrisme|Zoroastriërs]] of die [[Hindoeïsme|Hindoes]], sodat uiteindelik alle nie-Moslems sonder meer in staat was om 'n ''dhimma''-verdrag met die Moslem-veroweraars te sluit.<ref name=Hoyland>Robert G. Hoyland (red.): ''Muslims and Others in Early Islamic Society''. Aldershot 2004, p. xiv.</ref> Onder 'n Moslem-regering word daar nie noodwendig van die skrifbesitters verwag om hulle tot Islam te bekeer nie, maar wel om hulle aan die politieke gesag van die regering te onderwerp en belasting te betaal; indien hulle hulle wel teen die Moslem-regering verset, kan hulle deur 'n gewapende djihad gedwing word om hulle te onderwerp. Volgens Françoise Micheau, professor in die middeleeuse geskiedenis van die Islamitiese lande aan die Universiteit van Parys I, berus die regsposisie van nie-Moslems op 'n dubbele grondslag: die gedrag van Mohammed en die omstandighede van sy verowerings. Tydens die onderwerping van Arabië in die laaste jare van sy lewe het die profeet onderwerpingsooreenkomste met groepe van die ''ahl al-kitab'' gesluit, in besonder met die Jode van Khaybar en die Christene van Nadjran. Sy houding teenoor die ''ahl al-kitab'', in die streng sin Jode en Christene, is ná debat uitgebrei na die Zoroastriërs, wat eweneens 'n heilige boek besit het, en prakties na al die gesindtes van die verowerde lande. Nogtans is dit moeilik om die voorwaardes wat aan die oorwonne bevolkings gestel is, presies te ken, aangesien die bronne van later kom en hoofsaaklik dien om 'n bestaande toestand te regverdig. Die sogenaamde pakt van Umar, wat aan die kalief [[Omar|Umar]] (regeer 634–644) toegeskryf word en die normatiewe verwysing geword het vir die bepaling van die klousules van die ''dhimma'', is moontlik eers in die tyd van die kalief al-Mutawakkil (regeer 847–861) opgestel, wat alle nie-Moslems verplig het om hulle aan die reëls van hul status te onderwerp; die oudste bewaarde weergawe dateer egter uit die twaalfde eeu.<ref name=Micheau>Françoise Micheau: artikel "Dhimma" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, p. 216.</ref> Die aanval op die nie-Moslem-vyand is voorafgegaan deur die aanbod om tot Islam oor te gaan of 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. 'n Gedwonge bekering tot Islam beskou die djihadleer nie as die doel van die stryd nie.<ref name=Noth31/> Die norm wat in soera 2:256 geformuleer word – "in die godsdiens is daar geen dwang nie" – wat volgens sommige klassieke Korankommentare deur latere Koranverse soos die swaardvers geabrogeer is,<ref name=Friedmann102>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 102.</ref> en die djihadteorie van die gewapende stryd teen ongelowiges sluit mekaar nie noodwendig uit nie, aangesien die nie-Moslems ná hul nederlaag godsdiensvryheid toegestaan kon word.<ref name=Crone>Patricia Crone: ''Islam and Religious Freedom''. Voordrag op die dertigste Duitse Oriëntalistedag, 2007; effens verkort ook aanlyn gepubliseer as ''No pressure, then: freedom of religion in Islam''. Open Democracy, 2009; vgl. Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, pp. 102–103.</ref> Klassieke Korankommentatore wat die vers nie as geabrogeer beskou het nie, was geneig om te argumenteer dat die vers slegs op die skrifbesitters betrekking het, vir wie die moontlikheid oop gestaan het om as ''dhimmi''s onder Moslem-gesag te lewe sonder om tot Islam oor te gaan.<ref name=Friedmann103>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, p. 103.</ref> Die djihad met die oog op bekering was beperk tot die vroeg-Islamitiese tyd, tot die onderwerping van die Arabiese stamme in Mohammed se tyd en kort ná sy dood. Dié opvatting in die klassieke Islamitiese reg was wel nie onbetwis nie, maar word in die moderne tyd oor die algemeen as die geldende norm aanvaar.<ref name=Friedmann102/> Die Tunisiese geleerde en Koranuitlegger Tahir ibn Ashur (1879–1970) bring die inhoud van soera 2:256 en die godsdienstige plig van die djihad soos volg met mekaar in ooreenstemming: die vers sou ná die verowering van Mekka in 630 geopenbaar gewees het en abrogeer alle verse en profete-uitsprake waarvolgens die oorlogsdoel die bekering van die bestrydes is. Sedert die openbaring van dié vers sou die oorlogsdoel in dié sin verander het dat dit nie meer die bekering is nie, maar die onderwerping van die bestrydes en hul aanvaarding van Islamitiese oorheersing. 'n Soortgelyke standpunt is deur die Siriese geleerde al-Qasimi (1866–1914) gehuldig.<ref name=Friedmann103/> === Die sjiïtiese leer === Die [[Sjia|sjiïtiese]] en [[Soenni|Soenni]]-teorieë van die djihad is soortgelyk,<ref name=PetersOEIW/> behalwe dat die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] tot die verskyning van die sogenaamde ''verborge [[imam]]'', Muhammad ibn Hasan, geen djihad ter uitbreiding van die Islamitiese magsgebied ken nie, aangesien slegs hy geregtig is om dit te voer.<ref name=EI1/><ref name=Kohlberg>{{Cite web |last=Kohlberg |first=Etan |url=https://atharebartar.com/en/development-imami-shii-doctrine-jihad-2/ |title=The Development of the Imami Shi'i Doctrine of Jihad |publisher=Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft |issue=126 |year=1976 |pages=64–86}}</ref> Die verdediging van die eie gebied bly vir die Twaalwer-Sjiïete nietemin verpligtend, al word dit nie as ''djihad'' verstaan nie.<ref name=Peters13>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 13.</ref> Die betrokke regsleer het dit egter verstaan om, in die aangesig van militêre noodsaak, weë óm dié bepaling te vind, sodat ook oorloë in die afwesigheid van die verborge imam regsgeldige legitimering kon verkry.<ref name=KohlbergLambton>Etan Kohlberg: ''The Development of the Imāmī Shīʿī Doctrine of jihād''. In: ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'', band 126, 1976, pp. 78–86; Ann Lambton: ''A Nineteenth Century View of Jihād''. In: ''Studia Islamica'', band 32, 1970, pp. 186–192.</ref> Sjiïtiese geleerdes het inderdaad beklemtoon dat dit vir Sjiïete 'n godsdienstige plig was om alle Moslems, Soenni-Moslems daaronder, teen invallers van buite te verdedig.<ref name=Prism/> 'n Uitsondering in die Middeleeue was die eerste Fatimidiese kalief Abdallah al-Mahdi Billah, wat aanspraak gemaak het daarop dat hy die verteenwoordiger van die imam is en daarmee die reg opgeëis het om 'n aanvallende djihad te begin.<ref name=Prism/> Ná die Mongoolse invalle het die Sjiïtiese geleerde Muhaqqiq al-Hilli beweer dat 'n verdedigingsoorlog nie net toelaatbaar nie, maar lofwaardig en selfs verpligtend is; kon 'n Moslem nie aan die verdediging deelneem nie, moes hy minstens materiële steun stuur. Dit het gegeld selfs wanneer die Moslems deur 'n onregverdige heerser regeer is.<ref name=Prism/> Shah Ismail van die Safawidiese dinastie het probeer om die reg op te eis om 'n aanvallende djihad te voer, in besonder teen die Ottomane, maar die Sjiïtiese oelemas het dit nie toegelaat nie en die klassieke standpunt gehandhaaf dat slegs die ware imam so 'n oorlog kon voer. Tydens die Qajar-tydperk het die Sjiïtiese oelemas die standpunt aangeneem dat die sjah vir die nasionale veiligheid verantwoordelik was, en hulle het die Persies-Russiese oorloë van die negentiende eeu as djihad gemagtig.<ref name=Prism/> == Geskiedenis == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|350px|Die uitbreiding van die kalifaat: onder Mohammed, 622–632; tydens die Rashidun-kalifaat, 632–661; en tydens die Omajjadiese Kalifaat, 661–750.]] In die voor-Islamitiese Arabië het [[Bedoeïene]] vyandige stamme en nedersettings oorval om buit in te samel. Volgens sommige geleerdes, soos James Turner Johnson, het die Islamitiese leiers wel "die geloof in die hart van die krygers ingeprent" dat 'n oorlog teen die volgelinge van 'n ander geloof 'n heilige oorlog was, en die begrip van die ''ghaza'' (strooptog) daarby gevoeg, maar het die "grondliggende struktuur" van dié Bedoeïenekrygvoering gebly: "strooptogte om buit in te samel".<ref name=Johnson>{{Cite book |last=Johnson |first=James Turner |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–148}}</ref> Volgens Jonathan Berkey was die Koran se uitsprake ter ondersteuning van die djihad moontlik oorspronklik teen Mohammed se plaaslike vyande gerig, die heidene van Mekka of die Jode van Medina, maar kon dieselfde uitsprake herrig word sodra nuwe vyande opgekom het.<ref name=Berkey>{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=73}}</ref> Volgens Majid Khadduri was dit die verskuiwing van die aandag na die verowering en buitmaking van nie-Bedoeïene-ongelowiges, en weg van die tradisionele stamstrooptogte onder Bedoeïene, wat dit vir Islam moontlik gemaak het om uit te brei en selfvernietiging te ontkom.<ref name=KhadduriDoctrine>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 55–73, hier p. 60.</ref> In Mohammed se leeftyd en die vroeë stadiums van die Islamitiese Ryk is die djihad gebruik om die uitbreiding van die ryk deur 'n gewapende stryd te regverdig. === Die vroeë Moslem-verowerings === In die vroeë tydperk wat die klassieke Islam besiel het, dié van die Rashidun-kalifaat, en wat minder as 'n eeu geduur het, het die djihad die gebied van Islam uitgebrei om miljoene onderdane in te sluit en 'n gebied te beslaan wat "van die grense van Indië en China tot by die Pireneë en die Atlantiese Oseaan" gestrek het.<ref name=LewisWest/> Die rol van die godsdiens in dié vroeë verowerings word gedebatteer. Middeleeuse Arabiese skrywers het beweer dat die verowerings deur God beveel is, en het hulle as ordelik en gedissiplineerd, onder die bevel van die kalief, voorgestel.<ref name=Bonner60>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 60–61.</ref> Baie moderne historici bevraagteken of hongersnood en verwoestyning eerder as die djihad 'n dryfkrag agter die verowerings was. Die historikus William Montgomery Watt het aangevoer: "Die meeste deelnemers aan die [vroeë Islamitiese] ekspedisies het waarskynlik aan niks meer as buit gedink nie ... Daar was geen gedagte aan die verspreiding van die godsdiens van Islam nie."<ref name=AD87>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 87.</ref> Eweneens voer Edward J. Jurji aan dat die dryfvere van die Arabiese verowerings sekerlik nie "die verkondiging van Islam" was nie: "Militêre voordeel, ekonomiese begeertes, [en] die poging om die hand van die staat te versterk en sy soewereiniteit te vergroot ... is van die bepalende faktore."<ref name=AD76/> Sommige meer onlangse verklarings noem sowel materiële as godsdienstige oorsake vir die verowerings.<ref name=Bonner62>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 62–63.</ref> === Die na-klassieke tydperk === Die historikus Hamilton Gibb het verklaar: "In die historiese [Moslem-]gemeenskap het die begrip van die djihad geleidelik verswak en uiteindelik is dit grootliks in terme van Soefi-etiek herinterpreteer."<ref name=Gibb>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Mohammedanism |date=1969 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |page=117}}</ref> Teen die tyd van die Abbasiede was die begrip nie meer sentraal tot die staatkunde nie, ondanks die teoretiese belang van die gedagte in die klassieke Islamitiese juridiese denke.<ref name=Johnson/> Rudolph Peters het geskryf dat die begrip met die stilstand van die Islamitiese uitbreidingsdrang verinnerlik is as 'n morele of geestelike stryd.<ref name=Peters187>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 187, voetnoot 52.</ref> Latere Islamitiese geleerdes soos Ibn al-Amir al-San'ani, Muhammad Abduh, Rashid Rida, Ubaidullah Sindhi, Yusuf al-Qaradawi en Shibli Nomani het die verdedigende aspek van die djihad beklemtoon en tussen die verdedigende djihad (''djihad al-daf''') en die aanvallende djihad (''djihad al-talab'') onderskei. Hulle het die opvatting weerlê dat daar konsensus bestaan het dat die ''djihad al-talab'' 'n gemeenskapsverpligting (''fard kifaya'') was, en het ter ondersteuning na die werke van klassieke geleerdes soos al-Djassas en Ibn Taymiyya verwys. Volgens Ibn Taymiyya is die rede vir 'n djihad teen nie-Moslems nie hul ongeloof nie, maar die bedreiging wat hulle vir Moslems inhou. Met 'n beroep op Ibn Taymiyya het geleerdes soos Rashid Rida, al-San'ani en al-Qaradawi aangevoer dat ongelowiges nie beveg hoef te word nie tensy hulle 'n bedreiging vir Moslems inhou. Die djihad is dus slegs as verdedigende oorlogvoering verplig, in antwoord op aggressie of "troubreuk" teen die Moslem-gemeenskap, en die "normale en gewenste toestand" tussen Islamitiese en nie-Islamitiese gebiede was een van "vreedsame naasbestaan". Dit stem ooreen met die Westerse begrip van die regverdige oorlog.<ref name=mqz/><ref name=Peters150>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 150.</ref> Eweneens het die agtiende-eeuse geleerde Mohammad ibn Abd al-Wahhab die djihad omskryf as 'n verdedigende militêre optrede om die Moslem-gemeenskap te beskerm.<ref name=DLB2004b>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 230, 235, 241.</ref> Vandag erken sommige Moslem-skrywers slegs oorloë as wettig wat ter verdediging van grondgebied of ter verdediging van die godsdiensvryheid gevoer word.<ref name=Peters125b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 125.</ref> Yusuf al-Qaradawi het verklaar: "Die djihad op die pad van Allah dien uitsluitlik vir die verdediging van die land, die eer en die heilige sake ... Ons neem hier aan wat die Moslem-geleerdes van dié tyd aangeneem het: sjeg Abu Zuhra, sjeg Rashid Rida, sjeg Shaltut, sjeg Abdallah Daraz, sjeg al-Ghazali: hulle is almal van mening dat die djihad in Islam uitsluitlik dien vir die verdediging van die godsdiens, die staat, die heilige sake, die land, die eer ... en nie vir die verowering van die wêreld nie, soos sommige dit beskryf."<ref name=Qaradawi>''L'Islam et l'Occident'', p. 19.</ref> Volgens Bernard Lewis het die meeste Islamitiese teoloë in die klassieke tydperk (750–1258) die djihad as 'n militêre onderneming verstaan,<ref name=LewisPolLang/> maar nadat die Islamitiese verowering tot stilstand gekom het en die kalifaat in kleiner state verdeel het, het die "onweerstaanbare en permanente djihad tot 'n einde gekom". Namate die djihad onuitvoerbaar geword het, is dit "van historiese na messiaanse tyd uitgestel".<ref name=Lewisrevolt>{{Cite magazine |last=Lewis |first=Bernard |title=The Revolt of Islam |magazine=The New Yorker |date=19 November 2001 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> In die agtiende eeu het die Durrani-ryk onder Ahmad Shah Durrani en sy seun en opvolger Timur Shah Durrani djihads teen die Sikh-''misls'' in die [[Punjab]]-streek verklaar, dikwels om grondgebied te konsolideer; die pogings onder Ahmad Shah het misluk, terwyl dié van Timur Shah geslaag het.<ref name=Fayz>{{Cite book |last=Muhammad Katib Hazarah |first=Fayz |title=The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh |translator=R. D. McChesney, M. M. Khorrami |date=2012 |page=61 |publisher=Brill}}</ref> === Kolonialisme en modernisme === [[Lêer:Fula jihad states map general c1830.png|duimnael|Die Fulani-djihadstate van Wes-Afrika, omstreeks 1830]] Toe die Europeërs die Moslem-wêreld begin koloniseer, was die djihad een van die eerste reaksies.<ref name=Bonner157>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 157–158.</ref> Emir Abdelkader het in Algerië 'n djihad teen die Franse oorheersing georganiseer en daarvoor van bestaande Soefi-netwerke gebruik gemaak.<ref name=Bonner157/> Ander oorloë is dikwels as djihad verklaar: die Senussi-orde het in 1912 'n djihad teen die [[Libië|Italiaanse beheer oor Libië]] verklaar, en die "[[Mahdi]]" in die [[Soedan]] het in 1881 'n djihad teen die Verenigde Koninkryk en Egipte verklaar.<ref name=OCAP/> Rashid Rida en Muhammad Abduh het aangevoer dat vreedsame naasbestaan die normale toestand tussen Moslem- en nie-Moslem-state behoort te wees, met 'n beroep op Koranverse wat oorlog slegs ter selfverdediging toelaat. Dié siening het egter die djihad teen die kolonialisme oopgelaat, aangesien dit as 'n aanval op Moslems beskou is.<ref name=OEIP/> Syed Ahmad Khan het aangevoer dat die djihad tot gevalle van onderdrukking beperk is, en dat 'n djihad teen die Britte onnodig was aangesien die Britse bewind in Indië godsdiensvryheid toegelaat het. In die plek daarvan het Khan die djihad geformuleer as die herwinning van die Moslem-wêreld se vroeëre wetenskaplike vooruitgang om dit te moderniseer.<ref name=Bonner159>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 159–160.</ref> Met die Islamitiese herlewing het 'n nuwe "fundamentalistiese" beweging ontstaan, met verskillende uitlegte van Islam wat groter nadruk op die djihad geplaas het. Die [[Wahhabisme|Wahhabitiese]] beweging, wat van die agtiende eeu af oor die Arabiese Halfeiland versprei het, het die djihad as gewapende stryd beklemtoon.<ref name=Gold>{{Cite book |last=Gold |first=Dore |title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism |date=2012 |publisher=Regnery Publishing |pages=7–8, 24}}</ref> Die Fulani-djihads in Wes-Afrika in die agtiende en negentiende eeu het tot die stigting van verskeie state gelei, waarvan die Sokoto-kalifaat die bekendste is. Dit het 'n eeu lank bestaan totdat dit deur die Britte verower en in 1903 by koloniale [[Nigerië]] ingelyf is.<ref name=Falola>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3}}</ref> Tydens die koloniale era is die djihad ook gebruik om nasionalistiese en pan-Islamitiese weerstand teen die koloniale oorheersers te motiveer. === Die Ottomaanse djihad in die Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|duimnael|Ottomaanse soldate met 'n regimentsvaandel wat die ''sjahada'' dra, by Kanlisirt tydens die Gallipoli-veldtog in 1915]] In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Max von Oppenheim 'n ''Gedenkskrif oor die revolusionering van die Islamitiese gebiede van ons vyande'' aan keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] gerig.<ref name=Schwanitz>Wolfgang G. Schwanitz: ''Max von Oppenheim und der Heilige Krieg. Zwei Denkschriften zur Revolutionierung islamischer Gebiete 1914 und 1940''. In: ''Sozial.Geschichte'', band 19, nr. 3, 2004, pp. 28–59.</ref> Die oproep tot 'n djihad deur Mehmed V het op 11 November 1914 gevolg.<ref name=Schwanitz2>Wolfgang G. Schwanitz: ''Jihadisierung des Islam im Großen Krieg''. In: ''Humanities – Sozial- und Kulturgeschichte'', webweergawe van Oktober 2014.</ref> Toe die Ottomaanse kalief tot 'n "groot djihad" teen die Geallieerde moondhede opgeroep het, het daar hoop sowel as vrees ontstaan dat nie-Turkse Moslems die kant van Ottomaanse Turkye sou kies, maar die beroep het nie die Moslem-wêreld verenig nie<ref name=Lewisrevolt/><ref name=Gold/> en Moslems het nie teen hul nie-Moslem-bevelvoerders in die Geallieerde magte gedraai nie.<ref name=Ardic>{{Cite book |last=Ardic |first=Nurullah |title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization |date=2012 |publisher=Routledge |pages=192–193 |isbn=9781136489846}}</ref> Die oorlog het tot die einde van die kalifaat gelei, aangesien die [[Ottomaanse Ryk]] met die verliesende kant verbonde was en hom oorgegee het; die naoorlogse kapitulasies is deur die sekularistiese [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] omgekeer, wat later die kalifaat afgeskaf het.<ref name=Kadri/> In 1922, voor die Iranse revolusie, het die Sjiïtiese geestelike Mehdi al-Khalissi 'n [[fatwa]] uitgereik wat Irakese verbied het om aan die Irakese verkiesings deel te neem, aangesien die Irakese regering deur buitelandse moondhede gevestig is; hy het later 'n rol in die Irakese opstand van 1920 gespeel.<ref name=Islamicrev>{{Cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 Februarie 2013 |publisher=al-islam.org}}</ref> Tydens die opstand het ajatolla Muhammad Taqi Shirazi die Britse bewind ontoelaatbaar verklaar en tot 'n djihad teen die Europese besettings in die Midde-Ooste opgeroep.<ref name=Akhlaq>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-9787-8577-9 |page=169}}</ref> === Na-kolonialisme === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|duimnael|regs|[[Sayyid Qutb]], Islamistiese skrywer en invloedryke leier van die Moslembroederskap]] Die [[Islamisme]] het in die twintigste eeu 'n toenemende rol in die Moslem-wêreld gespeel, veral ná die ekonomiese krisisse van die 1970's en 1980's.<ref name=VanSlooten>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |journal=Peace Review |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013}}</ref> Een van die eerste Islamistiese groepe, die [[Moslembroederskap]], het die liggaamlike stryd en die martelaarskap in sy leerstelling beklemtoon: "God is ons doel; die Koran is ons grondwet; die Profeet is ons leier; die stryd (''djihad'') is ons weg; en die dood ter wille van God is die hoogste van ons aspirasies."<ref name=Benjamin>{{Cite book |last1=Benjamin |first1=Daniel |last2=Simon |first2=Steven |title=The Age of Sacred Terror |date=2002 |publisher=Random House |location=New York |page=57 |isbn=9780375508592}}</ref><ref name=Hamas>{{Cite web |title=The Hamas Covenant 1988 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp |website=Yale Law School Avalon Project}}</ref> [[Hassan al-Banna]] het die djihad van die swaard beklemtoon en Egiptenare tot 'n djihad teen die Britse Ryk opgeroep<ref name=Banna>{{Cite book |last=Bannā |first=Ḥasan al- |title=Five Tracts of Hasan Al-Banna (1906–1949) |date=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-608-15367-4 |pages=150, 155}}</ref> – die eerste invloedryke geleerde sedert die Indiese opstand van 1857 wat dit gedoen het.<ref name=Kadri/> Die groep het in die 1940's tot 'n djihad teen [[Israel]] opgeroep,<ref name=AlKhatib>{{Cite book |last=Al-Khatib |first=Ibrahim |title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem |date=2012 |publisher=scribedigital.com |isbn=978-1780410395 |page=14}}</ref> en sy Palestynse tak, [[Hamas]], het tydens die eerste Intifada tot 'n djihad teen Israel opgeroep.<ref name=AbuAmr>{{Cite book |last=Abū ʻAmr |first=Z. |title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and Islamic Jihad |publisher=Indiana University Press |year=1994 |page=23 |isbn=978-0253208668}}</ref><ref name=Miller>{{Cite book |last=Miller |first=Judith |title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |publisher=Simon & Schuster |page=387 |isbn=978-1439129418 |date=2011}}</ref> Volgens Rudolph Peters en Natana J. DeLong-Bas het die nuwe "fundamentalistiese" beweging 'n herinterpretasie van Islam en sy eie geskrifte oor die djihad meegebring. Dié geskrifte was geneig om hulle minder met die verskillende Islamitiese regskole in te laat, of met oplossings vir alle moontlike situasies: "Hulle beklemtoon eerder die morele regverdigings en die onderliggende etiese waardes van die reëls as die uitvoerige uitwerking van daardie reëls." Hulle was ook geneig om die onderskeid tussen die groter en die kleiner djihad te ignoreer, omdat dit Moslems "aftrek van die ontwikkeling van die strydlustige gees wat volgens hulle nodig is om die Islamitiese wêreld van Westerse invloede te suiwer".<ref name=DLB2004c>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 240–241.</ref><ref name=Peters127>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 127.</ref> Hedendaagse Islamitiese fundamentaliste is dikwels deur die idees van Ibn Taymiyya en van die Egiptiese joernalis [[Sayyid Qutb]] beïnvloed. Qutb het in sy boek ''Mylstene'' verkondig dat die djihad "nie 'n tydelike fase is nie, maar 'n permanente oorlog ... Die djihad vir vryheid kan nie ophou voordat die Satanistiese magte tot 'n einde gebring is en die godsdiens in sy geheel vir God gesuiwer is nie."<ref name=Milestones>{{Cite book |last=Qutb |first=Sayyid |title=Milestones |pages=60, 82, 125–126}}</ref><ref name=DLB2004d>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', p. 264.</ref> Qutb het op die martelaarskap en die djihad gekonsentreer en die tema van verraad en vyandskap teenoor Islam van die kant van Christene en veral Jode bygevoeg. Indien nie-Moslems 'n "oorlog teen Islam" voer, was 'n djihad teen hulle volgens hom verdedigend en nie aanvallend nie. Hy het volgehou dat Christene en Jode ''mushrikeen'' (nie-monoteïste) was, omdat hulle na sy bewering aan hul priesters of rabbi's "die gesag gegee het om wette te maak, en wette nagekom het wat deur hulle gemaak is [en] nie deur God toegelaat is nie", en aangesien "die nakoming van wette en beslissings 'n soort verering is".<ref name=Milestones/><ref name=Symon>{{Cite news |last=Symon |first=Fiona |title=Analysis: The roots of jihad |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm |publisher=BBC |date=16 Oktober 2001}}</ref> Die latere ideoloog Muhammad abd-al-Salam Faraj het van sommige van Qutb se leringe afgewyk. Waar Qutb gemeen het dat die djihad 'n verkondiging van "bevryding vir die mensdom" was, waarin die mensdom die vrye keuse tussen Islam en ongeloof het, het Faraj die djihad as 'n middel gesien om die wêreld te verower en die kalifaat te herstel.<ref name=Cook107>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 107–108.</ref> Faraj het die leuen, die nagtelike aanval (selfs waar onskuldiges per ongeluk gedood word) en die vernietiging van die ongelowige se bome geregverdig.<ref name=Jansen>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5}}</ref><ref name=Cook190>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 190, 192.</ref> Sy idees het Egiptiese Islamistiese ekstremistiese groepe beïnvloed, sowel as [[Ayman al-Zawahiri]], later die leier van [[Al-Kaïda|al-Kaïda]].<ref name=Gerges>{{Cite book |last=Gerges |first=Fawaz A. |title=The Far Enemy: Why Jihad Went Global |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=9, 11}}</ref> Tydens die Sowjet-inval in Afghanistan het die Sjiïtiese bevolking van [[Afghanistan]], hoewel die land oorwegend Soenni is, saam met die Soenni-Moslems die wapen opgeneem teen die kommunistiese regering en die verbonde Sowjet-magte; hulle is gesamentlik die Afghaanse ''mudjahedien'' genoem. Die Sjiïtiese djihadiste in Afghanistan was as die Teheran-agt bekend en het steun van die Iranse regering ontvang.<ref name=Britafghan>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War |title=Afghan War: History & Facts |website=Encyclopædia Britannica |date=24 Mei 2023}}</ref><ref name=Goodson>{{Cite book |title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban |first=Larry P. |last=Goodson |date=2001 |publisher=University of Washington Press |page=147 |isbn=9780295980508}}</ref> Die moderne Moslem-denke was op die vraag gerig wanneer oorlog gemaak mag word (''jus ad bellum'') en het min aandag aan die gedrag tydens die oorlog (''jus in bello'') gegee, omdat die meeste Moslem-teoretici die internasionale humanitêre reg as bestaanbaar met die Islamitiese vereistes beskou het. Moslems het die gedrag tydens oorlog later wel bespreek, in reaksie op terreurgroepe wat burgerlikes as teiken gekies het.<ref name=Hashmi>{{Cite book |editor=Sohail H. Hashmi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges |publisher=Oxford University Press |year=2012 |page=14}}</ref> == Nie-militêre uitlegte van die djihadbegrip == Terwyl sowel die Koran as die Soenna sowel as die meerderheid van die klassieke geleerdes onder ''djihad'' primêr of uitsluitlik 'n militêre bedrywigheid verstaan het, het daar in die loop van hul ontwikkeling ook nie-militêre uitlegte van die djihadleer ontstaan. Dit het veral gebeur in die loop van diepgaande politieke veranderinge soos die [[Kolonialisme|kolonisering]] van groot dele van die Islamitiese wêreld, die afskaffing van die kalifaat en die ontwikkelinge van die moderne tyd. Enkele Sjiïtiese teoloë van die klassieke tyd het tussen die groter djihad as 'n geestelike stryd teen innerlike luste en die kleiner djihad as 'n militêre konfrontasie met 'n uiterlike vyand onderskei.<ref name=Lewis125/> Hiermee stem die beklemtoning van nie-militêre aspekte van die djihadplig ooreen deur baie hedendaagse Moslem-skrywers sowel as deur Moslem-asketes en -mistici.<ref name=Firestone17>Reuven Firestone: ''Jihad: The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, p. 17.</ref> 'n Bekende voorbeeld van sulke uitlegte uit die moderne tyd was president Habib Bourguiba se verkondiging dat die stryd teen die ekonomiese verval van [[Tunisië]] as 'n djihad beskou moet word. Aangesien 'n ''mudjahed'', iemand wat aan die djihad deelneem, van die plig om in die [[Ramadan]] te vas vrygestel was, het Bourguiba aangevoer dat die vas in die Ramadan daarom ook nie vir werkendes – wat sodoende eweneens as geloofstryders beskou moes word – 'n plig was nie. Op dié wyse het hy probeer om die jaarlikse ekonomiese stagnasie in daardie maand te beëindig. Sy siening in dié verband is naderhand ook deur dele van die Islamitiese geleerdheid oorgeneem.<ref name=Peters118b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 118–119.</ref> == Legitimering van terreur met die djihadbegrip == [[Lêer:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|duimnael|300px|'n Djihad-vlag]] Baie Moslems, onder wie geleerdes soos Yusuf al-Qaradawi en Sayyid Tantawi, het Islamitiese terreuraanvalle op burgerlikes veroordeel en beskou hulle as in stryd met die reëls van die djihad wat die teiken van nie-strydendes verbied.<ref name=OEIPcombat/> Die ideologiese grondslag vir die deelname aan Islamistiese terrorisme word verskaf deur die geskrifte van Ibn Taymiyya, maar veral deur dié van die teoretikus van die Egiptiese Moslembroederskap, Sayyid Qutb, wie se boeke ''Mylstene'' en ''In die skaduwee van die Koran'' ná sy teregstelling in 1966 op groot skaal in die Arabiese wêreld versprei is. Verskeie Islamistiese organisasies dra die woord ''djihad'' in hul naam, soos die Islamitiese Djihad en al-Djihad. Ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] het die Verenigde State die Saoedi-Arabiese [[Osama bin Laden]] en die [[Taliban]] in Afghanistan geblameer. Bin Laden het op 7 Oktober 'n televisieboodskap uitgereik waarin hy verklaar het dat "Allah 'n voorhoedegroep Moslems, die spits van Islam, geseën het om Amerika te vernietig". Amerikaanse en Britse magte is rondom Afghanistan ontplooi, en mullah Mohammad Omar, die "bevelhebber van die gelowiges" van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan, het op sy beurt die Moslems van die wêreld opgeroep om by hom in 'n djihad aan te sluit.<ref name=Kepel>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |page=2}}</ref> In die 1980's het [[Abdullah Azzam]] gepleit vir 'n djihad teen die "ongelowiges".<ref name=Riedel>{{Cite web |last=Riedel |first=Bruce |title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father |url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel |date=11 September 2011 |publisher=Brookings}}</ref> Azzam het 'n ''fatwa'' uitgereik wat tot 'n djihad teen die Sowjet-besetting van Afghanistan oproep en dit 'n verpligting van alle weerbare Moslems verklaar om die invallers af te weer; sy ''fatwa'' is deur ander onderskryf, onder wie Abd al-Aziz ibn Baz.<ref name=Blanchard>{{Cite book |last=Blanchard |first=Christopher M. |title=Saudi Arabia: Background and U.S. Relations |date=2010 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-1-4379-2838-9 |page=27}}</ref> Azzam het Afghanistan as die begin gesien van 'n djihad om die ongelowiges uit baie lande te verdryf – die suidelike Sowjetrepublieke van Sentraal-Asië, Bosnië, die [[Filippyne]], Kasjmir, Somalië, Eritrea, Spanje en veral sy eie tuisland Palestina.<ref name=Wright>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower |date=2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-26608-8 |page=130}}</ref> Van die Sowjet-nederlaag in Afghanistan word gesê dat dit "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n groot mag in die Moslem-wêreld versterk het"; baie vegters het na hul tuislande teruggekeer om die djihad voort te sit, het aan opstande deelgeneem en later 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep.<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-85771-780-1 |pages=156–157, 174}}</ref> Azzam het ook 'n breër uitleg bepleit van wie doodgemaak mag word, wat studente soos bin Laden moontlik beïnvloed het.<ref name=Gold/> Op grond van sy uitleg van die hadith het hy aangevoer dat dit 'n sonde is om nié 'n aanvallende djihad teen die ongelowiges in nie-Moslem-lande te voer nie, en dat dit moet voortduur totdat slegs dié oorbly wat hulle aan Islam onderwerp; die verdrywing van ongelowiges uit Moslem-lande is daarteenoor 'n verdedigende djihad.<ref name=AzzamDOTML>{{Cite book |last=Azzam |first=Abdullah |title=Defense of the Muslim Lands: The First Obligation After Iman |publisher=Islamic Books}}</ref> In Februarie 1998 het bin Laden 'n "Verklaring van die Wêreld-Islamitiese Front vir die Djihad teen die Jode en die Kruisvaarders" in die koerant ''Al-Quds al-Arabi'' geplaas.<ref name=OBLjihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |journal=Foreign Affairs |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126}}</ref> Hy het later die aanvalle van 11 September teen die Verenigde State georganiseer. Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – wat deur Islamiste ontwikkel is wat andersins enige ''bid'a'' (nuwigheid) in die godsdiens veroordeel – dít "genormaliseer" wat voorheen "ondenkbaar" was: "Die blote gedagte dat Moslems hulself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was pas in die vroeë 1990's dat enigiemand ooit die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, geregverdig het."<ref name=Kadri/> Selfmoordaanvallers word daarby ''sjahied'' (martelaar) genoem en 'n plek in die Paradys sou vir hulle seker wees. As sodanig geld [[selfmoord]] in Islam as 'n sonde wat in die hiernamaals met die eindelose herhaling van die oomblik van die dood gestraf word.<ref name=LewisChurchill>Bernard Lewis, Buntzie Ellis Churchill: ''Islam: The Religion and the People''. Wharton School Publishing, 2008, p. 152.</ref> Die Islamitiese teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is uitgewys as die sleutelteoretikus en ideoloog agter die moderne djihadistiese geweld.<ref name=Atlantic>{{Cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref> Sy teologiese en regsregverdigings het Abu Musab al-Zarqawi van al-Kaïda sowel as djihadistiese terreurgroepe, [[Islamitiese Staat|ISIS]] daaronder, beïnvloed. Al-Zarqawi het 'n manuskrip van al-Muhajir se idees in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur ISIS ingespan is en bekend staan as ''Die Regswetenskap van die Djihad'' of ''Die Regswetenskap van die Bloed''.<ref name=Atlantic/><ref name=Guardian>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |newspaper=The Guardian |date=12 Mei 2018 |last=Townsend |first=Mark}}</ref> Die boek is beskryf as 'n rasionalisering van "die moord op nie-strydendes"; Salah al-Ansari van die dinkskrum Quilliam merk op: "Daar is 'n verstommende gebrek aan studie van en aandag vir dié afstootlike en gevaarlike teks ''Die Regswetenskap van die Bloed'' in byna alle Westerse en Arabiese vakkundigheid."<ref name=Guardian/> Charlie Winter van ''The Atlantic'' beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afstootlike dade te regverdig":<ref name=Atlantic/> {{Aanhaling|teks=Van bepeinsinge oor die verdienstelikheid daarvan om gevangenes te onthoof, te martel of te verbrand tot gedagtes oor sluipmoord, belegoorlogvoering en die gebruik van biologiese wapens – al-Muhajir se intellektuele nalatenskap is 'n sleutelbestanddeel van die letterkundige korpus van ISIS, en inderwaarheid van wat ook al daarná kom: 'n manier om prakties enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word. [...] Volgens al-Muhajir is dit om selfmoord te pleeg ten einde mense dood te maak nie net 'n teologies gegronde daad nie, maar ook 'n lofwaardige een, iets om te koester en te vier ongeag die uitkoms daarvan.|teken=Charlie Winter}} Die sielkundige Chris E. Stout het beweer dat djihadiste hul dade as "vir die groter goed" beskou, en dat hulle hulle in 'n toestand van "verswakking op die aarde" bevind wat [[terrorisme]] 'n geldige uitweg maak.<ref name=Stout>{{Cite book |last=Stout |first=Chris |title=Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat |publisher=Greenwood Publishing Group |date=2018 |pages=5–6 |isbn=978-1440851926}}</ref> Talle kongresse is in Egipte, Saoedi-Arabië en elders gehou wat selfmoordaanvalle, die liggaamlike aanranding van burgerlikes en die aanvalle van 11 September 2001, [[Aanvalle in Madrid op 11 Maart 2004|11 Maart 2004]], Riaad en [[Aanvalle in Londen op 7 Julie 2005|7 Julie 2005]] veroordeel.<ref name=Savants>Sjeg Muhammad ibn Hussayn: ''Que disent les savants de l'islam sur le Terrorisme ?'' Éditions Anas, 2004, ISBN 9960-36-560-3.</ref> Die intellektuele, politici en geestelikes van die Arabies-Moslem-wêreld het 'n ''Arabiese konvensie vir die bestryding van terrorisme'' opgestel wat 57 state onderteken het: "Ooreenkomstig die hoë morele en godsdienstige beginsels, in besonder die reëls van die Islamitiese sjaria sowel as die menslike erfenis van die Arabiese nasie, wat elke vorm van geweld en terrorisme afkeur."<ref name=Savants/> Die Islamitiese grondslae waarop die oelemas hulle beroep, is hoofsaaklik die verbod om onskuldiges dood te maak ("Spaar die kinders, die geesteskrankes, die vroue, die priesters, die bejaardes en die gebreklikes, tensy hulle aan die stryd deelgeneem het"; soera 5:32); die verbod om chaos (''fitna'') te veroorsaak (soera 2:190–191); en die selfmoord, wat duidelik in die Koran veroordeel word: "Moet julle nie die dood aandoen nie" (soera 4:29).<ref name=Savants/><ref name=Urvoy/> Die Internasionale Islamitiese Geleerderaad, wat ná die aanvalle van 11 September 2001 standpunt ingeneem het oor Islamisties-ekstremisties gemotiveerde geweld, het in die Manifes van Mekka "ekstremisme, geweld en terrorisme" veroordeel, bevestig dat dié dinge "nie in die minste tot Islam behoort nie" en vasgestel: "Djihad is nie terrorisme nie." Die Franse magistraat Marc Trévidic wys op die paradoks van die nuwe "djihad-geslag", wat droom van die goue eeu van 'n Islam wat die Westerse moderniteit nog nie verderf het nie, terwyl dieselfde nuwe djihadiste 'n hele aantal middele gebruik wat juis die moderne tyd kenmerk, soos die internet en sosiale media.<ref name=Trevidic>{{Cite journal |author=Marc Trévidic |title=Du terrorisme d'État à la génération jihad |journal=Revue française de criminologie et de droit pénal |volume=3 |date=November 2014}}</ref> Weens aanvalle van dié aard het dit veral in die [[Weste|Westerse wêreld]] tot 'n groeiende kritiek op Islam sowel as tot [[Islamofobie]] gekom. == Djihad vandag == Sommige hedendaagse Moslem-groepe, veral in Westerse lande, onderskryf grootliks die innerlike djihad waar die stryd teen boosheid sonder wapens gevoer word. Dit is egter ook so dat die djihad selfs aan die begin van die 21ste eeu steeds as motivering gebruik word om verskeie oorloë waarin Moslem-lande of -groepe betrokke is, te regverdig. Voorbeelde hiervan is die stryd in [[Afghanistan]], die burgeroorloë in die [[Soedan]] en [[Tsjad]], en die onafhanklikheidstryd van Moslem-minderheidsgroepe in die [[Filippyne]]. Die kleiner djihad is in die loop van die geskiedenis ook teen Moslem-sektes gerig wat as ketters beskou is. In die hedendaagse tyd is dié rede onder meer aangevoer in die oorlog tussen [[Iran]] en [[Irak]], in die botsings tussen mededingende Moslem-faksies – in Afghanistan, Pakistan, Jemen, Irak, Sirië en Libanon, vandag tussen Soenni-Moslems en Sjiïete – en in die Algeriese burgeroorlog van die 1990's teen Algeriese burgerlikes en soldate wat teen die invoering van die sjaria gekant was, 'n oorlog wat meer as 150 000 mense se lewens gekos het.<ref name=Webster>{{Cite book |author=Wendy Doniger |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |page=571 |isbn=0-87779-044-2}}</ref><ref name=Bellinger>{{Cite book |first=Gerhard J. |last=Bellinger |title=Encyclopédie des religions |location=Parys |publisher=Le Livre de poche |year=2000 |isbn=2-253-13111-3}}</ref> In die Siriese burgeroorlog het Sjiïtiese en Soenni-vegters 'n djihad teen mekaar gevoer,<ref name=RF17>{{Cite news |last=Hassan |first=Hassan |title=The rise of Shia jihadism in Syria will fuel sectarian fires |work=The National |location=Aboe Dhabi |date=5 Junie 2013}}</ref> en in Jemen het die [[Houthi-beweging]] 'n beroep op die djihad as deel van sy ideologie sowel as van sy werwing gebruik.<ref name=Defensepost>{{Cite web |url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/ |title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says |date=20 Junie 2019 |website=The Defense Post}}</ref> In hierdie eeu van godsdienstige verdraagsaamheid en [[humanisme]] is die konsep van djihad waarskynlik die grootste enkele oorsaak van die negatiewe beeld wat baie nie-Moslems van Islam het. Die Islamitiese strewe om die hele wêreld só aan Allah te onderwerp, lei daartoe dat baie mense alle Moslems as onverdraagsame aggressors en vyande van wêreldvrede beskou. Moslems se standpunt oor en die hantering van hierdie radikale konsep sal dalk 'n deurslaggewende faktor wees om te bepaal in watter mate Islam in die toekoms vir die breë wêreldbevolking aanvaarbaar sal wees. == Ander betekenisse en gebruike == Die woord het sowel gewelddadige as geweldlose betekenisse opgegaar. Volgens John Esposito kan dit eenvoudig beteken om te strewe na 'n morele en deugsame lewe, om Islam te versprei en te verdedig, en om onreg en onderdrukking te bestry.<ref name=Esposito26>John Esposito: ''Unholy War: Terror in the Name of Islam''. Oxford University Press, 2002, p. 26.</ref> Die relatiewe belang van die twee vorme is 'n saak van meningsverskil. Rudolph Peters het geskryf dat tradisionalistiese Moslems in die hedendaagse wêreld die djihad uit die klassieke werke oor die fikh verstaan; modernistiese Moslems beskou dit as 'n regverdige oorlog in die internasionale reg en beklemtoon die verdedigende aspekte daarvan; en fundamentaliste sien dit as 'n uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale.<ref name=Peters150/> David Cook het geskryf dat Moslems die djihad in 'n militêre sin verstaan het, in sowel klassieke as hedendaagse tekste; die gedagte dat die djihad primêr geweldloos is, kom volgens hom uit Soefi-tekste en die Westerse geleerdes wat hulle studeer, of uit Moslem-apologete.<ref name=Cook165>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 165–166.</ref> === Openbare mening onder Moslems === 'n Gallup-opname het Moslems in agt lande gevra om die djihad te omskryf. In Libanon, Koeweit, Jordanië en Marokko was die algemeenste antwoord 'n "plig teenoor God", 'n "goddelike plig" of die "verering van God", sonder enige militêre bybetekenis. In Turkye, Iran, Pakistan en Indonesië het baie van die antwoorde "die opoffering van jou lewe ter wille van Islam, God of 'n regverdige saak" of "die stryd teen die teenstanders van Islam" ingesluit.<ref name=gallup/> Ander algemene betekenisse van die woord in die Moslem-wêreld sluit "'n verbintenis tot harde werk", "die bevordering van vrede" en "om volgens die beginsels van Islam te lewe" in.<ref name=gallup/><ref name=EspositoMogahed>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |last2=Mogahed |first2=Dalia |title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |page=20 e.v.}}</ref> Gallup het verklaar dat sy opnames wys dat die begrip van die djihad onder Moslems "aansienlik meer genuanseerd is as die enkele sin waarin Westerse kommentators die woord sonder uitsondering gebruik".<ref name=gallup/> Die woord is daarby ook op die stryd vir die [[Feminisme|bevryding van vroue]] toegepas.<ref name=AlBatal>{{Cite book |last=Al-Batal |first=Mahmoud |author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Taʿllum al-ʿArabiyya, Part II |edition=2de |year=2006 |publisher=Georgetown University Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-1589010963}}</ref> === Ander vorme van stryd === Die Sjiïtiese geleerde Mahmoud Ayoub het verklaar: "Die doel van die ware djihad is om 'n harmonie tussen ''islam'' (onderwerping), ''iman'' (geloof) en ''ihsan'' (regverdige lewe) te bereik." Die djihad is 'n proses wat sowel individuele as maatskaplike hervorming insluit; dít word ''djihad fi sabil Allah'' ("stryd op die weg van God") genoem en kan aan die hand van die Koran onderneem word (''djihad bi al-qur'an''). Volgens Ayoub is die grootste djihad die stryd van elke Moslem teen maatskaplike, morele en politieke euwels. Na gelang van die maatskaplike en politieke omstandighede kan die djihad egter as 'n sesde grondverpligting beskou word wat op die hele Moslem-gemeenskap rus wanneer hul integriteit in gevaar is – in dié geval word die djihad 'n "absolute verpligting" (''fard 'ain'') – of wanneer maatskaplike en godsdienstige hervorming ernstig gestuit word. Andersins is dit 'n "beperkte verpligting" (''fard kifaya'') wat op dié rus wat regstreeks betrokke is. Hierdie reëls geld vir die gewapende stryd of die "djihad van die swaard".<ref name=Ayoub>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |page=57}}</ref> In die moderne tyd het die Pakistanse geleerde Fazlur Rahman Malik die woord gebruik om die stryd te beskryf om 'n "regverdige morele en maatskaplike orde" te vestig,<ref name=FazlurRahman>{{Cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Major Themes of the Qur'an |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages=63–64}}</ref> terwyl president Habib Bourguiba van Tunisië dit gebruik het om die stryd om ekonomiese ontwikkeling in dié land te beskryf.<ref name=Peters116/> Volgens die [[BBC]] is 'n derde betekenis van die djihad die stryd om 'n goeie samelewing te bou.<ref name=bbcjihad/> In sy kommentaar op die hadith-versameling ''Sahih Muslim'', getiteld ''al-Minhaj'', het die middeleeuse geleerde Yahya ibn Sharaf an-Nawawi verklaar: "Een van die kollektiewe pligte van die gemeenskap as geheel (''fard kifaya'') is om 'n geldige protes aan te teken, om godsdiensvraagstukke op te los, om kennis van die goddelike wet te hê, en om die regte te gebied en verkeerde gedrag te verbied."<ref name=Kabbanijihad>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm |title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam |author=Sjeg Hisham Kabbani |author2=Sjeg Seraj Hendricks |author3=Sjeg Ahmad Hendricks |work=The Muslim Magazine}}</ref> Natana J. DeLong-Bas noem 'n aantal soorte djihad wat deur Moslems voorgestel is, waaronder die opvoedkundige djihad (''djihad al-tarbiyya'') en die missionêre djihad, oftewel die roep van mense tot Islam (''djihad al-da'wa'').<ref name=DLB2004c/> Ander "soorte" wat genoem word, is die "intellektuele" djihad, wat aan die missionêre djihad verwant is, en die "ekonomiese" djihad, dit wil sê om goed te doen met geld, soos om binne jou vermoë te bestee en die "armes en verdruktes" te help.<ref name=whyislam>{{Cite web |title=Why does Islam have the concept of Jihad or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism |work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/ |publisher=whyislam.org}}</ref> Iran het 'n Ministerie van die Djihad vir Landbou<ref name=Jalal>{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009 |isbn=978-0-674-03907-0 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |pages=239–240 |doi=10.4159/9780674039070-007}}</ref> en voorheen 'n Djihad van die Konstruksie wat vir openbare werke verantwoordelik was. === "Seksuele djihad" === Die uitdrukking ''djihad al-nikah'' of "seksuele djihad" verwys na vroue wat by die djihad aansluit deur seks aan vegters te bied om hul moreel te verhoog.<ref name=Straits>{{Cite news |title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals |url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia |work=The Straits Times |date=27 Augustus 2014}}</ref> Die gerug het in 2013 in Tunisië ontstaan, waarvolgens honderde jong meisies na Sirië sou uitwyk waar hulle hulle aan talle vegters van die [[Islamitiese Staat]] en ander djihadistiese groepe sou gee deur met hulle "getroud" en dan "geskei" te word. Die gerug is in Desember 2012 gebore met 'n boodskap wat as 'n tweet van die Salafistiese sjeg Mohamed al-Arifi voorgehou is, wat "Moslem-vroue van 14 jaar af sou toelaat om met 'n djihadis vir 'n paar uur en daarna met ander djihadiste te trou, om die moreel van die vegters te versterk en die deure van die paradys te open". Sjeg al-Arifi het vinnig ontken dat hy so 'n ''fatwa'' uitgereik het, maar die gerug het in die media versprei en is oorgeneem deur die verklarings van die Tunisiese minister van binnelandse sake, Lotfi Ben Jeddou, voor die Tunisiese Nasionale Grondwetgewende Vergadering op 19 September 2013, en deur die Siriese regime, wat propagandaberigte met valse getuienis laat maak het. Ná teenondersoeke het verskeie navorsers en joernaliste in 2013 tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen geloofwaardige getuienis bestaan wat die werklikheid van 'n "seksuele djihad" bevestig nie; dit word daarby deur alle djihadistiese bronne ontken en rus op geen godsdienstige grondslag nie.<ref name=SaraDaniel>Sara Daniel: ''Tunisie. La vérité sur le "djihad sexuel"''. ''L'Obs'', 9 November 2013.</ref><ref name=Piquet>Caroline Piquet: ''Ces Françaises qui partent faire le djihad en Syrie''. ''Le Figaro'', 20 Junie 2014.</ref><ref name=Spiegel>{{Cite news |title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign |url=https://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html |work=Der Spiegel |first=Christoph |last=Reuter |date=7 Oktober 2013}}</ref> Vir Human Rights Watch berus dié gerugte op 'n werklike gegewe, naamlik die gebruik van die "tydelike huwelik", wat sterk in omvang toeneem.<ref name=SaraDaniel/> Volgens die joernalis David Thomson dien die vroue wat by djihadistiese groepe aansluit, nie as seksslawe nie: "Hulle vertrek om presies dieselfde redes as die mans", maar aangesien hulle nie tot die stryd toegelaat word nie, "kan hulle slegs deur die huwelik na Sirië gaan".<ref name=Thomson>Sarah Ben: ''"Les Français djihadistes", onderhoud met David Thomson''. huffingtonpost.fr, 11 Maart 2014.</ref> === Gebruik deur nie-Moslems === Die Departement van Justisie van die Verenigde State het verskillende ''ad hoc''-definisies van die djihad in die aanklagte teen persone gebruik wat by terreurbedrywighede betrokke was, onder meer: "Soos in hierdie aanklag gebruik, is ''djihad'' die Arabiese woord wat 'heilige oorlog' beteken. In hierdie verband verwys ''djihad'' na die gebruik van geweld, insluitend paramilitêre optrede teen persone en regerings wat as vyande van die fundamentalistiese weergawe van Islam beskou word."<ref name=Hayat>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd indictment, California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com}}</ref> Die godsdienshistorikus Karen Armstrong het geskryf: "Geveg en oorlogvoering mag soms nodig wees, maar dit was slegs 'n klein deel van die hele djihad of stryd."<ref name=Robinson>{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm |title=The Concept of Jihad ("Struggle") in Islam |author=B. A. Robinson |date=28 Maart 2003 |publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> Volgens Maxime Rodinson is die djihad "'n propagandistiese instrument wat, na gelang van behoefte, hom tot die gewapende stryd wend – twee bestanddele wat baie ideologiese bewegings gemeen het".<ref name=Rodinson351>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, p. 351.</ref> Benjamin R. Barber het die woord gebruik om die weerstandsbeweging van fundamentalistiese etniese groepe aan te dui wat hul tradisies, erfenis en identiteit teen die [[globalisering]] wil beskerm, wat hy "McWorld" noem.<ref name=Barber>{{Cite book |last=Barber |first=Benjamin |title=Jihad vs. McWorld: Terrorism's Challenge to Democracy |date=2010 |publisher=Random House |isbn=978-0-307-87444-3 |pages=53–65}}</ref> == Ander groepe == === Ahmadiyya === In die [[Ahmadiyya]]-Islam is die djihad primêr 'n mens se persoonlike innerlike stryd en behoort dit nie vir politieke doeleindes gewelddadig aangewend te word nie. Geweld mag slegs gebruik word om die godsdiens en 'n mens se eie lewe in uiterste omstandighede van vervolging te beskerm.<ref name=Ahmadiyya>{{Cite web |url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0 |title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate |publisher=TheyWorkForYou.com}}</ref> === Koraniste === Koraniste glo nie dat die woord ''djihad'' "heilige oorlog" beteken nie. Volgens hulle beteken dit om te stry of te strewe, en kan dit sowel militêre as nie-militêre aspekte insluit. Waar dit na die militêre aspek verwys, word dit primêr as verdedigende oorlogvoering verstaan.<ref name=Musa>Aisha Y. Musa: ''Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"''. International Institute of Islamic Thought.</ref><ref name=Taslaman>Caner Taslaman: ''The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"''. canertaslaman.com, 2011.</ref> === Babisme en die Bahá'í-geloof === Die [[Babisme]] en die [[Baha’i|Bahá'í-geloof]] is twee onafhanklike monoteïstiese godsdienste wat in die tweede helfte van die negentiende eeu in Iran en die Masjrek ontstaan het. Hulle het in 'n Twaalwer-Sjiïtiese omgewing ontstaan en berus op goddelike openbaringe wat ná die Koran kom. Die begrip ''djihad bi al-saif'' ("djihad deur die swaard") is in die Babisme herleef, soos die Babi-opstand in Mazandaran en die Slag van Sjeg Tabarsi aandui,<ref name=Babi>''An introduction to the Bábí faith''. In: ''Encyclopedia of Religion''. Reds. Lindsay Jones e.a. 2de uitgawe, Macmillan Reference USA, 2004. ISBN 0-02-865733-0.</ref> maar dit is in die Bahá'í-geloof heeltemal afgeskaf, waar "die swaard deur die woord vervang word".<ref name=Bisharat>''Bisharat'' ("Goeie nuus"), uittreksel 3.3 uit die tafel van Bahá'u'lláh.</ref><ref name=Haykal>Vers 42 van die ''Suriy-i-Haykal'' (die tafel van die Tempel) van Bahá'u'lláh: "Wees op julle hoede om niemand se bloed te vergiet nie. Trek die swaard van julle tong uit die skede van die woord, want dit is hoe die vesting van die harte van die mense verower word. Ons het die wet van die heilige oorlog teen mekaar afgeskaf."</ref> == Sien ook == * [[Islamitiese Staat]] * [[Kruistog]] * [[Sjaria]] * [[Islamofobie]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese begrippe]] [[Kategorie:Islamitiese geskiedenis]] [[Kategorie:Arabiese woorde]] [[Kategorie:Oorlog]] fzs6lvv1t4jae226wj7uzzrxbodbms0 2966777 2966775 2026-09-12T14:43:19Z Pynappel 70858 2966777 wikitext text/x-wiki {{Skuins titel}} [[Lêer:Siyer-i Nebi - Gabriel -dschabrail- und weitere Engel unterstützen die Muslime während der Schlacht von Badr.jpg|duimnael|300px|Illustrasie van die Slag van Badr (624) in die ''Siyer-i Nebi''. Volgens die Islamitiese oorlewering het die engeleskare, met [[Gabriël|Djibril]] onder hulle, die Moslem-leër te hulp gesnel.<ref name=Athamina>Khalil Athamina: ''Badr''. In: ''Encyclopaedia of Islam, THREE''. Reds. Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2017. Dié voorstelling word ook in die Koran vermeld, onder andere in soera 3:123 e.v.</ref>]] '''''Djihad''''' ([[Arabies]]: جِهَاد, ''ǧihād'') is 'n Arabiese woord wat "inspanning", "strewe" of "stryd" beteken, veral met 'n lofwaardige doel.<ref name=ODI>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |editor-first=John L. |editor-last=Esposito |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref><ref name=OEIP>{{Cite encyclopedia |first1=Rudolph |last1=Peters |first2=David |last2=Cook |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014 |doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001 |isbn=9780199739356}}</ref><ref name=EI2>{{Cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |location=Leiden |publisher=Brill |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> In 'n Islamitiese verband dek die begrip omtrent enige poging om die persoonlike en maatskaplike lewe met God se leiding te laat ooreenstem, soos 'n innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, pogings om 'n goeie Moslem-gemeenskap (''oemma'') te bou, en die stryd om [[Islam]] te verdedig.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name=DLB2018>{{Cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=Princeton |publisher=Princeton University Press}}</ref> Weens die letterlike betekenis "stryd" word die woord egter dikwels met oorlogvoering verbind.<ref name=Jackson>{{Cite book |title=What is Islamic philosophy? |first=Roy |last=Jackson |publisher=Routledge |page=173 |year=2014 |isbn=978-1317814047}}</ref> 'n Djihad verwys na die [[Moslem]] se totale stryd teen boosheid, oorheersing en ongeloof, wat ook 'n gewapende stryd of oorlog teen ongelowiges kan insluit. Die volle uitdrukking waarin die woord in die [[Koran]] en in latere Moslem-gebruik meestal voorkom, is ''al-djihad fi sabil Allah'' ("die strewe op die weg van God").<ref name=MIC>{{Cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419}}</ref><ref name=Esposito>{{Cite book |last=Esposito |first=John L. |title=Islam: The Straight Path |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195043983 |page=54}}</ref> Die djihadleer het sy oorsprong in die Koran en die [[soenna]] van [[Mohammed]].<ref name=Hamidullah>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, p. 18 e.v.</ref> In hierdie bronne word die begrip in 'n militêre sin verstaan, as stryd teen 'n vyand.<ref name=Lewispol>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, pp. 124–125. Vgl. Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam: neunundzwanzig Vorschläge, das Unvertraute zu verstehen''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 23–24.</ref> Die tradisie onderskei tussen die innerlike of "groter" djihad, wat 'n stryd teen 'n mens se eie begeertes en drifte is, en die uiterlike of "kleiner" djihad, wat verder onderverdeel word in die djihad van die pen of die tong (debat of oorreding) en die djihad van die swaard (oorlogvoering).<ref name=DLB2018/><ref name=Bonner>{{Cite book |last=Bonner |first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400827381 |page=13}}</ref><ref name=PetersER>{{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2de |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> 'n Groot deel van die Moslem-mening beskou die innerlike djihad as belangriker as die uiterlike.<ref name=gallup>{{Cite web |last=Burkholder |first=Richard |title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle? |date=3 Desember 2002 |url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx |publisher=gallup.com}}</ref> Volgens die klassieke Islamitiese regsleer ([[Fikh|fikh]]), waarvan die ontwikkeling in die eerste eeue na Mohammed se dood gedateer word,<ref name=Noth27>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 27.</ref> dien dié stryd die uitbreiding en verdediging van Islamitiese gebied totdat Islam die heersende godsdiens is.<ref name=KWH>Klaus Kreiser, Werner Diem, Hans Georg Majer (reds.): ''Lexikon der islamischen Welt''. Kohlhammer, 1974, band 2, pp. 27–28, s.v. "Heiliger Krieg"; vgl. ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In die verdere ontwikkeling daarvan, en in besonder in die loop van die moderne tyd, het Moslem-geleerdes begin om die nie-militêre aspekte van dié stryd te beklemtoon. Moderne Moslem-skrywers beskou slegs sulke oorloë as geoorloof wat die verdediging van Islamitiese state, die vryheid van Moslems om Islam buite dié state te verkondig, en die beskerming van Moslems onder nie-Islamitiese heerskappy dien.<ref name=Peters125>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, p. 125; vgl. dieselfde skrywer: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 5.</ref> In die twintigste eeu het die begrip sy regsgeleerde belang grootliks verloor en aanleiding gegee tot 'n ideologiese en politieke diskoers.<ref name=DLB2018/><ref name=Hallaq>{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |pages=334–338}}</ref> Die djihad is 'n belangrike geloofsbeginsel van Islam en 'n plig wat aan alle Moslems opgelê is. Sommige [[Soenni|Soenni]]-geleerdes reken die djihad as 'n sesde by die [[Vyf Pilare van die Islam|vyf pilare van Islam]], hoewel dit nie daardie amptelike status het nie.<ref name=Esposito93>John Esposito: ''Islam: The Straight Path''. Oxford University Press, 2005, p. 93.</ref><ref name=Ludwig>{{Cite book |author=Quentin Ludwig |title=L'islam |publisher=Éditions Eyrolles |year=2011 |page=121 |isbn=978-2-212-16405-3}}</ref> Die [[Kharidjiete]] het die djihad wel onder die vyf grondpilare van Islam getel.<ref name=Khoury29>Raif Georges Khoury: ''Der Islam – Religion, Kultur, Geschichte''. BI-Taschenbuchverlag, Mannheim 1993, p. 29.</ref><ref name=Filiu>{{Cite book |author=Jean-Pierre Filiu |title=Les frontières du jihad |publisher=Fayard |year=2006 |isbn=978-2-213-65220-7}}</ref> In die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] word dit as een van die tien godsdienstige praktyke beskou.<ref name=practices>{{Cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |publisher=al-Islam.org}}</ref> In Europese tale word die begrip dikwels met "heilige oorlog" vertaal.<ref name=Rosiny>Stephan Rosiny: ''Der jihad. Eine Typologie historischer und zeitgenössischer Formen islamisch legitimierter Gewalt''. In: Hildegard Piegeler, Inken Prohl en Stefan Rademacher (reds.): ''Gelebte Religionen''. Königshausen und Neumann, Würzburg 2004, pp. 133–150, hier p. 133; Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloh 1991.</ref> Moslem-skrywers werp teen dat ''djihad'' semanties nie net oorlogvoering aandui nie en dat daar nie-militêre betekenisse van die begrip bestaan; hulle beskou so 'n vertaling daarom as verkeerd en verwerp dit.<ref name=Peters118>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 118.</ref> In die Islamwetenskap is 'n omskrywing van die djihad as heilige oorlog, in die sin van 'n oorlog wat deur God voorgeskryf, om sy wil gevoer en deur hom beloon word, wel gangbaar,<ref name=Crone363>Patricia Crone: ''Medieval Islamic Political Thought''. Edinburgh University Press, 2005, p. 363.</ref> maar 'n eenvoudige gelykstelling van die twee begrippe word in die navorsing dikwels van die hand gewys.<ref name=Crone363/><ref name=Noth22>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, pp. 22–23; Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, Leiden 1977, pp. 3–4.</ref> Gegewe die wye reeks betekenisse is dit onjuis om die woord bloot met "heilige oorlog" gelyk te stel.<ref name=Jihadenc>{{Cite encyclopedia |title=Jihād |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad |publisher=encyclopedia.com |date=21 Mei 2013}}</ref><ref name=Britannica>{{Cite web |date=12 April 2025 |title=Jihad – Meaning, Examples, & Use in the Quran |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |website=britannica.com}}</ref> Die begrip van die djihad het oor die loop van die tyd gewissel, en soms was die opeenvolgende uitlegte daarvan met mekaar in mededinging.<ref name=BorrutBonner>Antoine Borrut, Michael Bonner: ''Le Jihad : origines, interprétations, combats''. In: ''Archives de sciences sociales des religions'', nr. 140, 2007.</ref> In [[Arabies|moderne standaard-Arabies]] word die woord gebruik vir 'n stryd om sowel godsdienstige as wêreldlike sake, en soms sonder godsdienstige bybetekenis, met 'n betekenis soortgelyk aan dié van die Engelse woord ''crusade'' ("kruistog"), soos in "'n kruistog teen dwelms".<ref name=OISO>{{Cite web |title=Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199 |publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name=ODI/> ''Djihad'' is ook 'n Arabiese voornaam wat in die neutrale sin van "'n stryd om 'n edel saak" aan seuns en dogters gegee word.<ref name=Seales>{{Cite news |title='My wife can never call my name in public' |first=Rebecca |last=Seales |publisher=BBC |date=5 Julie 2018 |url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> Nogtans word die woord gewoonlik in die godsdienstige sin gebruik.<ref name=PetersOEIW>{{Cite encyclopedia |first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press}}</ref> Die djihad moet nie met die [[Idjtihad|idjtihad]] verwar word nie, wat in die Islamitiese reg die inspanning van die verstand aandui om die grondtekste van Islam uit te lê.<ref name=Laffite>{{Cite web |url=http://orientxxi.info/mots-d-islam-22/djihad,1128 |title=Djihad |author=Roland Laffite |date=3 Februarie 2016 |publisher=OrientXXI}}</ref> == Etimologie en betekenis == Die woord ''djihad'' is afgelei van die [[Arabies]]e stam ''ǧ-h-d'' (''djahada''), wat beteken "om krag en moeite in te span, om alle middele te gebruik om 'n taak te verrig".<ref name=Ozel>{{Cite encyclopedia |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed |date=1993 |title=Cihad |encyclopedia=İslam Ansiklopedisi |volume=7 |pages=527–531 |publisher=Turkse Diyanet-stigting |location=Istanboel}}</ref><ref name=Guidere>{{Cite journal |author=Mathieu Guidère |title=Petite histoire du djihadisme |journal=Le Débat |year=2015 |volume=3 |issue=185 |pages=36–51 |doi=10.3917/deba.185.0036}}</ref> [[Etimologie|Etimologies]] dui die begrip dus 'n inspanning aan wat op 'n bepaalde doel gerig is.<ref name=EI2538>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In sy uitgebreide sin kan dit die stryd teen die vyande van Islam beteken, maar ook die nakoming van godsdienstige leringe en die gebod om die goeie te beveel en die verwerplike te verbied.<ref name=Ozel/> Die vertalings van die woord dek verskeie betekenisse: 'n oorlog wat in die naam van 'n godsdienstige ideaal gevoer word, oftewel 'n heilige oorlog; 'n stryd of geveg teen vyandige elemente en teen teëspoed ("stryd op die weg van God"); en 'n konfrontasie of geheel van handelinge om 'n kwaad te oorwin.<ref name=Almaany>{{Cite web |title=ترجمة و معنى الجهاد بالفرنسي في قاموس المعاني |url=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-fr/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF/ |website=almaany.com}}</ref><ref name=Gril>{{Cite web |url=https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1998_num_215_1_1151 |title=De l'usage sanctifiant des biens en islam |author=Denis Gril |date=1998 |publisher=Revue de l'histoire des religions}}</ref> Die vreedsame betekenis, naamlik "pogings tot die morele verheffing van die samelewing of tot die verspreiding van Islam", staan bekend as die "djihad van die tong" of die "djihad van die pen", in teenstelling met die "djihad van die swaard".<ref name=Jihadenc/> In die [[Fikh|Islamitiese regswetenskap]] word die begrip meestal in laasgenoemde sin gebruik, terwyl dit in die [[Soefisme]] hoofsaaklik die stryd teen die ''nafs al-ammara'' beteken, die toestand waarin 'n mens aan sy eie begeertes toegee.<ref name=Ozel/> Die geestelike en morele djihad word veral in vroom en mistieke kringe beklemtoon.<ref name=Jihadenc/> Die Hans Wehr-''Dictionary of Modern Written Arabic'' omskryf die woord as "geveg, stryd; djihad, heilige oorlog (teen die ongelowiges, as 'n godsdienstige plig)".<ref name=Wehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |page=142 |edition=3de}}</ref> Die begrip van die djihad het volgens die ''Encyclopaedia of Islam'' sy oorsprong in die Islamitiese gedagte dat die hele mensdom Islam sal aanvaar.<ref name=Tyan538>Emile Tyan: ''Djihād''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1967, p. 538.</ref> In die Koran en in latere Moslem-gebruik word ''djihad'' gewoonlik deur die uitdrukking ''fi sabil Allah'' ("op die weg van God") gevolg. Volgens Muhammad Abdel Haleem dui dit "die weg van waarheid en geregtigheid aan, insluitend al die leringe wat dit gee oor die regverdigings vir en die voorwaardes van die voer van oorlog en van vrede".<ref name=AbdelHaleem>{{Cite book |title=Understanding the Qurʼan: Themes and Style |last=Abdel Haleem |first=Muhammed |date=2001 |publisher=I.B. Tauris |isbn=9781860640094 |location=Londen |page=62}}</ref> 'n Ander gangbare Koranuitdrukking is ''al-djihad bi amwalikum wa anfusikum'' ("stry met julle goed en julle lewe").<ref name=Baudrier>{{Cite web |url=https://lamosquedethouars.e-monsite.com/pages/proselytisme-radicalisation-terrorisme.html |title=Prosélytisme, Radicalisation, Terrorisme |author=Baudrier Gérard Ibrahim |website=La mosquée de Thouars}}</ref> == Djihad in die Koran == Die betrokke [[Koran]]verse is geopenbaar teen die agtergrond van die stryd tussen die profeet en sy aanhangers en hul [[politeïsme|politeïsties]]-Arabiese sowel as [[Judaïsme|Joodse]] en [[Christendom|Christelike]] teenstanders.<ref name=Noth113>Albrecht Noth: ''Glaubenskriege des Islam im Mittelalter''. In: Peter Herrmann: ''Glaubenskriege in Vergangenheit und Gegenwart''. Vandenhoeck & Ruprecht, 1996, pp. 113–114.</ref> Hierdie verse, saam met die uitsprake en dade wat aan Mohammed toegeskryf word, sy ''soenna'', het die primêre grondslag gevorm vir die latere ontwikkeling van die djihadleer in die Islamitiese reg.<ref name=Hamidullah/> Die selfstandige naamwoord ''djihad'' kom vier keer in die Koran voor (in 25:52, 22:78, 9:24 en 60:1);<ref name=Firestone311>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 311.</ref> saam met sy verskillende werkwoordvorme is dit vyf-en-dertig keer te vinde.<ref name=Spuler>Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> Die aktiewe deelwoord ''mudjahied'', "iemand wat 'n djihad voer", kom in twee verse voor.<ref name=Ozel/> In sommige van dié plekke (soos soera 9:41, 44, 81 en 86) verwys die woord regstreeks na oorlog, en in ander word dit gebruik in die sin van "die poging om volgens Allah se wil te lewe".<ref name=Ozel/> Ahmed al-Dawoody tel sewentien afleidings van die stam wat altesaam een-en-veertig keer voorkom, in elf [[Mekka]]nse en dertig [[Medina|Medinense]] tekste, waarvan agt-en-twintig met godsdienstige oortuiging of geestelike strewe en dertien met oorlogvoering of liggaamlike stryd verband hou.<ref name=AD11>{{Cite book |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=2011 |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230111608 |page=56}}</ref> Koranaansporings tot die djihad is deur Islamitiese geleerdes in sowel 'n vegtende as 'n nie-vegtende sin uitgelê.<ref name=Afsaruddin>{{Cite book |title=Striving in the Path of God: Jihad and Martyrdom in Islamic Thought |author=Asma Afsaruddin |publisher=Oxford University Press |year=2013 |page=11}}</ref> Op die woord volg meestal die toevoeging "op die weg van God",<ref>Sien byvoorbeeld soera 2:190: "En stry op die weg van God ..."</ref> "met goed en bloed"<ref>Sien byvoorbeeld soera 9:20: "Diegene wat ... hulle op Allah se weg ingespan het met goed en bloed ..."</ref> of 'n kombinasie van albei.<ref name=Watt66>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 66.</ref> Waar een of albei van hierdie toevoegings gebruik word, is 'n gewapende stryd altyd bedoel.<ref name=Watt143>W. Montgomery Watt: ''Islamic Conceptions of the Holy War''. In: Thomas P. Murphy: ''The Holy War''. Ohio State University Press, 1974, p. 143; sien ook Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> {{Aanhaling|teks=Diegene wat geglo het en uitgewyk het en hulle met hul besittings en met hul eie persoon op die weg van God ingespan het, is onderling vriende. [...]|teken=Soera 8:72}} Aan die begin van Mohammed se profetiese loopbaan het sy aanhang uit enkele, meestal invloedarm persone bestaan. Toe hy die godediens van die [[Quraysh]] begin kritiseer, het dit tot bespotting van sy heilsboodskap en selfs tot openlike geweldpleging teen die aanhangers van die nuwe geloofsgemeenskap deur die heidense Mekkane gelei.<ref name=Paret106>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkündung des arabischen Propheten''. Kohlhammer, 2001, pp. 106–107.</ref> 'n Gebod om teen hulle te stry het voor Mohammed se uitwyking na [[Medina]], die [[Hidjra|hidjra]], nog nie bestaan nie. Weens hul algehele ondergeskiktheid het daar vir die destydse gemeenskap niks anders oorgebly nie as om die onderdrukking sonder teenweer te verduur en dit sover moontlik te ignoreer:<ref name=Firestone316>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 316.</ref> {{Aanhaling|teks=En verkondig hardop wat aan jou beveel word, en wend jou af van die politeïste. Ons beskerm jou teen die spotters wat 'n ander god naas God stel. Hulle sal dit nog te wete kom.|teken=Soera 15:94–96}} Ook in die tyd onmiddellik na die aankoms van die ''muhadjirun'', die Moslem-"uitwykelinge" uit Mekka, in Yathrib is Mohammed se aanhang van 'n militêre botsing met die Mekkane weerhou. Dit word onder meer deur soera 4:77 bevestig, waar retrospektief daarna verwys word: "Het jy nie dié gesien vir wie daar (aanvanklik) gesê is: 'Hou julle hande (van die stryd) terug en verrig die gebed en gee die aalmoesbelasting?' Toe dit hulle (later) voorgeskryf is om te stry, het 'n deel van hulle op hul beurt die mense gevrees soos 'n mens God vrees, of selfs nog meer."<ref name=Paret129>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran''. Kohlhammer, 2001, p. 129.</ref> Slegs in die maande daarna is die vers geopenbaar wat die Islamitiese Koranuitleg oorwegend as die eerste oproep tot die stryd beskou:<ref name=Firestone53>Reuven Firestone: ''Jihād. The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, pp. 53–54.</ref> {{Aanhaling|teks=Toestemming (om te stry) is gegee aan diegene wat beveg word, omdat hulle onreg aangedoen is – en God het sekerlik die mag om hulle by te staan – (aan hulle) wat sonder reg uit hul woonplekke verdryf is, net omdat hulle sê: Ons Heer is God. [...]|teken=Soera 22:39–40}} Die oorlog van die Moslems op die Arabiese Halfeiland het verskeie fases deurloop<ref name=KhouryHeilig>Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloher Verlagshaus, 2007, p. 31 e.v.</ref> en uiteindelik uitgeloop op 'n algemene stryd, enersyds teen die Arabiese godediendaars:<ref name=Noth24>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 24.</ref> {{Aanhaling|teks=En wanneer die heilige maande verstreke is, maak dan die politeïste dood waar julle hulle ook al vind, gryp hulle, beleër hulle en lê hulle op elke pad voor. As hulle hulle bekeer, die gebed verrig en die heffing betaal, laat hulle dan hul weg gaan: God is vol vergifnis en barmhartig.|teken=Soera 9:5}} ... en andersyds teen die "besitters van die Skrif", die [[Jode]] en [[Christene]] op die halfeiland:<ref name=Noth15>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 15.</ref> {{Aanhaling|teks=Stry teen diegene wat nie in God en die jongste dag glo nie en nie verbied wat God en sy gesant verbied het nie, en nie aan die ware godsdiens behoort nie – van diegene wat die Skrif ontvang het – (stry teen hulle) totdat hulle kleinserig belasting betaal!|teken=Soera 9:29}} Hierdie Koranverse, ook bekend as die swaardverse, is in die klassieke Koranuitleg oorwegend as 'n oproep tot 'n algemene stryd teen die nie-Islamitiese wêreld verstaan. Enkele Koranuitleggers van dié tydperk het laasgenoemde vers egter slegs op die besitters van die Skrif van die Arabiese Halfeiland betrek.<ref name=Noth15/> Die swaardverse is histories so uitgelê dat hulle ander verse abrogeer en 'n aanvallende oorlog teen ongelowiges regverdig, insluitend die gedwonge bekering van politeïstiese heidene tydens die vroeë Moslem-verowerings.<ref name=BBCwar>{{Cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 Augustus 2009 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref name=Unesco>{{Cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad |last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |publisher=UNESCO |year=1988 |page=46}}</ref> Die Franse eksegete het die openbaringsomstandighede van 'n aantal van die strydverse aan bepaalde veldslae van Mohammed met die Quraysh verbind. Volgens [[Tabari]] (839–923) is soera 8:39 – "En stry teen hulle totdat daar geen toeskrywing van deelgenote aan God meer bestaan nie en die godsdiens heeltemal aan Allah behoort" – teen die Quraysh en Mekka geopenbaar "na hul mishandeling van die Moslem-bekeerlinge wat tot in Abessinië moes vlug".<ref name=Taberi8>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/218–219.</ref> Oor soera 8:59–60, wat die gelowiges aanspoor om "alles wat julle kan aan krag en toegeruste ruitery" voor te berei, berig Tabari dat die oormatige bewapening bedoel was om die vyand daarvan af te skrik om die Moslems aan te val, en dat die vyande in vers 59 steeds die inwoners van Mekka is.<ref name=Taberi859>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/236–237.</ref> Van soera 47:4 – "Wanneer julle (in die stryd) diegene teëkom wat ongelowig is, slaan hulle dan op die nek. Wanneer julle hulle oorheers het, boei hulle dan stewig. Daarna is dit óf vrylating óf losprys ..." – berig Tabari volgens Qatada ibn al-Nu'man (gest. 742 of 749) dat dit tydens die [[Slag van Uhud]] in die Moslem-laer geopenbaar is, "sodat die Moslems nie sou verswak en ophou om afgemaai te word nie", sodat dit dus op die teenstanders gerig is wat op daardie oomblik by Uhud teenwoordig was.<ref name=Taberi47>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 7/428–431.</ref> Die uitwykelinge uit Mekka, wat in Yathrib grotendeels sonder enige finansiële grondslag was,<ref name=EIMuhammad>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, s.v. "Muḥammad".</ref> het die ou-Arabiese gebruik van die strooptog gevolg en die karavane van die Quraysh begin oorval en plunder. Die oorname van hierdie reeds voor-Islamitiese gebruik, wat nou ''djihad'' genoem is, was nie tot 'n naamsverandering beperk nie: terwyl sulke rooftogte vroeër die aanval van een stam op 'n ander beteken het, ongeag die verhouding tussen hulle, was ''djihad'' die stryd van 'n godsdienstige gemeenskap teen andersgelowiges. Daarmee saam het dié gemeenskap uitgebrei, aangesien 'n stam nie meer deur die veldtogte geraak is sodra dit Islam aangeneem het nie. Volgens William Montgomery Watt was dit hierdie godsdienstige aard van die djihad wat die energie van die Arabiere so gerig het dat hulle in minder as 'n eeu 'n ryk gestig het wat van die [[Atlantiese Oseaan]] en die [[Pireneë]] in die weste tot by die Oxus en die [[Punjab|Pandjab]] in die ooste gestrek het; dit lyk hom feitlik seker dat die uitbreiding sonder die begrip van die djihad nie sou gebeur het nie.<ref name=Watt108>W. Montgomery Watt: ''Muhammad. Prophet and Statesman''. Oxford University Press, 1961, pp. 108–109; vgl. dieselfde skrywer: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 158, en Albrecht Noth: ''Früher Islam''. In: Ulrich Haarmann (red.): ''Geschichte der arabischen Welt''. Beck, 1991, p. 69.</ref> Die feit dat die werkwoord ''djahada'' in enkele Koranverse sonder een van die bogenoemde toevoegings gebruik word, dui daarop dat die karavaanoorvalle aanvanklik geen godsdienstige karakter gehad het nie; so lui dit in soera 16:110: "Daarna sal jou Heer teenoor diegene wat ná beproewinge uitgewyk en daarna gestry en volhard het – sien, jou Heer sal daarna waarlik vergewend en barmhartig wees." Dié godsdienstige karakter, wat gewoonlik deur so 'n toevoeging gekenmerk word, is volgens Watt eers later by die oorvalle gevoeg, toe Mohammed begin vereis het dat die Medinense Moslems, die sogenaamde "helpers", aan die rooftogte deelneem, en toe ooreenstemmende Koranverse geopenbaar is, soos soera 5:35: "O julle wat glo, vrees God en soek 'n middel om tot Hom te kom, en span julle in op sy weg, sodat dit met julle goed mag gaan."<ref name=Watt66/> Die helpers het hulle tot op daardie punt slegs daartoe verbind om die Moslems uit Mekka militêr by te staan indien die Quraysh hulle sou aanval,<ref name=EIHelpers>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 7, p. 360 ("Muḥammad").</ref> en die bronne, waaronder verskeie Koranverse, maak duidelik dat tot by die [[Slag van Badr]] in 624 hoofsaaklik tot uitsluitlik uitwykelinge aan die onderskeie karavaanoorvalle deelgeneem het.<ref name=Watt143/> In die loop van hierdie rooftogte het dit tot groter militêre botsings tussen die Quraysh en Mohammed se aanhangers gekom, wat eers in 628 tydelik deur 'n vredesverdrag, die [[Verdrag van al-Hudaybiya]], beëindig is. Op die verbreking van dié verdrag deur die Mekkane het die verowering van Mekka in 630 gevolg.<ref name=EIMakka>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 6, New Edition. Brill, Leiden, p. 147 ("Makka").</ref> Toe Mohammed op 8 Junie 632 sterf, het die Islamitiese magsgebied oor die hele Arabiese Halfeiland gestrek.<ref name=WattMedina>W. Montgomery Watt: ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press, 1962, pp. 78–150; Elias Shoufani: ''Al-Ridda and the Muslim Conquest of Arabia''. University of Toronto Press, 1973, pp. 10–48.</ref> Die ou lewensbeskrywings van Mohammed, die ''sira'' van [[Ibn Ishaq]], Ibn Hisham, al-Waqidi, Ibn Sa'd al-Baghdadi en Tabari, noem stelselmatig die redes vir al sy veldslae. Die geveg wat vir die verspreiding van Islam gevoer is, deur Mohammed en daarna deur die vier "reggeleide" kaliefs tydens die groot veroweringstyd, word met die woord ''ghazwa'' ("strooptog") beskryf; die woord ''djihad'' word toe nog nie vir dié militêre optrede gebruik nie. Dit is later, van die agtste eeu af, in die kryglustige sin gebruik om die plig van Moslems aan te dui om aan veldslae deel te neem, wat verdedigend van aard kon wees indien die gemeenskap van gelowiges bedreig was.<ref name=Laffite/> Volgens Olivier Hanne is dit die ''Sira al-nabawiya'' ("Lewenswandel van die Profeet"), 'n teks waarvan die Moslem-tradisie die opstelling aan Ibn Ishaq (gest. omstreeks 767) en die redigering aan Ibn Hisham (gest. omstreeks 833–834) toeskryf, wat aan die oorsprong lê van 'n omvorming van die Koraniese woordeskat rondom die djihad. Waar die Koran van die stam ''ǧ-h-d'' veelvuldige vorme en betekenisse bied wat teoretisering nie toelaat nie, is die hadith eenduidiger en kryglustiger gerig, en in die ''Sira'' hou byna twee derdes van die voorkomste met 'n militante strekking verband: die stam gaan van werkwoordelike vorme oor na 'n stelselmatige gebruik van die selfstandige naamwoord ''djihad'', dikwels met 'n bepaalde lidwoord, en dit in uitdruklik kryglustige verhaalgedeeltes wat met geloofsopdragte vermeng is. Hanne verklaar die verskuiwing uit die tydsverskil tussen die twee opstellers, waarby die tweede die djihad omvorm het tot 'n gedagte van 'n heilige of gewyde oorlog in die diens van die kalifale mag: die djihad is toe nie meer 'n persoonlike volharding nie, maar 'n militêre instelling.<ref name=Hanne>{{Cite book |first=Olivier |last=Hanne |chapter=Le jihâd est-il prophétique ? Recherches sur le récit de la "Conduite du Prophète" |editor=Olivier Hanne |title=#Djihad. Un état des savoirs religieux, historiques et sociaux |publisher=Les Influences éditions |year=2022 |isbn=978-2-490625-13-0 |pages=83–86, 100–103}}</ref> Die Koran verwys verskeie kere na die stryd teen die ongelowiges. Baie verse roep die Moslems tot die stryd op en belowe dié onder hulle wat val 'n beloning in die [[hiernamaals]]: "En jy mag nie meen dat diegene wat ter wille van God gedood is, (werklik) dood is nie. Nee, (hulle is) lewend (in die hiernamaals), en hulle word by hul Heer (hemelse voedsel) beskore" (soera 3:169). Die Moslem-kommentatore stem nie saam of die martelare van die stryd eers aan die einde van die tyd die lewe herwin nie – so die Mu'taziliete – of reeds nou as lewend beskou moet word. Volgens die tweede siening leef die siele van die martelare voort en prys en vereer hulle God.<ref name=Khoury288>Adel Theodor Khoury: ''Der Koran. Übersetzung und wissenschaftlicher Kommentar''. Band 4. Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 1993, p. 288; vgl. Etan Kohlberg: ''Shahīd''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Band 9. Brill, Leiden 1997, p. 204.</ref> Die Koran dreig die "huigelaars" wat nie aan die stryd deelneem nie met helstrawwe (soera 9:81–82). Verdere verse behandel oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van krygsgevangenes (soera 47:4), die uitsluiting van krygsdiens (soera 9:91) en wapenstilstande (soera 8:61). Twee tekste in die Koran praat van die "inspanning ter wille van God": soera 29:69 – "Diegene egter wat hulle om ons wil inspan [...], sal ons op ons weë lei. God is met diegene wat vroom is" – en soera 22:77–78: "Julle gelowiges! Buig (in die godsdiens), werp julle (in aanbidding) neer, dien julle Heer en doen goed! Miskien sal dit (dan) met julle goed gaan. En span julle ter wille van God in, soos dit hoort!" Hierdie verse kan verstaan word as 'n aansporing tot die inspanning om "die bose luste en verleidinge teë te staan".<ref name=Spuler/><ref name=Watt66b>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, pp. 66–67.</ref> Die klassieke Koranuitleg het hulle egter op oorlogvoering betrek. Of die Koran oorlog slegs met die oog op verdediging bekragtig of 'n algemene stryd teen andersgelowiges voorsien, is onduidelik en word aan die uitleg oorgelaat, aangesien die bedoelinge en doelwitte van die djihad nie eenduidig uit die Koran blyk nie.<ref name=Donner47>Fred M. Donner: ''The Sources of Islamic Conceptions of War''. In: John Kelsay en James Turner Johnson (reds.): ''Just War and Jihad: Historical and Theoretical Perspectives on War and Peace in Western and Islamic Traditions''. Greenwood Press, 1991, p. 47; vgl. Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 2.</ref> Die oorlogsverordeninge daarin het eerder die karakter van die werwing van vegters en behandel geen oorlogsetiese vrae nie.<ref name=Noth13>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 13.</ref> Die bestaande skrifmateriaal "verg uitleg, waarby die houding van die uitleggers van beslissende belang is, wat in groot mate deur die verskillende politieke en maatskaplike omstandighede gevorm is en word".<ref name=Rohe>Mathias Rohe: ''Das islamische Recht. Geschichte und Gegenwart''. Beck, 2011, p. 149.</ref> Verder bevat die Koran die norm "in die godsdiens is daar geen dwang" (soera 2:256).<ref name=Quran2256>Soera 2:256.</ref> == Djihad in die hadith-literatuur == Benewens die Koran behandel ook die gesaghebbende [[Hadit|hadith]]-versamelings die djihad, wat elk 'n hele hoofstuk aan die onderwerp wy. Die oorlewerings daarin wat op Mohammed teruggevoer word, behandel onder meer die voordele van die stryd op die weg van God en die beloning in die hiernamaals van diegene wat aan dié stryd deelneem, en veral van dié wat daarin sterf.<ref name=Peters1825>Voorbeelde van sulke hadith uit die ''muwatta'' van Malik ibn Anas is in Engelse vertaling te vinde in: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, pp. 18–25.</ref> Van die 199 hadith-verwysings na die djihad in die versameling van Bukhari veronderstel almal dat djihad oorlogvoering beteken.<ref name=Streusand>{{Cite journal |last=Streusand |first=Douglas E. |title=What Does Jihad Mean? |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |volume=4 |issue=3 |pages=9–17 |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean}}</ref> So word in Bukhari se kanonieke versameling die volgende uitspraak in die hoofstuk oor die ''inspanning vir die saak van God'' aangeteken:<ref name=Ferchl299>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī. Nachrichten von Taten und Aussprüchen des Propheten Muhammad''. Gekies, uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 299.</ref> {{Aanhaling|teks='n Man het na die gesant van God gekom [...] en gesê: "Noem my 'n werk wat gelykstaan aan die inspanning vir die saak van God wat betref die loon wat ons daarvoor van God kan verwag!" Die profeet [...] het geantwoord: "Ek ken geen sodanige werk nie! Of is jy dan in staat om, terwyl die geloofstryder vir die saak van God stry, in die moskee in gebed te bly sonder om moeg te word, en gelyktydig te vas sonder om dit te verbreek?" Die man het gesê: "Nee. Wie sou daartoe in staat wees!"}} 'n Uitspraak met 'n soortgelyke strekking word ook op die profeet teruggevoer:<ref name=Ferchl304>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī''. Vertaal deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 304.</ref> {{Aanhaling|teks=Niemand in die Paradys wil weer terugkeer nie, met die uitsondering van die martelaar wat in die stryd vir die saak van God geval het. Hy wil na die aarde terugkeer om nog tien keer gedood te word, ná al die eerbetoon wat hom in die Paradys te beurt geval het.}} Hier verbind die leer van die djihad, die gewapende stryd, hom met die gedagte van die martelaarskap. Die Islamitiese skrifture is, binne en buite die kanonieke hadith-versamelings van die negende eeu, ryk aan werke oor die djihad en oor die voordele daarvan as godsdienstige plig. [[Ibn Chaldoen]] (gest. 1406) het lakoniek vasgestel dat die djihad slegs op Moslems rus: die ander godsdienste het volgens hom geen sodanige universele sending nie, en die heilige oorlog was daarom vir hulle nie 'n godsdienstige plig nie, behalwe ter selfverdediging.<ref name=Nagel>Tilman Nagel: ''"Dschihad von Anfang an"'' (boekbespreking). ''Süddeutsche Zeitung'', 4 Mei 2007.</ref> Onder die uitsprake van Mohammed oor die djihad wat oorgelewer word, is: "Die beste djihad is die woord van geregtigheid voor die onderdrukkende sultan",<ref name=Kamali>{{Cite book |last=Hashim Kamali |first=Mohammad |title=Shari'ah Law: An Introduction |date=2008 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851685653 |page=204}}</ref> en "Die beste djihad is dié waarin jou perd doodgemaak word en jou bloed vergiet word".<ref name=IbnNuhaas>Abi Zakaryya Al Dimashqi Al Dumyati: ''The Book of Jihad''. Vertaal deur Noor Yamani, 2016, p. 107.</ref> Mohammed het ook gesê dat "om vir die stryd op die weg van Allah in gelid te staan, meer werd is as 60 jaar se godsdiensbeoefening", en dat "die swaard alle sondes uitwis".<ref name=Crusader>{{Cite book |title=The Intensification and Reorientation of Sunni Jihad Ideology in the Crusader Period |date=2012 |publisher=Brill |isbn=9789004242791 |pages=151, 183}}</ref><ref name=CookUnderstanding>{{Cite book |title=Understanding Jihad |date=2005 |page=15 |publisher=University of California Press |isbn=9780520931879}}</ref> Nie alle oorlewerings verbind die woord met oorlog nie. Volgens een hadith is die onderhouding van 'n mens se ouers 'n voorbeeld van djihad,<ref name=AD76>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 76.</ref> en daar word berig dat Mohammed die behoorlike verrigting van die [[Hadj|hadj]] as die beste djihad vir Moslem-vroue beskou het.<ref name=AD58>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 58.</ref> Die hadith beklemtoon die djihad as een van die middele tot die Paradys: alle sondes behalwe skuld sou vergewe word vir dié wat daarin sterf. Deelname moes vrywillig wees en die bedoeling suiwer, want die djihad word slegs ter wille van God gevoer en nie vir materiële rykdom nie; daarteenoor vereis dit van 'n mens om sowel sy lewe as sy besittings te waag. Die djihad word as een van die hoogste goeie dade gereken; volgens een hadith is dit die derdebeste daad ná die gebed en goedheid teenoor 'n mens se ouers. Een hadith stel mans wie se ouers nog leef van die militêre djihad vry, aangesien die diens aan 'n mens se ouers as 'n hoër djihad beskou word.<ref name=Bonney>{{Cite book |title=Jihad: From Qur'an to Bin Laden |last=Bonney |first=Richard |year=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |pages=34–35}}</ref> 'n Verwante oorlewering wat "sy weg na die populêre Moslem-letterkunde gevind het"<ref name=Malik>{{Cite journal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first=Jamal |last=Malik |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume=17 |issue=1 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year=2009}}</ref> en waarvan gesê is dat dit die denkwyse van die Moslems van die Islamitiese goue eeu saamvat,<ref name=Wilson>{{Cite journal |title=Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first=Jonathan A. J. |last=Wilson |journal='Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume=7 |date=2011 |publisher=Universiti Sains Islam Malaysia}}</ref> lui: "Die ink van die geleerde is heiliger as die bloed van die martelaar." Die geloof in die waarheid van dié hadith was een van die faktore in die pogings van opeenvolgende [[Kalifaat|kaliefs]] om vertalings van Griekse, Hebreeuse en Siriese wetenskaplike en filosofiese tekste te subsidieer,<ref name=Lutz>{{Cite book |chapter=Islamic Science |first=Peter L. |last=Lutz |title=The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |date=2002 |publisher=Humana Press |doi=10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn=978-1-59259-163-3}}</ref> en die spreuk word steeds sterk beklemtoon in sekere Islamitiese tradisies wat intellektualisme bo geweld stel, byvoorbeeld in [[Timboektoe]], waar dit een van die twee kernlesse in die werk ''Tuhfat al-Fudala'' van die sestiende-eeuse [[Berbers|Berber]]-geleerde Ahmed Baba vorm.<ref name=Ware>{{Cite news |title=Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url=https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first=Rudolph |last=Ware |date=31 Augustus 2012 |publisher=Huffington Post}}</ref><ref name=Diagne>{{Cite book |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher=HSRC Press |isbn=9780796922045}}</ref> Oor die algemeen is minder mense vandag van die hadith bewus; volgens Akbar Ahmed heers daar 'n algemene gebrek aan kennis daarvan.<ref name=Morse>{{Cite news |title=The pen, the sword and the Prophet |first=Felicity |last=Morse |date=13 Januarie 2015 |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> Die betrokke oorlewerings behandel ook oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van gevangenes of die verbod om vroue en kinders te dood.<ref name=LewisWut>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 54. Vir afsonderlike voorbeelde van sulke hadith uit die ''sahih'' van Muslim ibn al-Hadjadj in Engelse vertaling sien: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, pp. 9–17.</ref> == Groter en kleiner djihad == Die tradisie onderskei die "groter djihad", die innerlike stryd teen sondige gedrag, van die "kleiner djihad" in die militêre sin.<ref name=DLB2018/> Die meeste klassieke geskrifte gebruik die woord in die militêre sin.<ref name=LewisPolLang>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Political Language of Islam |date=1991 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |page=72}}</ref> Die oorlewering wat tussen die groter en die kleiner djihad onderskei, kom in geen van die gesaghebbende hadith-versamelings voor nie; gevolglik verwerp sommige [[Islamisme|Islamiste]] dit as onbetroubaar.<ref name=Peters116>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 116.</ref> Die weergawe wat die meeste aangehaal word, lui dat 'n aantal vegters na Mohammed gekom het en dat hy gesê het: "Julle het van die 'kleiner djihad' na die 'groter djihad' gekom." Toe die vegters vra wat die groter djihad is, het hy geantwoord: "Dit is die stryd teen 'n mens se eie begeertes."<ref name=bbcjihad>{{Cite web |title=Jihad |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml |publisher=BBC |date=3 Augustus 2009}}</ref> Dié gedeelte is aangehaal in die ''Geskiedenis van Bagdad'' van al-Khatib al-Baghdadi, 'n Islamitiese geleerde van die elfde eeu, en dit het aanleiding gegee tot die gebruik om tussen 'n "groter" en 'n "kleiner" djihad te onderskei.<ref name=bbcjihad/><ref name=Streusand/> Geleerdes soos Ibn Hadjar al-Asqalani beskou die oorleweringsketting van die hadith as swak.<ref name=Sunnah>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org}}</ref> Die Hanbalitiese teoloog [[Ibn Qayyim al-Jawziyya]] beskou dit eweneens as swak, maar hou die groter djihad tog vir belangrik,<ref name=Haddad>{{Cite web |title=Documentation of "Greater Jihad" hadith |author=Gibril Fouad Haddad |url=http://www.livingislam.org/n/dgjh_e.html |date=28 Februarie 2005 |website=Living Islam}}</ref> terwyl die Palestynse teoloog [[Abdullah Azzam]] dit as swak en daarby as vals beskou, aangesien dit volgens hom nie van Mohammed sou kom nie, maar van een van sy metgeselle, Ibrahim ibn Abi 'Abalah.<ref name=Azzamcaravan>{{Cite web |title=Join the caravan |url=http://www.religioscope.com/info/doc/jihad/azzam_caravan_6_conclusion.htm |website=religioscope.com}}</ref> Die begrip het nogtans "enorme invloed" in die Islamitiese mistiek, die [[Soefisme]], gehad.<ref name=Kadri>{{Cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0099523277 |pages=78–79, 103, 150–151, 157, 172–175}}</ref> Volgens [[Al-Ghazali|al-Ghazali]] het die profeet ná die eerste groot militêre oorwinning by Badr aan die Moslems gesê dat hul stryd nie gewonne was nie: hulle het slegs 'n "kleiner stryd" gewen, terwyl die groter stryd om hul geestelike weerbaarheid te versterk, nog voorgelê het.<ref name=Kadri/> Enkele sjiïtiese teoloë van die klassieke tydperk het eweneens tussen 'n groter djihad as innerlike stryd en 'n kleiner djihad in die militêre sin onderskei.<ref name=Lewis125>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, p. 125.</ref> Van die twintigste-eeuse [[Sjia|sjiïtiese]] figure het [[Roeholla Chomeini]], die leier van die Iranse Revolusie, 'n verhandeling oor die "groter djihad" geskryf.<ref name=Khomeini>{{Cite web |last=Khomeini |first=Ruhollah |title=Jihad al-Akbar, The Greatest Jihad: Combat with the Self |url=http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini |publisher=al-Islam.org |date=27 September 2012}}</ref> Om die groter djihad te voer, sluit die kleiner djihad nie uit nie: Abd al-Qadir al-Jilani het sy volgelinge aangeraai om albei na te streef.<ref name=handbook>{{Cite book |last1=Cosman |first1=Madeleine Pelner |last2=Jones |first2=Linda Gale |title=Handbook to Life in the Medieval World |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=295–296}}</ref> Die kleiner djihad beslaan nietemin die grootste deel, tot byna die geheel, van die bladsye wat regsverhandelinge aan die "stryd op die weg van God" wy.<ref name=Bakary>Afissou Bakary: ''La mise en œuvre du droit international humanitaire par les états musulmans''. Doktorale verhandeling, Université Nice Sophia Antipolis, 2014, pp. 40, 83.</ref> Michael Bonner wys daarop dat die begrip oor die eeue nooit ophou verander het nie, na gelang van die tydperk en die streek wat ondersoek word, en dat die uitlegte daarvan enige vaste voorstelling uitsluit. Volgens hom stel die profetiese tradisie die djihad ook as 'n middel van bestaan voor; hy haal die hadith aan waarin Mohammed sê: "Allah [...] het my lewensonderhoud onder my lans geplaas." Die ''sira'' en die Islamitiese geskiedwerke behandel dié militêre kant van die profeet breedvoerig en besing die vegters wat op dié weg stry om die martelaarskap te verkry, terwyl hulle tegelyk getuig van die gebruik van veldslae om hoofgeld van onderworpe bevolkings te eis.<ref name=BorrutBonner/> Die Franse Islamoloë Marie-Thérèse Urvoy en Anne-Marie Delcambre is onder die Korankundiges wat dit eens is dat die Koraniese djihad nie as uitsluitlik geestelik beskou kan word nie.<ref name=Urvoy>Marie-Thérèse Urvoy: artikel "Guerre et Paix" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 374–377.</ref> Urvoy het 'n uitvoerige ontleding van die gebruik van die woord in die Koran gedoen: sy tel een-en-veertig voorkomste van die stam, waarvan ses besondere betekenisse het, naamlik "plegtige eed" (vyf keer) en "die nodige vind". In sestien gevalle kom dit voor in 'n vae en onpresiese sin van "stryd voer vir God", met een enkele uitdruklik geweldlose verwysing, en ses voorkomste beteken duidelik "stryd voer met jou goed en jou persoon". Sy kom tot die gevolgtrekking:<ref name=Urvoy/> {{Aanhaling|teks=Die djihad kan dus nie teenoor die ''qital'' (geveg) gestel word nie. Dat daar, in die agtien voorkomste waar die betekenis vaag bly, vir Moslems die moontlikheid bestaan om die teorie van die ''groter djihad'' teen die self daarop te ent, kan toegegee word. Maar dit is onwettig om te beweer dat die Koraniese djihad uitsluitlik geestelik is. Daarteenoor kan wel gesê word dat in die teks van die Mekkaanse tydperk die gebruik van die woord en sy afleidings eerder 'n geestelike oorlog blyk aan te dui, naamlik om die opdrag na te kom om die omringende ongeloof te weerstaan. [...] Verder beteken die bestempeling van die geveg as ''kleiner djihad'' nie die uitskakeling daarvan nie, en die Islamitiese geskiedenis het talle Soefi's geken wat krygsdiens verrig het in die vestingkluise wat ''ribat'' genoem word.|teken=Marie-Thérèse Urvoy}} === Die vier vlakke van die djihad === Die djihad is veral 'n belangrike oortuiging van [[Soenni|Soenni-Moslems]]. Volgens 'n indeling wat deur na-klassieke regsgeleerdes uitgewerk is,<ref name=Khadduri56>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 56–57.</ref> en wat ook deur Ibn Hazm gelys word,<ref name=KhadduriWar>{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange |isbn=978-1-58477-695-6 |page=56}}</ref> kan 'n djihad op vier maniere of vlakke gevoer word: * Die '''djihad van die hart''' (''djihad bi l-qalb'' of ''bi n-nafs'') is die innerlike, geestelike stryd teen ondeug, teen die verleiding tot moreel verwerplike dade en teen onkunde, en teen die [[Satan|duiwel]] en sy oorreding tot die kwaad. Dit is die stryd in die hart van die gelowige teen ongehoorsaamheid aan [[Allah]] se wil, en word as die groter djihad (''al-djihad al-akbar'') beskou. * Die '''djihad van die tong''' (''djihad bi l-lisan''), ook die djihad van die woord of van die pen, bestaan daarin om die waarheid te praat en die Islamitiese boodskap van onderwerping aan Allah langs vreedsame weg te verkondig. Hiertoe hoort ook die openbare spreek van die waarheid (''haqq'') onder 'n onregverdige heerser.<ref name=Friedmann150>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 150.</ref> * Die '''djihad van die hand''' (''djihad bi l-yad'') verwys na die keuse om te doen wat reg is, om goeie dade te doen en slegtes te vermy, en om onreg met dade te beveg: om die regte te gebied en die verwerplike te verbied. * Die '''djihad van die swaard''' (''djihad bi s-saif'') verwys na ''qital fi sabilillah'', die gewapende stryd op die weg van God, oftewel oorlog teen nie-Moslems. Dit is die betekenis wat die meeste deur Salafistiese Moslems en afsplitsings van die [[Moslembroederskap]] gebruik word.<ref name=KhadduriWar/> Die uitvoering van die opdrag om die regte te gebied en die verwerplike te verbied, geskied "met die tong, met die hand en met die swaard, na gelang van waartoe 'n mens in staat is".<ref name=vanEss2>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 2. De Gruyter, 1997, pp. 92, 390 (na al-Asj'ari).</ref> Die [[Askese|asketes]] sien in die stryd teen die self (''mudjahadat an-nafs'') die hoogste ideaal.<ref name=vanEss1>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 1. De Gruyter, 1997, pp. 143, 147.</ref> Ibn Qayyim al-Jawziyya onderskei op 'n soortgelyke manier vier teenstanders van die djihad: die eie laer self (''nafs''), Satan, die ongelowiges en die huigelaars. Die eerste twee is suiwer vreedsame, geestelike stryde. Volgens hom gaan die "djihad teen die laer self die djihad teen uiterlike vyande voor". [[Ibn Taymiyya]] het die sentrale belang van die geestelike aspek bevestig:<ref name=Yaqeen>{{Cite web |date=15 Mei 2020 |title=Jihad in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |website=yaqeeninstitute.org}}</ref> {{Aanhaling|teks=Die djihad teen die laer self en teen die luste is die grondslag van die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars, want 'n Moslem kan nie 'n djihad teen hulle voer nie tensy hy eers 'n djihad teen homself en sy begeertes gevoer het voordat hy teen hulle uittrek.|teken=Ibn Taymiyya}} In sy ''Zad al-ma'ad'' verdeel Ibn Qayyim dié vier weer verder onder. Die djihad teen die self bestaan uit vier stappe: om teen die self te stry deur die weg van die saligheid en van die godsdiens te studeer; om te streef om ná dié leerskool ooreenkomstig en in alle opregtheid te handel; om die godsdiens aan dié wat dit nie ken nie, te leer en hulle daartoe te roep deur die intellektuele djihad van die onderrig; en om die beproewinge van die aardse lewe geduldig te verduur. Die djihad teen Satan het twee stappe: die stryd teen die twyfel wat Satan inboesem, en die stryd teen onwettige begeertes en verbode versoekinge. Die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars het vier stappe: met die hand, met die tong, materieel met 'n mens se besittings, en met die hart en die siel. Ibn Qayyim sluit dié hoofstuk af deur te beklemtoon dat teen die ongelowiges die stryd met die hande voorop staan, terwyl die stryd teen die huigelaars hoofsaaklik met die tong geskied; teen die ongelowiges moet 'n mens die kwaad liggaamlik probeer verhinder, sou dit nie moontlik wees nie met die tong, en sou ook dit onmoontlik wees, dan in die hart, deur dit as sleg te verwerp. Dít is volgens hom die absolute minimum van die geloof.<ref name=ZadMaad>Ibn Kayyim el-Cevziyye: ''Za'du'l-Mead''. İklim, band 3, p. 29.</ref><ref name=Muslim81>Muslim ibn al-Hadjadj: ''Sahih Muslim'', Kitab al-iman, hadith nr. 81.</ref> [[Averroes]] (1126–1198) skryf as kadi in sy ''Bidayat al-mudjtahid'' dat sommige die gewapende djihad nie as 'n verpligting beskou het nie en ander as 'n ewige verpligting vir alle Moslems; die meerderheid hou egter vol dat die gewapende djihad nie 'n verpligting vir alle Moslems is nie, en dat slegs 'n leër wat deur die ''amir al-mu'minin'' (die "bevelhebber van die gelowiges") op die been gebring is, verplig is om aan die oorlog deel te neem.<ref name=Bidayat>İbn Rüşd: ''Bidayetü'l-Müctehid ve Nihayetü'l-Muktesid''. Beyan, band 3, pp. 245–246.</ref> == Djihad in die klassieke Islamitiese reg == In die loop van die ontwikkeling van die [[Fikh|Islamitiese reg]] in die eerste eeue na die profeet se dood het Moslem-regsgeleerdes die leerstuk van die djihad uitgewerk. Byna alle klassieke Islamitiese regsboeke bevat daarom ook 'n eie hoofstuk oor die djihad. Onder die middeleeuse juridiese skrywers wie se djihad-hoofstukke reeds in Europese vertalings beskikbaar is, tel Ibn Abi Zaid al-Qairawani (gest. 996), Ibn Tumart (gest. 1130), [[Averroes]] (gest. 1198) en Ibn Taymiyya (gest. 1328). Die hoofstuk oor die djihad in die reghandboek ''al-Muqaddimat al-mumahhadat'' van die Andalusiese geleerde Ibn Rushd al-Djadd (gest. 1126) is deur Janina Safran ontleed.<ref name=Bredow>Von Bredow: ''Der Heilige Krieg (ǧihād) aus der Sicht der mālikitischen Rechtsschule''. 1994, pp. 63–132; O. Rescher: ''Das Kapitel über den Dschihâd aus Ibn Tûmert's Kitâb''. 1921; Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. 1996, pp. 27–42 en 43–54; Janina Safran: ''Defining Boundaries in al-Andalus: Muslims, Christians, and Jews in Islamic Iberia''. Cornell University Press, Ithaca 2013, pp. 196–208.</ref> Die eerste optekening van die reg van die djihad is deur Abd al-Rahman al-Awza'i en Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani geskryf, en het gegroei uit debatte wat ná Mohammed se dood ontstaan het.<ref name=PetersOEIW/> Weens die verskeidenheid van menings onder die geleerdes is dit nie moontlik om van 'n eenvormige klassieke djihadleer te praat nie; die aanduidings hieronder stel slegs die grondslae van die oorlogvoering voor wat onder die regskole algemeen as sodanig erken is.<ref name=Noth2728>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 27–28.</ref> === Definisies en doelwitte === Die gangbare taalkundige definisie van die begrip in die onderskeie regswerke is "om jou so veel in te span as wat vir jou moontlik is", terwyl die djihadplig in die regsin as die stryd teen die ongelowiges (''kafir'') verstaan is.<ref name=Peters10>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 10.</ref> Die groot meerderheid van die klassieke Moslem-teoloë, juriste en oorleweringskundiges het die begrip in die militêre sin verstaan.<ref name=Lewis125/> In die Islamitiese regspleging is die djihad die enigste toelaatbare vorm van 'n oorlog teen nie-Moslems.<ref name=Peters3>Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 3.</ref> Benewens die stryd teen die ongelowiges is 'n oorlog teen dié wat van Islam afvallig geword het, teen oproermakers en drosters en teen struikrowers ook geoorloof,<ref name=Khadduri74>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 74 e.v.</ref> maar slegs die oorlog teen nie-Moslems en afvalliges geld as djihad in die sin van 'n godsdienstige plig.<ref name=LewisWut52>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 52.</ref> Volgens Bernard Lewis was die bestryding van rebelle en rowers wel wettig, maar nie 'n vorm van djihad nie; en al was die klassieke voorstelling van die djihad 'n oorlog te velde teen 'n buitelandse vyand, was 'n innerlike djihad "teen 'n ongelowige oorloper of 'n andersins onwettige bewind nie onbekend nie".<ref name=Lewiscrisis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House |page=31 |isbn=978-0812967852}}</ref><ref name=Lewis237>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |isbn=9780684807126}}</ref> Met die juridiese vrae van die oorlogvoering hou 'n selfstandige tak van die Islamitiese regspleging hom besig, die ''siyar''-letterkunde, oftewel die Islamitiese [[Internasionale reg|volkereg]]. As onmiddellike doelwitte van die djihad het die versterking van die Islamitiese godsdiens, die beskerming van die Moslems en die opheffing van die ongeloof in die wêreld gegeld, met die oog op 'n Islamitiese oorwig op die hele aarde.<ref name=Peters10/> Om die gewapende djihad te verstaan, is dit belangrik om te weet dat een van die doelwitte van Islam volgens die Islamitiese reg is om die hele aarde te "hervorm" en aan Allah te onderwerp; dit beteken dat alle nasies op aarde hulle uiteindelik aan Allah se wil moet onderwerp. As grondslag daarvoor het Koranverse soos die volgende gedien: "Hy is dit wat sy gesant met die leiding en die ware godsdiens gestuur het, om dit tot oorwinning te help oor alles wat daar (andersins) aan godsdiens bestaan – al is dit die heidene ook 'n gruwel" (soera 9:33; vgl. 2:193). 'n Gedwonge bekering of uitwissing van die nie-Moslems was daarteenoor nie voorsien nie.<ref name=Noth31>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 31.</ref> Die primêre doel van die djihad as oorlogvoering was nie die bekering van nie-Moslems met geweld nie, maar die uitbreiding en verdediging van die Islamitiese staat.<ref name=EIOdjihad>{{Cite encyclopedia |title=Djihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref><ref name=Peters1977>{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam |date=1977 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-04854-6 |page=3}}</ref> Daar kon wapenstilstande wees voordat dit bereik is, maar geen blywende vrede nie.<ref name=LewisWest>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=Islam and the West |date=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |pages=9–10}}</ref> Dié stryd hou ook bepaalde beloning in vir diegene wat daaraan deelneem. Iemand wat "op die weg van God" gesterf het, was 'n martelaar (''sjahied'') wie se sondes vergewe is en wat "onmiddellike toegang tot die Paradys" verkry het.<ref name=OCAP>{{Cite book |editor1-last=Coates |editor1-first=David |title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2 |date=2012 |publisher=Oxford University Press |page=16 |isbn=9780199764310}}</ref> Sommige hou nietemin vol dat die martelaarskap nooit outomaties is nie, omdat dit God se voorreg is om te oordeel wie daardie aanduiding waardig is.<ref name=AbouElFadlGreat>Volgens Khaled Abou El Fadl val die martelaarskap uitsluitlik binne God se domein; slegs God kan die bedoelinge van individue en die regverdigheid van hul saak beoordeel. Die Koran erken nie die gedagte van onbeperkte oorlogvoering nie en beskou die blote feit dat een van die strydende partye Moslem is, nie as genoeg om die regverdigheid van 'n oorlog te vestig nie. {{Cite book |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists |date=2007 |publisher=HarperOne |isbn=978-0061189036 |pages=222–223}}</ref> Volgens Bernard Lewis het die Moslem-reg van 'n vroeë datum af die djihad in die militêre sin as "een van die hoofverpligtinge" neergelê van sowel "die hoof van die Moslem-staat", wat die djihad verklaar het, as van die Moslem-gemeenskap.<ref name=LewisWest/> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het Islamitiese regsgeleerdes die klassieke leerstuk van die djihad "teen die einde van die agtste eeu" ontwikkel, met behulp van die leerstuk van die ''naskh'' (dat God sy openbaringe in die loop van Mohammed se sending geleidelik verbeter het). Hulle het die Koranverse wat harmonie beklemtoon, aan die meer konfronterende verse van Mohammed se latere jare ondergeskik gestel en die verse oor inspanning (''djihad'') aan dié oor die geveg (''qital'') verbind.<ref name=Kadri/> Die Moslem-regsgeleerdes van die agtste eeu het die wêreld in drie afdelings verdeel: ''dar al-Islam''/''dar al-'adl''/''dar al-salam'' (die huis van Islam, van geregtigheid, van vrede), ''dar al-harb''/''dar al-djawr'' (die huis van die oorlog, van onreg en onderdrukking) en ''dar al-sulh''/''dar al-'ahd''/''dar al-muwada'ah'' (die huis van vrede, van die verbond, van versoening).<ref name=AD92>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 92.</ref><ref name=Zawati>{{Cite book |title=Is Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law |last=Zawati |first=Hilmi M. |date=2001 |publisher=E. Mellen Press |isbn=0773473041 |page=50}}</ref> Die agtste-eeuse regsgeleerde Sufyan al-Thawri (gest. 778) het aan die hoof gestaan van wat Khadduri 'n pasifistiese skool genoem het, wat volgehou het dat die djihad slegs 'n verdedigingsoorlog was.<ref name=Khadduri1940>{{Cite book |title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law |last=Khadduri |first=Majid |date=1940 |publisher=Luzac & Co |location=Londen |page=36 e.v.}}</ref><ref name=AD90>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 90.</ref> Khadduri verklaar dat die regsgeleerdes wat dié standpunt gehuldig het – onder wie hy al-Awza'i (gest. 774), Malik ibn Anas (gest. 795) en ander vroeë juriste noem – "beklemtoon het dat verdraagsaamheid teenoor ongelowiges getoon moet word, veral teenoor die skrifbesitters, en die imam aangeraai het om slegs oorlog te voer wanneer die inwoners van die ''dar al-harb'' met Islam in konflik gekom het".<ref name=AD80>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 80.</ref> Volgens Marie-Thérèse Urvoy was dit al-Shafi'i (767–820) wat eerste die leerstuk uiteengesit het dat die djihad 'n voortdurende oorlog teen die ongelowiges moet wees en nie slegs wanneer hulle met Islam in konflik kom nie; hy het dit op soera 9:5 gebaseer.<ref name=Urvoy/> Klassieke handboeke van die Islamitiese regswetenskap het dikwels 'n afdeling bevat wat die ''Boek van die Djihad'' genoem is, waarin die reëls vir die voer van oorlog breedvoerig behandel is, insluitend die behandeling van nie-strydendes, vroue en kinders sowel as van bewerkte en bewoonde gebiede,<ref name=Hamidullah205>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, pp. 205–208.</ref><ref name=Bonner/> en die verdeling van die buit.<ref name=Bonner99>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', p. 99.</ref> Sulke reëls het beskerming vir burgerlikes gebied.<ref name=Dawoody2013>{{Cite journal |title=Armed Jihad in the Islamic Legal Tradition |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=27 Augustus 2013 |journal=Religion Compass |volume=7 |issue=11 |pages=476–484 |doi=10.1111/rec3.12071}}</ref> Die buit sluit ''ghanima'' in (buit wat deur werklike geveg verkry is) en ''fai''' (wat sonder geveg verkry is, dus wanneer die vyand hom oorgee of vlug).<ref name=Chaudhry>{{Cite web |last=Chaudhry |first=Muhammad Sharif |title=Dynamics of Islamic Jihad, Spoils of War |url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm |website=Muslim Tents}}</ref> Hoe belangrik die djihad ook al was, dit word nie as een van die pilare van Islam beskou nie. Volgens Khadduri is dit omdat die vyf pilare individuele verpligtinge is, terwyl die djihad 'n "kollektiewe verpligting" van die Moslem-gemeenskap is wat deur die Islamitiese staat uitgevoer moet word. Dit was die opvatting van "alle regsgeleerdes, met byna geen uitsondering nie", maar dit het nie gegeld vir die ''verdediging'' van die Moslem-gemeenskap teen 'n plotselinge aanval nie; in daardie geval was die djihad 'n "individuele verpligting" van alle gelowiges, insluitend vroue en kinders.<ref name=Khadduri60>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 60.</ref> Martelaarskap wat voortvloei uit 'n aanval op die vyand sonder inagneming van 'n mens se eie veiligheid was lofwaardig, maar om deur jou eie hand te sterf – in teenstelling met dié van die vyand – het 'n besondere plek in die [[Hel|hel]] verdien.<ref name=LewisAssassins>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Assassins, a radical sect in Islam |year=2003 |orig-year=1967 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0786724550}}</ref> === Dar al-Islam en Dar al-Harb === Van grondliggende belang vir die klassiek-Islamitiese begrip van die volkereg is die indeling van die wêreld in 'n ''huis van Islam'' (''dar al-Islam'') en 'n ''huis van die oorlog'' (''dar al-harb'').<ref name=nDar>Nie een van die twee begrippe kom in die Koran of die hadith-versamelings voor nie; hulle het ontstaan in die loop van die ontwikkeling van die Islamitiese volkereg in die eeue na Mohammed se dood.</ref> Terwyl eersgenoemde alle gebiede onder Islamitiese heerskappy aandui, geld elke land buite die Islamitiese magsgebied as deel van die huis van die oorlog. Dit geld as die plig van die Islamitiese gemeenskap om sover moontlik groot dele van die ''dar al-harb'' langs militêre weg by die ''dar al-Islam'' in te lyf. Daar moet beklemtoon word dat volgens 'n ander siening, wat eweneens reeds in die teologiese diskoers van die Middeleeue deur byvoorbeeld an-Nawawi en al-Mawardi gehuldig is,<ref name=Nawawi40>Vgl. die kommentaar van die Sjafiïtiese geleerde an-Nawawi in sy ''Boek van die veertig hadith'': Yahya Ibn Sharif Al-Nawawi: ''Das Buch der Vierzig Hadithe. Kitab al-Arbai'in''. Uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Marco Schöller, Frankfurt am Main en Leipzig 2007, p. 24 en die aantekeninge op pp. 405 en 408.</ref> 'n streek reeds as ''dar al-Islam'' geld sodra Moslems daarin hul godsdiens vryelik kan uitoefen.<ref name=KhouryLex351>Adel Theodor Khoury: ''Heiliger Krieg''. In: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Reds. Adel Theodor Khoury, Ludwig Hagemann en Peter Heine. Drie bande, Freiburg 1991, band 2, pp. 349–359, hier p. 351.</ref> Volgens dié siening geld dit uitdruklik ook wanneer die betrokke gebied nie onder Moslem-heerskappy staan nie.<ref name=KhouryLex352>Khoury: ''Heiliger Krieg'', p. 352.</ref> Die Sjafiïtiese regskool noem nog 'n verdere kategorie, naamlik die ''huis van die verdrag'' (''dar al-ahd'').<ref name=EIDarAhd>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 2, New Edition. Brill, Leiden, p. 116 ("Dār al-ʿAhd").</ref> As sodanig geld gebiede waarvan die nie-Moslem-inwoners 'n wapenstilstandsooreenkoms met die Moslems gesluit het op voorwaarde dat hulle hul gebiede behou en in die plek daarvan jaarliks 'n bepaalde geldbedrag of 'n bepaalde aantal goedere betaal. Van die vier Soenni-regskole is die Hanafitiese die enigste wat vasstel onder watter omstandighede 'n gebied wat aan die huis van die oorlog behoort, tot die huis van Islam oorgaan en omgekeerd. Volgens algemeen erkende bepalings word 'n gebied deel van die huis van Islam wanneer dit onder Islamitiese heerskappy staan en die Islamitiese reg, die [[Sjaria|sjaria]], daar toegepas word. Ten aansien van die vraag wanneer 'n gebied wat voorheen aan die huis van Islam behoort het, as deel van die huis van die oorlog moet geld, het die regsgeleerde Abu Hanifa, na wie die Hanafitiese skool teruggaan, die volgende voorwaardes gestel: # Die reg van die ongelowiges word toegepas en die Islamitiese wette verloor hul geldigheid; # Die betrokke gebied grens aan die huis van die oorlog; # Die oorspronklike beskermingswaarborg vir die lewe en besittings van die Moslems en die ''dhimmi''s word opgehef, ongeag of die nuwe heerser hulle beskerming verleen of nie. Dié voorwaardes kan vervul word wanneer 'n deel van die huis van Islam verower word of wanneer 'n groep ''dhimmi''s hul verdrag met die Moslems opsê.<ref name=Peters12>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 12.</ref> === Die djihad as godsdienstige plig === Die militêre uitbreiding van die ''dar al-Islam'' is 'n kollektiewe plig (''fard al-kifaya'') van die Islamitiese gemeenskap, wat beteken dat die res van die Moslems van dié plig vrygestel is sodra 'n voldoende aantal troepe gereed staan.<ref name=KhouryLex665>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Directmedia, 2001, pp. 665–667.</ref> Neem niemand aan die djihad deel nie, sondig die hele Islamitiese gemeenskap.<ref name=Peters12b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 12–13.</ref> Die onderskeie Moslem-heerser het die plig om minstens een keer per jaar die ''dar al-harb'' aan te val; sou dit om enige rede voorlopig nie moontlik wees nie, is dit hom toegelaat om die jaarlikse onderneming uit te stel.<ref name=EI1>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''. Brill, 1993, band II, p. 1042, s.v. "Djihād".</ref> Die plig was slegs deur die [[Kalifaat|kalief]] te bestier, wat dit kon vertraag en wapenstilstande van tot tien jaar op 'n keer kon beding.<ref name=Kadri/> Tot 'n individuele plig (''fard 'ain'') word die djihad in die verdedigingsgeval, waarby elke weerbare persoon in die aangeval gebied moet stry. Sou hul militêre sterkte nie voldoende wees nie, geld dié plig ook vir die naburige gebiede.<ref name=Kelsay>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1993, band II, p. 1042; vgl. John Kelsay: ''Islam and war: a study in comparative ethics''. Westminster John Knox Press, 1993, p. 61.</ref> Verder word die stryd 'n individuele plig van bepaalde persone wanneer die kalief hulle vir krygsdiens aanwys of wanneer hulle 'n eed aflê om aan die djihad deel te neem.<ref name=Peters3b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 3.</ref> Van krygsdiens uitgesluit is onder andere vroue, kinders, slawe, liggaamlik of geestelik gestremdes, sowel as persone wat om materiële redes nie kan deelneem nie. As begronding vir hierdie uitsonderings haal die onderskeie regsgeleerdes ooreenstemmende Koranverse en oorlewerings van uitsprake wat aan die profeet toegeskryf word, aan.<ref name=Peters15>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 15–17.</ref> Geleerdes het aanvanklik beweer dat die organisering van die djihad die verantwoordelikheid van 'n gesentraliseerde regering was, maar dit het verander namate die gesag van die [[Abbasidiese Kalifaat|Abbasidiese]] kalief verswak het.<ref name=OEIPcombat>{{Cite encyclopedia |first=James |last=Broucek |title=Combat |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> Al-Mawardi het plaaslike goewerneurs toegelaat om die djihad namens die kalief te voer. Hierdie desentralisering van die djihad het veral ná die [[Kruistog|Kruistogte]] dringend geword. In 1105 het Ali ibn Tahir al-Sulami, 'n teoloog van [[Damaskus]], sy ''Verhandeling oor die djihad'' (''Kitab al-Djihad'') gepubliseer, waarin hy meen dat die Moslems die Christelike aanvalle, in besonder die Eerste Kruistog, met 'n djihad moet antwoord;<ref name=Sulami>Ali b. Tāhir al-Sulamī: ''Incitation à la guerre sainte''. Aangebied en vertaal deur E. Sivan, ''Journal asiatique'', 1966. Aangehaal deur M. Balard, A. Demurger en P. Guichard in ''Pays d'Islam et monde latin Xe–XIIIe s.'' Hachette, Parys 2000.</ref> hy het aangevoer dat alle Moslems vir selfverdedigingsoorloë verantwoordelik was en het Moslem-heersers uit verafgeleë lande aangemoedig om Moslems wat aangeval word, by te staan.<ref name=OEIPcombat/> In die twaalfde eeu, met Nur ad-Din en [[Saladin]], het die djihad die betekenis van 'n krygsekspedisie gekry.<ref name=Laffite/> === Verdedigende en aanvallende djihad === Die klassieke geleerdes het verskillende regverdigings vir die djihad oorweeg, waaronder die vraag of dit verdedigend of aanvallend gevoer word. Hulle het meer aandag aan die voer van die oorlog (''jus in bello'') as aan die regverdiging daarvan (''jus ad bellum'') gegee.<ref name=Baderin>{{Cite book |title=Islamic Law: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |last=Baderin |first=Mashood A. |year=2021 |page=119}}</ref><ref name=AEF99>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources |date=1999 |journal=The Muslim World |volume=89 |issue=2 |pages=144–157 |doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x}}</ref> Die besluit oor wanneer oorlog gevoer moet word, is dikwels as 'n politieke besluit beskou wat die beste aan die politieke owerhede oorgelaat word.<ref name=AEF01>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |year=2001 |title=Islam and the Theology of Power |journal=Middle East Report |issue=221 |pages=28–33 |doi=10.2307/1559337}}</ref><ref name=AEF99/> Twee regverdigings vir die djihad is aangevoer: 'n verdedigende oorlog teen uiterlike aggressie, of 'n aanvallende of voorkomende aanval op 'n vyandige staat.<ref name=Khalil>{{Cite book |title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism |last=Khalil |first=Mohammad Hassan |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108377263 |year=2017 |isbn=9781108421546 |pages=18–19}}</ref> Volgens die meerderheid van die regsgeleerdes is die ''casus belli'' beperk tot aggressie teen Moslems<ref name=AD78>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 78–79.</ref><ref name=AEF01/> en tot ''fitna'', die vervolging van Moslems weens hul geloofsoortuiging.<ref name=AD78/> Hulle hou vol dat ongeloof op sigself geen regverdiging vir oorlog is nie, en dat slegs strydendes beveg mag word: nie-strydendes soos vroue, kinders, geestelikes, bejaardes, geesteskrankes, boere, lyfeienes en blindes mag nie in 'n oorlog gedood word nie.<ref name=AD78/> So het die Hanafitiese geleerde Ibn Nadjim verklaar: "Die rede vir die djihad is volgens ons [die Hanafiete] ''kawnuhum harban 'alaina''", letterlik "dat hulle teen ons in oorlog is".<ref name=AD78/> Die Hanafitiese juris al-Shaybani stel dat "hoewel die ongeloof in God een van die grootste sondes is, dit tussen die individu en sy Here die Almagtige is, en die straf vir dié sonde uitgestel word tot die ''dar al-djaza''', die verblyf van die afrekening, die hiernamaals".<ref name=AD78/> Al-Sarakhsi sê iets soortgelyk.<ref name=AEF99/> Die aanvallende djihad het strooptogte in vyandelike gebied behels, hetsy vir verowering, om die Moslem-politieke orde te vergroot, hetsy om die vyand te ontmoedig om Moslem-lande aan te val.<ref name=Syed>{{Cite book |author=Mairaj Syed |title=Just War in Religion and Politics |chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought |publisher=University Press of America |page=145 |year=2013}}</ref> Sowel Ibn Taymiyya as Ibn Qayyim het beweer dat Mohammed nooit vyandelikhede begin het nie en dat al die oorloë waaraan hy deelgeneem het, hoofsaaklik verdedigend was; hy het nooit nie-Moslems tot Islam gedwing nie en het die wapenstilstande met nie-Moslems gehandhaaf solank hulle dit nie verbreek het nie. Volgens Ibn Taymiyya is menslike bloed by verstek onaantasbaar, behalwe "uit die reg van geregtigheid". Hoewel hy 'n aanvallende djihad (''djihad al-talab'') teen vyande wat Moslems bedreig of hul burgers verhinder om Islam vrylik aan te neem, gemagtig het, is ongeloof (''kufr'') op sigself geen regverdiging vir geweld nie, hetsy teen individue of state. Die djihad is volgens hom 'n wettige reaksie op militêre aggressie deur ongelowiges en nie bloot op godsdienstige verskille nie:<ref name=Yaqeen/><ref name=mqz>{{Cite book |last=Qasim Zaman |first=Muhammad |title=Modern Islamic Thought in a Radical Age |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1-107-09645-5 |location=New York |page=265}}</ref> {{Aanhaling|teks=Wat die oortreder betref wat nie stry nie, is daar geen tekste waarin Allah beveel dat hy beveg moet word nie. Die ongelowiges word eerder slegs beveg op voorwaarde dat hulle oorlog maak, soos deur die meerderheid van die geleerdes beoefen word en soos uit die Boek en die Soenna blyk.|teken=Ibn Taymiyya}} Daar bestaan egter 'n meningsverskil onder geleerdes oor die vraag of Ibn Taymiyya die verhandeling waarin dié standpunt uiteengesit word, werklik geskryf het.<ref name=Ellethy>{{Cite journal |first=Yaser |last=Ellethy |title=A Medieval Derelict Jihad Canon: Ibn Taymiyya's Qāʿida muḫtaṣara fī qitāl al-kuffār on Combating Non-Believers |journal=Studia Islamica |volume=120 |issue=2 |pages=289–322 |year=2025 |doi=10.1163/19585705-12341513}}</ref> Ibn Taymiyya het daarby ook "die moontlikheid van 'n djihad teen 'ketterse' en 'afwykende' Moslems binne die ''dar al-Islam''" erken. Hy het enige Moslem wat nuwighede (''bid'a'') versprei het wat met die Koran en die Soenna in stryd was, as ketters en afwykend bestempel en 'n djihad teen enigeen wat geweier het om die Islamitiese reg na te kom of wat teen die ware Moslem-owerhede in opstand gekom het, as wettig beskou. Hy het 'n breë definisie van wat aggressie of rebellie teen Moslems uitmaak, gebruik, wat die djihad "nie net toelaatbaar nie, maar noodsaaklik" sou maak.<ref name=DLB2004>{{Cite book |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad |publisher=Oxford University Press |year=2004 |location=New York |isbn=978-0195169911 |pages=252, 256}}</ref> === Reëls van die oorlogvoering === Die Islamitiese volkereg het voorsien dat die stryd teen die nie-Moslem-vyande voorafgegaan word deur die aanmaning aan hulle om Islam aan te neem of – in die geval van skrifbesitters – in hul godsdiens te bly in ruil vir die betaling van die ''djizya''.<ref name=KhouryLex669>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam''. Directmedia, 2001, pp. 669–670.</ref> 'n Grondslag hiervoor was soera 17:15: "... En ons sou nooit (oor 'n volk) 'n straf uitgespreek het sonder om vooraf 'n gesant (na hom) gestuur te hê nie." Dié aanmaning voor die stryd was daarby die ''soenna'' van die profeet sowel as van sy onmiddellike opvolgers.<ref name=KhouryLex669/> {{Aanhaling|teks=Hulle mag ons vyande wees, maar hulle is mense. Hulle bestaan uit 'n burgerlike bevolking met vroue en kinders daarby; hoe kan 'n mens hulle doodmaak, beroof en plunder?|teken=[[Ali]] ibn Abi Talib, ''Nahdj al-Balagha''<ref name=Prism>{{Cite book |title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force |editor=Howard M. Hensel |year=2010 |publisher=Ashgate |isbn=9780754675105 |pages=152–159}}</ref>}} Die klassieke Islamitiese volkeregsleer het – ook op grond van Koranverse en profete-uitsprake – bepaalde dade tydens die stryd verbied, waaronder die dood van nie-strydendes soos vroue, kinders of monnike (indien hulle nie aan die stryd deelneem nie), die verminking van sowel menslike as dierlike lyke, verdragsbreuk, die onnodige vernietiging van vreemde goed en die dood van gyselaars.<ref name=Hamidullah205/> Diplomate, handelaars en boere is eweneens teen aanvalle vrygewaar.<ref name=V15>{{Cite book |title=War and Law in the Islamic World |first=Matthias |last=Vanhullebusch |year=2015 |publisher=Brill |isbn=9789004298248 |pages=33–35}}</ref><ref name=AD134>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 134.</ref> Monnike is as nie-strydendes veronderstel en het daarom immuniteit geniet, en plekke van aanbidding moes nie aangeval word nie.<ref name=V15/> Selfs wanneer die vyand die immuniteit van nie-strydendes verontagsaam het, kon Moslems nie op dieselfde wyse reageer nie.<ref name=handbook/> Hierdie kategorieë verloor hul immuniteit egter sodra hulle aan die stryd deelneem of aan die beplanning of toelewering van die vyand meedoen.<ref name=V15/> Sommige regsgeleerdes het aangevoer dat immuniteit eerder met die status van nie-strydende as met lidmaatskap van 'n bepaalde groep verband hou; so het Muhaqqiq al-Hilli gemeen dat ou mans slegs teen die dood beskerm is indien hulle nie stry en ook nie 'n rol in militêre besluitneming speel nie.<ref name=Prism/> Tot by die Kruistogte het Moslem-regsgeleerdes die gebruik van blyde verbied, omdat die wapen sonder onderskeid gedood en nie-strydendes kon skaad; tydens die Kruistogte is dié beslissing weens militêre noodsaak omgekeer.<ref name=Cook05>{{Cite book |last=Cook |first=David |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24448-1 |publisher=University of California Press |year=2015 |edition=2de |location=Berkeley |pages=55–56}}</ref> Regsgeleerdes het geworstel met die vraag oor die aanval op 'n vyand wat vroue, kinders of Moslems as menslike skilde gebruik. Die meeste het gemeen dat dit toelaatbaar was om die vyand in gevalle van militêre noodsaak aan te val, maar dat stappe gedoen moet word om die aanval op die strydendes te rig om die menslike skild te ontwyk.<ref name=AD117>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 117.</ref> Abu Hanifa het aangevoer dat indien Moslems die geveg sou staak uit vrees dat hulle nie-strydendes sou doodmaak, so 'n reël die stryd onmoontlik sou maak, aangesien elke stad burgerlikes gehad het.<ref name=handbook/> Die verminking van gesneuwelde vyande is verbode.<ref name=Kelsay2009>{{Cite book |last=Kelsay |first=John |date=2009 |title=Arguing the Just War in Islam |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674032347 |page=101}}</ref> Twee beslissings oor die vernietiging van vyandelike eiendom is met mekaar in stryd. In een veldslag het Mohammed die vernietiging van 'n vyand se dadelbome beveel as 'n middel om 'n beleg sonder bloedvergieting te beëindig; daarteenoor het [[Aboe Bakr]] die vernietiging van bome, geboue en lewende hawe verbied.<ref name=AD126>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 126–128.</ref> Die meeste regsgeleerdes het onnodige vernietiging van vyandelike eiendom nie toegelaat nie,<ref name=handbook/> maar het dit in gevalle van militêre noodsaak toegelaat, soos die afbreek van geboue waarin die vyand skuiling soek.<ref name=AD126/> Baie regsgeleerdes het teen "onnodige verwoesting" gewaarsku, nie net uit menslikheidsoorwegings nie maar ook uit praktiese oorwegings: dit is nuttiger om 'n vyand se eiendom buit te maak as om dit te vernietig.<ref name=V15b>Vanhullebusch: ''War and Law in the Islamic World'', p. 39.</ref> Islamitiese geleerdes het die dood van diere verbied, tensy dit weens militêre noodsaak gebeur, soos die doodmaak van perde in die geveg. Dit is omdat diere, anders as eiendom, pyn voel.<ref name=AD126/> In 'n oorsig van die oorlogsreëls in Islam wat op die werk van Hisham Kabbani gebaseer is, word verder gestel dat krygsgevangenes goed behandel moet word: die profetiese tradisies reël die krygsgebruik streng, en dit is verbode om na willekeur oor gevangenes te beskik en om vroue en kinders tydens veldslae dood te maak.<ref name=Kabbani>Hisham Kabbani: ''Le concept de jihad en Islam''. ISCA, p. 64, ISBN 1-930409-46-X.</ref><ref name=Balafand>Paul Balafand: artikel "Violence et non-violence" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 916–917.</ref> Gevangenes kon as slawe geneem word, teen losprys vrygelaat word, of in die land van Islam bly, waar hulle die status van ''dhimmi'' moes aanneem en 'n jaarlikse hoofgeld, die ''djizya'', moes betaal.<ref name=Rodinson>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, pp. 195, 230, 306–307. ISBN 978-2-02-022033-0.</ref> Dit is ook verbode om die vyand te verbrand; volgens Ibn Abbas sou Mohammed gesê het: "Maak [die vyand] dood, maar verbrand hom nie. Want niemand straf met vuur behalwe die Heer van die Vuur nie."<ref name=Bukhari57>''Jami' us-Sahih'' van al-Bukhari, hadith nr. 57.</ref> Plundering is verbode, dit wil sê dade van vandalisme soos diefstal en die vernietiging van goed, en dade van geweld teenoor burgerlikes; die neem van oorlogsbuit ná veldslae teen die vyand is nietemin as vergoeding vir skade beoefen.<ref name=Muslim4297>''Kitab al-Djihad wa's-siyar'', nr. 4297 van ''Sahih Muslim''.</ref> === Vredesverdrae en wapenstilstande === Die historiese verdrae tussen die Moslem-veroweraars en die bevolkings van die onderskeie gebiede is in die geskiedwerke oorgelewer, by [[Tabari|at-Tabari]] en al-Baladhuri om slegs die vroegste samestellings te noem, en is in die navorsing meermale bespreek.<ref name=Tritton>Arthur Stanley Tritton: ''Caliphs and their non-muslim subjects''. Routledge, 2013; Frede Løkkegaard: ''Islamic taxation in the classical period''. Branner & Korch, 1950; Daniel Clement Dennett: ''Conversion and poll tax in early Islam''. Harvard University Press, 1950; Antoine Fattal: ''Le statut légal des non-musulmans en pays d'Islam''. Imprimerie Catholique, 1958.</ref> Oor die algemeen teken dié verdrae die veiligheidswaarborg vir lewe en besittings aan, die toestaan van vrye aftog vir dié wat nie onder Islamitiese heerskappy wou lewe nie, maar ook die verpligting om kerke en vestingwerke nie te vernietig nie.<ref name=NothVertrage>Albrecht Noth: ''Die literarisch überlieferten Verträge der Eroberungszeit als historische Quellen''. In: Tilman Nagel (red.): ''Studien zum Minderheitenproblem im Islam''. Band 1, Bonn 1973, pp. 282 e.v., 285 en 287.</ref> Die klassiek-Islamitiese reg het die oorlogstoestand as die gewone toestand van die verhoudinge tussen die ''dar al-Islam'' en die ''dar al-harb'' beskou en het nie 'n onbeperkte vredesooreenkoms met laasgenoemde voorsien nie.<ref name=EIHudna>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 3, New Edition. Brill, Leiden, p. 546 ("Hudna"); vgl. Majid Khadduri, Herbert J. Liebesny, Robert H. Jackson: ''Origin and Development of Islamic Law''. The Lawbook Exchange, 2008, p. 351.</ref> Vir 'n bepaalde tydperk kon die oorlogstoestand deur 'n wapenstilstand, 'n sogenaamde ''hudna'', opgeskort word. Die duur van sulke verdrae is nie eenstemmig in die regskole vasgestel nie; met die uitsondering van die Hanafiete mag so 'n verdrag volgens elke regskool slegs tydelike geldigheid besit.<ref name=Peters33>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 33–34.</ref> Van belang vir die begrip van die ''hudna'' is onder meer soera 9:1, waarin "'n bindende afspraak" met die heidene vermeld word,<ref name=EIHudna/> sowel as soera 8:61: "En wanneer hulle (dit wil sê die vyande) hulle tot die vrede neig, neig jou (ook) daartoe (en laat van die stryd af)! En vertrou op God!"<ref name=Peters33b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 33.</ref> Daarby was die verdrag wat Mohammed in 628 met die Mekkane by al-Hudaybiya gesluit het – 'n twee-, volgens ander bronne tienjarige wapenstilstandsooreenkoms – van ooreenstemmende belang. Volgens Marie-Thérèse Urvoy kan 'n gebied wat deur die wette van Islam beheers word, die aanbreek van 'n oorlog met 'n naburige nie-geïslamiseerde gebied vir 'n tydperk van tien jaar uitstel, en kan die duur meermale hernieu word. Dit gaan hier om die begrip ''sulh'', van die stam ''ṣ-l-ḥ'', wat die gedagte van vrede en versoening weergee; dié tydperk word ''muwada'a'' ("verhoudinge sonder botsings") genoem. Toe die toestand van die Moslem-wêreld van die negende en tiende eeu af verander het, het oelemas verklaar dat die sjaria nie tot die nakoming van die djihadplig verplig nie, behalwe indien die domein van Islam deur buitelandse magte bedreig word. Selfs die onversetlike Hanbaliet Ibn Taymiyya het verkondig dat Moslems Islam nie met geweld aan nie-Moslems moet oplê indien laasgenoemde nie op die ''dar al-Islam'' inbreek nie. Die ''sulh'' is dus nie met die oog op grondgebied teenoor die "domein van die oorlog" toegepas nie, maar in die belang van die gemeenskap: die versoening of wapenstilstand, net soos verdrae en ooreenkomste, is daarop gerig om tydperke van vrede te handhaaf om handels- en kultuurverhoudinge te vergemaklik. Urvoy sluit af deur te beklemtoon dat, ondanks die verbrokkeling van die Moslem-wêreld en die feit dat die djihad verdedigend van aard geword het, die verdrae hul aanvanklike formulering behou het; aangesien die djihad 'n verpligting bly so lank as wat Islam bestaan, sou vrede met die ongelowiges ook vandag nog, ten minste teoreties, slegs uit tydelike wapenstilstande kon bestaan, en of dié verpligting laat vaar word, hang uiteindelik van die wil van die Moslems af.<ref name=Urvoy/> 'n Nie-Moslem wat buite die Islamitiese magsgebied woon, kan deur 'n sogenaamde ''aman'', 'n beskermingsverklaring van 'n Moslem, as ''musta'min'' op Islamitiese gebied vertoef sonder enige belastingverpligtinge, solank hy nie daar 'n permanente woonplek vestig nie.<ref name=EIAman>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 1, New Edition. Brill, Leiden, p. 429 ("Amān").</ref> As regsgrondslag dien soera 9:6: "En wanneer een van die heidene jou om beskerming vra, verleen hom dan beskerming, sodat hy die woord van God kan hoor! Laat hom daarna (onbelemmerd) daar kom waar hy in veiligheid is!" === Djihad en geloofsvryheid === Die klassieke Islamitiese reg onderskei tussen twee groepe nie-Moslems. Die eerste groep, wat ''kafir'' ("ongelowiges") genoem word, is dié wat geen verbintenis met die Islamitiese openbaring het nie. Onder die nie-Moslems moet die politeïste bestry word totdat hulle Islam aanneem; die "besitters van die Skrif" (''ahl al-kitab'') het benewens die moontlikheid van bekering ook die reg om met die Moslem-heerser 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. Laasgenoemde was oorspronklik slegs vir [[Jode]], [[Christene]] en Sabeërs bedoel. In die loop van die Islamitiese uitbreiding is die aanbod van die ''dhimma'' egter ook tot ander godsdienstige gemeenskappe uitgebrei, soos die [[Zoroastrisme|Zoroastriërs]] of die [[Hindoeïsme|Hindoes]], sodat uiteindelik alle nie-Moslems sonder meer in staat was om 'n ''dhimma''-verdrag met die Moslem-veroweraars te sluit.<ref name=Hoyland>Robert G. Hoyland (red.): ''Muslims and Others in Early Islamic Society''. Aldershot 2004, p. xiv.</ref> Onder 'n Moslem-regering word daar nie noodwendig van die skrifbesitters verwag om hulle tot Islam te bekeer nie, maar wel om hulle aan die politieke gesag van die regering te onderwerp en belasting te betaal; indien hulle hulle wel teen die Moslem-regering verset, kan hulle deur 'n gewapende djihad gedwing word om hulle te onderwerp. Volgens Françoise Micheau, professor in die middeleeuse geskiedenis van die Islamitiese lande aan die Universiteit van Parys I, berus die regsposisie van nie-Moslems op 'n dubbele grondslag: die gedrag van Mohammed en die omstandighede van sy verowerings. Tydens die onderwerping van Arabië in die laaste jare van sy lewe het die profeet onderwerpingsooreenkomste met groepe van die ''ahl al-kitab'' gesluit, in besonder met die Jode van Khaybar en die Christene van Nadjran. Sy houding teenoor die ''ahl al-kitab'', in die streng sin Jode en Christene, is ná debat uitgebrei na die Zoroastriërs, wat eweneens 'n heilige boek besit het, en prakties na al die gesindtes van die verowerde lande. Nogtans is dit moeilik om die voorwaardes wat aan die oorwonne bevolkings gestel is, presies te ken, aangesien die bronne van later kom en hoofsaaklik dien om 'n bestaande toestand te regverdig. Die sogenaamde pakt van Umar, wat aan die kalief [[Omar|Umar]] (regeer 634–644) toegeskryf word en die normatiewe verwysing geword het vir die bepaling van die klousules van die ''dhimma'', is moontlik eers in die tyd van die kalief al-Mutawakkil (regeer 847–861) opgestel, wat alle nie-Moslems verplig het om hulle aan die reëls van hul status te onderwerp; die oudste bewaarde weergawe dateer egter uit die twaalfde eeu.<ref name=Micheau>Françoise Micheau: artikel "Dhimma" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, p. 216.</ref> Die aanval op die nie-Moslem-vyand is voorafgegaan deur die aanbod om tot Islam oor te gaan of 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. 'n Gedwonge bekering tot Islam beskou die djihadleer nie as die doel van die stryd nie.<ref name=Noth31/> Die norm wat in soera 2:256 geformuleer word – "in die godsdiens is daar geen dwang nie" – wat volgens sommige klassieke Korankommentare deur latere Koranverse soos die swaardvers geabrogeer is,<ref name=Friedmann102>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 102.</ref> en die djihadteorie van die gewapende stryd teen ongelowiges sluit mekaar nie noodwendig uit nie, aangesien die nie-Moslems ná hul nederlaag godsdiensvryheid toegestaan kon word.<ref name=Crone>Patricia Crone: ''Islam and Religious Freedom''. Voordrag op die dertigste Duitse Oriëntalistedag, 2007; effens verkort ook aanlyn gepubliseer as ''No pressure, then: freedom of religion in Islam''. Open Democracy, 2009; vgl. Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, pp. 102–103.</ref> Klassieke Korankommentatore wat die vers nie as geabrogeer beskou het nie, was geneig om te argumenteer dat die vers slegs op die skrifbesitters betrekking het, vir wie die moontlikheid oop gestaan het om as ''dhimmi''s onder Moslem-gesag te lewe sonder om tot Islam oor te gaan.<ref name=Friedmann103>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, p. 103.</ref> Die djihad met die oog op bekering was beperk tot die vroeg-Islamitiese tyd, tot die onderwerping van die Arabiese stamme in Mohammed se tyd en kort ná sy dood. Dié opvatting in die klassieke Islamitiese reg was wel nie onbetwis nie, maar word in die moderne tyd oor die algemeen as die geldende norm aanvaar.<ref name=Friedmann102/> Die Tunisiese geleerde en Koranuitlegger Tahir ibn Ashur (1879–1970) bring die inhoud van soera 2:256 en die godsdienstige plig van die djihad soos volg met mekaar in ooreenstemming: die vers sou ná die verowering van Mekka in 630 geopenbaar gewees het en abrogeer alle verse en profete-uitsprake waarvolgens die oorlogsdoel die bekering van die bestrydes is. Sedert die openbaring van dié vers sou die oorlogsdoel in dié sin verander het dat dit nie meer die bekering is nie, maar die onderwerping van die bestrydes en hul aanvaarding van Islamitiese oorheersing. 'n Soortgelyke standpunt is deur die Siriese geleerde al-Qasimi (1866–1914) gehuldig.<ref name=Friedmann103/> === Die sjiïtiese leer === Die [[Sjia|sjiïtiese]] en [[Soenni|Soenni]]-teorieë van die djihad is soortgelyk,<ref name=PetersOEIW/> behalwe dat die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] tot die verskyning van die sogenaamde ''verborge [[imam]]'', Muhammad ibn Hasan, geen djihad ter uitbreiding van die Islamitiese magsgebied ken nie, aangesien slegs hy geregtig is om dit te voer.<ref name=EI1/><ref name=Kohlberg>{{Cite web |last=Kohlberg |first=Etan |url=https://atharebartar.com/en/development-imami-shii-doctrine-jihad-2/ |title=The Development of the Imami Shi'i Doctrine of Jihad |publisher=Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft |issue=126 |year=1976 |pages=64–86}}</ref> Die verdediging van die eie gebied bly vir die Twaalwer-Sjiïete nietemin verpligtend, al word dit nie as ''djihad'' verstaan nie.<ref name=Peters13>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 13.</ref> Die betrokke regsleer het dit egter verstaan om, in die aangesig van militêre noodsaak, weë óm dié bepaling te vind, sodat ook oorloë in die afwesigheid van die verborge imam regsgeldige legitimering kon verkry.<ref name=KohlbergLambton>Etan Kohlberg: ''The Development of the Imāmī Shīʿī Doctrine of jihād''. In: ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'', band 126, 1976, pp. 78–86; Ann Lambton: ''A Nineteenth Century View of Jihād''. In: ''Studia Islamica'', band 32, 1970, pp. 186–192.</ref> Sjiïtiese geleerdes het inderdaad beklemtoon dat dit vir Sjiïete 'n godsdienstige plig was om alle Moslems, Soenni-Moslems daaronder, teen invallers van buite te verdedig.<ref name=Prism/> 'n Uitsondering in die Middeleeue was die eerste Fatimidiese kalief Abdallah al-Mahdi Billah, wat aanspraak gemaak het daarop dat hy die verteenwoordiger van die imam is en daarmee die reg opgeëis het om 'n aanvallende djihad te begin.<ref name=Prism/> Ná die Mongoolse invalle het die Sjiïtiese geleerde Muhaqqiq al-Hilli beweer dat 'n verdedigingsoorlog nie net toelaatbaar nie, maar lofwaardig en selfs verpligtend is; kon 'n Moslem nie aan die verdediging deelneem nie, moes hy minstens materiële steun stuur. Dit het gegeld selfs wanneer die Moslems deur 'n onregverdige heerser regeer is.<ref name=Prism/> Shah Ismail van die Safawidiese dinastie het probeer om die reg op te eis om 'n aanvallende djihad te voer, in besonder teen die Ottomane, maar die Sjiïtiese oelemas het dit nie toegelaat nie en die klassieke standpunt gehandhaaf dat slegs die ware imam so 'n oorlog kon voer. Tydens die Qajar-tydperk het die Sjiïtiese oelemas die standpunt aangeneem dat die sjah vir die nasionale veiligheid verantwoordelik was, en hulle het die Persies-Russiese oorloë van die negentiende eeu as djihad gemagtig.<ref name=Prism/> == Geskiedenis == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|350px|Die uitbreiding van die kalifaat: onder Mohammed, 622–632; tydens die Rashidun-kalifaat, 632–661; en tydens die Omajjadiese Kalifaat, 661–750.]] In die voor-Islamitiese Arabië het [[Bedoeïene]] vyandige stamme en nedersettings oorval om buit in te samel. Volgens sommige geleerdes, soos James Turner Johnson, het die Islamitiese leiers wel "die geloof in die hart van die krygers ingeprent" dat 'n oorlog teen die volgelinge van 'n ander geloof 'n heilige oorlog was, en die begrip van die ''ghaza'' (strooptog) daarby gevoeg, maar het die "grondliggende struktuur" van dié Bedoeïenekrygvoering gebly: "strooptogte om buit in te samel".<ref name=Johnson>{{Cite book |last=Johnson |first=James Turner |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–148}}</ref> Volgens Jonathan Berkey was die Koran se uitsprake ter ondersteuning van die djihad moontlik oorspronklik teen Mohammed se plaaslike vyande gerig, die heidene van Mekka of die Jode van Medina, maar kon dieselfde uitsprake herrig word sodra nuwe vyande opgekom het.<ref name=Berkey>{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=73}}</ref> Volgens Majid Khadduri was dit die verskuiwing van die aandag na die verowering en buitmaking van nie-Bedoeïene-ongelowiges, en weg van die tradisionele stamstrooptogte onder Bedoeïene, wat dit vir Islam moontlik gemaak het om uit te brei en selfvernietiging te ontkom.<ref name=KhadduriDoctrine>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 55–73, hier p. 60.</ref> In Mohammed se leeftyd en die vroeë stadiums van die Islamitiese Ryk is die djihad gebruik om die uitbreiding van die ryk deur 'n gewapende stryd te regverdig. === Die vroeë Moslem-verowerings === In die vroeë tydperk wat die klassieke Islam besiel het, dié van die Rashidun-kalifaat, en wat minder as 'n eeu geduur het, het die djihad die gebied van Islam uitgebrei om miljoene onderdane in te sluit en 'n gebied te beslaan wat "van die grense van Indië en China tot by die Pireneë en die Atlantiese Oseaan" gestrek het.<ref name=LewisWest/> Die rol van die godsdiens in dié vroeë verowerings word gedebatteer. Middeleeuse Arabiese skrywers het beweer dat die verowerings deur God beveel is, en het hulle as ordelik en gedissiplineerd, onder die bevel van die kalief, voorgestel.<ref name=Bonner60>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 60–61.</ref> Baie moderne historici bevraagteken of hongersnood en verwoestyning eerder as die djihad 'n dryfkrag agter die verowerings was. Die historikus William Montgomery Watt het aangevoer: "Die meeste deelnemers aan die [vroeë Islamitiese] ekspedisies het waarskynlik aan niks meer as buit gedink nie ... Daar was geen gedagte aan die verspreiding van die godsdiens van Islam nie."<ref name=AD87>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 87.</ref> Eweneens voer Edward J. Jurji aan dat die dryfvere van die Arabiese verowerings sekerlik nie "die verkondiging van Islam" was nie: "Militêre voordeel, ekonomiese begeertes, [en] die poging om die hand van die staat te versterk en sy soewereiniteit te vergroot ... is van die bepalende faktore."<ref name=AD76/> Sommige meer onlangse verklarings noem sowel materiële as godsdienstige oorsake vir die verowerings.<ref name=Bonner62>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 62–63.</ref> === Die na-klassieke tydperk === Die historikus Hamilton Gibb het verklaar: "In die historiese [Moslem-]gemeenskap het die begrip van die djihad geleidelik verswak en uiteindelik is dit grootliks in terme van Soefi-etiek herinterpreteer."<ref name=Gibb>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Mohammedanism |date=1969 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |page=117}}</ref> Teen die tyd van die Abbasiede was die begrip nie meer sentraal tot die staatkunde nie, ondanks die teoretiese belang van die gedagte in die klassieke Islamitiese juridiese denke.<ref name=Johnson/> Rudolph Peters het geskryf dat die begrip met die stilstand van die Islamitiese uitbreidingsdrang verinnerlik is as 'n morele of geestelike stryd.<ref name=Peters187>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 187, voetnoot 52.</ref> Latere Islamitiese geleerdes soos Ibn al-Amir al-San'ani, Muhammad Abduh, Rashid Rida, Ubaidullah Sindhi, Yusuf al-Qaradawi en Shibli Nomani het die verdedigende aspek van die djihad beklemtoon en tussen die verdedigende djihad (''djihad al-daf''') en die aanvallende djihad (''djihad al-talab'') onderskei. Hulle het die opvatting weerlê dat daar konsensus bestaan het dat die ''djihad al-talab'' 'n gemeenskapsverpligting (''fard kifaya'') was, en het ter ondersteuning na die werke van klassieke geleerdes soos al-Djassas en Ibn Taymiyya verwys. Volgens Ibn Taymiyya is die rede vir 'n djihad teen nie-Moslems nie hul ongeloof nie, maar die bedreiging wat hulle vir Moslems inhou. Met 'n beroep op Ibn Taymiyya het geleerdes soos Rashid Rida, al-San'ani en al-Qaradawi aangevoer dat ongelowiges nie beveg hoef te word nie tensy hulle 'n bedreiging vir Moslems inhou. Die djihad is dus slegs as verdedigende oorlogvoering verplig, in antwoord op aggressie of "troubreuk" teen die Moslem-gemeenskap, en die "normale en gewenste toestand" tussen Islamitiese en nie-Islamitiese gebiede was een van "vreedsame naasbestaan". Dit stem ooreen met die Westerse begrip van die regverdige oorlog.<ref name=mqz/><ref name=Peters150>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 150.</ref> Eweneens het die agtiende-eeuse geleerde Mohammad ibn Abd al-Wahhab die djihad omskryf as 'n verdedigende militêre optrede om die Moslem-gemeenskap te beskerm.<ref name=DLB2004b>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 230, 235, 241.</ref> Vandag erken sommige Moslem-skrywers slegs oorloë as wettig wat ter verdediging van grondgebied of ter verdediging van die godsdiensvryheid gevoer word.<ref name=Peters125b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 125.</ref> Yusuf al-Qaradawi het verklaar: "Die djihad op die pad van Allah dien uitsluitlik vir die verdediging van die land, die eer en die heilige sake ... Ons neem hier aan wat die Moslem-geleerdes van dié tyd aangeneem het: sjeg Abu Zuhra, sjeg Rashid Rida, sjeg Shaltut, sjeg Abdallah Daraz, sjeg al-Ghazali: hulle is almal van mening dat die djihad in Islam uitsluitlik dien vir die verdediging van die godsdiens, die staat, die heilige sake, die land, die eer ... en nie vir die verowering van die wêreld nie, soos sommige dit beskryf."<ref name=Qaradawi>''L'Islam et l'Occident'', p. 19.</ref> Volgens Bernard Lewis het die meeste Islamitiese teoloë in die klassieke tydperk (750–1258) die djihad as 'n militêre onderneming verstaan,<ref name=LewisPolLang/> maar nadat die Islamitiese verowering tot stilstand gekom het en die kalifaat in kleiner state verdeel het, het die "onweerstaanbare en permanente djihad tot 'n einde gekom". Namate die djihad onuitvoerbaar geword het, is dit "van historiese na messiaanse tyd uitgestel".<ref name=Lewisrevolt>{{Cite magazine |last=Lewis |first=Bernard |title=The Revolt of Islam |magazine=The New Yorker |date=19 November 2001 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> In die agtiende eeu het die Durrani-ryk onder Ahmad Shah Durrani en sy seun en opvolger Timur Shah Durrani djihads teen die Sikh-''misls'' in die [[Punjab]]-streek verklaar, dikwels om grondgebied te konsolideer; die pogings onder Ahmad Shah het misluk, terwyl dié van Timur Shah geslaag het.<ref name=Fayz>{{Cite book |last=Muhammad Katib Hazarah |first=Fayz |title=The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh |translator=R. D. McChesney, M. M. Khorrami |date=2012 |page=61 |publisher=Brill}}</ref> === Kolonialisme en modernisme === [[Lêer:Fula jihad states map general c1830.png|duimnael|Die Fulani-djihadstate van Wes-Afrika, omstreeks 1830]] Toe die Europeërs die Moslem-wêreld begin koloniseer, was die djihad een van die eerste reaksies.<ref name=Bonner157>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 157–158.</ref> Emir Abdelkader het in Algerië 'n djihad teen die Franse oorheersing georganiseer en daarvoor van bestaande Soefi-netwerke gebruik gemaak.<ref name=Bonner157/> Ander oorloë is dikwels as djihad verklaar: die Senussi-orde het in 1912 'n djihad teen die [[Libië|Italiaanse beheer oor Libië]] verklaar, en die "[[Mahdi]]" in die [[Soedan]] het in 1881 'n djihad teen die Verenigde Koninkryk en Egipte verklaar.<ref name=OCAP/> Rashid Rida en Muhammad Abduh het aangevoer dat vreedsame naasbestaan die normale toestand tussen Moslem- en nie-Moslem-state behoort te wees, met 'n beroep op Koranverse wat oorlog slegs ter selfverdediging toelaat. Dié siening het egter die djihad teen die kolonialisme oopgelaat, aangesien dit as 'n aanval op Moslems beskou is.<ref name=OEIP/> Syed Ahmad Khan het aangevoer dat die djihad tot gevalle van onderdrukking beperk is, en dat 'n djihad teen die Britte onnodig was aangesien die Britse bewind in Indië godsdiensvryheid toegelaat het. In die plek daarvan het Khan die djihad geformuleer as die herwinning van die Moslem-wêreld se vroeëre wetenskaplike vooruitgang om dit te moderniseer.<ref name=Bonner159>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 159–160.</ref> Met die Islamitiese herlewing het 'n nuwe "fundamentalistiese" beweging ontstaan, met verskillende uitlegte van Islam wat groter nadruk op die djihad geplaas het. Die [[Wahhabisme|Wahhabitiese]] beweging, wat van die agtiende eeu af oor die Arabiese Halfeiland versprei het, het die djihad as gewapende stryd beklemtoon.<ref name=Gold>{{Cite book |last=Gold |first=Dore |title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism |date=2012 |publisher=Regnery Publishing |pages=7–8, 24}}</ref> Die Fulani-djihads in Wes-Afrika in die agtiende en negentiende eeu het tot die stigting van verskeie state gelei, waarvan die Sokoto-kalifaat die bekendste is. Dit het 'n eeu lank bestaan totdat dit deur die Britte verower en in 1903 by koloniale [[Nigerië]] ingelyf is.<ref name=Falola>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3}}</ref> Tydens die koloniale era is die djihad ook gebruik om nasionalistiese en pan-Islamitiese weerstand teen die koloniale oorheersers te motiveer. === Die Ottomaanse djihad in die Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|duimnael|Ottomaanse soldate met 'n regimentsvaandel wat die ''sjahada'' dra, by Kanlisirt tydens die Gallipoli-veldtog in 1915]] In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Max von Oppenheim 'n ''Gedenkskrif oor die revolusionering van die Islamitiese gebiede van ons vyande'' aan keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] gerig.<ref name=Schwanitz>Wolfgang G. Schwanitz: ''Max von Oppenheim und der Heilige Krieg. Zwei Denkschriften zur Revolutionierung islamischer Gebiete 1914 und 1940''. In: ''Sozial.Geschichte'', band 19, nr. 3, 2004, pp. 28–59.</ref> Die oproep tot 'n djihad deur Mehmed V het op 11 November 1914 gevolg.<ref name=Schwanitz2>Wolfgang G. Schwanitz: ''Jihadisierung des Islam im Großen Krieg''. In: ''Humanities – Sozial- und Kulturgeschichte'', webweergawe van Oktober 2014.</ref> Toe die Ottomaanse kalief tot 'n "groot djihad" teen die Geallieerde moondhede opgeroep het, het daar hoop sowel as vrees ontstaan dat nie-Turkse Moslems die kant van Ottomaanse Turkye sou kies, maar die beroep het nie die Moslem-wêreld verenig nie<ref name=Lewisrevolt/><ref name=Gold/> en Moslems het nie teen hul nie-Moslem-bevelvoerders in die Geallieerde magte gedraai nie.<ref name=Ardic>{{Cite book |last=Ardic |first=Nurullah |title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization |date=2012 |publisher=Routledge |pages=192–193 |isbn=9781136489846}}</ref> Die oorlog het tot die einde van die kalifaat gelei, aangesien die [[Ottomaanse Ryk]] met die verliesende kant verbonde was en hom oorgegee het; die naoorlogse kapitulasies is deur die sekularistiese [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] omgekeer, wat later die kalifaat afgeskaf het.<ref name=Kadri/> In 1922, voor die Iranse revolusie, het die Sjiïtiese geestelike Mehdi al-Khalissi 'n [[fatwa]] uitgereik wat Irakese verbied het om aan die Irakese verkiesings deel te neem, aangesien die Irakese regering deur buitelandse moondhede gevestig is; hy het later 'n rol in die Irakese opstand van 1920 gespeel.<ref name=Islamicrev>{{Cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 Februarie 2013 |publisher=al-islam.org}}</ref> Tydens die opstand het ajatolla Muhammad Taqi Shirazi die Britse bewind ontoelaatbaar verklaar en tot 'n djihad teen die Europese besettings in die Midde-Ooste opgeroep.<ref name=Akhlaq>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-9787-8577-9 |page=169}}</ref> === Na-kolonialisme === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|duimnael|regs|[[Sayyid Qutb]], Islamistiese skrywer en invloedryke leier van die Moslembroederskap]] Die [[Islamisme]] het in die twintigste eeu 'n toenemende rol in die Moslem-wêreld gespeel, veral ná die ekonomiese krisisse van die 1970's en 1980's.<ref name=VanSlooten>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |journal=Peace Review |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013}}</ref> Een van die eerste Islamistiese groepe, die [[Moslembroederskap]], het die liggaamlike stryd en die martelaarskap in sy leerstelling beklemtoon: "God is ons doel; die Koran is ons grondwet; die Profeet is ons leier; die stryd (''djihad'') is ons weg; en die dood ter wille van God is die hoogste van ons aspirasies."<ref name=Benjamin>{{Cite book |last1=Benjamin |first1=Daniel |last2=Simon |first2=Steven |title=The Age of Sacred Terror |date=2002 |publisher=Random House |location=New York |page=57 |isbn=9780375508592}}</ref><ref name=Hamas>{{Cite web |title=The Hamas Covenant 1988 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp |website=Yale Law School Avalon Project}}</ref> [[Hassan al-Banna]] het die djihad van die swaard beklemtoon en Egiptenare tot 'n djihad teen die Britse Ryk opgeroep<ref name=Banna>{{Cite book |last=Bannā |first=Ḥasan al- |title=Five Tracts of Hasan Al-Banna (1906–1949) |date=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-608-15367-4 |pages=150, 155}}</ref> – die eerste invloedryke geleerde sedert die Indiese opstand van 1857 wat dit gedoen het.<ref name=Kadri/> Die groep het in die 1940's tot 'n djihad teen [[Israel]] opgeroep,<ref name=AlKhatib>{{Cite book |last=Al-Khatib |first=Ibrahim |title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem |date=2012 |publisher=scribedigital.com |isbn=978-1780410395 |page=14}}</ref> en sy Palestynse tak, [[Hamas]], het tydens die eerste Intifada tot 'n djihad teen Israel opgeroep.<ref name=AbuAmr>{{Cite book |last=Abū ʻAmr |first=Z. |title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and Islamic Jihad |publisher=Indiana University Press |year=1994 |page=23 |isbn=978-0253208668}}</ref><ref name=Miller>{{Cite book |last=Miller |first=Judith |title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |publisher=Simon & Schuster |page=387 |isbn=978-1439129418 |date=2011}}</ref> Volgens Rudolph Peters en Natana J. DeLong-Bas het die nuwe "fundamentalistiese" beweging 'n herinterpretasie van Islam en sy eie geskrifte oor die djihad meegebring. Dié geskrifte was geneig om hulle minder met die verskillende Islamitiese regskole in te laat, of met oplossings vir alle moontlike situasies: "Hulle beklemtoon eerder die morele regverdigings en die onderliggende etiese waardes van die reëls as die uitvoerige uitwerking van daardie reëls." Hulle was ook geneig om die onderskeid tussen die groter en die kleiner djihad te ignoreer, omdat dit Moslems "aftrek van die ontwikkeling van die strydlustige gees wat volgens hulle nodig is om die Islamitiese wêreld van Westerse invloede te suiwer".<ref name=DLB2004c>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 240–241.</ref><ref name=Peters127>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 127.</ref> Hedendaagse Islamitiese fundamentaliste is dikwels deur die idees van Ibn Taymiyya en van die Egiptiese joernalis [[Sayyid Qutb]] beïnvloed. Qutb het in sy boek ''Mylstene'' verkondig dat die djihad "nie 'n tydelike fase is nie, maar 'n permanente oorlog ... Die djihad vir vryheid kan nie ophou voordat die Satanistiese magte tot 'n einde gebring is en die godsdiens in sy geheel vir God gesuiwer is nie."<ref name=Milestones>{{Cite book |last=Qutb |first=Sayyid |title=Milestones |pages=60, 82, 125–126}}</ref><ref name=DLB2004d>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', p. 264.</ref> Qutb het op die martelaarskap en die djihad gekonsentreer en die tema van verraad en vyandskap teenoor Islam van die kant van Christene en veral Jode bygevoeg. Indien nie-Moslems 'n "oorlog teen Islam" voer, was 'n djihad teen hulle volgens hom verdedigend en nie aanvallend nie. Hy het volgehou dat Christene en Jode ''mushrikeen'' (nie-monoteïste) was, omdat hulle na sy bewering aan hul priesters of rabbi's "die gesag gegee het om wette te maak, en wette nagekom het wat deur hulle gemaak is [en] nie deur God toegelaat is nie", en aangesien "die nakoming van wette en beslissings 'n soort verering is".<ref name=Milestones/><ref name=Symon>{{Cite news |last=Symon |first=Fiona |title=Analysis: The roots of jihad |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm |publisher=BBC |date=16 Oktober 2001}}</ref> Die latere ideoloog Muhammad abd-al-Salam Faraj het van sommige van Qutb se leringe afgewyk. Waar Qutb gemeen het dat die djihad 'n verkondiging van "bevryding vir die mensdom" was, waarin die mensdom die vrye keuse tussen Islam en ongeloof het, het Faraj die djihad as 'n middel gesien om die wêreld te verower en die kalifaat te herstel.<ref name=Cook107>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 107–108.</ref> Faraj het die leuen, die nagtelike aanval (selfs waar onskuldiges per ongeluk gedood word) en die vernietiging van die ongelowige se bome geregverdig.<ref name=Jansen>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5}}</ref><ref name=Cook190>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 190, 192.</ref> Sy idees het Egiptiese Islamistiese ekstremistiese groepe beïnvloed, sowel as [[Ayman al-Zawahiri]], later die leier van [[Al-Kaïda|al-Kaïda]].<ref name=Gerges>{{Cite book |last=Gerges |first=Fawaz A. |title=The Far Enemy: Why Jihad Went Global |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=9, 11}}</ref> Tydens die Sowjet-inval in Afghanistan het die Sjiïtiese bevolking van [[Afghanistan]], hoewel die land oorwegend Soenni is, saam met die Soenni-Moslems die wapen opgeneem teen die kommunistiese regering en die verbonde Sowjet-magte; hulle is gesamentlik die Afghaanse ''mudjahedien'' genoem. Die Sjiïtiese djihadiste in Afghanistan was as die Teheran-agt bekend en het steun van die Iranse regering ontvang.<ref name=Britafghan>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War |title=Afghan War: History & Facts |website=Encyclopædia Britannica |date=24 Mei 2023}}</ref><ref name=Goodson>{{Cite book |title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban |first=Larry P. |last=Goodson |date=2001 |publisher=University of Washington Press |page=147 |isbn=9780295980508}}</ref> Die moderne Moslem-denke was op die vraag gerig wanneer oorlog gemaak mag word (''jus ad bellum'') en het min aandag aan die gedrag tydens die oorlog (''jus in bello'') gegee, omdat die meeste Moslem-teoretici die internasionale humanitêre reg as bestaanbaar met die Islamitiese vereistes beskou het. Moslems het die gedrag tydens oorlog later wel bespreek, in reaksie op terreurgroepe wat burgerlikes as teiken gekies het.<ref name=Hashmi>{{Cite book |editor=Sohail H. Hashmi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges |publisher=Oxford University Press |year=2012 |page=14}}</ref> == Nie-militêre uitlegte van die djihadbegrip == Terwyl sowel die Koran as die Soenna sowel as die meerderheid van die klassieke geleerdes onder ''djihad'' primêr of uitsluitlik 'n militêre bedrywigheid verstaan het, het daar in die loop van hul ontwikkeling ook nie-militêre uitlegte van die djihadleer ontstaan. Dit het veral gebeur in die loop van diepgaande politieke veranderinge soos die [[Kolonialisme|kolonisering]] van groot dele van die Islamitiese wêreld, die afskaffing van die kalifaat en die ontwikkelinge van die moderne tyd. Enkele Sjiïtiese teoloë van die klassieke tyd het tussen die groter djihad as 'n geestelike stryd teen innerlike luste en die kleiner djihad as 'n militêre konfrontasie met 'n uiterlike vyand onderskei.<ref name=Lewis125/> Hiermee stem die beklemtoning van nie-militêre aspekte van die djihadplig ooreen deur baie hedendaagse Moslem-skrywers sowel as deur Moslem-asketes en -mistici.<ref name=Firestone17>Reuven Firestone: ''Jihad: The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, p. 17.</ref> 'n Bekende voorbeeld van sulke uitlegte uit die moderne tyd was president Habib Bourguiba se verkondiging dat die stryd teen die ekonomiese verval van [[Tunisië]] as 'n djihad beskou moet word. Aangesien 'n ''mudjahed'', iemand wat aan die djihad deelneem, van die plig om in die [[Ramadan]] te vas vrygestel was, het Bourguiba aangevoer dat die vas in die Ramadan daarom ook nie vir werkendes – wat sodoende eweneens as geloofstryders beskou moes word – 'n plig was nie. Op dié wyse het hy probeer om die jaarlikse ekonomiese stagnasie in daardie maand te beëindig. Sy siening in dié verband is naderhand ook deur dele van die Islamitiese geleerdheid oorgeneem.<ref name=Peters118b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 118–119.</ref> == Legitimering van terreur met die djihadbegrip == [[Lêer:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|duimnael|300px|'n Djihad-vlag]] Baie Moslems, onder wie geleerdes soos Yusuf al-Qaradawi en Sayyid Tantawi, het Islamitiese terreuraanvalle op burgerlikes veroordeel en beskou hulle as in stryd met die reëls van die djihad wat die teiken van nie-strydendes verbied.<ref name=OEIPcombat/> Die ideologiese grondslag vir die deelname aan Islamistiese terrorisme word verskaf deur die geskrifte van Ibn Taymiyya, maar veral deur dié van die teoretikus van die Egiptiese Moslembroederskap, Sayyid Qutb, wie se boeke ''Mylstene'' en ''In die skaduwee van die Koran'' ná sy teregstelling in 1966 op groot skaal in die Arabiese wêreld versprei is. Verskeie Islamistiese organisasies dra die woord ''djihad'' in hul naam, soos die Islamitiese Djihad en al-Djihad. Ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] het die Verenigde State die Saoedi-Arabiese [[Osama bin Laden]] en die [[Taliban]] in Afghanistan geblameer. Bin Laden het op 7 Oktober 'n televisieboodskap uitgereik waarin hy verklaar het dat "Allah 'n voorhoedegroep Moslems, die spits van Islam, geseën het om Amerika te vernietig". Amerikaanse en Britse magte is rondom Afghanistan ontplooi, en mullah Mohammad Omar, die "bevelhebber van die gelowiges" van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan, het op sy beurt die Moslems van die wêreld opgeroep om by hom in 'n djihad aan te sluit.<ref name=Kepel>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |page=2}}</ref> In die 1980's het [[Abdullah Azzam]] gepleit vir 'n djihad teen die "ongelowiges".<ref name=Riedel>{{Cite web |last=Riedel |first=Bruce |title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father |url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel |date=11 September 2011 |publisher=Brookings}}</ref> Azzam het 'n ''fatwa'' uitgereik wat tot 'n djihad teen die Sowjet-besetting van Afghanistan oproep en dit 'n verpligting van alle weerbare Moslems verklaar om die invallers af te weer; sy ''fatwa'' is deur ander onderskryf, onder wie Abd al-Aziz ibn Baz.<ref name=Blanchard>{{Cite book |last=Blanchard |first=Christopher M. |title=Saudi Arabia: Background and U.S. Relations |date=2010 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-1-4379-2838-9 |page=27}}</ref> Azzam het Afghanistan as die begin gesien van 'n djihad om die ongelowiges uit baie lande te verdryf – die suidelike Sowjetrepublieke van Sentraal-Asië, Bosnië, die [[Filippyne]], Kasjmir, Somalië, Eritrea, Spanje en veral sy eie tuisland Palestina.<ref name=Wright>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower |date=2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-26608-8 |page=130}}</ref> Van die Sowjet-nederlaag in Afghanistan word gesê dat dit "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n groot mag in die Moslem-wêreld versterk het"; baie vegters het na hul tuislande teruggekeer om die djihad voort te sit, het aan opstande deelgeneem en later 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep.<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-85771-780-1 |pages=156–157, 174}}</ref> Azzam het ook 'n breër uitleg bepleit van wie doodgemaak mag word, wat studente soos bin Laden moontlik beïnvloed het.<ref name=Gold/> Op grond van sy uitleg van die hadith het hy aangevoer dat dit 'n sonde is om nié 'n aanvallende djihad teen die ongelowiges in nie-Moslem-lande te voer nie, en dat dit moet voortduur totdat slegs dié oorbly wat hulle aan Islam onderwerp; die verdrywing van ongelowiges uit Moslem-lande is daarteenoor 'n verdedigende djihad.<ref name=AzzamDOTML>{{Cite book |last=Azzam |first=Abdullah |title=Defense of the Muslim Lands: The First Obligation After Iman |publisher=Islamic Books}}</ref> In Februarie 1998 het bin Laden 'n "Verklaring van die Wêreld-Islamitiese Front vir die Djihad teen die Jode en die Kruisvaarders" in die koerant ''Al-Quds al-Arabi'' geplaas.<ref name=OBLjihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |journal=Foreign Affairs |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126}}</ref> Hy het later die aanvalle van 11 September teen die Verenigde State georganiseer. Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – wat deur Islamiste ontwikkel is wat andersins enige ''bid'a'' (nuwigheid) in die godsdiens veroordeel – dít "genormaliseer" wat voorheen "ondenkbaar" was: "Die blote gedagte dat Moslems hulself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was pas in die vroeë 1990's dat enigiemand ooit die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, geregverdig het."<ref name=Kadri/> Selfmoordaanvallers word daarby ''sjahied'' (martelaar) genoem en 'n plek in die Paradys sou vir hulle seker wees. As sodanig geld [[selfmoord]] in Islam as 'n sonde wat in die hiernamaals met die eindelose herhaling van die oomblik van die dood gestraf word.<ref name=LewisChurchill>Bernard Lewis, Buntzie Ellis Churchill: ''Islam: The Religion and the People''. Wharton School Publishing, 2008, p. 152.</ref> Die Islamitiese teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is uitgewys as die sleutelteoretikus en ideoloog agter die moderne djihadistiese geweld.<ref name=Atlantic>{{Cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref> Sy teologiese en regsregverdigings het Abu Musab al-Zarqawi van al-Kaïda sowel as djihadistiese terreurgroepe, [[Islamitiese Staat|ISIS]] daaronder, beïnvloed. Al-Zarqawi het 'n manuskrip van al-Muhajir se idees in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur ISIS ingespan is en bekend staan as ''Die Regswetenskap van die Djihad'' of ''Die Regswetenskap van die Bloed''.<ref name=Atlantic/><ref name=Guardian>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |newspaper=The Guardian |date=12 Mei 2018 |last=Townsend |first=Mark}}</ref> Die boek is beskryf as 'n rasionalisering van "die moord op nie-strydendes"; Salah al-Ansari van die dinkskrum Quilliam merk op: "Daar is 'n verstommende gebrek aan studie van en aandag vir dié afstootlike en gevaarlike teks ''Die Regswetenskap van die Bloed'' in byna alle Westerse en Arabiese vakkundigheid."<ref name=Guardian/> Charlie Winter van ''The Atlantic'' beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afstootlike dade te regverdig":<ref name=Atlantic/> {{Aanhaling|teks=Van bepeinsinge oor die verdienstelikheid daarvan om gevangenes te onthoof, te martel of te verbrand tot gedagtes oor sluipmoord, belegoorlogvoering en die gebruik van biologiese wapens – al-Muhajir se intellektuele nalatenskap is 'n sleutelbestanddeel van die letterkundige korpus van ISIS, en inderwaarheid van wat ook al daarná kom: 'n manier om prakties enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word. [...] Volgens al-Muhajir is dit om selfmoord te pleeg ten einde mense dood te maak nie net 'n teologies gegronde daad nie, maar ook 'n lofwaardige een, iets om te koester en te vier ongeag die uitkoms daarvan.|teken=Charlie Winter}} Die sielkundige Chris E. Stout het beweer dat djihadiste hul dade as "vir die groter goed" beskou, en dat hulle hulle in 'n toestand van "verswakking op die aarde" bevind wat [[terrorisme]] 'n geldige uitweg maak.<ref name=Stout>{{Cite book |last=Stout |first=Chris |title=Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat |publisher=Greenwood Publishing Group |date=2018 |pages=5–6 |isbn=978-1440851926}}</ref> Talle kongresse is in Egipte, Saoedi-Arabië en elders gehou wat selfmoordaanvalle, die liggaamlike aanranding van burgerlikes en die aanvalle van 11 September 2001, [[Aanvalle in Madrid op 11 Maart 2004|11 Maart 2004]], Riaad en [[Aanvalle in Londen op 7 Julie 2005|7 Julie 2005]] veroordeel.<ref name=Savants>Sjeg Muhammad ibn Hussayn: ''Que disent les savants de l'islam sur le Terrorisme ?'' Éditions Anas, 2004, ISBN 9960-36-560-3.</ref> Die intellektuele, politici en geestelikes van die Arabies-Moslem-wêreld het 'n ''Arabiese konvensie vir die bestryding van terrorisme'' opgestel wat 57 state onderteken het: "Ooreenkomstig die hoë morele en godsdienstige beginsels, in besonder die reëls van die Islamitiese sjaria sowel as die menslike erfenis van die Arabiese nasie, wat elke vorm van geweld en terrorisme afkeur."<ref name=Savants/> Die Islamitiese grondslae waarop die oelemas hulle beroep, is hoofsaaklik die verbod om onskuldiges dood te maak ("Spaar die kinders, die geesteskrankes, die vroue, die priesters, die bejaardes en die gebreklikes, tensy hulle aan die stryd deelgeneem het"; soera 5:32); die verbod om chaos (''fitna'') te veroorsaak (soera 2:190–191); en die selfmoord, wat duidelik in die Koran veroordeel word: "Moet julle nie die dood aandoen nie" (soera 4:29).<ref name=Savants/><ref name=Urvoy/> Die Internasionale Islamitiese Geleerderaad, wat ná die aanvalle van 11 September 2001 standpunt ingeneem het oor Islamisties-ekstremisties gemotiveerde geweld, het in die Manifes van Mekka "ekstremisme, geweld en terrorisme" veroordeel, bevestig dat dié dinge "nie in die minste tot Islam behoort nie" en vasgestel: "Djihad is nie terrorisme nie." Die Franse magistraat Marc Trévidic wys op die paradoks van die nuwe "djihad-geslag", wat droom van die goue eeu van 'n Islam wat die Westerse moderniteit nog nie verderf het nie, terwyl dieselfde nuwe djihadiste 'n hele aantal middele gebruik wat juis die moderne tyd kenmerk, soos die internet en sosiale media.<ref name=Trevidic>{{Cite journal |author=Marc Trévidic |title=Du terrorisme d'État à la génération jihad |journal=Revue française de criminologie et de droit pénal |volume=3 |date=November 2014}}</ref> Weens aanvalle van dié aard het dit veral in die [[Weste|Westerse wêreld]] tot 'n groeiende kritiek op Islam sowel as tot [[Islamofobie]] gekom. == Djihad vandag == Sommige hedendaagse Moslem-groepe, veral in Westerse lande, onderskryf grootliks die innerlike djihad waar die stryd teen boosheid sonder wapens gevoer word. Dit is egter ook so dat die djihad selfs aan die begin van die 21ste eeu steeds as motivering gebruik word om verskeie oorloë waarin Moslem-lande of -groepe betrokke is, te regverdig. Voorbeelde hiervan is die stryd in [[Afghanistan]], die burgeroorloë in die [[Soedan]] en [[Tsjad]], en die onafhanklikheidstryd van Moslem-minderheidsgroepe in die [[Filippyne]]. Die kleiner djihad is in die loop van die geskiedenis ook teen Moslem-sektes gerig wat as ketters beskou is. In die hedendaagse tyd is dié rede onder meer aangevoer in die oorlog tussen [[Iran]] en [[Irak]], in die botsings tussen mededingende Moslem-faksies – in Afghanistan, Pakistan, Jemen, Irak, Sirië en Libanon, vandag tussen Soenni-Moslems en Sjiïete – en in die Algeriese burgeroorlog van die 1990's teen Algeriese burgerlikes en soldate wat teen die invoering van die sjaria gekant was, 'n oorlog wat meer as 150 000 mense se lewens gekos het.<ref name=Webster>{{Cite book |author=Wendy Doniger |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |page=571 |isbn=0-87779-044-2}}</ref><ref name=Bellinger>{{Cite book |first=Gerhard J. |last=Bellinger |title=Encyclopédie des religions |location=Parys |publisher=Le Livre de poche |year=2000 |isbn=2-253-13111-3}}</ref> In die Siriese burgeroorlog het Sjiïtiese en Soenni-vegters 'n djihad teen mekaar gevoer,<ref name=RF17>{{Cite news |last=Hassan |first=Hassan |title=The rise of Shia jihadism in Syria will fuel sectarian fires |work=The National |location=Aboe Dhabi |date=5 Junie 2013}}</ref> en in Jemen het die [[Houthi-beweging]] 'n beroep op die djihad as deel van sy ideologie sowel as van sy werwing gebruik.<ref name=Defensepost>{{Cite web |url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/ |title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says |date=20 Junie 2019 |website=The Defense Post}}</ref> In hierdie eeu van godsdienstige verdraagsaamheid en [[humanisme]] is die konsep van djihad waarskynlik die grootste enkele oorsaak van die negatiewe beeld wat baie nie-Moslems van Islam het. Die Islamitiese strewe om die hele wêreld só aan Allah te onderwerp, lei daartoe dat baie mense alle Moslems as onverdraagsame aggressors en vyande van wêreldvrede beskou. Moslems se standpunt oor en die hantering van hierdie radikale konsep sal dalk 'n deurslaggewende faktor wees om te bepaal in watter mate Islam in die toekoms vir die breë wêreldbevolking aanvaarbaar sal wees. == Ander betekenisse en gebruike == Die woord het sowel gewelddadige as geweldlose betekenisse opgegaar. Volgens John Esposito kan dit eenvoudig beteken om te strewe na 'n morele en deugsame lewe, om Islam te versprei en te verdedig, en om onreg en onderdrukking te bestry.<ref name=Esposito26>John Esposito: ''Unholy War: Terror in the Name of Islam''. Oxford University Press, 2002, p. 26.</ref> Die relatiewe belang van die twee vorme is 'n saak van meningsverskil. Rudolph Peters het geskryf dat tradisionalistiese Moslems in die hedendaagse wêreld die djihad uit die klassieke werke oor die fikh verstaan; modernistiese Moslems beskou dit as 'n regverdige oorlog in die internasionale reg en beklemtoon die verdedigende aspekte daarvan; en fundamentaliste sien dit as 'n uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale.<ref name=Peters150/> David Cook het geskryf dat Moslems die djihad in 'n militêre sin verstaan het, in sowel klassieke as hedendaagse tekste; die gedagte dat die djihad primêr geweldloos is, kom volgens hom uit Soefi-tekste en die Westerse geleerdes wat hulle studeer, of uit Moslem-apologete.<ref name=Cook165>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 165–166.</ref> === Openbare mening onder Moslems === 'n Gallup-opname het Moslems in agt lande gevra om die djihad te omskryf. In Libanon, Koeweit, Jordanië en Marokko was die algemeenste antwoord 'n "plig teenoor God", 'n "goddelike plig" of die "verering van God", sonder enige militêre bybetekenis. In Turkye, Iran, Pakistan en Indonesië het baie van die antwoorde "die opoffering van jou lewe ter wille van Islam, God of 'n regverdige saak" of "die stryd teen die teenstanders van Islam" ingesluit.<ref name=gallup/> Ander algemene betekenisse van die woord in die Moslem-wêreld sluit "'n verbintenis tot harde werk", "die bevordering van vrede" en "om volgens die beginsels van Islam te lewe" in.<ref name=gallup/><ref name=EspositoMogahed>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |last2=Mogahed |first2=Dalia |title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |page=20 e.v.}}</ref> Gallup het verklaar dat sy opnames wys dat die begrip van die djihad onder Moslems "aansienlik meer genuanseerd is as die enkele sin waarin Westerse kommentators die woord sonder uitsondering gebruik".<ref name=gallup/> Die woord is daarby ook op die stryd vir die [[Feminisme|bevryding van vroue]] toegepas.<ref name=AlBatal>{{Cite book |last=Al-Batal |first=Mahmoud |author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Taʿllum al-ʿArabiyya, Part II |edition=2de |year=2006 |publisher=Georgetown University Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-1589010963}}</ref> === Ander vorme van stryd === Die Sjiïtiese geleerde Mahmoud Ayoub het verklaar: "Die doel van die ware djihad is om 'n harmonie tussen ''islam'' (onderwerping), ''iman'' (geloof) en ''ihsan'' (regverdige lewe) te bereik." Die djihad is 'n proses wat sowel individuele as maatskaplike hervorming insluit; dít word ''djihad fi sabil Allah'' ("stryd op die weg van God") genoem en kan aan die hand van die Koran onderneem word (''djihad bi al-qur'an''). Volgens Ayoub is die grootste djihad die stryd van elke Moslem teen maatskaplike, morele en politieke euwels. Na gelang van die maatskaplike en politieke omstandighede kan die djihad egter as 'n sesde grondverpligting beskou word wat op die hele Moslem-gemeenskap rus wanneer hul integriteit in gevaar is – in dié geval word die djihad 'n "absolute verpligting" (''fard 'ain'') – of wanneer maatskaplike en godsdienstige hervorming ernstig gestuit word. Andersins is dit 'n "beperkte verpligting" (''fard kifaya'') wat op dié rus wat regstreeks betrokke is. Hierdie reëls geld vir die gewapende stryd of die "djihad van die swaard".<ref name=Ayoub>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |page=57}}</ref> In die moderne tyd het die Pakistanse geleerde Fazlur Rahman Malik die woord gebruik om die stryd te beskryf om 'n "regverdige morele en maatskaplike orde" te vestig,<ref name=FazlurRahman>{{Cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Major Themes of the Qur'an |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages=63–64}}</ref> terwyl president Habib Bourguiba van Tunisië dit gebruik het om die stryd om ekonomiese ontwikkeling in dié land te beskryf.<ref name=Peters116/> Volgens die [[BBC]] is 'n derde betekenis van die djihad die stryd om 'n goeie samelewing te bou.<ref name=bbcjihad/> In sy kommentaar op die hadith-versameling ''Sahih Muslim'', getiteld ''al-Minhaj'', het die middeleeuse geleerde Yahya ibn Sharaf an-Nawawi verklaar: "Een van die kollektiewe pligte van die gemeenskap as geheel (''fard kifaya'') is om 'n geldige protes aan te teken, om godsdiensvraagstukke op te los, om kennis van die goddelike wet te hê, en om die regte te gebied en verkeerde gedrag te verbied."<ref name=Kabbanijihad>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm |title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam |author=Sjeg Hisham Kabbani |author2=Sjeg Seraj Hendricks |author3=Sjeg Ahmad Hendricks |work=The Muslim Magazine}}</ref> Natana J. DeLong-Bas noem 'n aantal soorte djihad wat deur Moslems voorgestel is, waaronder die opvoedkundige djihad (''djihad al-tarbiyya'') en die missionêre djihad, oftewel die roep van mense tot Islam (''djihad al-da'wa'').<ref name=DLB2004c/> Ander "soorte" wat genoem word, is die "intellektuele" djihad, wat aan die missionêre djihad verwant is, en die "ekonomiese" djihad, dit wil sê om goed te doen met geld, soos om binne jou vermoë te bestee en die "armes en verdruktes" te help.<ref name=whyislam>{{Cite web |title=Why does Islam have the concept of Jihad or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism |work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/ |publisher=whyislam.org}}</ref> Iran het 'n Ministerie van die Djihad vir Landbou<ref name=Jalal>{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009 |isbn=978-0-674-03907-0 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |pages=239–240 |doi=10.4159/9780674039070-007}}</ref> en voorheen 'n Djihad van die Konstruksie wat vir openbare werke verantwoordelik was. === "Seksuele djihad" === Die uitdrukking ''djihad al-nikah'' of "seksuele djihad" verwys na vroue wat by die djihad aansluit deur seks aan vegters te bied om hul moreel te verhoog.<ref name=Straits>{{Cite news |title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals |url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia |work=The Straits Times |date=27 Augustus 2014}}</ref> Die gerug het in 2013 in Tunisië ontstaan, waarvolgens honderde jong meisies na Sirië sou uitwyk waar hulle hulle aan talle vegters van die [[Islamitiese Staat]] en ander djihadistiese groepe sou gee deur met hulle "getroud" en dan "geskei" te word. Die gerug is in Desember 2012 gebore met 'n boodskap wat as 'n tweet van die Salafistiese sjeg Mohamed al-Arifi voorgehou is, wat "Moslem-vroue van 14 jaar af sou toelaat om met 'n djihadis vir 'n paar uur en daarna met ander djihadiste te trou, om die moreel van die vegters te versterk en die deure van die paradys te open". Sjeg al-Arifi het vinnig ontken dat hy so 'n ''fatwa'' uitgereik het, maar die gerug het in die media versprei en is oorgeneem deur die verklarings van die Tunisiese minister van binnelandse sake, Lotfi Ben Jeddou, voor die Tunisiese Nasionale Grondwetgewende Vergadering op 19 September 2013, en deur die Siriese regime, wat propagandaberigte met valse getuienis laat maak het. Ná teenondersoeke het verskeie navorsers en joernaliste in 2013 tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen geloofwaardige getuienis bestaan wat die werklikheid van 'n "seksuele djihad" bevestig nie; dit word daarby deur alle djihadistiese bronne ontken en rus op geen godsdienstige grondslag nie.<ref name=SaraDaniel>Sara Daniel: ''Tunisie. La vérité sur le "djihad sexuel"''. ''L'Obs'', 9 November 2013.</ref><ref name=Piquet>Caroline Piquet: ''Ces Françaises qui partent faire le djihad en Syrie''. ''Le Figaro'', 20 Junie 2014.</ref><ref name=Spiegel>{{Cite news |title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign |url=https://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html |work=Der Spiegel |first=Christoph |last=Reuter |date=7 Oktober 2013}}</ref> Vir Human Rights Watch berus dié gerugte op 'n werklike gegewe, naamlik die gebruik van die "tydelike huwelik", wat sterk in omvang toeneem.<ref name=SaraDaniel/> Volgens die joernalis David Thomson dien die vroue wat by djihadistiese groepe aansluit, nie as seksslawe nie: "Hulle vertrek om presies dieselfde redes as die mans", maar aangesien hulle nie tot die stryd toegelaat word nie, "kan hulle slegs deur die huwelik na Sirië gaan".<ref name=Thomson>Sarah Ben: ''"Les Français djihadistes", onderhoud met David Thomson''. huffingtonpost.fr, 11 Maart 2014.</ref> === Gebruik deur nie-Moslems === Die Departement van Justisie van die Verenigde State het verskillende ''ad hoc''-definisies van die djihad in die aanklagte teen persone gebruik wat by terreurbedrywighede betrokke was, onder meer: "Soos in hierdie aanklag gebruik, is ''djihad'' die Arabiese woord wat 'heilige oorlog' beteken. In hierdie verband verwys ''djihad'' na die gebruik van geweld, insluitend paramilitêre optrede teen persone en regerings wat as vyande van die fundamentalistiese weergawe van Islam beskou word."<ref name=Hayat>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd indictment, California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com}}</ref> Die godsdienshistorikus Karen Armstrong het geskryf: "Geveg en oorlogvoering mag soms nodig wees, maar dit was slegs 'n klein deel van die hele djihad of stryd."<ref name=Robinson>{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm |title=The Concept of Jihad ("Struggle") in Islam |author=B. A. Robinson |date=28 Maart 2003 |publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> Volgens Maxime Rodinson is die djihad "'n propagandistiese instrument wat, na gelang van behoefte, hom tot die gewapende stryd wend – twee bestanddele wat baie ideologiese bewegings gemeen het".<ref name=Rodinson351>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, p. 351.</ref> Benjamin R. Barber het die woord gebruik om die weerstandsbeweging van fundamentalistiese etniese groepe aan te dui wat hul tradisies, erfenis en identiteit teen die [[globalisering]] wil beskerm, wat hy "McWorld" noem.<ref name=Barber>{{Cite book |last=Barber |first=Benjamin |title=Jihad vs. McWorld: Terrorism's Challenge to Democracy |date=2010 |publisher=Random House |isbn=978-0-307-87444-3 |pages=53–65}}</ref> == Ander groepe == === Ahmadiyya === In die [[Ahmadiyya]]-Islam is die djihad primêr 'n mens se persoonlike innerlike stryd en behoort dit nie vir politieke doeleindes gewelddadig aangewend te word nie. Geweld mag slegs gebruik word om die godsdiens en 'n mens se eie lewe in uiterste omstandighede van vervolging te beskerm.<ref name=Ahmadiyya>{{Cite web |url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0 |title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate |publisher=TheyWorkForYou.com}}</ref> === Koraniste === Koraniste glo nie dat die woord ''djihad'' "heilige oorlog" beteken nie. Volgens hulle beteken dit om te stry of te strewe, en kan dit sowel militêre as nie-militêre aspekte insluit. Waar dit na die militêre aspek verwys, word dit primêr as verdedigende oorlogvoering verstaan.<ref name=Musa>Aisha Y. Musa: ''Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"''. International Institute of Islamic Thought.</ref><ref name=Taslaman>Caner Taslaman: ''The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"''. canertaslaman.com, 2011.</ref> === Babisme en die Bahá'í-geloof === Die [[Babisme]] en die [[Baha’i|Bahá'í-geloof]] is twee onafhanklike monoteïstiese godsdienste wat in die tweede helfte van die negentiende eeu in Iran en die Masjrek ontstaan het. Hulle het in 'n Twaalwer-Sjiïtiese omgewing ontstaan en berus op goddelike openbaringe wat ná die Koran kom. Die begrip ''djihad bi al-saif'' ("djihad deur die swaard") is in die Babisme herleef, soos die Babi-opstand in Mazandaran en die Slag van Sjeg Tabarsi aandui,<ref name=Babi>''An introduction to the Bábí faith''. In: ''Encyclopedia of Religion''. Reds. Lindsay Jones e.a. 2de uitgawe, Macmillan Reference USA, 2004. ISBN 0-02-865733-0.</ref> maar dit is in die Bahá'í-geloof heeltemal afgeskaf, waar "die swaard deur die woord vervang word".<ref name=Bisharat>''Bisharat'' ("Goeie nuus"), uittreksel 3.3 uit die tafel van Bahá'u'lláh.</ref><ref name=Haykal>Vers 42 van die ''Suriy-i-Haykal'' (die tafel van die Tempel) van Bahá'u'lláh: "Wees op julle hoede om niemand se bloed te vergiet nie. Trek die swaard van julle tong uit die skede van die woord, want dit is hoe die vesting van die harte van die mense verower word. Ons het die wet van die heilige oorlog teen mekaar afgeskaf."</ref> == Sien ook == * [[Islamitiese Staat]] * [[Kruistog]] * [[Sjaria]] * [[Islamofobie]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese begrippe]] [[Kategorie:Islamitiese geskiedenis]] [[Kategorie:Arabiese woorde]] [[Kategorie:Oorlog]] bi20jwhrr9ysixbreaesmiqxq6vulue 2966779 2966777 2026-09-12T14:53:53Z Pynappel 70858 2966779 wikitext text/x-wiki {{Skuins titel}} [[Lêer:Siyer-i Nebi - Gabriel -dschabrail- und weitere Engel unterstützen die Muslime während der Schlacht von Badr.jpg|duimnael|300px|Illustrasie van die Slag van Badr (624) in die ''Siyer-i Nebi''. Volgens die Islamitiese oorlewering het die engeleskare, met [[Gabriël|Djibril]] onder hulle, die Moslem-leër te hulp gesnel.<ref name=Athamina>Khalil Athamina: ''Badr''. In: ''Encyclopaedia of Islam, THREE''. Reds. Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2017. Dié voorstelling word ook in die Koran vermeld, onder andere in soera 3:123 e.v.</ref>]] '''''Djihad''''' ([[Arabies]]: جِهَاد, ''djihād'') is 'n Arabiese woord wat "inspanning", "strewe" of "stryd" beteken, veral met 'n lofwaardige doel.<ref name=ODI>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |editor-first=John L. |editor-last=Esposito |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref><ref name=OEIP>{{Cite encyclopedia |first1=Rudolph |last1=Peters |first2=David |last2=Cook |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014 |doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001 |isbn=9780199739356}}</ref><ref name=EI2>{{Cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |location=Leiden |publisher=Brill |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> In 'n Islamitiese verband dek die begrip omtrent enige poging om die persoonlike en maatskaplike lewe met God se leiding te laat ooreenstem, soos 'n innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, pogings om 'n goeie Moslem-gemeenskap (''oemma'') te bou, en die stryd om [[Islam]] te verdedig.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name=DLB2018>{{Cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=Princeton |publisher=Princeton University Press}}</ref> Weens die letterlike betekenis "stryd" word die woord egter dikwels met oorlogvoering verbind.<ref name=Jackson>{{Cite book |title=What is Islamic philosophy? |first=Roy |last=Jackson |publisher=Routledge |page=173 |year=2014 |isbn=978-1317814047}}</ref> 'n ''Djihad'' verwys na die [[Moslem]] se totale stryd teen boosheid, oorheersing en ongeloof, wat ook 'n gewapende stryd of oorlog teen ongelowiges kan insluit. Die volle uitdrukking waarin die woord in die [[Koran]] en in latere Moslem-gebruik meestal voorkom, is ''al-djihad fi sabil Allah'' ("die strewe op die weg van God").<ref name=MIC>{{Cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419}}</ref><ref name=Esposito>{{Cite book |last=Esposito |first=John L. |title=Islam: The Straight Path |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195043983 |page=54}}</ref> Die djihadleer het sy oorsprong in die Koran en die [[soenna]] van [[Mohammed]].<ref name=Hamidullah>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, p. 18 e.v.</ref> In hierdie bronne word die begrip in 'n militêre sin verstaan, as stryd teen 'n vyand.<ref name=Lewispol>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, pp. 124–125. Vgl. Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam: neunundzwanzig Vorschläge, das Unvertraute zu verstehen''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 23–24.</ref> Die tradisie onderskei tussen die innerlike of "groter" ''djihad'', wat 'n stryd teen 'n mens se eie begeertes en drifte is, en die uiterlike of "kleiner" ''djihad'', wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die pen of die tong (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die swaard (oorlogvoering).<ref name=DLB2018/><ref name=Bonner>{{Cite book |last=Bonner |first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400827381 |page=13}}</ref><ref name=PetersER>{{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2de |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> 'n Groot deel van die Moslem-mening beskou die innerlike ''djihad'' as belangriker as die uiterlike.<ref name=gallup>{{Cite web |last=Burkholder |first=Richard |title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle? |date=3 Desember 2002 |url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx |publisher=gallup.com}}</ref> Volgens die klassieke Islamitiese regsleer ([[Fikh|fikh]]), waarvan die ontwikkeling in die eerste eeue na Mohammed se dood gedateer word,<ref name=Noth27>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 27.</ref> dien dié stryd die uitbreiding en verdediging van Islamitiese gebied totdat Islam die heersende godsdiens is.<ref name=KWH>Klaus Kreiser, Werner Diem, Hans Georg Majer (reds.): ''Lexikon der islamischen Welt''. Kohlhammer, 1974, band 2, pp. 27–28, s.v. "Heiliger Krieg"; vgl. ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In die verdere ontwikkeling daarvan, en in besonder in die loop van die moderne tyd, het Moslem-geleerdes begin om die nie-militêre aspekte van dié stryd te beklemtoon. Moderne Moslem-skrywers beskou slegs sulke oorloë as geoorloof wat die verdediging van Islamitiese state, die vryheid van Moslems om Islam buite dié state te verkondig, en die beskerming van Moslems onder nie-Islamitiese heerskappy dien.<ref name=Peters125>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, p. 125; vgl. dieselfde skrywer: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 5.</ref> In die twintigste eeu het die begrip sy regsgeleerde belang grootliks verloor en aanleiding gegee tot 'n ideologiese en politieke diskoers.<ref name=DLB2018/><ref name=Hallaq>{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |pages=334–338}}</ref> Die ''djihad'' is 'n belangrike geloofsbeginsel van Islam en 'n plig wat aan alle Moslems opgelê is. Sommige [[Soenni|Soenni]]-geleerdes reken die ''djihad'' as 'n sesde by die [[Vyf Pilare van die Islam|vyf pilare van Islam]], hoewel dit nie daardie amptelike status het nie.<ref name=Esposito93>John Esposito: ''Islam: The Straight Path''. Oxford University Press, 2005, p. 93.</ref><ref name=Ludwig>{{Cite book |author=Quentin Ludwig |title=L'islam |publisher=Éditions Eyrolles |year=2011 |page=121 |isbn=978-2-212-16405-3}}</ref> Die [[Kharidjiete]] het die ''djihad'' wel onder die vyf grondpilare van Islam getel.<ref name=Khoury29>Raif Georges Khoury: ''Der Islam – Religion, Kultur, Geschichte''. BI-Taschenbuchverlag, Mannheim 1993, p. 29.</ref><ref name=Filiu>{{Cite book |author=Jean-Pierre Filiu |title=Les frontières du jihad |publisher=Fayard |year=2006 |isbn=978-2-213-65220-7}}</ref> In die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] word dit as een van die tien godsdienstige praktyke beskou.<ref name=practices>{{Cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |publisher=al-Islam.org}}</ref> In Europese tale word die begrip dikwels met "heilige oorlog" vertaal.<ref name=Rosiny>Stephan Rosiny: ''Der jihad. Eine Typologie historischer und zeitgenössischer Formen islamisch legitimierter Gewalt''. In: Hildegard Piegeler, Inken Prohl en Stefan Rademacher (reds.): ''Gelebte Religionen''. Königshausen und Neumann, Würzburg 2004, pp. 133–150, hier p. 133; Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloh 1991.</ref> Moslem-skrywers werp teen dat ''djihad'' semanties nie net oorlogvoering aandui nie en dat daar nie-militêre betekenisse van die begrip bestaan; hulle beskou so 'n vertaling daarom as verkeerd en verwerp dit.<ref name=Peters118>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 118.</ref> In die Islamwetenskap is 'n omskrywing van die ''djihad'' as heilige oorlog, in die sin van 'n oorlog wat deur God voorgeskryf, om sy wil gevoer en deur hom beloon word, wel gangbaar,<ref name=Crone363>Patricia Crone: ''Medieval Islamic Political Thought''. Edinburgh University Press, 2005, p. 363.</ref> maar 'n eenvoudige gelykstelling van die twee begrippe word in die navorsing dikwels van die hand gewys.<ref name=Crone363/><ref name=Noth22>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, pp. 22–23; Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, Leiden 1977, pp. 3–4.</ref> Gegewe die wye reeks betekenisse is dit onjuis om die woord bloot met "heilige oorlog" gelyk te stel.<ref name=Jihadenc>{{Cite encyclopedia |title=Jihād |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad |publisher=encyclopedia.com |date=21 Mei 2013}}</ref><ref name=Britannica>{{Cite web |date=12 April 2025 |title=Jihad – Meaning, Examples, & Use in the Quran |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |website=britannica.com}}</ref> Die begrip van die ''djihad'' het oor die loop van die tyd gewissel, en soms was die opeenvolgende uitlegte daarvan met mekaar in mededinging.<ref name=BorrutBonner>Antoine Borrut, Michael Bonner: ''Le Jihad : origines, interprétations, combats''. In: ''Archives de sciences sociales des religions'', nr. 140, 2007.</ref> In [[Arabies|moderne standaard-Arabies]] word die woord gebruik vir 'n stryd om sowel godsdienstige as wêreldlike sake, en soms sonder godsdienstige bybetekenis, met 'n betekenis soortgelyk aan dié van die Engelse woord ''crusade'' ("kruistog"), soos in "'n kruistog teen dwelms".<ref name=OISO>{{Cite web |title=Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199 |publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name=ODI/> ''Djihad'' is ook 'n Arabiese voornaam wat in die neutrale sin van "'n stryd om 'n edel saak" aan seuns en dogters gegee word.<ref name=Seales>{{Cite news |title='My wife can never call my name in public' |first=Rebecca |last=Seales |publisher=BBC |date=5 Julie 2018 |url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> Nogtans word die woord gewoonlik in die godsdienstige sin gebruik.<ref name=PetersOEIW>{{Cite encyclopedia |first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press}}</ref> Die ''djihad'' moet nie met die [[Idjtihad|idjtihad]] verwar word nie, wat in die Islamitiese reg die inspanning van die verstand aandui om die grondtekste van Islam uit te lê.<ref name=Laffite>{{Cite web |url=http://orientxxi.info/mots-d-islam-22/djihad,1128 |title=Djihad |author=Roland Laffite |date=3 Februarie 2016 |publisher=OrientXXI}}</ref> == Etimologie en betekenis == Die woord ''djihad'' is afgelei van die [[Arabies]]e stam ''ǧ-h-d'' (''djahada''), wat beteken "om krag en moeite in te span, om alle middele te gebruik om 'n taak te verrig".<ref name=Ozel>{{Cite encyclopedia |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed |date=1993 |title=Cihad |encyclopedia=İslam Ansiklopedisi |volume=7 |pages=527–531 |publisher=Turkse Diyanet-stigting |location=Istanboel}}</ref><ref name=Guidere>{{Cite journal |author=Mathieu Guidère |title=Petite histoire du djihadisme |journal=Le Débat |year=2015 |volume=3 |issue=185 |pages=36–51 |doi=10.3917/deba.185.0036}}</ref> [[Etimologie|Etimologies]] dui die begrip dus 'n inspanning aan wat op 'n bepaalde doel gerig is.<ref name=EI2538>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In sy uitgebreide sin kan dit die stryd teen die vyande van Islam beteken, maar ook die nakoming van godsdienstige leringe en die gebod om die goeie te beveel en die verwerplike te verbied.<ref name=Ozel/> Die vertalings van die woord dek verskeie betekenisse: 'n oorlog wat in die naam van 'n godsdienstige ideaal gevoer word, oftewel 'n heilige oorlog; 'n stryd of geveg teen vyandige elemente en teen teëspoed ("stryd op die weg van God"); en 'n konfrontasie of geheel van handelinge om 'n kwaad te oorwin.<ref name=Almaany>{{Cite web |title=ترجمة و معنى الجهاد بالفرنسي في قاموس المعاني |url=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-fr/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF/ |website=almaany.com}}</ref><ref name=Gril>{{Cite web |url=https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1998_num_215_1_1151 |title=De l'usage sanctifiant des biens en islam |author=Denis Gril |date=1998 |publisher=Revue de l'histoire des religions}}</ref> Die vreedsame betekenis, naamlik "pogings tot die morele verheffing van die samelewing of tot die verspreiding van Islam", staan bekend as die "''djihad'' van die tong" of die "''djihad'' van die pen", in teenstelling met die "''djihad'' van die swaard".<ref name=Jihadenc/> In die [[Fikh|Islamitiese regswetenskap]] word die begrip meestal in laasgenoemde sin gebruik, terwyl dit in die [[Soefisme]] hoofsaaklik die stryd teen die ''nafs al-ammara'' beteken, die toestand waarin 'n mens aan sy eie begeertes toegee.<ref name=Ozel/> Die geestelike en morele ''djihad'' word veral in vroom en mistieke kringe beklemtoon.<ref name=Jihadenc/> Die Hans Wehr-''Dictionary of Modern Written Arabic'' omskryf die woord as "geveg, stryd; ''djihad'', heilige oorlog (teen die ongelowiges, as 'n godsdienstige plig)".<ref name=Wehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |page=142 |edition=3de}}</ref> Die begrip van die ''djihad'' het volgens die ''Encyclopaedia of Islam'' sy oorsprong in die Islamitiese gedagte dat die hele mensdom Islam sal aanvaar.<ref name=Tyan538>Emile Tyan: ''Djihād''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1967, p. 538.</ref> In die Koran en in latere Moslem-gebruik word ''djihad'' gewoonlik deur die uitdrukking ''fi sabil Allah'' ("op die weg van God") gevolg. Volgens Muhammad Abdel Haleem dui dit "die weg van waarheid en geregtigheid aan, insluitend al die leringe wat dit gee oor die regverdigings vir en die voorwaardes van die voer van oorlog en van vrede".<ref name=AbdelHaleem>{{Cite book |title=Understanding the Qurʼan: Themes and Style |last=Abdel Haleem |first=Muhammed |date=2001 |publisher=I.B. Tauris |isbn=9781860640094 |location=Londen |page=62}}</ref> 'n Ander gangbare Koranuitdrukking is ''al-djihad bi amwalikum wa anfusikum'' ("stry met julle goed en julle lewe").<ref name=Baudrier>{{Cite web |url=https://lamosquedethouars.e-monsite.com/pages/proselytisme-radicalisation-terrorisme.html |title=Prosélytisme, Radicalisation, Terrorisme |author=Baudrier Gérard Ibrahim |website=La mosquée de Thouars}}</ref> == ''Djihad'' in die Koran == Die betrokke [[Koran]]verse is geopenbaar teen die agtergrond van die stryd tussen die profeet en sy aanhangers en hul [[politeïsme|politeïsties]]-Arabiese sowel as [[Judaïsme|Joodse]] en [[Christendom|Christelike]] teenstanders.<ref name=Noth113>Albrecht Noth: ''Glaubenskriege des Islam im Mittelalter''. In: Peter Herrmann: ''Glaubenskriege in Vergangenheit und Gegenwart''. Vandenhoeck & Ruprecht, 1996, pp. 113–114.</ref> Hierdie verse, saam met die uitsprake en dade wat aan Mohammed toegeskryf word, sy ''soenna'', het die primêre grondslag gevorm vir die latere ontwikkeling van die djihadleer in die Islamitiese reg.<ref name=Hamidullah/> Die selfstandige naamwoord ''djihad'' kom vier keer in die Koran voor (in 25:52, 22:78, 9:24 en 60:1);<ref name=Firestone311>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 311.</ref> saam met sy verskillende werkwoordvorme is dit vyf-en-dertig keer te vinde.<ref name=Spuler>Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> Die aktiewe deelwoord ''mudjahied'', "iemand wat 'n ''djihad'' voer", kom in twee verse voor.<ref name=Ozel/> In sommige van dié plekke (soos soera 9:41, 44, 81 en 86) verwys die woord regstreeks na oorlog, en in ander word dit gebruik in die sin van "die poging om volgens Allah se wil te lewe".<ref name=Ozel/> Ahmed al-Dawoody tel sewentien afleidings van die stam wat altesaam een-en-veertig keer voorkom, in elf [[Mekka]]nse en dertig [[Medina|Medinense]] tekste, waarvan agt-en-twintig met godsdienstige oortuiging of geestelike strewe en dertien met oorlogvoering of liggaamlike stryd verband hou.<ref name=AD11>{{Cite book |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=2011 |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230111608 |page=56}}</ref> Koranaansporings tot die ''djihad'' is deur Islamitiese geleerdes in sowel 'n vegtende as 'n nie-vegtende sin uitgelê.<ref name=Afsaruddin>{{Cite book |title=Striving in the Path of God: Jihad and Martyrdom in Islamic Thought |author=Asma Afsaruddin |publisher=Oxford University Press |year=2013 |page=11}}</ref> Op die woord volg meestal die toevoeging "op die weg van God",<ref>Sien byvoorbeeld soera 2:190: "En stry op die weg van God ..."</ref> "met goed en bloed"<ref>Sien byvoorbeeld soera 9:20: "Diegene wat ... hulle op Allah se weg ingespan het met goed en bloed ..."</ref> of 'n kombinasie van albei.<ref name=Watt66>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 66.</ref> Waar een of albei van hierdie toevoegings gebruik word, is 'n gewapende stryd altyd bedoel.<ref name=Watt143>W. Montgomery Watt: ''Islamic Conceptions of the Holy War''. In: Thomas P. Murphy: ''The Holy War''. Ohio State University Press, 1974, p. 143; sien ook Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> {{Aanhaling|teks=Diegene wat geglo het en uitgewyk het en hulle met hul besittings en met hul eie persoon op die weg van God ingespan het, is onderling vriende. [...]|teken=Soera 8:72}} Aan die begin van Mohammed se profetiese loopbaan het sy aanhang uit enkele, meestal invloedarm persone bestaan. Toe hy die godediens van die [[Quraysh]] begin kritiseer, het dit tot bespotting van sy heilsboodskap en selfs tot openlike geweldpleging teen die aanhangers van die nuwe geloofsgemeenskap deur die heidense Mekkane gelei.<ref name=Paret106>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkündung des arabischen Propheten''. Kohlhammer, 2001, pp. 106–107.</ref> 'n Gebod om teen hulle te stry het voor Mohammed se uitwyking na [[Medina]], die [[Hidjra|hidjra]], nog nie bestaan nie. Weens hul algehele ondergeskiktheid het daar vir die destydse gemeenskap niks anders oorgebly nie as om die onderdrukking sonder teenweer te verduur en dit sover moontlik te ignoreer:<ref name=Firestone316>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 316.</ref> {{Aanhaling|teks=En verkondig hardop wat aan jou beveel word, en wend jou af van die politeïste. Ons beskerm jou teen die spotters wat 'n ander god naas God stel. Hulle sal dit nog te wete kom.|teken=Soera 15:94–96}} Ook in die tyd onmiddellik na die aankoms van die ''muhadjirun'', die Moslem-"uitwykelinge" uit Mekka, in Yathrib is Mohammed se aanhang van 'n militêre botsing met die Mekkane weerhou. Dit word onder meer deur soera 4:77 bevestig, waar retrospektief daarna verwys word: "Het jy nie dié gesien vir wie daar (aanvanklik) gesê is: 'Hou julle hande (van die stryd) terug en verrig die gebed en gee die aalmoesbelasting?' Toe dit hulle (later) voorgeskryf is om te stry, het 'n deel van hulle op hul beurt die mense gevrees soos 'n mens God vrees, of selfs nog meer."<ref name=Paret129>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran''. Kohlhammer, 2001, p. 129.</ref> Slegs in die maande daarna is die vers geopenbaar wat die Islamitiese Koranuitleg oorwegend as die eerste oproep tot die stryd beskou:<ref name=Firestone53>Reuven Firestone: ''Jihād. The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, pp. 53–54.</ref> {{Aanhaling|teks=Toestemming (om te stry) is gegee aan diegene wat beveg word, omdat hulle onreg aangedoen is – en God het sekerlik die mag om hulle by te staan – (aan hulle) wat sonder reg uit hul woonplekke verdryf is, net omdat hulle sê: Ons Heer is God. [...]|teken=Soera 22:39–40}} Die oorlog van die Moslems op die Arabiese Halfeiland het verskeie fases deurloop<ref name=KhouryHeilig>Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloher Verlagshaus, 2007, p. 31 e.v.</ref> en uiteindelik uitgeloop op 'n algemene stryd, enersyds teen die Arabiese godediendaars:<ref name=Noth24>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 24.</ref> {{Aanhaling|teks=En wanneer die heilige maande verstreke is, maak dan die politeïste dood waar julle hulle ook al vind, gryp hulle, beleër hulle en lê hulle op elke pad voor. As hulle hulle bekeer, die gebed verrig en die heffing betaal, laat hulle dan hul weg gaan: God is vol vergifnis en barmhartig.|teken=Soera 9:5}} ... en andersyds teen die "besitters van die Skrif", die [[Jode]] en [[Christene]] op die halfeiland:<ref name=Noth15>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 15.</ref> {{Aanhaling|teks=Stry teen diegene wat nie in God en die jongste dag glo nie en nie verbied wat God en sy gesant verbied het nie, en nie aan die ware godsdiens behoort nie – van diegene wat die Skrif ontvang het – (stry teen hulle) totdat hulle kleinserig belasting betaal!|teken=Soera 9:29}} Hierdie Koranverse, ook bekend as die swaardverse, is in die klassieke Koranuitleg oorwegend as 'n oproep tot 'n algemene stryd teen die nie-Islamitiese wêreld verstaan. Enkele Koranuitleggers van dié tydperk het laasgenoemde vers egter slegs op die besitters van die Skrif van die Arabiese Halfeiland betrek.<ref name=Noth15/> Die swaardverse is histories so uitgelê dat hulle ander verse abrogeer en 'n aanvallende oorlog teen ongelowiges regverdig, insluitend die gedwonge bekering van politeïstiese heidene tydens die vroeë Moslem-verowerings.<ref name=BBCwar>{{Cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 Augustus 2009 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref name=Unesco>{{Cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad |last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |publisher=UNESCO |year=1988 |page=46}}</ref> Die Franse eksegete het die openbaringsomstandighede van 'n aantal van die strydverse aan bepaalde veldslae van Mohammed met die Quraysh verbind. Volgens [[Tabari]] (839–923) is soera 8:39 – "En stry teen hulle totdat daar geen toeskrywing van deelgenote aan God meer bestaan nie en die godsdiens heeltemal aan Allah behoort" – teen die Quraysh en Mekka geopenbaar "na hul mishandeling van die Moslem-bekeerlinge wat tot in Abessinië moes vlug".<ref name=Taberi8>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/218–219.</ref> Oor soera 8:59–60, wat die gelowiges aanspoor om "alles wat julle kan aan krag en toegeruste ruitery" voor te berei, berig Tabari dat die oormatige bewapening bedoel was om die vyand daarvan af te skrik om die Moslems aan te val, en dat die vyande in vers 59 steeds die inwoners van Mekka is.<ref name=Taberi859>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/236–237.</ref> Van soera 47:4 – "Wanneer julle (in die stryd) diegene teëkom wat ongelowig is, slaan hulle dan op die nek. Wanneer julle hulle oorheers het, boei hulle dan stewig. Daarna is dit óf vrylating óf losprys ..." – berig Tabari volgens Qatada ibn al-Nu'man (gest. 742 of 749) dat dit tydens die [[Slag van Uhud]] in die Moslem-laer geopenbaar is, "sodat die Moslems nie sou verswak en ophou om afgemaai te word nie", sodat dit dus op die teenstanders gerig is wat op daardie oomblik by Uhud teenwoordig was.<ref name=Taberi47>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 7/428–431.</ref> Die uitwykelinge uit Mekka, wat in Yathrib grotendeels sonder enige finansiële grondslag was,<ref name=EIMuhammad>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, s.v. "Muḥammad".</ref> het die ou-Arabiese gebruik van die strooptog gevolg en die karavane van die Quraysh begin oorval en plunder. Die oorname van hierdie reeds voor-Islamitiese gebruik, wat nou ''djihad'' genoem is, was nie tot 'n naamsverandering beperk nie: terwyl sulke rooftogte vroeër die aanval van een stam op 'n ander beteken het, ongeag die verhouding tussen hulle, was ''djihad'' die stryd van 'n godsdienstige gemeenskap teen andersgelowiges. Daarmee saam het dié gemeenskap uitgebrei, aangesien 'n stam nie meer deur die veldtogte geraak is sodra dit Islam aangeneem het nie. Volgens William Montgomery Watt was dit hierdie godsdienstige aard van die ''djihad'' wat die energie van die Arabiere so gerig het dat hulle in minder as 'n eeu 'n ryk gestig het wat van die [[Atlantiese Oseaan]] en die [[Pireneë]] in die weste tot by die Oxus en die [[Punjab|Pandjab]] in die ooste gestrek het; dit lyk hom feitlik seker dat die uitbreiding sonder die begrip van die ''djihad'' nie sou gebeur het nie.<ref name=Watt108>W. Montgomery Watt: ''Muhammad. Prophet and Statesman''. Oxford University Press, 1961, pp. 108–109; vgl. dieselfde skrywer: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 158, en Albrecht Noth: ''Früher Islam''. In: Ulrich Haarmann (red.): ''Geschichte der arabischen Welt''. Beck, 1991, p. 69.</ref> Die feit dat die werkwoord ''djahada'' in enkele Koranverse sonder een van die bogenoemde toevoegings gebruik word, dui daarop dat die karavaanoorvalle aanvanklik geen godsdienstige karakter gehad het nie; so lui dit in soera 16:110: "Daarna sal jou Heer teenoor diegene wat ná beproewinge uitgewyk en daarna gestry en volhard het – sien, jou Heer sal daarna waarlik vergewend en barmhartig wees." Dié godsdienstige karakter, wat gewoonlik deur so 'n toevoeging gekenmerk word, is volgens Watt eers later by die oorvalle gevoeg, toe Mohammed begin vereis het dat die Medinense Moslems, die sogenaamde "helpers", aan die rooftogte deelneem, en toe ooreenstemmende Koranverse geopenbaar is, soos soera 5:35: "O julle wat glo, vrees God en soek 'n middel om tot Hom te kom, en span julle in op sy weg, sodat dit met julle goed mag gaan."<ref name=Watt66/> Die helpers het hulle tot op daardie punt slegs daartoe verbind om die Moslems uit Mekka militêr by te staan indien die Quraysh hulle sou aanval,<ref name=EIHelpers>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 7, p. 360 ("Muḥammad").</ref> en die bronne, waaronder verskeie Koranverse, maak duidelik dat tot by die [[Slag van Badr]] in 624 hoofsaaklik tot uitsluitlik uitwykelinge aan die onderskeie karavaanoorvalle deelgeneem het.<ref name=Watt143/> In die loop van hierdie rooftogte het dit tot groter militêre botsings tussen die Quraysh en Mohammed se aanhangers gekom, wat eers in 628 tydelik deur 'n vredesverdrag, die [[Verdrag van al-Hudaybiya]], beëindig is. Op die verbreking van dié verdrag deur die Mekkane het die verowering van Mekka in 630 gevolg.<ref name=EIMakka>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 6, New Edition. Brill, Leiden, p. 147 ("Makka").</ref> Toe Mohammed op 8 Junie 632 sterf, het die Islamitiese magsgebied oor die hele Arabiese Halfeiland gestrek.<ref name=WattMedina>W. Montgomery Watt: ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press, 1962, pp. 78–150; Elias Shoufani: ''Al-Ridda and the Muslim Conquest of Arabia''. University of Toronto Press, 1973, pp. 10–48.</ref> Die ou lewensbeskrywings van Mohammed, die ''sira'' van [[Ibn Ishaq]], Ibn Hisham, al-Waqidi, Ibn Sa'd al-Baghdadi en Tabari, noem stelselmatig die redes vir al sy veldslae. Die geveg wat vir die verspreiding van Islam gevoer is, deur Mohammed en daarna deur die vier "reggeleide" kaliefs tydens die groot veroweringstyd, word met die woord ''ghazwa'' ("strooptog") beskryf; die woord ''djihad'' word toe nog nie vir dié militêre optrede gebruik nie. Dit is later, van die agtste eeu af, in die kryglustige sin gebruik om die plig van Moslems aan te dui om aan veldslae deel te neem, wat verdedigend van aard kon wees indien die gemeenskap van gelowiges bedreig was.<ref name=Laffite/> Volgens Olivier Hanne is dit die ''Sira al-nabawiya'' ("Lewenswandel van die Profeet"), 'n teks waarvan die Moslem-tradisie die opstelling aan Ibn Ishaq (gest. omstreeks 767) en die redigering aan Ibn Hisham (gest. omstreeks 833–834) toeskryf, wat aan die oorsprong lê van 'n omvorming van die Koraniese woordeskat rondom die ''djihad''. Waar die Koran van die stam ''ǧ-h-d'' veelvuldige vorme en betekenisse bied wat teoretisering nie toelaat nie, is die hadith eenduidiger en kryglustiger gerig, en in die ''Sira'' hou byna twee derdes van die voorkomste met 'n militante strekking verband: die stam gaan van werkwoordelike vorme oor na 'n stelselmatige gebruik van die selfstandige naamwoord ''djihad'', dikwels met 'n bepaalde lidwoord, en dit in uitdruklik kryglustige verhaalgedeeltes wat met geloofsopdragte vermeng is. Hanne verklaar die verskuiwing uit die tydsverskil tussen die twee opstellers, waarby die tweede die ''djihad'' omvorm het tot 'n gedagte van 'n heilige of gewyde oorlog in die diens van die kalifale mag: die ''djihad'' is toe nie meer 'n persoonlike volharding nie, maar 'n militêre instelling.<ref name=Hanne>{{Cite book |first=Olivier |last=Hanne |chapter=Le jihâd est-il prophétique ? Recherches sur le récit de la "Conduite du Prophète" |editor=Olivier Hanne |title=#Djihad. Un état des savoirs religieux, historiques et sociaux |publisher=Les Influences éditions |year=2022 |isbn=978-2-490625-13-0 |pages=83–86, 100–103}}</ref> Die Koran verwys verskeie kere na die stryd teen die ongelowiges. Baie verse roep die Moslems tot die stryd op en belowe dié onder hulle wat val 'n beloning in die [[hiernamaals]]: "En jy mag nie meen dat diegene wat ter wille van God gedood is, (werklik) dood is nie. Nee, (hulle is) lewend (in die hiernamaals), en hulle word by hul Heer (hemelse voedsel) beskore" (soera 3:169). Die Moslem-kommentatore stem nie saam of die martelare van die stryd eers aan die einde van die tyd die lewe herwin nie – so die Mu'taziliete – of reeds nou as lewend beskou moet word. Volgens die tweede siening leef die siele van die martelare voort en prys en vereer hulle God.<ref name=Khoury288>Adel Theodor Khoury: ''Der Koran. Übersetzung und wissenschaftlicher Kommentar''. Band 4. Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 1993, p. 288; vgl. Etan Kohlberg: ''Shahīd''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Band 9. Brill, Leiden 1997, p. 204.</ref> Die Koran dreig die "huigelaars" wat nie aan die stryd deelneem nie met helstrawwe (soera 9:81–82). Verdere verse behandel oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van krygsgevangenes (soera 47:4), die uitsluiting van krygsdiens (soera 9:91) en wapenstilstande (soera 8:61). Twee tekste in die Koran praat van die "inspanning ter wille van God": soera 29:69 – "Diegene egter wat hulle om ons wil inspan [...], sal ons op ons weë lei. God is met diegene wat vroom is" – en soera 22:77–78: "Julle gelowiges! Buig (in die godsdiens), werp julle (in aanbidding) neer, dien julle Heer en doen goed! Miskien sal dit (dan) met julle goed gaan. En span julle ter wille van God in, soos dit hoort!" Hierdie verse kan verstaan word as 'n aansporing tot die inspanning om "die bose luste en verleidinge teë te staan".<ref name=Spuler/><ref name=Watt66b>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, pp. 66–67.</ref> Die klassieke Koranuitleg het hulle egter op oorlogvoering betrek. Of die Koran oorlog slegs met die oog op verdediging bekragtig of 'n algemene stryd teen andersgelowiges voorsien, is onduidelik en word aan die uitleg oorgelaat, aangesien die bedoelinge en doelwitte van die ''djihad'' nie eenduidig uit die Koran blyk nie.<ref name=Donner47>Fred M. Donner: ''The Sources of Islamic Conceptions of War''. In: John Kelsay en James Turner Johnson (reds.): ''Just War and Jihad: Historical and Theoretical Perspectives on War and Peace in Western and Islamic Traditions''. Greenwood Press, 1991, p. 47; vgl. Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 2.</ref> Die oorlogsverordeninge daarin het eerder die karakter van die werwing van vegters en behandel geen oorlogsetiese vrae nie.<ref name=Noth13>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 13.</ref> Die bestaande skrifmateriaal "verg uitleg, waarby die houding van die uitleggers van beslissende belang is, wat in groot mate deur die verskillende politieke en maatskaplike omstandighede gevorm is en word".<ref name=Rohe>Mathias Rohe: ''Das islamische Recht. Geschichte und Gegenwart''. Beck, 2011, p. 149.</ref> Verder bevat die Koran die norm "in die godsdiens is daar geen dwang" (soera 2:256).<ref name=Quran2256>Soera 2:256.</ref> == ''Djihad'' in die hadith-literatuur == Benewens die Koran behandel ook die gesaghebbende [[Hadit|hadith]]-versamelings die ''djihad'', wat elk 'n hele hoofstuk aan die onderwerp wy. Die oorlewerings daarin wat op Mohammed teruggevoer word, behandel onder meer die voordele van die stryd op die weg van God en die beloning in die hiernamaals van diegene wat aan dié stryd deelneem, en veral van dié wat daarin sterf.<ref name=Peters1825>Voorbeelde van sulke hadith uit die ''muwatta'' van Malik ibn Anas is in Engelse vertaling te vinde in: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, pp. 18–25.</ref> Van die 199 hadith-verwysings na die ''djihad'' in die versameling van Bukhari veronderstel almal dat ''djihad'' oorlogvoering beteken.<ref name=Streusand>{{Cite journal |last=Streusand |first=Douglas E. |title=What Does Jihad Mean? |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |volume=4 |issue=3 |pages=9–17 |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean}}</ref> So word in Bukhari se kanonieke versameling die volgende uitspraak in die hoofstuk oor die ''inspanning vir die saak van God'' aangeteken:<ref name=Ferchl299>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī. Nachrichten von Taten und Aussprüchen des Propheten Muhammad''. Gekies, uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 299.</ref> {{Aanhaling|teks='n Man het na die gesant van God gekom [...] en gesê: "Noem my 'n werk wat gelykstaan aan die inspanning vir die saak van God wat betref die loon wat ons daarvoor van God kan verwag!" Die profeet [...] het geantwoord: "Ek ken geen sodanige werk nie! Of is jy dan in staat om, terwyl die geloofstryder vir die saak van God stry, in die moskee in gebed te bly sonder om moeg te word, en gelyktydig te vas sonder om dit te verbreek?" Die man het gesê: "Nee. Wie sou daartoe in staat wees!"}} 'n Uitspraak met 'n soortgelyke strekking word ook op die profeet teruggevoer:<ref name=Ferchl304>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī''. Vertaal deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 304.</ref> {{Aanhaling|teks=Niemand in die Paradys wil weer terugkeer nie, met die uitsondering van die martelaar wat in die stryd vir die saak van God geval het. Hy wil na die aarde terugkeer om nog tien keer gedood te word, ná al die eerbetoon wat hom in die Paradys te beurt geval het.}} Hier verbind die leer van die ''djihad'', die gewapende stryd, hom met die gedagte van die martelaarskap. Die Islamitiese skrifture is, binne en buite die kanonieke hadith-versamelings van die negende eeu, ryk aan werke oor die ''djihad'' en oor die voordele daarvan as godsdienstige plig. [[Ibn Chaldoen]] (gest. 1406) het lakoniek vasgestel dat die ''djihad'' slegs op Moslems rus: die ander godsdienste het volgens hom geen sodanige universele sending nie, en die heilige oorlog was daarom vir hulle nie 'n godsdienstige plig nie, behalwe ter selfverdediging.<ref name=Nagel>Tilman Nagel: ''"Dschihad von Anfang an"'' (boekbespreking). ''Süddeutsche Zeitung'', 4 Mei 2007.</ref> Onder die uitsprake van Mohammed oor die ''djihad'' wat oorgelewer word, is: "Die beste ''djihad'' is die woord van geregtigheid voor die onderdrukkende sultan",<ref name=Kamali>{{Cite book |last=Hashim Kamali |first=Mohammad |title=Shari'ah Law: An Introduction |date=2008 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851685653 |page=204}}</ref> en "Die beste ''djihad'' is dié waarin jou perd doodgemaak word en jou bloed vergiet word".<ref name=IbnNuhaas>Abi Zakaryya Al Dimashqi Al Dumyati: ''The Book of Jihad''. Vertaal deur Noor Yamani, 2016, p. 107.</ref> Mohammed het ook gesê dat "om vir die stryd op die weg van Allah in gelid te staan, meer werd is as 60 jaar se godsdiensbeoefening", en dat "die swaard alle sondes uitwis".<ref name=Crusader>{{Cite book |title=The Intensification and Reorientation of Sunni Jihad Ideology in the Crusader Period |date=2012 |publisher=Brill |isbn=9789004242791 |pages=151, 183}}</ref><ref name=CookUnderstanding>{{Cite book |title=Understanding Jihad |date=2005 |page=15 |publisher=University of California Press |isbn=9780520931879}}</ref> Nie alle oorlewerings verbind die woord met oorlog nie. Volgens een hadith is die onderhouding van 'n mens se ouers 'n voorbeeld van ''djihad'',<ref name=AD76>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 76.</ref> en daar word berig dat Mohammed die behoorlike verrigting van die [[Hadj|hadj]] as die beste ''djihad'' vir Moslem-vroue beskou het.<ref name=AD58>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 58.</ref> Die hadith beklemtoon die ''djihad'' as een van die middele tot die Paradys: alle sondes behalwe skuld sou vergewe word vir dié wat daarin sterf. Deelname moes vrywillig wees en die bedoeling suiwer, want die ''djihad'' word slegs ter wille van God gevoer en nie vir materiële rykdom nie; daarteenoor vereis dit van 'n mens om sowel sy lewe as sy besittings te waag. Die ''djihad'' word as een van die hoogste goeie dade gereken; volgens een hadith is dit die derdebeste daad ná die gebed en goedheid teenoor 'n mens se ouers. Een hadith stel mans wie se ouers nog leef van die militêre ''djihad'' vry, aangesien die diens aan 'n mens se ouers as 'n hoër ''djihad'' beskou word.<ref name=Bonney>{{Cite book |title=Jihad: From Qur'an to Bin Laden |last=Bonney |first=Richard |year=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |pages=34–35}}</ref> 'n Verwante oorlewering wat "sy weg na die populêre Moslem-letterkunde gevind het"<ref name=Malik>{{Cite journal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first=Jamal |last=Malik |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume=17 |issue=1 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year=2009}}</ref> en waarvan gesê is dat dit die denkwyse van die Moslems van die Islamitiese goue eeu saamvat,<ref name=Wilson>{{Cite journal |title=Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first=Jonathan A. J. |last=Wilson |journal='Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume=7 |date=2011 |publisher=Universiti Sains Islam Malaysia}}</ref> lui: "Die ink van die geleerde is heiliger as die bloed van die martelaar." Die geloof in die waarheid van dié hadith was een van die faktore in die pogings van opeenvolgende [[Kalifaat|kaliefs]] om vertalings van Griekse, Hebreeuse en Siriese wetenskaplike en filosofiese tekste te subsidieer,<ref name=Lutz>{{Cite book |chapter=Islamic Science |first=Peter L. |last=Lutz |title=The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |date=2002 |publisher=Humana Press |doi=10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn=978-1-59259-163-3}}</ref> en die spreuk word steeds sterk beklemtoon in sekere Islamitiese tradisies wat intellektualisme bo geweld stel, byvoorbeeld in [[Timboektoe]], waar dit een van die twee kernlesse in die werk ''Tuhfat al-Fudala'' van die sestiende-eeuse [[Berbers|Berber]]-geleerde Ahmed Baba vorm.<ref name=Ware>{{Cite news |title=Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url=https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first=Rudolph |last=Ware |date=31 Augustus 2012 |publisher=Huffington Post}}</ref><ref name=Diagne>{{Cite book |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher=HSRC Press |isbn=9780796922045}}</ref> Oor die algemeen is minder mense vandag van die hadith bewus; volgens Akbar Ahmed heers daar 'n algemene gebrek aan kennis daarvan.<ref name=Morse>{{Cite news |title=The pen, the sword and the Prophet |first=Felicity |last=Morse |date=13 Januarie 2015 |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> Die betrokke oorlewerings behandel ook oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van gevangenes of die verbod om vroue en kinders te dood.<ref name=LewisWut>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 54. Vir afsonderlike voorbeelde van sulke hadith uit die ''sahih'' van Muslim ibn al-Hadjadj in Engelse vertaling sien: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, pp. 9–17.</ref> == Groter en kleiner ''djihad'' == Die tradisie onderskei die "groter djihad", die innerlike stryd teen sondige gedrag, van die "kleiner ''djihad''" in die militêre sin.<ref name=DLB2018/> Die meeste klassieke geskrifte gebruik die woord in die militêre sin.<ref name=LewisPolLang>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Political Language of Islam |date=1991 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |page=72}}</ref> Die oorlewering wat tussen die groter en die kleiner ''djihad'' onderskei, kom in geen van die gesaghebbende hadith-versamelings voor nie; gevolglik verwerp sommige [[Islamisme|Islamiste]] dit as onbetroubaar.<ref name=Peters116>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 116.</ref> Die weergawe wat die meeste aangehaal word, lui dat 'n aantal vegters na Mohammed gekom het en dat hy gesê het: "Julle het van die 'kleiner ''djihad''<nowiki/>' na die 'groter ''djihad''<nowiki/>' gekom." Toe die vegters vra wat die groter ''djihad'' is, het hy geantwoord: "Dit is die stryd teen 'n mens se eie begeertes."<ref name=bbcjihad>{{Cite web |title=Jihad |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml |publisher=BBC |date=3 Augustus 2009}}</ref> Dié gedeelte is aangehaal in die ''Geskiedenis van Bagdad'' van al-Khatib al-Baghdadi, 'n Islamitiese geleerde van die elfde eeu, en dit het aanleiding gegee tot die gebruik om tussen 'n "groter" en 'n "kleiner" ''djihad'' te onderskei.<ref name=bbcjihad/><ref name=Streusand/> Geleerdes soos Ibn Hadjar al-Asqalani beskou die oorleweringsketting van die hadith as swak.<ref name=Sunnah>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org}}</ref> Die Hanbalitiese teoloog [[Ibn Qayyim al-Jawziyya]] beskou dit eweneens as swak, maar hou die groter ''djihad'' tog vir belangrik,<ref name=Haddad>{{Cite web |title=Documentation of "Greater Jihad" hadith |author=Gibril Fouad Haddad |url=http://www.livingislam.org/n/dgjh_e.html |date=28 Februarie 2005 |website=Living Islam}}</ref> terwyl die Palestynse teoloog [[Abdullah Azzam]] dit as swak en daarby as vals beskou, aangesien dit volgens hom nie van Mohammed sou kom nie, maar van een van sy metgeselle, Ibrahim ibn Abi 'Abalah.<ref name=Azzamcaravan>{{Cite web |title=Join the caravan |url=http://www.religioscope.com/info/doc/jihad/azzam_caravan_6_conclusion.htm |website=religioscope.com}}</ref> Die begrip het nogtans "enorme invloed" in die Islamitiese mistiek, die [[Soefisme]], gehad.<ref name=Kadri>{{Cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0099523277 |pages=78–79, 103, 150–151, 157, 172–175}}</ref> Volgens [[Al-Ghazali|al-Ghazali]] het die profeet ná die eerste groot militêre oorwinning by Badr aan die Moslems gesê dat hul stryd nie gewonne was nie: hulle het slegs 'n "kleiner stryd" gewen, terwyl die groter stryd om hul geestelike weerbaarheid te versterk, nog voorgelê het.<ref name=Kadri/> Enkele sjiïtiese teoloë van die klassieke tydperk het eweneens tussen 'n groter ''djihad'' as innerlike stryd en 'n kleiner ''djihad'' in die militêre sin onderskei.<ref name=Lewis125>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, p. 125.</ref> Van die twintigste-eeuse [[Sjia|sjiïtiese]] figure het [[Roeholla Chomeini]], die leier van die Iranse Revolusie, 'n verhandeling oor die "groter ''djihad''" geskryf.<ref name=Khomeini>{{Cite web |last=Khomeini |first=Ruhollah |title=Jihad al-Akbar, The Greatest Jihad: Combat with the Self |url=http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini |publisher=al-Islam.org |date=27 September 2012}}</ref> Om die groter ''djihad'' te voer, sluit die kleiner ''djihad'' nie uit nie: Abd al-Qadir al-Jilani het sy volgelinge aangeraai om albei na te streef.<ref name=handbook>{{Cite book |last1=Cosman |first1=Madeleine Pelner |last2=Jones |first2=Linda Gale |title=Handbook to Life in the Medieval World |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=295–296}}</ref> Die kleiner ''djihad'' beslaan nietemin die grootste deel, tot byna die geheel, van die bladsye wat regsverhandelinge aan die "stryd op die weg van God" wy.<ref name=Bakary>Afissou Bakary: ''La mise en œuvre du droit international humanitaire par les états musulmans''. Doktorale verhandeling, Université Nice Sophia Antipolis, 2014, pp. 40, 83.</ref> Michael Bonner wys daarop dat die begrip oor die eeue nooit ophou verander het nie, na gelang van die tydperk en die streek wat ondersoek word, en dat die uitlegte daarvan enige vaste voorstelling uitsluit. Volgens hom stel die profetiese tradisie die ''djihad'' ook as 'n middel van bestaan voor; hy haal die hadith aan waarin Mohammed sê: "Allah [...] het my lewensonderhoud onder my lans geplaas." Die ''sira'' en die Islamitiese geskiedwerke behandel dié militêre kant van die profeet breedvoerig en besing die vegters wat op dié weg stry om die martelaarskap te verkry, terwyl hulle tegelyk getuig van die gebruik van veldslae om hoofgeld van onderworpe bevolkings te eis.<ref name=BorrutBonner/> Die Franse Islamoloë Marie-Thérèse Urvoy en Anne-Marie Delcambre is onder die Korankundiges wat dit eens is dat die Koraniese ''djihad'' nie as uitsluitlik geestelik beskou kan word nie.<ref name=Urvoy>Marie-Thérèse Urvoy: artikel "Guerre et Paix" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 374–377.</ref> Urvoy het 'n uitvoerige ontleding van die gebruik van die woord in die Koran gedoen: sy tel een-en-veertig voorkomste van die stam, waarvan ses besondere betekenisse het, naamlik "plegtige eed" (vyf keer) en "die nodige vind". In sestien gevalle kom dit voor in 'n vae en onpresiese sin van "stryd voer vir God", met een enkele uitdruklik geweldlose verwysing, en ses voorkomste beteken duidelik "stryd voer met jou goed en jou persoon". Sy kom tot die gevolgtrekking:<ref name=Urvoy/> {{Aanhaling|teks=Die djihad kan dus nie teenoor die ''qital'' (geveg) gestel word nie. Dat daar, in die agtien voorkomste waar die betekenis vaag bly, vir Moslems die moontlikheid bestaan om die teorie van die ''groter djihad'' teen die self daarop te ent, kan toegegee word. Maar dit is onwettig om te beweer dat die Koraniese djihad uitsluitlik geestelik is. Daarteenoor kan wel gesê word dat in die teks van die Mekkaanse tydperk die gebruik van die woord en sy afleidings eerder 'n geestelike oorlog blyk aan te dui, naamlik om die opdrag na te kom om die omringende ongeloof te weerstaan. [...] Verder beteken die bestempeling van die geveg as ''kleiner djihad'' nie die uitskakeling daarvan nie, en die Islamitiese geskiedenis het talle Soefi's geken wat krygsdiens verrig het in die vestingkluise wat ''ribat'' genoem word.|teken=Marie-Thérèse Urvoy}} === Die vier vlakke van die ''djihad'' === Die ''djihad'' is veral 'n belangrike oortuiging van [[Soenni|Soenni-Moslems]]. Volgens 'n indeling wat deur na-klassieke regsgeleerdes uitgewerk is,<ref name=Khadduri56>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 56–57.</ref> en wat ook deur Ibn Hazm gelys word,<ref name=KhadduriWar>{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange |isbn=978-1-58477-695-6 |page=56}}</ref> kan 'n ''djihad'' op vier maniere of vlakke gevoer word: * Die '''''djihad'' van die hart''' (''djihad bi l-qalb'' of ''bi n-nafs'') is die innerlike, geestelike stryd teen ondeug, teen die verleiding tot moreel verwerplike dade en teen onkunde, en teen die [[Satan|duiwel]] en sy oorreding tot die kwaad. Dit is die stryd in die hart van die gelowige teen ongehoorsaamheid aan [[Allah]] se wil, en word as die groter ''djihad'' (''al-djihad al-akbar'') beskou. * Die '''''djihad'' van die tong''' (''djihad bi l-lisan''), ook die ''djihad'' van die woord of van die pen, bestaan daarin om die waarheid te praat en die Islamitiese boodskap van onderwerping aan Allah langs vreedsame weg te verkondig. Hiertoe hoort ook die openbare spreek van die waarheid (''haqq'') onder 'n onregverdige heerser.<ref name=Friedmann150>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 150.</ref> * Die '''''djihad'' van die hand''' (''djihad bi l-yad'') verwys na die keuse om te doen wat reg is, om goeie dade te doen en slegtes te vermy, en om onreg met dade te beveg: om die regte te gebied en die verwerplike te verbied. * Die '''''djihad'' van die swaard''' (''djihad bi s-saif'') verwys na ''qital fi sabilillah'', die gewapende stryd op die weg van God, oftewel oorlog teen nie-Moslems. Dit is die betekenis wat die meeste deur Salafistiese Moslems en afsplitsings van die [[Moslembroederskap]] gebruik word.<ref name=KhadduriWar/> Die uitvoering van die opdrag om die regte te gebied en die verwerplike te verbied, geskied "met die tong, met die hand en met die swaard, na gelang van waartoe 'n mens in staat is".<ref name=vanEss2>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 2. De Gruyter, 1997, pp. 92, 390 (na al-Asj'ari).</ref> Die [[Askese|asketes]] sien in die stryd teen die self (''mudjahadat an-nafs'') die hoogste ideaal.<ref name=vanEss1>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 1. De Gruyter, 1997, pp. 143, 147.</ref> Ibn Qayyim al-Jawziyya onderskei op 'n soortgelyke manier vier teenstanders van die ''djihad'': die eie laer self (''nafs''), Satan, die ongelowiges en die huigelaars. Die eerste twee is suiwer vreedsame, geestelike stryde. Volgens hom gaan die "''djihad'' teen die laer self die ''djihad'' teen uiterlike vyande voor". [[Ibn Taymiyya]] het die sentrale belang van die geestelike aspek bevestig:<ref name=Yaqeen>{{Cite web |date=15 Mei 2020 |title=Jihad in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |website=yaqeeninstitute.org}}</ref> {{Aanhaling|teks=Die djihad teen die laer self en teen die luste is die grondslag van die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars, want 'n Moslem kan nie 'n djihad teen hulle voer nie tensy hy eers 'n djihad teen homself en sy begeertes gevoer het voordat hy teen hulle uittrek.|teken=Ibn Taymiyya}} In sy ''Zad al-ma'ad'' verdeel Ibn Qayyim dié vier weer verder onder. Die ''djihad'' teen die self bestaan uit vier stappe: om teen die self te stry deur die weg van die saligheid en van die godsdiens te studeer; om te streef om ná dié leerskool ooreenkomstig en in alle opregtheid te handel; om die godsdiens aan dié wat dit nie ken nie, te leer en hulle daartoe te roep deur die intellektuele ''djihad'' van die onderrig; en om die beproewinge van die aardse lewe geduldig te verduur. Die ''djihad'' teen Satan het twee stappe: die stryd teen die twyfel wat Satan inboesem, en die stryd teen onwettige begeertes en verbode versoekinge. Die ''djihad'' teen die ongelowiges en die huigelaars het vier stappe: met die hand, met die tong, materieel met 'n mens se besittings, en met die hart en die siel. Ibn Qayyim sluit dié hoofstuk af deur te beklemtoon dat teen die ongelowiges die stryd met die hande voorop staan, terwyl die stryd teen die huigelaars hoofsaaklik met die tong geskied; teen die ongelowiges moet 'n mens die kwaad liggaamlik probeer verhinder, sou dit nie moontlik wees nie met die tong, en sou ook dit onmoontlik wees, dan in die hart, deur dit as sleg te verwerp. Dít is volgens hom die absolute minimum van die geloof.<ref name=ZadMaad>Ibn Kayyim el-Cevziyye: ''Za'du'l-Mead''. İklim, band 3, p. 29.</ref><ref name=Muslim81>Muslim ibn al-Hadjadj: ''Sahih Muslim'', Kitab al-iman, hadith nr. 81.</ref> [[Averroes]] (1126–1198) skryf as kadi in sy ''Bidayat al-mudjtahid'' dat sommige die gewapende ''djihad'' nie as 'n verpligting beskou het nie en ander as 'n ewige verpligting vir alle Moslems; die meerderheid hou egter vol dat die gewapende ''djihad'' nie 'n verpligting vir alle Moslems is nie, en dat slegs 'n leër wat deur die ''amir al-mu'minin'' (die "bevelhebber van die gelowiges") op die been gebring is, verplig is om aan die oorlog deel te neem.<ref name=Bidayat>İbn Rüşd: ''Bidayetü'l-Müctehid ve Nihayetü'l-Muktesid''. Beyan, band 3, pp. 245–246.</ref> == ''Djihad'' in die klassieke Islamitiese reg == In die loop van die ontwikkeling van die [[Fikh|Islamitiese reg]] in die eerste eeue na die profeet se dood het Moslem-regsgeleerdes die leerstuk van die ''djihad'' uitgewerk. Byna alle klassieke Islamitiese regsboeke bevat daarom ook 'n eie hoofstuk oor die ''djihad''. Onder die middeleeuse juridiese skrywers wie se ''djihad''-hoofstukke reeds in Europese vertalings beskikbaar is, tel Ibn Abi Zaid al-Qairawani (gest. 996), Ibn Tumart (gest. 1130), [[Averroes]] (gest. 1198) en Ibn Taymiyya (gest. 1328). Die hoofstuk oor die ''djihad'' in die reghandboek ''al-Muqaddimat al-mumahhadat'' van die Andalusiese geleerde Ibn Rushd al-Djadd (gest. 1126) is deur Janina Safran ontleed.<ref name=Bredow>Von Bredow: ''Der Heilige Krieg (ǧihād) aus der Sicht der mālikitischen Rechtsschule''. 1994, pp. 63–132; O. Rescher: ''Das Kapitel über den Dschihâd aus Ibn Tûmert's Kitâb''. 1921; Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. 1996, pp. 27–42 en 43–54; Janina Safran: ''Defining Boundaries in al-Andalus: Muslims, Christians, and Jews in Islamic Iberia''. Cornell University Press, Ithaca 2013, pp. 196–208.</ref> Die eerste optekening van die reg van die ''djihad'' is deur Abd al-Rahman al-Awza'i en Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani geskryf, en het gegroei uit debatte wat ná Mohammed se dood ontstaan het.<ref name=PetersOEIW/> Weens die verskeidenheid van menings onder die geleerdes is dit nie moontlik om van 'n eenvormige klassieke djihadleer te praat nie; die aanduidings hieronder stel slegs die grondslae van die oorlogvoering voor wat onder die regskole algemeen as sodanig erken is.<ref name=Noth2728>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 27–28.</ref> === Definisies en doelwitte === Die gangbare taalkundige definisie van die begrip in die onderskeie regswerke is "om jou so veel in te span as wat vir jou moontlik is", terwyl die djihadplig in die regsin as die stryd teen die ongelowiges (''kafir'') verstaan is.<ref name=Peters10>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 10.</ref> Die groot meerderheid van die klassieke Moslem-teoloë, juriste en oorleweringskundiges het die begrip in die militêre sin verstaan.<ref name=Lewis125/> In die Islamitiese regspleging is die ''djihad'' die enigste toelaatbare vorm van 'n oorlog teen nie-Moslems.<ref name=Peters3>Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 3.</ref> Benewens die stryd teen die ongelowiges is 'n oorlog teen dié wat van Islam afvallig geword het, teen oproermakers en drosters en teen struikrowers ook geoorloof,<ref name=Khadduri74>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 74 e.v.</ref> maar slegs die oorlog teen nie-Moslems en afvalliges geld as ''djihad'' in die sin van 'n godsdienstige plig.<ref name=LewisWut52>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 52.</ref> Volgens Bernard Lewis was die bestryding van rebelle en rowers wel wettig, maar nie 'n vorm van ''djihad'' nie; en al was die klassieke voorstelling van die ''djihad'' 'n oorlog te velde teen 'n buitelandse vyand, was 'n innerlike ''djihad'' "teen 'n ongelowige oorloper of 'n andersins onwettige bewind nie onbekend nie".<ref name=Lewiscrisis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House |page=31 |isbn=978-0812967852}}</ref><ref name=Lewis237>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |isbn=9780684807126}}</ref> Met die juridiese vrae van die oorlogvoering hou 'n selfstandige tak van die Islamitiese regspleging hom besig, die ''siyar''-letterkunde, oftewel die Islamitiese [[Internasionale reg|volkereg]]. As onmiddellike doelwitte van die ''djihad'' het die versterking van die Islamitiese godsdiens, die beskerming van die Moslems en die opheffing van die ongeloof in die wêreld gegeld, met die oog op 'n Islamitiese oorwig op die hele aarde.<ref name=Peters10/> Om die gewapende ''djihad'' te verstaan, is dit belangrik om te weet dat een van die doelwitte van Islam volgens die Islamitiese reg is om die hele aarde te "hervorm" en aan Allah te onderwerp; dit beteken dat alle nasies op aarde hulle uiteindelik aan Allah se wil moet onderwerp. As grondslag daarvoor het Koranverse soos die volgende gedien: "Hy is dit wat sy gesant met die leiding en die ware godsdiens gestuur het, om dit tot oorwinning te help oor alles wat daar (andersins) aan godsdiens bestaan – al is dit die heidene ook 'n gruwel" (soera 9:33; vgl. 2:193). 'n Gedwonge bekering of uitwissing van die nie-Moslems was daarteenoor nie voorsien nie.<ref name=Noth31>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 31.</ref> Die primêre doel van die ''djihad'' as oorlogvoering was nie die bekering van nie-Moslems met geweld nie, maar die uitbreiding en verdediging van die Islamitiese staat.<ref name=EIOdjihad>{{Cite encyclopedia |title=Djihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref><ref name=Peters1977>{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam |date=1977 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-04854-6 |page=3}}</ref> Daar kon wapenstilstande wees voordat dit bereik is, maar geen blywende vrede nie.<ref name=LewisWest>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=Islam and the West |date=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |pages=9–10}}</ref> Dié stryd hou ook bepaalde beloning in vir diegene wat daaraan deelneem. Iemand wat "op die weg van God" gesterf het, was 'n martelaar (''sjahied'') wie se sondes vergewe is en wat "onmiddellike toegang tot die Paradys" verkry het.<ref name=OCAP>{{Cite book |editor1-last=Coates |editor1-first=David |title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2 |date=2012 |publisher=Oxford University Press |page=16 |isbn=9780199764310}}</ref> Sommige hou nietemin vol dat die martelaarskap nooit outomaties is nie, omdat dit God se voorreg is om te oordeel wie daardie aanduiding waardig is.<ref name=AbouElFadlGreat>Volgens Khaled Abou El Fadl val die martelaarskap uitsluitlik binne God se domein; slegs God kan die bedoelinge van individue en die regverdigheid van hul saak beoordeel. Die Koran erken nie die gedagte van onbeperkte oorlogvoering nie en beskou die blote feit dat een van die strydende partye Moslem is, nie as genoeg om die regverdigheid van 'n oorlog te vestig nie. {{Cite book |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists |date=2007 |publisher=HarperOne |isbn=978-0061189036 |pages=222–223}}</ref> Volgens Bernard Lewis het die Moslem-reg van 'n vroeë datum af die ''djihad'' in die militêre sin as "een van die hoofverpligtinge" neergelê van sowel "die hoof van die Moslem-staat", wat die ''djihad'' verklaar het, as van die Moslem-gemeenskap.<ref name=LewisWest/> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het Islamitiese regsgeleerdes die klassieke leerstuk van die ''djihad'' "teen die einde van die agtste eeu" ontwikkel, met behulp van die leerstuk van die ''naskh'' (dat God sy openbaringe in die loop van Mohammed se sending geleidelik verbeter het). Hulle het die Koranverse wat harmonie beklemtoon, aan die meer konfronterende verse van Mohammed se latere jare ondergeskik gestel en die verse oor inspanning (''djihad'') aan dié oor die geveg (''qital'') verbind.<ref name=Kadri/> Die Moslem-regsgeleerdes van die agtste eeu het die wêreld in drie afdelings verdeel: ''dar al-Islam''/''dar al-'adl''/''dar al-salam'' (die huis van Islam, van geregtigheid, van vrede), ''dar al-harb''/''dar al-djawr'' (die huis van die oorlog, van onreg en onderdrukking) en ''dar al-sulh''/''dar al-'ahd''/''dar al-muwada'ah'' (die huis van vrede, van die verbond, van versoening).<ref name=AD92>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 92.</ref><ref name=Zawati>{{Cite book |title=Is Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law |last=Zawati |first=Hilmi M. |date=2001 |publisher=E. Mellen Press |isbn=0773473041 |page=50}}</ref> Die agtste-eeuse regsgeleerde Sufyan al-Thawri (gest. 778) het aan die hoof gestaan van wat Khadduri 'n pasifistiese skool genoem het, wat volgehou het dat die ''djihad'' slegs 'n verdedigingsoorlog was.<ref name=Khadduri1940>{{Cite book |title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law |last=Khadduri |first=Majid |date=1940 |publisher=Luzac & Co |location=Londen |page=36 e.v.}}</ref><ref name=AD90>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 90.</ref> Khadduri verklaar dat die regsgeleerdes wat dié standpunt gehuldig het – onder wie hy al-Awza'i (gest. 774), Malik ibn Anas (gest. 795) en ander vroeë juriste noem – "beklemtoon het dat verdraagsaamheid teenoor ongelowiges getoon moet word, veral teenoor die skrifbesitters, en die imam aangeraai het om slegs oorlog te voer wanneer die inwoners van die ''dar al-harb'' met Islam in konflik gekom het".<ref name=AD80>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 80.</ref> Volgens Marie-Thérèse Urvoy was dit al-Shafi'i (767–820) wat eerste die leerstuk uiteengesit het dat die ''djihad'' 'n voortdurende oorlog teen die ongelowiges moet wees en nie slegs wanneer hulle met Islam in konflik kom nie; hy het dit op soera 9:5 gebaseer.<ref name=Urvoy/> Klassieke handboeke van die Islamitiese regswetenskap het dikwels 'n afdeling bevat wat die ''Boek van die Djihad'' genoem is, waarin die reëls vir die voer van oorlog breedvoerig behandel is, insluitend die behandeling van nie-strydendes, vroue en kinders sowel as van bewerkte en bewoonde gebiede,<ref name=Hamidullah205>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, pp. 205–208.</ref><ref name=Bonner/> en die verdeling van die buit.<ref name=Bonner99>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', p. 99.</ref> Sulke reëls het beskerming vir burgerlikes gebied.<ref name=Dawoody2013>{{Cite journal |title=Armed Jihad in the Islamic Legal Tradition |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=27 Augustus 2013 |journal=Religion Compass |volume=7 |issue=11 |pages=476–484 |doi=10.1111/rec3.12071}}</ref> Die buit sluit ''ghanima'' in (buit wat deur werklike geveg verkry is) en ''fai''' (wat sonder geveg verkry is, dus wanneer die vyand hom oorgee of vlug).<ref name=Chaudhry>{{Cite web |last=Chaudhry |first=Muhammad Sharif |title=Dynamics of Islamic Jihad, Spoils of War |url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm |website=Muslim Tents}}</ref> Hoe belangrik die ''djihad'' ook al was, dit word nie as een van die pilare van Islam beskou nie. Volgens Khadduri is dit omdat die vyf pilare individuele verpligtinge is, terwyl die ''djihad'' 'n "kollektiewe verpligting" van die Moslem-gemeenskap is wat deur die Islamitiese staat uitgevoer moet word. Dit was die opvatting van "alle regsgeleerdes, met byna geen uitsondering nie", maar dit het nie gegeld vir die ''verdediging'' van die Moslem-gemeenskap teen 'n plotselinge aanval nie; in daardie geval was die ''djihad'' 'n "individuele verpligting" van alle gelowiges, insluitend vroue en kinders.<ref name=Khadduri60>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 60.</ref> Martelaarskap wat voortvloei uit 'n aanval op die vyand sonder inagneming van 'n mens se eie veiligheid was lofwaardig, maar om deur jou eie hand te sterf – in teenstelling met dié van die vyand – het 'n besondere plek in die [[Hel|hel]] verdien.<ref name=LewisAssassins>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Assassins, a radical sect in Islam |year=2003 |orig-year=1967 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0786724550}}</ref> === Dar al-Islam en Dar al-Harb === Van grondliggende belang vir die klassiek-Islamitiese begrip van die volkereg is die indeling van die wêreld in 'n ''huis van Islam'' (''dar al-Islam'') en 'n ''huis van die oorlog'' (''dar al-harb'').<ref name=nDar>Nie een van die twee begrippe kom in die Koran of die hadith-versamelings voor nie; hulle het ontstaan in die loop van die ontwikkeling van die Islamitiese volkereg in die eeue na Mohammed se dood.</ref> Terwyl eersgenoemde alle gebiede onder Islamitiese heerskappy aandui, geld elke land buite die Islamitiese magsgebied as deel van die huis van die oorlog. Dit geld as die plig van die Islamitiese gemeenskap om sover moontlik groot dele van die ''dar al-harb'' langs militêre weg by die ''dar al-Islam'' in te lyf. Daar moet beklemtoon word dat volgens 'n ander siening, wat eweneens reeds in die teologiese diskoers van die Middeleeue deur byvoorbeeld an-Nawawi en al-Mawardi gehuldig is,<ref name=Nawawi40>Vgl. die kommentaar van die Sjafiïtiese geleerde an-Nawawi in sy ''Boek van die veertig hadith'': Yahya Ibn Sharif Al-Nawawi: ''Das Buch der Vierzig Hadithe. Kitab al-Arbai'in''. Uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Marco Schöller, Frankfurt am Main en Leipzig 2007, p. 24 en die aantekeninge op pp. 405 en 408.</ref> 'n streek reeds as ''dar al-Islam'' geld sodra Moslems daarin hul godsdiens vryelik kan uitoefen.<ref name=KhouryLex351>Adel Theodor Khoury: ''Heiliger Krieg''. In: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Reds. Adel Theodor Khoury, Ludwig Hagemann en Peter Heine. Drie bande, Freiburg 1991, band 2, pp. 349–359, hier p. 351.</ref> Volgens dié siening geld dit uitdruklik ook wanneer die betrokke gebied nie onder Moslem-heerskappy staan nie.<ref name=KhouryLex352>Khoury: ''Heiliger Krieg'', p. 352.</ref> Die Sjafiïtiese regskool noem nog 'n verdere kategorie, naamlik die ''huis van die verdrag'' (''dar al-ahd'').<ref name=EIDarAhd>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 2, New Edition. Brill, Leiden, p. 116 ("Dār al-ʿAhd").</ref> As sodanig geld gebiede waarvan die nie-Moslem-inwoners 'n wapenstilstandsooreenkoms met die Moslems gesluit het op voorwaarde dat hulle hul gebiede behou en in die plek daarvan jaarliks 'n bepaalde geldbedrag of 'n bepaalde aantal goedere betaal. Van die vier Soenni-regskole is die Hanafitiese die enigste wat vasstel onder watter omstandighede 'n gebied wat aan die huis van die oorlog behoort, tot die huis van Islam oorgaan en omgekeerd. Volgens algemeen erkende bepalings word 'n gebied deel van die huis van Islam wanneer dit onder Islamitiese heerskappy staan en die Islamitiese reg, die [[Sjaria|sjaria]], daar toegepas word. Ten aansien van die vraag wanneer 'n gebied wat voorheen aan die huis van Islam behoort het, as deel van die huis van die oorlog moet geld, het die regsgeleerde Abu Hanifa, na wie die Hanafitiese skool teruggaan, die volgende voorwaardes gestel: # Die reg van die ongelowiges word toegepas en die Islamitiese wette verloor hul geldigheid; # Die betrokke gebied grens aan die huis van die oorlog; # Die oorspronklike beskermingswaarborg vir die lewe en besittings van die Moslems en die ''dhimmi''s word opgehef, ongeag of die nuwe heerser hulle beskerming verleen of nie. Dié voorwaardes kan vervul word wanneer 'n deel van die huis van Islam verower word of wanneer 'n groep ''dhimmi''s hul verdrag met die Moslems opsê.<ref name=Peters12>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 12.</ref> === Die ''djihad'' as godsdienstige plig === Die militêre uitbreiding van die ''dar al-Islam'' is 'n kollektiewe plig (''fard al-kifaya'') van die Islamitiese gemeenskap, wat beteken dat die res van die Moslems van dié plig vrygestel is sodra 'n voldoende aantal troepe gereed staan.<ref name=KhouryLex665>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Directmedia, 2001, pp. 665–667.</ref> Neem niemand aan die ''djihad'' deel nie, sondig die hele Islamitiese gemeenskap.<ref name=Peters12b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 12–13.</ref> Die onderskeie Moslem-heerser het die plig om minstens een keer per jaar die ''dar al-harb'' aan te val; sou dit om enige rede voorlopig nie moontlik wees nie, is dit hom toegelaat om die jaarlikse onderneming uit te stel.<ref name=EI1>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''. Brill, 1993, band II, p. 1042, s.v. "Djihād".</ref> Die plig was slegs deur die [[Kalifaat|kalief]] te bestier, wat dit kon vertraag en wapenstilstande van tot tien jaar op 'n keer kon beding.<ref name=Kadri/> Tot 'n individuele plig (''fard 'ain'') word die ''djihad'' in die verdedigingsgeval, waarby elke weerbare persoon in die aangeval gebied moet stry. Sou hul militêre sterkte nie voldoende wees nie, geld dié plig ook vir die naburige gebiede.<ref name=Kelsay>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1993, band II, p. 1042; vgl. John Kelsay: ''Islam and war: a study in comparative ethics''. Westminster John Knox Press, 1993, p. 61.</ref> Verder word die stryd 'n individuele plig van bepaalde persone wanneer die kalief hulle vir krygsdiens aanwys of wanneer hulle 'n eed aflê om aan die ''djihad'' deel te neem.<ref name=Peters3b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 3.</ref> Van krygsdiens uitgesluit is onder andere vroue, kinders, slawe, liggaamlik of geestelik gestremdes, sowel as persone wat om materiële redes nie kan deelneem nie. As begronding vir hierdie uitsonderings haal die onderskeie regsgeleerdes ooreenstemmende Koranverse en oorlewerings van uitsprake wat aan die profeet toegeskryf word, aan.<ref name=Peters15>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 15–17.</ref> Geleerdes het aanvanklik beweer dat die organisering van die ''djihad'' die verantwoordelikheid van 'n gesentraliseerde regering was, maar dit het verander namate die gesag van die [[Abbasidiese Kalifaat|Abbasidiese]] kalief verswak het.<ref name=OEIPcombat>{{Cite encyclopedia |first=James |last=Broucek |title=Combat |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> Al-Mawardi het plaaslike goewerneurs toegelaat om die ''djihad'' namens die kalief te voer. Hierdie desentralisering van die ''djihad'' het veral ná die [[Kruistog|Kruistogte]] dringend geword. In 1105 het Ali ibn Tahir al-Sulami, 'n teoloog van [[Damaskus]], sy ''Verhandeling oor die djihad'' (''Kitab al-Djihad'') gepubliseer, waarin hy meen dat die Moslems die Christelike aanvalle, in besonder die Eerste Kruistog, met 'n ''djihad'' moet antwoord;<ref name=Sulami>Ali b. Tāhir al-Sulamī: ''Incitation à la guerre sainte''. Aangebied en vertaal deur E. Sivan, ''Journal asiatique'', 1966. Aangehaal deur M. Balard, A. Demurger en P. Guichard in ''Pays d'Islam et monde latin Xe–XIIIe s.'' Hachette, Parys 2000.</ref> hy het aangevoer dat alle Moslems vir selfverdedigingsoorloë verantwoordelik was en het Moslem-heersers uit verafgeleë lande aangemoedig om Moslems wat aangeval word, by te staan.<ref name=OEIPcombat/> In die twaalfde eeu, met Nur ad-Din en [[Saladin]], het die ''djihad'' die betekenis van 'n krygsekspedisie gekry.<ref name=Laffite/> === Verdedigende en aanvallende ''djihad'' === Die klassieke geleerdes het verskillende regverdigings vir die ''djihad'' oorweeg, waaronder die vraag of dit verdedigend of aanvallend gevoer word. Hulle het meer aandag aan die voer van die oorlog (''jus in bello'') as aan die regverdiging daarvan (''jus ad bellum'') gegee.<ref name=Baderin>{{Cite book |title=Islamic Law: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |last=Baderin |first=Mashood A. |year=2021 |page=119}}</ref><ref name=AEF99>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources |date=1999 |journal=The Muslim World |volume=89 |issue=2 |pages=144–157 |doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x}}</ref> Die besluit oor wanneer oorlog gevoer moet word, is dikwels as 'n politieke besluit beskou wat die beste aan die politieke owerhede oorgelaat word.<ref name=AEF01>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |year=2001 |title=Islam and the Theology of Power |journal=Middle East Report |issue=221 |pages=28–33 |doi=10.2307/1559337}}</ref><ref name=AEF99/> Twee regverdigings vir die ''djihad'' is aangevoer: 'n verdedigende oorlog teen uiterlike aggressie, of 'n aanvallende of voorkomende aanval op 'n vyandige staat.<ref name=Khalil>{{Cite book |title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism |last=Khalil |first=Mohammad Hassan |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108377263 |year=2017 |isbn=9781108421546 |pages=18–19}}</ref> Volgens die meerderheid van die regsgeleerdes is die ''casus belli'' beperk tot aggressie teen Moslems<ref name=AD78>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 78–79.</ref><ref name=AEF01/> en tot ''fitna'', die vervolging van Moslems weens hul geloofsoortuiging.<ref name=AD78/> Hulle hou vol dat ongeloof op sigself geen regverdiging vir oorlog is nie, en dat slegs strydendes beveg mag word: nie-strydendes soos vroue, kinders, geestelikes, bejaardes, geesteskrankes, boere, lyfeienes en blindes mag nie in 'n oorlog gedood word nie.<ref name=AD78/> So het die Hanafitiese geleerde Ibn Nadjim verklaar: "Die rede vir die ''djihad'' is volgens ons [die Hanafiete] ''kawnuhum harban 'alaina''", letterlik "dat hulle teen ons in oorlog is".<ref name=AD78/> Die Hanafitiese juris al-Shaybani stel dat "hoewel die ongeloof in God een van die grootste sondes is, dit tussen die individu en sy Here die Almagtige is, en die straf vir dié sonde uitgestel word tot die ''dar al-djaza''', die verblyf van die afrekening, die hiernamaals".<ref name=AD78/> Al-Sarakhsi sê iets soortgelyk.<ref name=AEF99/> Die aanvallende ''djihad'' het strooptogte in vyandelike gebied behels, hetsy vir verowering, om die Moslem-politieke orde te vergroot, hetsy om die vyand te ontmoedig om Moslem-lande aan te val.<ref name=Syed>{{Cite book |author=Mairaj Syed |title=Just War in Religion and Politics |chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought |publisher=University Press of America |page=145 |year=2013}}</ref> Sowel Ibn Taymiyya as Ibn Qayyim het beweer dat Mohammed nooit vyandelikhede begin het nie en dat al die oorloë waaraan hy deelgeneem het, hoofsaaklik verdedigend was; hy het nooit nie-Moslems tot Islam gedwing nie en het die wapenstilstande met nie-Moslems gehandhaaf solank hulle dit nie verbreek het nie. Volgens Ibn Taymiyya is menslike bloed by verstek onaantasbaar, behalwe "uit die reg van geregtigheid". Hoewel hy 'n aanvallende ''djihad'' (''djihad al-talab'') teen vyande wat Moslems bedreig of hul burgers verhinder om Islam vrylik aan te neem, gemagtig het, is ongeloof (''kufr'') op sigself geen regverdiging vir geweld nie, hetsy teen individue of state. Die ''djihad'' is volgens hom 'n wettige reaksie op militêre aggressie deur ongelowiges en nie bloot op godsdienstige verskille nie:<ref name=Yaqeen/><ref name=mqz>{{Cite book |last=Qasim Zaman |first=Muhammad |title=Modern Islamic Thought in a Radical Age |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1-107-09645-5 |location=New York |page=265}}</ref> {{Aanhaling|teks=Wat die oortreder betref wat nie stry nie, is daar geen tekste waarin Allah beveel dat hy beveg moet word nie. Die ongelowiges word eerder slegs beveg op voorwaarde dat hulle oorlog maak, soos deur die meerderheid van die geleerdes beoefen word en soos uit die Boek en die Soenna blyk.|teken=Ibn Taymiyya}} Daar bestaan egter 'n meningsverskil onder geleerdes oor die vraag of Ibn Taymiyya die verhandeling waarin dié standpunt uiteengesit word, werklik geskryf het.<ref name=Ellethy>{{Cite journal |first=Yaser |last=Ellethy |title=A Medieval Derelict Jihad Canon: Ibn Taymiyya's Qāʿida muḫtaṣara fī qitāl al-kuffār on Combating Non-Believers |journal=Studia Islamica |volume=120 |issue=2 |pages=289–322 |year=2025 |doi=10.1163/19585705-12341513}}</ref> Ibn Taymiyya het daarby ook "die moontlikheid van 'n ''djihad'' teen 'ketterse' en 'afwykende' Moslems binne die ''dar al-Islam''" erken. Hy het enige Moslem wat nuwighede (''bid'a'') versprei het wat met die Koran en die Soenna in stryd was, as ketters en afwykend bestempel en 'n ''djihad'' teen enigeen wat geweier het om die Islamitiese reg na te kom of wat teen die ware Moslem-owerhede in opstand gekom het, as wettig beskou. Hy het 'n breë definisie van wat aggressie of rebellie teen Moslems uitmaak, gebruik, wat die ''djihad'' "nie net toelaatbaar nie, maar noodsaaklik" sou maak.<ref name=DLB2004>{{Cite book |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad |publisher=Oxford University Press |year=2004 |location=New York |isbn=978-0195169911 |pages=252, 256}}</ref> === Reëls van die oorlogvoering === Die Islamitiese volkereg het voorsien dat die stryd teen die nie-Moslem-vyande voorafgegaan word deur die aanmaning aan hulle om Islam aan te neem of – in die geval van skrifbesitters – in hul godsdiens te bly in ruil vir die betaling van die ''djizya''.<ref name=KhouryLex669>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam''. Directmedia, 2001, pp. 669–670.</ref> 'n Grondslag hiervoor was soera 17:15: "... En ons sou nooit (oor 'n volk) 'n straf uitgespreek het sonder om vooraf 'n gesant (na hom) gestuur te hê nie." Dié aanmaning voor die stryd was daarby die ''soenna'' van die profeet sowel as van sy onmiddellike opvolgers.<ref name=KhouryLex669/> {{Aanhaling|teks=Hulle mag ons vyande wees, maar hulle is mense. Hulle bestaan uit 'n burgerlike bevolking met vroue en kinders daarby; hoe kan 'n mens hulle doodmaak, beroof en plunder?|teken=[[Ali]] ibn Abi Talib, ''Nahdj al-Balagha''<ref name=Prism>{{Cite book |title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force |editor=Howard M. Hensel |year=2010 |publisher=Ashgate |isbn=9780754675105 |pages=152–159}}</ref>}} Die klassieke Islamitiese volkeregsleer het – ook op grond van Koranverse en profete-uitsprake – bepaalde dade tydens die stryd verbied, waaronder die dood van nie-strydendes soos vroue, kinders of monnike (indien hulle nie aan die stryd deelneem nie), die verminking van sowel menslike as dierlike lyke, verdragsbreuk, die onnodige vernietiging van vreemde goed en die dood van gyselaars.<ref name=Hamidullah205/> Diplomate, handelaars en boere is eweneens teen aanvalle vrygewaar.<ref name=V15>{{Cite book |title=War and Law in the Islamic World |first=Matthias |last=Vanhullebusch |year=2015 |publisher=Brill |isbn=9789004298248 |pages=33–35}}</ref><ref name=AD134>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 134.</ref> Monnike is as nie-strydendes veronderstel en het daarom immuniteit geniet, en plekke van aanbidding moes nie aangeval word nie.<ref name=V15/> Selfs wanneer die vyand die immuniteit van nie-strydendes verontagsaam het, kon Moslems nie op dieselfde wyse reageer nie.<ref name=handbook/> Hierdie kategorieë verloor hul immuniteit egter sodra hulle aan die stryd deelneem of aan die beplanning of toelewering van die vyand meedoen.<ref name=V15/> Sommige regsgeleerdes het aangevoer dat immuniteit eerder met die status van nie-strydende as met lidmaatskap van 'n bepaalde groep verband hou; so het Muhaqqiq al-Hilli gemeen dat ou mans slegs teen die dood beskerm is indien hulle nie stry en ook nie 'n rol in militêre besluitneming speel nie.<ref name=Prism/> Tot by die Kruistogte het Moslem-regsgeleerdes die gebruik van blyde verbied, omdat die wapen sonder onderskeid gedood en nie-strydendes kon skaad; tydens die Kruistogte is dié beslissing weens militêre noodsaak omgekeer.<ref name=Cook05>{{Cite book |last=Cook |first=David |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24448-1 |publisher=University of California Press |year=2015 |edition=2de |location=Berkeley |pages=55–56}}</ref> Regsgeleerdes het geworstel met die vraag oor die aanval op 'n vyand wat vroue, kinders of Moslems as menslike skilde gebruik. Die meeste het gemeen dat dit toelaatbaar was om die vyand in gevalle van militêre noodsaak aan te val, maar dat stappe gedoen moet word om die aanval op die strydendes te rig om die menslike skild te ontwyk.<ref name=AD117>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 117.</ref> Abu Hanifa het aangevoer dat indien Moslems die geveg sou staak uit vrees dat hulle nie-strydendes sou doodmaak, so 'n reël die stryd onmoontlik sou maak, aangesien elke stad burgerlikes gehad het.<ref name=handbook/> Die verminking van gesneuwelde vyande is verbode.<ref name=Kelsay2009>{{Cite book |last=Kelsay |first=John |date=2009 |title=Arguing the Just War in Islam |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674032347 |page=101}}</ref> Twee beslissings oor die vernietiging van vyandelike eiendom is met mekaar in stryd. In een veldslag het Mohammed die vernietiging van 'n vyand se dadelbome beveel as 'n middel om 'n beleg sonder bloedvergieting te beëindig; daarteenoor het [[Aboe Bakr]] die vernietiging van bome, geboue en lewende hawe verbied.<ref name=AD126>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 126–128.</ref> Die meeste regsgeleerdes het onnodige vernietiging van vyandelike eiendom nie toegelaat nie,<ref name=handbook/> maar het dit in gevalle van militêre noodsaak toegelaat, soos die afbreek van geboue waarin die vyand skuiling soek.<ref name=AD126/> Baie regsgeleerdes het teen "onnodige verwoesting" gewaarsku, nie net uit menslikheidsoorwegings nie maar ook uit praktiese oorwegings: dit is nuttiger om 'n vyand se eiendom buit te maak as om dit te vernietig.<ref name=V15b>Vanhullebusch: ''War and Law in the Islamic World'', p. 39.</ref> Islamitiese geleerdes het die dood van diere verbied, tensy dit weens militêre noodsaak gebeur, soos die doodmaak van perde in die geveg. Dit is omdat diere, anders as eiendom, pyn voel.<ref name=AD126/> In 'n oorsig van die oorlogsreëls in Islam wat op die werk van Hisham Kabbani gebaseer is, word verder gestel dat krygsgevangenes goed behandel moet word: die profetiese tradisies reël die krygsgebruik streng, en dit is verbode om na willekeur oor gevangenes te beskik en om vroue en kinders tydens veldslae dood te maak.<ref name=Kabbani>Hisham Kabbani: ''Le concept de jihad en Islam''. ISCA, p. 64, ISBN 1-930409-46-X.</ref><ref name=Balafand>Paul Balafand: artikel "Violence et non-violence" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 916–917.</ref> Gevangenes kon as slawe geneem word, teen losprys vrygelaat word, of in die land van Islam bly, waar hulle die status van ''dhimmi'' moes aanneem en 'n jaarlikse hoofgeld, die ''djizya'', moes betaal.<ref name=Rodinson>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, pp. 195, 230, 306–307. ISBN 978-2-02-022033-0.</ref> Dit is ook verbode om die vyand te verbrand; volgens Ibn Abbas sou Mohammed gesê het: "Maak [die vyand] dood, maar verbrand hom nie. Want niemand straf met vuur behalwe die Heer van die Vuur nie."<ref name=Bukhari57>''Jami' us-Sahih'' van al-Bukhari, hadith nr. 57.</ref> Plundering is verbode, dit wil sê dade van vandalisme soos diefstal en die vernietiging van goed, en dade van geweld teenoor burgerlikes; die neem van oorlogsbuit ná veldslae teen die vyand is nietemin as vergoeding vir skade beoefen.<ref name=Muslim4297>''Kitab al-Djihad wa's-siyar'', nr. 4297 van ''Sahih Muslim''.</ref> === Vredesverdrae en wapenstilstande === Die historiese verdrae tussen die Moslem-veroweraars en die bevolkings van die onderskeie gebiede is in die geskiedwerke oorgelewer, by [[Tabari|at-Tabari]] en al-Baladhuri om slegs die vroegste samestellings te noem, en is in die navorsing meermale bespreek.<ref name=Tritton>Arthur Stanley Tritton: ''Caliphs and their non-muslim subjects''. Routledge, 2013; Frede Løkkegaard: ''Islamic taxation in the classical period''. Branner & Korch, 1950; Daniel Clement Dennett: ''Conversion and poll tax in early Islam''. Harvard University Press, 1950; Antoine Fattal: ''Le statut légal des non-musulmans en pays d'Islam''. Imprimerie Catholique, 1958.</ref> Oor die algemeen teken dié verdrae die veiligheidswaarborg vir lewe en besittings aan, die toestaan van vrye aftog vir dié wat nie onder Islamitiese heerskappy wou lewe nie, maar ook die verpligting om kerke en vestingwerke nie te vernietig nie.<ref name=NothVertrage>Albrecht Noth: ''Die literarisch überlieferten Verträge der Eroberungszeit als historische Quellen''. In: Tilman Nagel (red.): ''Studien zum Minderheitenproblem im Islam''. Band 1, Bonn 1973, pp. 282 e.v., 285 en 287.</ref> Die klassiek-Islamitiese reg het die oorlogstoestand as die gewone toestand van die verhoudinge tussen die ''dar al-Islam'' en die ''dar al-harb'' beskou en het nie 'n onbeperkte vredesooreenkoms met laasgenoemde voorsien nie.<ref name=EIHudna>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 3, New Edition. Brill, Leiden, p. 546 ("Hudna"); vgl. Majid Khadduri, Herbert J. Liebesny, Robert H. Jackson: ''Origin and Development of Islamic Law''. The Lawbook Exchange, 2008, p. 351.</ref> Vir 'n bepaalde tydperk kon die oorlogstoestand deur 'n wapenstilstand, 'n sogenaamde ''hudna'', opgeskort word. Die duur van sulke verdrae is nie eenstemmig in die regskole vasgestel nie; met die uitsondering van die Hanafiete mag so 'n verdrag volgens elke regskool slegs tydelike geldigheid besit.<ref name=Peters33>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 33–34.</ref> Van belang vir die begrip van die ''hudna'' is onder meer soera 9:1, waarin "'n bindende afspraak" met die heidene vermeld word,<ref name=EIHudna/> sowel as soera 8:61: "En wanneer hulle (dit wil sê die vyande) hulle tot die vrede neig, neig jou (ook) daartoe (en laat van die stryd af)! En vertrou op God!"<ref name=Peters33b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 33.</ref> Daarby was die verdrag wat Mohammed in 628 met die Mekkane by al-Hudaybiya gesluit het – 'n twee-, volgens ander bronne tienjarige wapenstilstandsooreenkoms – van ooreenstemmende belang. Volgens Marie-Thérèse Urvoy kan 'n gebied wat deur die wette van Islam beheers word, die aanbreek van 'n oorlog met 'n naburige nie-geïslamiseerde gebied vir 'n tydperk van tien jaar uitstel, en kan die duur meermale hernieu word. Dit gaan hier om die begrip ''sulh'', van die stam ''ṣ-l-ḥ'', wat die gedagte van vrede en versoening weergee; dié tydperk word ''muwada'a'' ("verhoudinge sonder botsings") genoem. Toe die toestand van die Moslem-wêreld van die negende en tiende eeu af verander het, het oelemas verklaar dat die sjaria nie tot die nakoming van die djihadplig verplig nie, behalwe indien die domein van Islam deur buitelandse magte bedreig word. Selfs die onversetlike Hanbaliet Ibn Taymiyya het verkondig dat Moslems Islam nie met geweld aan nie-Moslems moet oplê indien laasgenoemde nie op die ''dar al-Islam'' inbreek nie. Die ''sulh'' is dus nie met die oog op grondgebied teenoor die "domein van die oorlog" toegepas nie, maar in die belang van die gemeenskap: die versoening of wapenstilstand, net soos verdrae en ooreenkomste, is daarop gerig om tydperke van vrede te handhaaf om handels- en kultuurverhoudinge te vergemaklik. Urvoy sluit af deur te beklemtoon dat, ondanks die verbrokkeling van die Moslem-wêreld en die feit dat die ''djihad'' verdedigend van aard geword het, die verdrae hul aanvanklike formulering behou het; aangesien die ''djihad'' 'n verpligting bly so lank as wat Islam bestaan, sou vrede met die ongelowiges ook vandag nog, ten minste teoreties, slegs uit tydelike wapenstilstande kon bestaan, en of dié verpligting laat vaar word, hang uiteindelik van die wil van die Moslems af.<ref name=Urvoy/> 'n Nie-Moslem wat buite die Islamitiese magsgebied woon, kan deur 'n sogenaamde ''aman'', 'n beskermingsverklaring van 'n Moslem, as ''musta'min'' op Islamitiese gebied vertoef sonder enige belastingverpligtinge, solank hy nie daar 'n permanente woonplek vestig nie.<ref name=EIAman>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 1, New Edition. Brill, Leiden, p. 429 ("Amān").</ref> As regsgrondslag dien soera 9:6: "En wanneer een van die heidene jou om beskerming vra, verleen hom dan beskerming, sodat hy die woord van God kan hoor! Laat hom daarna (onbelemmerd) daar kom waar hy in veiligheid is!" === ''Djihad'' en geloofsvryheid === Die klassieke Islamitiese reg onderskei tussen twee groepe nie-Moslems. Die eerste groep, wat ''kafir'' ("ongelowiges") genoem word, is dié wat geen verbintenis met die Islamitiese openbaring het nie. Onder die nie-Moslems moet die politeïste bestry word totdat hulle Islam aanneem; die "besitters van die Skrif" (''ahl al-kitab'') het benewens die moontlikheid van bekering ook die reg om met die Moslem-heerser 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. Laasgenoemde was oorspronklik slegs vir [[Jode]], [[Christene]] en Sabeërs bedoel. In die loop van die Islamitiese uitbreiding is die aanbod van die ''dhimma'' egter ook tot ander godsdienstige gemeenskappe uitgebrei, soos die [[Zoroastrisme|Zoroastriërs]] of die [[Hindoeïsme|Hindoes]], sodat uiteindelik alle nie-Moslems sonder meer in staat was om 'n ''dhimma''-verdrag met die Moslem-veroweraars te sluit.<ref name=Hoyland>Robert G. Hoyland (red.): ''Muslims and Others in Early Islamic Society''. Aldershot 2004, p. xiv.</ref> Onder 'n Moslem-regering word daar nie noodwendig van die skrifbesitters verwag om hulle tot Islam te bekeer nie, maar wel om hulle aan die politieke gesag van die regering te onderwerp en belasting te betaal; indien hulle hulle wel teen die Moslem-regering verset, kan hulle deur 'n gewapende ''djihad'' gedwing word om hulle te onderwerp. Volgens Françoise Micheau, professor in die middeleeuse geskiedenis van die Islamitiese lande aan die Universiteit van Parys I, berus die regsposisie van nie-Moslems op 'n dubbele grondslag: die gedrag van Mohammed en die omstandighede van sy verowerings. Tydens die onderwerping van Arabië in die laaste jare van sy lewe het die profeet onderwerpingsooreenkomste met groepe van die ''ahl al-kitab'' gesluit, in besonder met die Jode van Khaybar en die Christene van Nadjran. Sy houding teenoor die ''ahl al-kitab'', in die streng sin Jode en Christene, is ná debat uitgebrei na die Zoroastriërs, wat eweneens 'n heilige boek besit het, en prakties na al die gesindtes van die verowerde lande. Nogtans is dit moeilik om die voorwaardes wat aan die oorwonne bevolkings gestel is, presies te ken, aangesien die bronne van later kom en hoofsaaklik dien om 'n bestaande toestand te regverdig. Die sogenaamde pakt van Umar, wat aan die kalief [[Omar|Umar]] (regeer 634–644) toegeskryf word en die normatiewe verwysing geword het vir die bepaling van die klousules van die ''dhimma'', is moontlik eers in die tyd van die kalief al-Mutawakkil (regeer 847–861) opgestel, wat alle nie-Moslems verplig het om hulle aan die reëls van hul status te onderwerp; die oudste bewaarde weergawe dateer egter uit die twaalfde eeu.<ref name=Micheau>Françoise Micheau: artikel "Dhimma" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, p. 216.</ref> Die aanval op die nie-Moslem-vyand is voorafgegaan deur die aanbod om tot Islam oor te gaan of 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. 'n Gedwonge bekering tot Islam beskou die djihadleer nie as die doel van die stryd nie.<ref name=Noth31/> Die norm wat in soera 2:256 geformuleer word – "in die godsdiens is daar geen dwang nie" – wat volgens sommige klassieke Korankommentare deur latere Koranverse soos die swaardvers geabrogeer is,<ref name=Friedmann102>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 102.</ref> en die djihadteorie van die gewapende stryd teen ongelowiges sluit mekaar nie noodwendig uit nie, aangesien die nie-Moslems ná hul nederlaag godsdiensvryheid toegestaan kon word.<ref name=Crone>Patricia Crone: ''Islam and Religious Freedom''. Voordrag op die dertigste Duitse Oriëntalistedag, 2007; effens verkort ook aanlyn gepubliseer as ''No pressure, then: freedom of religion in Islam''. Open Democracy, 2009; vgl. Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, pp. 102–103.</ref> Klassieke Korankommentatore wat die vers nie as geabrogeer beskou het nie, was geneig om te argumenteer dat die vers slegs op die skrifbesitters betrekking het, vir wie die moontlikheid oop gestaan het om as ''dhimmi''s onder Moslem-gesag te lewe sonder om tot Islam oor te gaan.<ref name=Friedmann103>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, p. 103.</ref> Die ''djihad'' met die oog op bekering was beperk tot die vroeg-Islamitiese tyd, tot die onderwerping van die Arabiese stamme in Mohammed se tyd en kort ná sy dood. Dié opvatting in die klassieke Islamitiese reg was wel nie onbetwis nie, maar word in die moderne tyd oor die algemeen as die geldende norm aanvaar.<ref name=Friedmann102/> Die Tunisiese geleerde en Koranuitlegger Tahir ibn Ashur (1879–1970) bring die inhoud van soera 2:256 en die godsdienstige plig van die ''djihad'' soos volg met mekaar in ooreenstemming: die vers sou ná die verowering van Mekka in 630 geopenbaar gewees het en abrogeer alle verse en profete-uitsprake waarvolgens die oorlogsdoel die bekering van die bestrydes is. Sedert die openbaring van dié vers sou die oorlogsdoel in dié sin verander het dat dit nie meer die bekering is nie, maar die onderwerping van die bestrydes en hul aanvaarding van Islamitiese oorheersing. 'n Soortgelyke standpunt is deur die Siriese geleerde al-Qasimi (1866–1914) gehuldig.<ref name=Friedmann103/> === Die sjiïtiese leer === Die [[Sjia|sjiïtiese]] en [[Soenni|Soenni]]-teorieë van die ''djihad'' is soortgelyk,<ref name=PetersOEIW/> behalwe dat die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] tot die verskyning van die sogenaamde ''verborge [[imam]]'', Muhammad ibn Hasan, geen ''djihad'' ter uitbreiding van die Islamitiese magsgebied ken nie, aangesien slegs hy geregtig is om dit te voer.<ref name=EI1/><ref name=Kohlberg>{{Cite web |last=Kohlberg |first=Etan |url=https://atharebartar.com/en/development-imami-shii-doctrine-jihad-2/ |title=The Development of the Imami Shi'i Doctrine of Jihad |publisher=Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft |issue=126 |year=1976 |pages=64–86}}</ref> Die verdediging van die eie gebied bly vir die Twaalwer-Sjiïete nietemin verpligtend, al word dit nie as ''djihad'' verstaan nie.<ref name=Peters13>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 13.</ref> Die betrokke regsleer het dit egter verstaan om, in die aangesig van militêre noodsaak, weë óm dié bepaling te vind, sodat ook oorloë in die afwesigheid van die verborge imam regsgeldige legitimering kon verkry.<ref name=KohlbergLambton>Etan Kohlberg: ''The Development of the Imāmī Shīʿī Doctrine of jihād''. In: ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'', band 126, 1976, pp. 78–86; Ann Lambton: ''A Nineteenth Century View of Jihād''. In: ''Studia Islamica'', band 32, 1970, pp. 186–192.</ref> Sjiïtiese geleerdes het inderdaad beklemtoon dat dit vir Sjiïete 'n godsdienstige plig was om alle Moslems, Soenni-Moslems daaronder, teen invallers van buite te verdedig.<ref name=Prism/> 'n Uitsondering in die Middeleeue was die eerste Fatimidiese kalief Abdallah al-Mahdi Billah, wat aanspraak gemaak het daarop dat hy die verteenwoordiger van die imam is en daarmee die reg opgeëis het om 'n aanvallende ''djihad'' te begin.<ref name=Prism/> Ná die Mongoolse invalle het die Sjiïtiese geleerde Muhaqqiq al-Hilli beweer dat 'n verdedigingsoorlog nie net toelaatbaar nie, maar lofwaardig en selfs verpligtend is; kon 'n Moslem nie aan die verdediging deelneem nie, moes hy minstens materiële steun stuur. Dit het gegeld selfs wanneer die Moslems deur 'n onregverdige heerser regeer is.<ref name=Prism/> Shah Ismail van die Safawidiese dinastie het probeer om die reg op te eis om 'n aanvallende ''djihad'' te voer, in besonder teen die Ottomane, maar die Sjiïtiese oelemas het dit nie toegelaat nie en die klassieke standpunt gehandhaaf dat slegs die ware imam so 'n oorlog kon voer. Tydens die Qajar-tydperk het die Sjiïtiese oelemas die standpunt aangeneem dat die sjah vir die nasionale veiligheid verantwoordelik was, en hulle het die Persies-Russiese oorloë van die negentiende eeu as ''djihad'' gemagtig.<ref name=Prism/> == Geskiedenis == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|350px|Die uitbreiding van die kalifaat: onder Mohammed, 622–632; tydens die Rashidun-kalifaat, 632–661; en tydens die Omajjadiese Kalifaat, 661–750.]] In die voor-Islamitiese Arabië het [[Bedoeïene]] vyandige stamme en nedersettings oorval om buit in te samel. Volgens sommige geleerdes, soos James Turner Johnson, het die Islamitiese leiers wel "die geloof in die hart van die krygers ingeprent" dat 'n oorlog teen die volgelinge van 'n ander geloof 'n heilige oorlog was, en die begrip van die ''ghaza'' (strooptog) daarby gevoeg, maar het die "grondliggende struktuur" van dié Bedoeïenekrygvoering gebly: "strooptogte om buit in te samel".<ref name=Johnson>{{Cite book |last=Johnson |first=James Turner |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–148}}</ref> Volgens Jonathan Berkey was die Koran se uitsprake ter ondersteuning van die ''djihad'' moontlik oorspronklik teen Mohammed se plaaslike vyande gerig, die heidene van Mekka of die Jode van Medina, maar kon dieselfde uitsprake herrig word sodra nuwe vyande opgekom het.<ref name=Berkey>{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=73}}</ref> Volgens Majid Khadduri was dit die verskuiwing van die aandag na die verowering en buitmaking van nie-Bedoeïene-ongelowiges, en weg van die tradisionele stamstrooptogte onder Bedoeïene, wat dit vir Islam moontlik gemaak het om uit te brei en selfvernietiging te ontkom.<ref name=KhadduriDoctrine>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 55–73, hier p. 60.</ref> In Mohammed se leeftyd en die vroeë stadiums van die Islamitiese Ryk is die ''djihad'' gebruik om die uitbreiding van die ryk deur 'n gewapende stryd te regverdig. === Die vroeë Moslem-verowerings === In die vroeë tydperk wat die klassieke Islam besiel het, dié van die Rashidun-kalifaat, en wat minder as 'n eeu geduur het, het die ''djihad'' die gebied van Islam uitgebrei om miljoene onderdane in te sluit en 'n gebied te beslaan wat "van die grense van Indië en China tot by die Pireneë en die Atlantiese Oseaan" gestrek het.<ref name=LewisWest/> Die rol van die godsdiens in dié vroeë verowerings word gedebatteer. Middeleeuse Arabiese skrywers het beweer dat die verowerings deur God beveel is, en het hulle as ordelik en gedissiplineerd, onder die bevel van die kalief, voorgestel.<ref name=Bonner60>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 60–61.</ref> Baie moderne historici bevraagteken of hongersnood en verwoestyning eerder as die ''djihad'' 'n dryfkrag agter die verowerings was. Die historikus William Montgomery Watt het aangevoer: "Die meeste deelnemers aan die [vroeë Islamitiese] ekspedisies het waarskynlik aan niks meer as buit gedink nie ... Daar was geen gedagte aan die verspreiding van die godsdiens van Islam nie."<ref name=AD87>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 87.</ref> Eweneens voer Edward J. Jurji aan dat die dryfvere van die Arabiese verowerings sekerlik nie "die verkondiging van Islam" was nie: "Militêre voordeel, ekonomiese begeertes, [en] die poging om die hand van die staat te versterk en sy soewereiniteit te vergroot ... is van die bepalende faktore."<ref name=AD76/> Sommige meer onlangse verklarings noem sowel materiële as godsdienstige oorsake vir die verowerings.<ref name=Bonner62>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 62–63.</ref> === Die na-klassieke tydperk === Die historikus Hamilton Gibb het verklaar: "In die historiese [Moslem-]gemeenskap het die begrip van die ''djihad'' geleidelik verswak en uiteindelik is dit grootliks in terme van Soefi-etiek herinterpreteer."<ref name=Gibb>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Mohammedanism |date=1969 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |page=117}}</ref> Teen die tyd van die Abbasiede was die begrip nie meer sentraal tot die staatkunde nie, ondanks die teoretiese belang van die gedagte in die klassieke Islamitiese juridiese denke.<ref name=Johnson/> Rudolph Peters het geskryf dat die begrip met die stilstand van die Islamitiese uitbreidingsdrang verinnerlik is as 'n morele of geestelike stryd.<ref name=Peters187>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 187, voetnoot 52.</ref> Latere Islamitiese geleerdes soos Ibn al-Amir al-San'ani, Muhammad Abduh, Rashid Rida, Ubaidullah Sindhi, Yusuf al-Qaradawi en Shibli Nomani het die verdedigende aspek van die ''djihad'' beklemtoon en tussen die verdedigende ''djihad'' (''djihad al-daf''') en die aanvallende ''djihad'' (''djihad al-talab'') onderskei. Hulle het die opvatting weerlê dat daar konsensus bestaan het dat die ''djihad al-talab'' 'n gemeenskapsverpligting (''fard kifaya'') was, en het ter ondersteuning na die werke van klassieke geleerdes soos al-Djassas en Ibn Taymiyya verwys. Volgens Ibn Taymiyya is die rede vir 'n ''djihad'' teen nie-Moslems nie hul ongeloof nie, maar die bedreiging wat hulle vir Moslems inhou. Met 'n beroep op Ibn Taymiyya het geleerdes soos Rashid Rida, al-San'ani en al-Qaradawi aangevoer dat ongelowiges nie beveg hoef te word nie tensy hulle 'n bedreiging vir Moslems inhou. Die ''djihad'' is dus slegs as verdedigende oorlogvoering verplig, in antwoord op aggressie of "troubreuk" teen die Moslem-gemeenskap, en die "normale en gewenste toestand" tussen Islamitiese en nie-Islamitiese gebiede was een van "vreedsame naasbestaan". Dit stem ooreen met die Westerse begrip van die regverdige oorlog.<ref name=mqz/><ref name=Peters150>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 150.</ref> Eweneens het die agtiende-eeuse geleerde Mohammad ibn Abd al-Wahhab die ''djihad'' omskryf as 'n verdedigende militêre optrede om die Moslem-gemeenskap te beskerm.<ref name=DLB2004b>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 230, 235, 241.</ref> Vandag erken sommige Moslem-skrywers slegs oorloë as wettig wat ter verdediging van grondgebied of ter verdediging van die godsdiensvryheid gevoer word.<ref name=Peters125b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 125.</ref> Yusuf al-Qaradawi het verklaar: "Die ''djihad'' op die pad van Allah dien uitsluitlik vir die verdediging van die land, die eer en die heilige sake ... Ons neem hier aan wat die Moslem-geleerdes van dié tyd aangeneem het: sjeg Abu Zuhra, sjeg Rashid Rida, sjeg Shaltut, sjeg Abdallah Daraz, sjeg al-Ghazali: hulle is almal van mening dat die ''djihad'' in Islam uitsluitlik dien vir die verdediging van die godsdiens, die staat, die heilige sake, die land, die eer ... en nie vir die verowering van die wêreld nie, soos sommige dit beskryf."<ref name=Qaradawi>''L'Islam et l'Occident'', p. 19.</ref> Volgens Bernard Lewis het die meeste Islamitiese teoloë in die klassieke tydperk (750–1258) die ''djihad'' as 'n militêre onderneming verstaan,<ref name=LewisPolLang/> maar nadat die Islamitiese verowering tot stilstand gekom het en die kalifaat in kleiner state verdeel het, het die "onweerstaanbare en permanente ''djihad'' tot 'n einde gekom". Namate die ''djihad'' onuitvoerbaar geword het, is dit "van historiese na messiaanse tyd uitgestel".<ref name=Lewisrevolt>{{Cite magazine |last=Lewis |first=Bernard |title=The Revolt of Islam |magazine=The New Yorker |date=19 November 2001 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> In die agtiende eeu het die Durrani-ryk onder Ahmad Shah Durrani en sy seun en opvolger Timur Shah Durrani djihads teen die Sikh-''misls'' in die [[Punjab]]-streek verklaar, dikwels om grondgebied te konsolideer; die pogings onder Ahmad Shah het misluk, terwyl dié van Timur Shah geslaag het.<ref name=Fayz>{{Cite book |last=Muhammad Katib Hazarah |first=Fayz |title=The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh |translator=R. D. McChesney, M. M. Khorrami |date=2012 |page=61 |publisher=Brill}}</ref> === Kolonialisme en modernisme === [[Lêer:Fula jihad states map general c1830.png|duimnael|Die Fulani-djihadstate van Wes-Afrika, omstreeks 1830]] Toe die Europeërs die Moslem-wêreld begin koloniseer, was die ''djihad'' een van die eerste reaksies.<ref name=Bonner157>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 157–158.</ref> Emir Abdelkader het in Algerië 'n ''djihad'' teen die Franse oorheersing georganiseer en daarvoor van bestaande Soefi-netwerke gebruik gemaak.<ref name=Bonner157/> Ander oorloë is dikwels as ''djihad'' verklaar: die Senussi-orde het in 1912 'n ''djihad'' teen die [[Libië|Italiaanse beheer oor Libië]] verklaar, en die "[[Mahdi]]" in die [[Soedan]] het in 1881 'n ''djihad'' teen die Verenigde Koninkryk en Egipte verklaar.<ref name=OCAP/> Rashid Rida en Muhammad Abduh het aangevoer dat vreedsame naasbestaan die normale toestand tussen Moslem- en nie-Moslem-state behoort te wees, met 'n beroep op Koranverse wat oorlog slegs ter selfverdediging toelaat. Dié siening het egter die ''djihad'' teen die kolonialisme oopgelaat, aangesien dit as 'n aanval op Moslems beskou is.<ref name=OEIP/> Syed Ahmad Khan het aangevoer dat die ''djihad'' tot gevalle van onderdrukking beperk is, en dat 'n ''djihad'' teen die Britte onnodig was aangesien die Britse bewind in Indië godsdiensvryheid toegelaat het. In die plek daarvan het Khan die ''djihad'' geformuleer as die herwinning van die Moslem-wêreld se vroeëre wetenskaplike vooruitgang om dit te moderniseer.<ref name=Bonner159>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 159–160.</ref> Met die Islamitiese herlewing het 'n nuwe "fundamentalistiese" beweging ontstaan, met verskillende uitlegte van Islam wat groter nadruk op die ''djihad'' geplaas het. Die [[Wahhabisme|Wahhabitiese]] beweging, wat van die agtiende eeu af oor die Arabiese Halfeiland versprei het, het die ''djihad'' as gewapende stryd beklemtoon.<ref name=Gold>{{Cite book |last=Gold |first=Dore |title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism |date=2012 |publisher=Regnery Publishing |pages=7–8, 24}}</ref> Die Fulani-djihads in Wes-Afrika in die agtiende en negentiende eeu het tot die stigting van verskeie state gelei, waarvan die Sokoto-kalifaat die bekendste is. Dit het 'n eeu lank bestaan totdat dit deur die Britte verower en in 1903 by koloniale [[Nigerië]] ingelyf is.<ref name=Falola>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3}}</ref> Tydens die koloniale era is die ''djihad'' ook gebruik om nasionalistiese en pan-Islamitiese weerstand teen die koloniale oorheersers te motiveer. === Die Ottomaanse ''djihad'' in die Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|duimnael|Ottomaanse soldate met 'n regimentsvaandel wat die ''sjahada'' dra, by Kanlisirt tydens die Gallipoli-veldtog in 1915]] In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Max von Oppenheim 'n ''Gedenkskrif oor die revolusionering van die Islamitiese gebiede van ons vyande'' aan keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] gerig.<ref name=Schwanitz>Wolfgang G. Schwanitz: ''Max von Oppenheim und der Heilige Krieg. Zwei Denkschriften zur Revolutionierung islamischer Gebiete 1914 und 1940''. In: ''Sozial.Geschichte'', band 19, nr. 3, 2004, pp. 28–59.</ref> Die oproep tot 'n ''djihad'' deur Mehmed V het op 11 November 1914 gevolg.<ref name=Schwanitz2>Wolfgang G. Schwanitz: ''Jihadisierung des Islam im Großen Krieg''. In: ''Humanities – Sozial- und Kulturgeschichte'', webweergawe van Oktober 2014.</ref> Toe die Ottomaanse kalief tot 'n "groot ''djihad''" teen die Geallieerde moondhede opgeroep het, het daar hoop sowel as vrees ontstaan dat nie-Turkse Moslems die kant van Ottomaanse Turkye sou kies, maar die beroep het nie die Moslem-wêreld verenig nie<ref name=Lewisrevolt/><ref name=Gold/> en Moslems het nie teen hul nie-Moslem-bevelvoerders in die Geallieerde magte gedraai nie.<ref name=Ardic>{{Cite book |last=Ardic |first=Nurullah |title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization |date=2012 |publisher=Routledge |pages=192–193 |isbn=9781136489846}}</ref> Die oorlog het tot die einde van die kalifaat gelei, aangesien die [[Ottomaanse Ryk]] met die verliesende kant verbonde was en hom oorgegee het; die naoorlogse kapitulasies is deur die sekularistiese [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] omgekeer, wat later die kalifaat afgeskaf het.<ref name=Kadri/> In 1922, voor die Iranse revolusie, het die Sjiïtiese geestelike Mehdi al-Khalissi 'n [[fatwa]] uitgereik wat Irakese verbied het om aan die Irakese verkiesings deel te neem, aangesien die Irakese regering deur buitelandse moondhede gevestig is; hy het later 'n rol in die Irakese opstand van 1920 gespeel.<ref name=Islamicrev>{{Cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 Februarie 2013 |publisher=al-islam.org}}</ref> Tydens die opstand het ajatolla Muhammad Taqi Shirazi die Britse bewind ontoelaatbaar verklaar en tot 'n ''djihad'' teen die Europese besettings in die Midde-Ooste opgeroep.<ref name=Akhlaq>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-9787-8577-9 |page=169}}</ref> === Na-kolonialisme === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|duimnael|regs|[[Sayyid Qutb]], Islamistiese skrywer en invloedryke leier van die Moslembroederskap]] Die [[Islamisme]] het in die twintigste eeu 'n toenemende rol in die Moslem-wêreld gespeel, veral ná die ekonomiese krisisse van die 1970's en 1980's.<ref name=VanSlooten>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |journal=Peace Review |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013}}</ref> Een van die eerste Islamistiese groepe, die [[Moslembroederskap]], het die liggaamlike stryd en die martelaarskap in sy leerstelling beklemtoon: "God is ons doel; die Koran is ons grondwet; die Profeet is ons leier; die stryd (''djihad'') is ons weg; en die dood ter wille van God is die hoogste van ons aspirasies."<ref name=Benjamin>{{Cite book |last1=Benjamin |first1=Daniel |last2=Simon |first2=Steven |title=The Age of Sacred Terror |date=2002 |publisher=Random House |location=New York |page=57 |isbn=9780375508592}}</ref><ref name=Hamas>{{Cite web |title=The Hamas Covenant 1988 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp |website=Yale Law School Avalon Project}}</ref> [[Hassan al-Banna]] het die ''djihad'' van die swaard beklemtoon en Egiptenare tot 'n ''djihad'' teen die Britse Ryk opgeroep<ref name=Banna>{{Cite book |last=Bannā |first=Ḥasan al- |title=Five Tracts of Hasan Al-Banna (1906–1949) |date=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-608-15367-4 |pages=150, 155}}</ref> – die eerste invloedryke geleerde sedert die Indiese opstand van 1857 wat dit gedoen het.<ref name=Kadri/> Die groep het in die 1940's tot 'n ''djihad'' teen [[Israel]] opgeroep,<ref name=AlKhatib>{{Cite book |last=Al-Khatib |first=Ibrahim |title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem |date=2012 |publisher=scribedigital.com |isbn=978-1780410395 |page=14}}</ref> en sy Palestynse tak, [[Hamas]], het tydens die eerste Intifada tot 'n ''djihad'' teen Israel opgeroep.<ref name=AbuAmr>{{Cite book |last=Abū ʻAmr |first=Z. |title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and Islamic Jihad |publisher=Indiana University Press |year=1994 |page=23 |isbn=978-0253208668}}</ref><ref name=Miller>{{Cite book |last=Miller |first=Judith |title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |publisher=Simon & Schuster |page=387 |isbn=978-1439129418 |date=2011}}</ref> Volgens Rudolph Peters en Natana J. DeLong-Bas het die nuwe "fundamentalistiese" beweging 'n herinterpretasie van Islam en sy eie geskrifte oor die ''djihad'' meegebring. Dié geskrifte was geneig om hulle minder met die verskillende Islamitiese regskole in te laat, of met oplossings vir alle moontlike situasies: "Hulle beklemtoon eerder die morele regverdigings en die onderliggende etiese waardes van die reëls as die uitvoerige uitwerking van daardie reëls." Hulle was ook geneig om die onderskeid tussen die groter en die kleiner ''djihad'' te ignoreer, omdat dit Moslems "aftrek van die ontwikkeling van die strydlustige gees wat volgens hulle nodig is om die Islamitiese wêreld van Westerse invloede te suiwer".<ref name=DLB2004c>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 240–241.</ref><ref name=Peters127>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 127.</ref> Hedendaagse Islamitiese fundamentaliste is dikwels deur die idees van Ibn Taymiyya en van die Egiptiese joernalis [[Sayyid Qutb]] beïnvloed. Qutb het in sy boek ''Mylstene'' verkondig dat die ''djihad'' "nie 'n tydelike fase is nie, maar 'n permanente oorlog ... Die ''djihad'' vir vryheid kan nie ophou voordat die Satanistiese magte tot 'n einde gebring is en die godsdiens in sy geheel vir God gesuiwer is nie."<ref name=Milestones>{{Cite book |last=Qutb |first=Sayyid |title=Milestones |pages=60, 82, 125–126}}</ref><ref name=DLB2004d>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', p. 264.</ref> Qutb het op die martelaarskap en die ''djihad'' gekonsentreer en die tema van verraad en vyandskap teenoor Islam van die kant van Christene en veral Jode bygevoeg. Indien nie-Moslems 'n "oorlog teen Islam" voer, was 'n ''djihad'' teen hulle volgens hom verdedigend en nie aanvallend nie. Hy het volgehou dat Christene en Jode ''mushrikeen'' (nie-monoteïste) was, omdat hulle na sy bewering aan hul priesters of rabbi's "die gesag gegee het om wette te maak, en wette nagekom het wat deur hulle gemaak is [en] nie deur God toegelaat is nie", en aangesien "die nakoming van wette en beslissings 'n soort verering is".<ref name=Milestones/><ref name=Symon>{{Cite news |last=Symon |first=Fiona |title=Analysis: The roots of jihad |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm |publisher=BBC |date=16 Oktober 2001}}</ref> Die latere ideoloog Muhammad abd-al-Salam Faraj het van sommige van Qutb se leringe afgewyk. Waar Qutb gemeen het dat die ''djihad'' 'n verkondiging van "bevryding vir die mensdom" was, waarin die mensdom die vrye keuse tussen Islam en ongeloof het, het Faraj die ''djihad'' as 'n middel gesien om die wêreld te verower en die kalifaat te herstel.<ref name=Cook107>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 107–108.</ref> Faraj het die leuen, die nagtelike aanval (selfs waar onskuldiges per ongeluk gedood word) en die vernietiging van die ongelowige se bome geregverdig.<ref name=Jansen>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5}}</ref><ref name=Cook190>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 190, 192.</ref> Sy idees het Egiptiese Islamistiese ekstremistiese groepe beïnvloed, sowel as [[Ayman al-Zawahiri]], later die leier van [[Al-Kaïda|al-Kaïda]].<ref name=Gerges>{{Cite book |last=Gerges |first=Fawaz A. |title=The Far Enemy: Why Jihad Went Global |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=9, 11}}</ref> Tydens die Sowjet-inval in Afghanistan het die Sjiïtiese bevolking van [[Afghanistan]], hoewel die land oorwegend Soenni is, saam met die Soenni-Moslems die wapen opgeneem teen die kommunistiese regering en die verbonde Sowjet-magte; hulle is gesamentlik die Afghaanse ''mudjahedien'' genoem. Die Sjiïtiese djihadiste in Afghanistan was as die Teheran-agt bekend en het steun van die Iranse regering ontvang.<ref name=Britafghan>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War |title=Afghan War: History & Facts |website=Encyclopædia Britannica |date=24 Mei 2023}}</ref><ref name=Goodson>{{Cite book |title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban |first=Larry P. |last=Goodson |date=2001 |publisher=University of Washington Press |page=147 |isbn=9780295980508}}</ref> Die moderne Moslem-denke was op die vraag gerig wanneer oorlog gemaak mag word (''jus ad bellum'') en het min aandag aan die gedrag tydens die oorlog (''jus in bello'') gegee, omdat die meeste Moslem-teoretici die internasionale humanitêre reg as bestaanbaar met die Islamitiese vereistes beskou het. Moslems het die gedrag tydens oorlog later wel bespreek, in reaksie op terreurgroepe wat burgerlikes as teiken gekies het.<ref name=Hashmi>{{Cite book |editor=Sohail H. Hashmi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges |publisher=Oxford University Press |year=2012 |page=14}}</ref> == Nie-militêre uitlegte van die djihadbegrip == Terwyl sowel die Koran as die Soenna sowel as die meerderheid van die klassieke geleerdes onder ''djihad'' primêr of uitsluitlik 'n militêre bedrywigheid verstaan het, het daar in die loop van hul ontwikkeling ook nie-militêre uitlegte van die djihadleer ontstaan. Dit het veral gebeur in die loop van diepgaande politieke veranderinge soos die [[Kolonialisme|kolonisering]] van groot dele van die Islamitiese wêreld, die afskaffing van die kalifaat en die ontwikkelinge van die moderne tyd. Enkele Sjiïtiese teoloë van die klassieke tyd het tussen die groter ''djihad'' as 'n geestelike stryd teen innerlike luste en die kleiner ''djihad'' as 'n militêre konfrontasie met 'n uiterlike vyand onderskei.<ref name=Lewis125/> Hiermee stem die beklemtoning van nie-militêre aspekte van die djihadplig ooreen deur baie hedendaagse Moslem-skrywers sowel as deur Moslem-asketes en -mistici.<ref name=Firestone17>Reuven Firestone: ''Jihad: The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, p. 17.</ref> 'n Bekende voorbeeld van sulke uitlegte uit die moderne tyd was president Habib Bourguiba se verkondiging dat die stryd teen die ekonomiese verval van [[Tunisië]] as 'n ''djihad'' beskou moet word. Aangesien 'n ''mudjahed'', iemand wat aan die ''djihad'' deelneem, van die plig om in die [[Ramadan]] te vas vrygestel was, het Bourguiba aangevoer dat die vas in die Ramadan daarom ook nie vir werkendes – wat sodoende eweneens as geloofstryders beskou moes word – 'n plig was nie. Op dié wyse het hy probeer om die jaarlikse ekonomiese stagnasie in daardie maand te beëindig. Sy siening in dié verband is naderhand ook deur dele van die Islamitiese geleerdheid oorgeneem.<ref name=Peters118b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 118–119.</ref> == Legitimering van terreur met die djihadbegrip == [[Lêer:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|duimnael|300px|'n Djihad-vlag]] Baie Moslems, onder wie geleerdes soos Yusuf al-Qaradawi en Sayyid Tantawi, het Islamitiese terreuraanvalle op burgerlikes veroordeel en beskou hulle as in stryd met die reëls van die ''djihad'' wat die teiken van nie-strydendes verbied.<ref name=OEIPcombat/> Die ideologiese grondslag vir die deelname aan Islamistiese terrorisme word verskaf deur die geskrifte van Ibn Taymiyya, maar veral deur dié van die teoretikus van die Egiptiese Moslembroederskap, Sayyid Qutb, wie se boeke ''Mylstene'' en ''In die skaduwee van die Koran'' ná sy teregstelling in 1966 op groot skaal in die Arabiese wêreld versprei is. Verskeie Islamistiese organisasies dra die woord ''djihad'' in hul naam, soos die Islamitiese Djihad en al-Djihad. Ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] het die Verenigde State die Saoedi-Arabiese [[Osama bin Laden]] en die [[Taliban]] in Afghanistan geblameer. Bin Laden het op 7 Oktober 'n televisieboodskap uitgereik waarin hy verklaar het dat "Allah 'n voorhoedegroep Moslems, die spits van Islam, geseën het om Amerika te vernietig". Amerikaanse en Britse magte is rondom Afghanistan ontplooi, en mullah Mohammad Omar, die "bevelhebber van die gelowiges" van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan, het op sy beurt die Moslems van die wêreld opgeroep om by hom in 'n ''djihad'' aan te sluit.<ref name=Kepel>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |page=2}}</ref> In die 1980's het [[Abdullah Azzam]] gepleit vir 'n ''djihad'' teen die "ongelowiges".<ref name=Riedel>{{Cite web |last=Riedel |first=Bruce |title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father |url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel |date=11 September 2011 |publisher=Brookings}}</ref> Azzam het 'n ''fatwa'' uitgereik wat tot 'n djihad teen die Sowjet-besetting van Afghanistan oproep en dit 'n verpligting van alle weerbare Moslems verklaar om die invallers af te weer; sy ''fatwa'' is deur ander onderskryf, onder wie Abd al-Aziz ibn Baz.<ref name=Blanchard>{{Cite book |last=Blanchard |first=Christopher M. |title=Saudi Arabia: Background and U.S. Relations |date=2010 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-1-4379-2838-9 |page=27}}</ref> Azzam het Afghanistan as die begin gesien van 'n ''djihad'' om die ongelowiges uit baie lande te verdryf – die suidelike Sowjetrepublieke van Sentraal-Asië, Bosnië, die [[Filippyne]], Kasjmir, Somalië, Eritrea, Spanje en veral sy eie tuisland Palestina.<ref name=Wright>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower |date=2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-26608-8 |page=130}}</ref> Van die Sowjet-nederlaag in Afghanistan word gesê dat dit "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n groot mag in die Moslem-wêreld versterk het"; baie vegters het na hul tuislande teruggekeer om die ''djihad'' voort te sit, het aan opstande deelgeneem en later 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep.<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-85771-780-1 |pages=156–157, 174}}</ref> Azzam het ook 'n breër uitleg bepleit van wie doodgemaak mag word, wat studente soos bin Laden moontlik beïnvloed het.<ref name=Gold/> Op grond van sy uitleg van die hadith het hy aangevoer dat dit 'n sonde is om nié 'n aanvallende ''djihad'' teen die ongelowiges in nie-Moslem-lande te voer nie, en dat dit moet voortduur totdat slegs dié oorbly wat hulle aan Islam onderwerp; die verdrywing van ongelowiges uit Moslem-lande is daarteenoor 'n verdedigende ''djihad''.<ref name=AzzamDOTML>{{Cite book |last=Azzam |first=Abdullah |title=Defense of the Muslim Lands: The First Obligation After Iman |publisher=Islamic Books}}</ref> In Februarie 1998 het bin Laden 'n "Verklaring van die Wêreld-Islamitiese Front vir die Djihad teen die Jode en die Kruisvaarders" in die koerant ''Al-Quds al-Arabi'' geplaas.<ref name=OBLjihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |journal=Foreign Affairs |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126}}</ref> Hy het later die aanvalle van 11 September teen die Verenigde State georganiseer. Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – wat deur Islamiste ontwikkel is wat andersins enige ''bid'a'' (nuwigheid) in die godsdiens veroordeel – dít "genormaliseer" wat voorheen "ondenkbaar" was: "Die blote gedagte dat Moslems hulself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was pas in die vroeë 1990's dat enigiemand ooit die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, geregverdig het."<ref name=Kadri/> Selfmoordaanvallers word daarby ''sjahied'' (martelaar) genoem en 'n plek in die Paradys sou vir hulle seker wees. As sodanig geld [[selfmoord]] in Islam as 'n sonde wat in die hiernamaals met die eindelose herhaling van die oomblik van die dood gestraf word.<ref name=LewisChurchill>Bernard Lewis, Buntzie Ellis Churchill: ''Islam: The Religion and the People''. Wharton School Publishing, 2008, p. 152.</ref> Die Islamitiese teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is uitgewys as die sleutelteoretikus en ideoloog agter die moderne djihadistiese geweld.<ref name=Atlantic>{{Cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref> Sy teologiese en regsregverdigings het Abu Musab al-Zarqawi van al-Kaïda sowel as djihadistiese terreurgroepe, [[Islamitiese Staat|ISIS]] daaronder, beïnvloed. Al-Zarqawi het 'n manuskrip van al-Muhajir se idees in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur ISIS ingespan is en bekend staan as ''Die Regswetenskap van die Djihad'' of ''Die Regswetenskap van die Bloed''.<ref name=Atlantic/><ref name=Guardian>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |newspaper=The Guardian |date=12 Mei 2018 |last=Townsend |first=Mark}}</ref> Die boek is beskryf as 'n rasionalisering van "die moord op nie-strydendes"; Salah al-Ansari van die dinkskrum Quilliam merk op: "Daar is 'n verstommende gebrek aan studie van en aandag vir dié afstootlike en gevaarlike teks ''Die Regswetenskap van die Bloed'' in byna alle Westerse en Arabiese vakkundigheid."<ref name=Guardian/> Charlie Winter van ''The Atlantic'' beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afstootlike dade te regverdig":<ref name=Atlantic/> {{Aanhaling|teks=Van bepeinsinge oor die verdienstelikheid daarvan om gevangenes te onthoof, te martel of te verbrand tot gedagtes oor sluipmoord, belegoorlogvoering en die gebruik van biologiese wapens – al-Muhajir se intellektuele nalatenskap is 'n sleutelbestanddeel van die letterkundige korpus van ISIS, en inderwaarheid van wat ook al daarná kom: 'n manier om prakties enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word. [...] Volgens al-Muhajir is dit om selfmoord te pleeg ten einde mense dood te maak nie net 'n teologies gegronde daad nie, maar ook 'n lofwaardige een, iets om te koester en te vier ongeag die uitkoms daarvan.|teken=Charlie Winter}} Die sielkundige Chris E. Stout het beweer dat djihadiste hul dade as "vir die groter goed" beskou, en dat hulle hulle in 'n toestand van "verswakking op die aarde" bevind wat [[terrorisme]] 'n geldige uitweg maak.<ref name=Stout>{{Cite book |last=Stout |first=Chris |title=Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat |publisher=Greenwood Publishing Group |date=2018 |pages=5–6 |isbn=978-1440851926}}</ref> Talle kongresse is in Egipte, Saoedi-Arabië en elders gehou wat selfmoordaanvalle, die liggaamlike aanranding van burgerlikes en die aanvalle van 11 September 2001, [[Aanvalle in Madrid op 11 Maart 2004|11 Maart 2004]], Riaad en [[Aanvalle in Londen op 7 Julie 2005|7 Julie 2005]] veroordeel.<ref name=Savants>Sjeg Muhammad ibn Hussayn: ''Que disent les savants de l'islam sur le Terrorisme ?'' Éditions Anas, 2004, ISBN 9960-36-560-3.</ref> Die intellektuele, politici en geestelikes van die Arabies-Moslem-wêreld het 'n ''Arabiese konvensie vir die bestryding van terrorisme'' opgestel wat 57 state onderteken het: "Ooreenkomstig die hoë morele en godsdienstige beginsels, in besonder die reëls van die Islamitiese sjaria sowel as die menslike erfenis van die Arabiese nasie, wat elke vorm van geweld en terrorisme afkeur."<ref name=Savants/> Die Islamitiese grondslae waarop die oelemas hulle beroep, is hoofsaaklik die verbod om onskuldiges dood te maak ("Spaar die kinders, die geesteskrankes, die vroue, die priesters, die bejaardes en die gebreklikes, tensy hulle aan die stryd deelgeneem het"; soera 5:32); die verbod om chaos (''fitna'') te veroorsaak (soera 2:190–191); en die selfmoord, wat duidelik in die Koran veroordeel word: "Moet julle nie die dood aandoen nie" (soera 4:29).<ref name=Savants/><ref name=Urvoy/> Die Internasionale Islamitiese Geleerderaad, wat ná die aanvalle van 11 September 2001 standpunt ingeneem het oor Islamisties-ekstremisties gemotiveerde geweld, het in die Manifes van Mekka "ekstremisme, geweld en terrorisme" veroordeel, bevestig dat dié dinge "nie in die minste tot Islam behoort nie" en vasgestel: "''Djihad'' is nie terrorisme nie." Die Franse magistraat Marc Trévidic wys op die paradoks van die nuwe "''djihad''-geslag", wat droom van die goue eeu van 'n Islam wat die Westerse moderniteit nog nie verderf het nie, terwyl dieselfde nuwe djihadiste 'n hele aantal middele gebruik wat juis die moderne tyd kenmerk, soos die internet en sosiale media.<ref name=Trevidic>{{Cite journal |author=Marc Trévidic |title=Du terrorisme d'État à la génération jihad |journal=Revue française de criminologie et de droit pénal |volume=3 |date=November 2014}}</ref> Weens aanvalle van dié aard het dit veral in die [[Weste|Westerse wêreld]] tot 'n groeiende kritiek op Islam sowel as tot [[Islamofobie]] gekom. == ''Djihad'' vandag == Sommige hedendaagse Moslem-groepe, veral in Westerse lande, onderskryf grootliks die innerlike ''djihad'' waar die stryd teen boosheid sonder wapens gevoer word. Dit is egter ook so dat die ''djihad'' selfs aan die begin van die 21ste eeu steeds as motivering gebruik word om verskeie oorloë waarin Moslem-lande of -groepe betrokke is, te regverdig. Voorbeelde hiervan is die stryd in [[Afghanistan]], die burgeroorloë in die [[Soedan]] en [[Tsjad]], en die onafhanklikheidstryd van Moslem-minderheidsgroepe in die [[Filippyne]]. Die kleiner ''djihad'' is in die loop van die geskiedenis ook teen Moslem-sektes gerig wat as ketters beskou is. In die hedendaagse tyd is dié rede onder meer aangevoer in die oorlog tussen [[Iran]] en [[Irak]], in die botsings tussen mededingende Moslem-faksies – in Afghanistan, Pakistan, Jemen, Irak, Sirië en Libanon, vandag tussen Soenni-Moslems en Sjiïete – en in die Algeriese burgeroorlog van die 1990's teen Algeriese burgerlikes en soldate wat teen die invoering van die sjaria gekant was, 'n oorlog wat meer as 150 000 mense se lewens gekos het.<ref name=Webster>{{Cite book |author=Wendy Doniger |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |page=571 |isbn=0-87779-044-2}}</ref><ref name=Bellinger>{{Cite book |first=Gerhard J. |last=Bellinger |title=Encyclopédie des religions |location=Parys |publisher=Le Livre de poche |year=2000 |isbn=2-253-13111-3}}</ref> In die Siriese burgeroorlog het Sjiïtiese en Soenni-vegters 'n ''djihad'' teen mekaar gevoer,<ref name=RF17>{{Cite news |last=Hassan |first=Hassan |title=The rise of Shia jihadism in Syria will fuel sectarian fires |work=The National |location=Aboe Dhabi |date=5 Junie 2013}}</ref> en in Jemen het die [[Houthi-beweging]] 'n beroep op die ''djihad'' as deel van sy ideologie sowel as van sy werwing gebruik.<ref name=Defensepost>{{Cite web |url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/ |title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says |date=20 Junie 2019 |website=The Defense Post}}</ref> In hierdie eeu van godsdienstige verdraagsaamheid en [[humanisme]] is die konsep van ''djihad'' waarskynlik die grootste enkele oorsaak van die negatiewe beeld wat baie nie-Moslems van Islam het. Die Islamitiese strewe om die hele wêreld só aan Allah te onderwerp, lei daartoe dat baie mense alle Moslems as onverdraagsame aggressors en vyande van wêreldvrede beskou. Moslems se standpunt oor en die hantering van hierdie radikale konsep sal dalk 'n deurslaggewende faktor wees om te bepaal in watter mate Islam in die toekoms vir die breë wêreldbevolking aanvaarbaar sal wees. == Ander betekenisse en gebruike == Die woord het sowel gewelddadige as geweldlose betekenisse opgegaar. Volgens John Esposito kan dit eenvoudig beteken om te strewe na 'n morele en deugsame lewe, om Islam te versprei en te verdedig, en om onreg en onderdrukking te bestry.<ref name=Esposito26>John Esposito: ''Unholy War: Terror in the Name of Islam''. Oxford University Press, 2002, p. 26.</ref> Die relatiewe belang van die twee vorme is 'n saak van meningsverskil. Rudolph Peters het geskryf dat tradisionalistiese Moslems in die hedendaagse wêreld die ''djihad'' uit die klassieke werke oor die fikh verstaan; modernistiese Moslems beskou dit as 'n regverdige oorlog in die internasionale reg en beklemtoon die verdedigende aspekte daarvan; en fundamentaliste sien dit as 'n uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale.<ref name=Peters150/> David Cook het geskryf dat Moslems die ''djihad'' in 'n militêre sin verstaan het, in sowel klassieke as hedendaagse tekste; die gedagte dat die ''djihad'' primêr geweldloos is, kom volgens hom uit Soefi-tekste en die Westerse geleerdes wat hulle studeer, of uit Moslem-apologete.<ref name=Cook165>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 165–166.</ref> === Openbare mening onder Moslems === 'n Gallup-opname het Moslems in agt lande gevra om die ''djihad'' te omskryf. In Libanon, Koeweit, Jordanië en Marokko was die algemeenste antwoord 'n "plig teenoor God", 'n "goddelike plig" of die "verering van God", sonder enige militêre bybetekenis. In Turkye, Iran, Pakistan en Indonesië het baie van die antwoorde "die opoffering van jou lewe ter wille van Islam, God of 'n regverdige saak" of "die stryd teen die teenstanders van Islam" ingesluit.<ref name=gallup/> Ander algemene betekenisse van die woord in die Moslem-wêreld sluit "'n verbintenis tot harde werk", "die bevordering van vrede" en "om volgens die beginsels van Islam te lewe" in.<ref name=gallup/><ref name=EspositoMogahed>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |last2=Mogahed |first2=Dalia |title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |page=20 e.v.}}</ref> Gallup het verklaar dat sy opnames wys dat die begrip van die ''djihad'' onder Moslems "aansienlik meer genuanseerd is as die enkele sin waarin Westerse kommentators die woord sonder uitsondering gebruik".<ref name=gallup/> Die woord is daarby ook op die stryd vir die [[Feminisme|bevryding van vroue]] toegepas.<ref name=AlBatal>{{Cite book |last=Al-Batal |first=Mahmoud |author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Taʿllum al-ʿArabiyya, Part II |edition=2de |year=2006 |publisher=Georgetown University Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-1589010963}}</ref> === Ander vorme van stryd === Die Sjiïtiese geleerde Mahmoud Ayoub het verklaar: "Die doel van die ware ''djihad'' is om 'n harmonie tussen ''islam'' (onderwerping), ''iman'' (geloof) en ''ihsan'' (regverdige lewe) te bereik." Die ''djihad'' is 'n proses wat sowel individuele as maatskaplike hervorming insluit; dít word ''djihad fi sabil Allah'' ("stryd op die weg van God") genoem en kan aan die hand van die Koran onderneem word (''djihad bi al-qur'an''). Volgens Ayoub is die grootste ''djihad'' die stryd van elke Moslem teen maatskaplike, morele en politieke euwels. Na gelang van die maatskaplike en politieke omstandighede kan die ''djihad'' egter as 'n sesde grondverpligting beskou word wat op die hele Moslem-gemeenskap rus wanneer hul integriteit in gevaar is – in dié geval word die ''djihad'' 'n "absolute verpligting" (''fard 'ain'') – of wanneer maatskaplike en godsdienstige hervorming ernstig gestuit word. Andersins is dit 'n "beperkte verpligting" (''fard kifaya'') wat op dié rus wat regstreeks betrokke is. Hierdie reëls geld vir die gewapende stryd of die "''djihad'' van die swaard".<ref name=Ayoub>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |page=57}}</ref> In die moderne tyd het die Pakistanse geleerde Fazlur Rahman Malik die woord gebruik om die stryd te beskryf om 'n "regverdige morele en maatskaplike orde" te vestig,<ref name=FazlurRahman>{{Cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Major Themes of the Qur'an |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages=63–64}}</ref> terwyl president Habib Bourguiba van Tunisië dit gebruik het om die stryd om ekonomiese ontwikkeling in dié land te beskryf.<ref name=Peters116/> Volgens die [[BBC]] is 'n derde betekenis van die ''djihad'' die stryd om 'n goeie samelewing te bou.<ref name=bbcjihad/> In sy kommentaar op die hadith-versameling ''Sahih Muslim'', getiteld ''al-Minhaj'', het die middeleeuse geleerde Yahya ibn Sharaf an-Nawawi verklaar: "Een van die kollektiewe pligte van die gemeenskap as geheel (''fard kifaya'') is om 'n geldige protes aan te teken, om godsdiensvraagstukke op te los, om kennis van die goddelike wet te hê, en om die regte te gebied en verkeerde gedrag te verbied."<ref name=Kabbanijihad>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm |title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam |author=Sjeg Hisham Kabbani |author2=Sjeg Seraj Hendricks |author3=Sjeg Ahmad Hendricks |work=The Muslim Magazine}}</ref> Natana J. DeLong-Bas noem 'n aantal soorte ''djihad'' wat deur Moslems voorgestel is, waaronder die opvoedkundige ''djihad'' (''djihad al-tarbiyya'') en die missionêre ''djihad'', oftewel die roep van mense tot Islam (''djihad al-da'wa'').<ref name=DLB2004c/> Ander "soorte" wat genoem word, is die "intellektuele" ''djihad'', wat aan die missionêre djihad verwant is, en die "ekonomiese" ''djihad'', dit wil sê om goed te doen met geld, soos om binne jou vermoë te bestee en die "armes en verdruktes" te help.<ref name=whyislam>{{Cite web |title=Why does Islam have the concept of Jihad or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism |work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/ |publisher=whyislam.org}}</ref> Iran het 'n Ministerie van die ''Djihad'' vir Landbou<ref name=Jalal>{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009 |isbn=978-0-674-03907-0 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |pages=239–240 |doi=10.4159/9780674039070-007}}</ref> en voorheen 'n ''Djihad'' van die Konstruksie wat vir openbare werke verantwoordelik was. === "Seksuele ''djihad''" === Die uitdrukking ''djihad al-nikah'' of "seksuele ''djihad''" verwys na vroue wat by die ''djihad'' aansluit deur seks aan vegters te bied om hul moraal te verhoog.<ref name=Straits>{{Cite news |title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals |url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia |work=The Straits Times |date=27 Augustus 2014}}</ref> Die gerug het in 2013 in Tunisië ontstaan, waarvolgens honderde jong meisies na Sirië sou uitwyk waar hulle hulle aan talle vegters van die [[Islamitiese Staat]] en ander djihadistiese groepe sou gee deur met hulle "getroud" en dan "geskei" te word. Die gerug is in Desember 2012 gebore met 'n boodskap wat as 'n tweet van die Salafistiese sjeg Mohamed al-Arifi voorgehou is, wat "Moslem-vroue van 14 jaar af sou toelaat om met 'n djihadis vir 'n paar uur en daarna met ander djihadiste te trou, om die moreel van die vegters te versterk en die deure van die paradys te open". Sjeg al-Arifi het vinnig ontken dat hy so 'n ''fatwa'' uitgereik het, maar die gerug het in die media versprei en is oorgeneem deur die verklarings van die Tunisiese minister van binnelandse sake, Lotfi Ben Jeddou, voor die Tunisiese Nasionale Grondwetgewende Vergadering op 19 September 2013, en deur die Siriese regime, wat propagandaberigte met valse getuienis laat maak het. Ná teenondersoeke het verskeie navorsers en joernaliste in 2013 tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen geloofwaardige getuienis bestaan wat die werklikheid van 'n "seksuele ''djihad''" bevestig nie; dit word daarby deur alle djihadistiese bronne ontken en rus op geen godsdienstige grondslag nie.<ref name=SaraDaniel>Sara Daniel: ''Tunisie. La vérité sur le "djihad sexuel"''. ''L'Obs'', 9 November 2013.</ref><ref name=Piquet>Caroline Piquet: ''Ces Françaises qui partent faire le djihad en Syrie''. ''Le Figaro'', 20 Junie 2014.</ref><ref name=Spiegel>{{Cite news |title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign |url=https://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html |work=Der Spiegel |first=Christoph |last=Reuter |date=7 Oktober 2013}}</ref> Vir Human Rights Watch berus dié gerugte op 'n werklike gegewe, naamlik die gebruik van die "tydelike huwelik", wat sterk in omvang toeneem.<ref name=SaraDaniel/> Volgens die joernalis David Thomson dien die vroue wat by djihadistiese groepe aansluit, nie as seksslawe nie: "Hulle vertrek om presies dieselfde redes as die mans", maar aangesien hulle nie tot die stryd toegelaat word nie, "kan hulle slegs deur die huwelik na Sirië gaan".<ref name=Thomson>Sarah Ben: ''"Les Français djihadistes", onderhoud met David Thomson''. huffingtonpost.fr, 11 Maart 2014.</ref> === Gebruik deur nie-Moslems === Die Departement van Justisie van die Verenigde State het verskillende ''ad hoc''-definisies van die ''djihad'' in die aanklagte teen persone gebruik wat by terreurbedrywighede betrokke was, onder meer: "Soos in hierdie aanklag gebruik, is ''djihad'' die Arabiese woord wat 'heilige oorlog' beteken. In hierdie verband verwys ''djihad'' na die gebruik van geweld, insluitend paramilitêre optrede teen persone en regerings wat as vyande van die fundamentalistiese weergawe van Islam beskou word."<ref name=Hayat>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd indictment, California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com}}</ref> Die godsdienshistorikus Karen Armstrong het geskryf: "Geveg en oorlogvoering mag soms nodig wees, maar dit was slegs 'n klein deel van die hele ''djihad'' of stryd."<ref name=Robinson>{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm |title=The Concept of Jihad ("Struggle") in Islam |author=B. A. Robinson |date=28 Maart 2003 |publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> Volgens Maxime Rodinson is die ''djihad'' "'n propagandistiese instrument wat, na gelang van behoefte, hom tot die gewapende stryd wend – twee bestanddele wat baie ideologiese bewegings gemeen het".<ref name=Rodinson351>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, p. 351.</ref> Benjamin R. Barber het die woord gebruik om die weerstandsbeweging van fundamentalistiese etniese groepe aan te dui wat hul tradisies, erfenis en identiteit teen die [[globalisering]] wil beskerm, wat hy "McWorld" noem.<ref name=Barber>{{Cite book |last=Barber |first=Benjamin |title=Jihad vs. McWorld: Terrorism's Challenge to Democracy |date=2010 |publisher=Random House |isbn=978-0-307-87444-3 |pages=53–65}}</ref> == Ander groepe == === Ahmadiyya === In die [[Ahmadiyya]]-Islam is die ''djihad'' primêr 'n mens se persoonlike innerlike stryd en behoort dit nie vir politieke doeleindes gewelddadig aangewend te word nie. Geweld mag slegs gebruik word om die godsdiens en 'n mens se eie lewe in uiterste omstandighede van vervolging te beskerm.<ref name=Ahmadiyya>{{Cite web |url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0 |title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate |publisher=TheyWorkForYou.com}}</ref> === Koraniste === Koraniste glo nie dat die woord ''djihad'' "heilige oorlog" beteken nie. Volgens hulle beteken dit om te stry of te strewe, en kan dit sowel militêre as nie-militêre aspekte insluit. Waar dit na die militêre aspek verwys, word dit primêr as verdedigende oorlogvoering verstaan.<ref name=Musa>Aisha Y. Musa: ''Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"''. International Institute of Islamic Thought.</ref><ref name=Taslaman>Caner Taslaman: ''The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"''. canertaslaman.com, 2011.</ref> === Babisme en die Bahá'í-geloof === Die [[Babisme]] en die [[Baha’i|Bahá'í-geloof]] is twee onafhanklike monoteïstiese godsdienste wat in die tweede helfte van die negentiende eeu in Iran en die Masjrek ontstaan het. Hulle het in 'n Twaalwer-Sjiïtiese omgewing ontstaan en berus op goddelike openbaringe wat ná die Koran kom. Die begrip ''djihad bi al-saif'' ("''djihad'' deur die swaard") is in die Babisme herleef, soos die Babi-opstand in Mazandaran en die Slag van Sjeg Tabarsi aandui,<ref name=Babi>''An introduction to the Bábí faith''. In: ''Encyclopedia of Religion''. Reds. Lindsay Jones e.a. 2de uitgawe, Macmillan Reference USA, 2004. ISBN 0-02-865733-0.</ref> maar dit is in die Bahá'í-geloof heeltemal afgeskaf, waar "die swaard deur die woord vervang word".<ref name=Bisharat>''Bisharat'' ("Goeie nuus"), uittreksel 3.3 uit die tafel van Bahá'u'lláh.</ref><ref name=Haykal>Vers 42 van die ''Suriy-i-Haykal'' (die tafel van die Tempel) van Bahá'u'lláh: "Wees op julle hoede om niemand se bloed te vergiet nie. Trek die swaard van julle tong uit die skede van die woord, want dit is hoe die vesting van die harte van die mense verower word. Ons het die wet van die heilige oorlog teen mekaar afgeskaf."</ref> == Sien ook == * [[Islamitiese Staat]] * [[Kruistog]] * [[Sjaria]] * [[Islamofobie]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese begrippe]] [[Kategorie:Islamitiese geskiedenis]] [[Kategorie:Arabiese woorde]] [[Kategorie:Oorlog]] 1rqrp43hklhxmpwo3ye6v8rizfm7yx2 2966783 2966779 2026-09-12T15:13:59Z Pynappel 70858 2966783 wikitext text/x-wiki {{Skuins titel}} [[Lêer:Siyer-i Nebi - Gabriel -dschabrail- und weitere Engel unterstützen die Muslime während der Schlacht von Badr.jpg|duimnael|300px|Illustrasie van die Slag van Badr (624) in die ''Siyer-i Nebi''. Volgens die Islamitiese oorlewering het die engeleskare, met [[Gabriël|Djibril]] onder hulle, die Moslem-leër te hulp gesnel.<ref name=Athamina>Khalil Athamina: ''Badr''. In: ''Encyclopaedia of Islam, THREE''. Reds. Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2017. Dié voorstelling word ook in die Koran vermeld, onder andere in soera 3:123 e.v.</ref>]] '''''Djihad''''' ([[Arabies]]: جِهَاد, ''djihād'') is 'n Arabiese woord wat "inspanning", "strewe" of "stryd" beteken, veral met 'n lofwaardige doel.<ref name=ODI>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |editor-first=John L. |editor-last=Esposito |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref><ref name=OEIP>{{Cite encyclopedia |first1=Rudolph |last1=Peters |first2=David |last2=Cook |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014 |doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001 |isbn=9780199739356}}</ref><ref name=EI2>{{Cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |location=Leiden |publisher=Brill |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> In 'n Islamitiese verband dek die begrip omtrent enige poging om die persoonlike en maatskaplike lewe met God se leiding te laat ooreenstem, soos 'n innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, pogings om 'n goeie Moslem-gemeenskap (''oemma'') te bou, en die stryd om [[Islam]] te verdedig.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name=DLB2018>{{Cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=Princeton |publisher=Princeton University Press}}</ref> Weens die letterlike betekenis "stryd" word die woord egter dikwels met oorlogvoering verbind.<ref name=Jackson>{{Cite book |title=What is Islamic philosophy? |first=Roy |last=Jackson |publisher=Routledge |page=173 |year=2014 |isbn=978-1317814047}}</ref> 'n ''Djihad'' verwys na die [[Moslem]] se totale stryd teen boosheid, oorheersing en ongeloof, wat ook 'n gewapende stryd of oorlog teen ongelowiges kan insluit. Die volle uitdrukking waarin die woord in die [[Koran]] en in latere Moslem-gebruik meestal voorkom, is ''al-djihad fi sabil Allah'' ("die strewe op die weg van God").<ref name=MIC>{{Cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419}}</ref><ref name=Esposito>{{Cite book |last=Esposito |first=John L. |title=Islam: The Straight Path |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195043983 |page=54}}</ref> Die djihadleer het sy oorsprong in die Koran en die [[soenna]] van [[Mohammed]].<ref name=Hamidullah>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, p. 18 e.v.</ref> In hierdie bronne word die begrip in 'n militêre sin verstaan, as stryd teen 'n vyand.<ref name=Lewispol>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, pp. 124–125. Vgl. Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam: neunundzwanzig Vorschläge, das Unvertraute zu verstehen''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 23–24.</ref> Die tradisie onderskei tussen die innerlike of "groter" ''djihad'', wat 'n stryd teen 'n mens se eie begeertes en drifte is, en die uiterlike of "kleiner" ''djihad'', wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die pen of die tong (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die swaard (oorlogvoering).<ref name=DLB2018/><ref name=Bonner>{{Cite book |last=Bonner |first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400827381 |page=13}}</ref><ref name=PetersER>{{Cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2de |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> 'n Groot deel van die Moslem-mening beskou die innerlike ''djihad'' as belangriker as die uiterlike.<ref name=gallup>{{Cite web |last=Burkholder |first=Richard |title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle? |date=3 Desember 2002 |url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx |publisher=gallup.com}}</ref> Volgens die klassieke Islamitiese regsleer ([[Fikh|fikh]]), waarvan die ontwikkeling in die eerste eeue na Mohammed se dood gedateer word,<ref name=Noth27>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 27.</ref> dien dié stryd die uitbreiding en verdediging van Islamitiese gebied totdat Islam die heersende godsdiens is.<ref name=KWH>Klaus Kreiser, Werner Diem, Hans Georg Majer (reds.): ''Lexikon der islamischen Welt''. Kohlhammer, 1974, band 2, pp. 27–28, s.v. "Heiliger Krieg"; vgl. ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In die verdere ontwikkeling daarvan, en in besonder in die loop van die moderne tyd, het Moslem-geleerdes begin om die nie-militêre aspekte van dié stryd te beklemtoon. Moderne Moslem-skrywers beskou slegs sulke oorloë as geoorloof wat die verdediging van Islamitiese state, die vryheid van Moslems om Islam buite dié state te verkondig, en die beskerming van Moslems onder nie-Islamitiese heerskappy dien.<ref name=Peters125>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, p. 125; vgl. dieselfde skrywer: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 5.</ref> In die twintigste eeu het die begrip sy regsgeleerde belang grootliks verloor en aanleiding gegee tot 'n ideologiese en politieke diskoers.<ref name=DLB2018/><ref name=Hallaq>{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |pages=334–338}}</ref> Die ''djihad'' is 'n belangrike geloofsbeginsel van Islam en 'n plig wat aan alle Moslems opgelê is. Sommige [[Soenni|Soenni]]-geleerdes reken die ''djihad'' as 'n sesde by die [[Vyf Pilare van die Islam|vyf pilare van Islam]], hoewel dit nie daardie amptelike status het nie.<ref name=Esposito93>John Esposito: ''Islam: The Straight Path''. Oxford University Press, 2005, p. 93.</ref><ref name=Ludwig>{{Cite book |author=Quentin Ludwig |title=L'islam |publisher=Éditions Eyrolles |year=2011 |page=121 |isbn=978-2-212-16405-3}}</ref> Die [[Kharidjiete]] het die ''djihad'' wel onder die vyf grondpilare van Islam getel.<ref name=Khoury29>Raif Georges Khoury: ''Der Islam – Religion, Kultur, Geschichte''. BI-Taschenbuchverlag, Mannheim 1993, p. 29.</ref><ref name=Filiu>{{Cite book |author=Jean-Pierre Filiu |title=Les frontières du jihad |publisher=Fayard |year=2006 |isbn=978-2-213-65220-7}}</ref> In die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] word dit as een van die tien godsdienstige praktyke beskou.<ref name=practices>{{Cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |publisher=al-Islam.org}}</ref> In Europese tale word die begrip dikwels met "heilige oorlog" vertaal.<ref name=Rosiny>Stephan Rosiny: ''Der jihad. Eine Typologie historischer und zeitgenössischer Formen islamisch legitimierter Gewalt''. In: Hildegard Piegeler, Inken Prohl en Stefan Rademacher (reds.): ''Gelebte Religionen''. Königshausen und Neumann, Würzburg 2004, pp. 133–150, hier p. 133; Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloh 1991.</ref> Moslem-skrywers werp teen dat ''djihad'' semanties nie net oorlogvoering aandui nie en dat daar nie-militêre betekenisse van die begrip bestaan; hulle beskou so 'n vertaling daarom as verkeerd en verwerp dit.<ref name=Peters118>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 118.</ref> In die Islamwetenskap is 'n omskrywing van die ''djihad'' as heilige oorlog, in die sin van 'n oorlog wat deur God voorgeskryf, om sy wil gevoer en deur hom beloon word, wel gangbaar,<ref name=Crone363>Patricia Crone: ''Medieval Islamic Political Thought''. Edinburgh University Press, 2005, p. 363.</ref> maar 'n eenvoudige gelykstelling van die twee begrippe word in die navorsing dikwels van die hand gewys.<ref name=Crone363/><ref name=Noth22>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, pp. 22–23; Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, Leiden 1977, pp. 3–4.</ref> Gegewe die wye reeks betekenisse is dit onjuis om die woord bloot met "heilige oorlog" gelyk te stel.<ref name=Jihadenc>{{Cite encyclopedia |title=Jihād |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad |publisher=encyclopedia.com |date=21 Mei 2013}}</ref><ref name=Britannica>{{Cite web |date=12 April 2025 |title=Jihad – Meaning, Examples, & Use in the Quran |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |website=britannica.com}}</ref> Die begrip van die ''djihad'' het oor die loop van die tyd gewissel, en soms was die opeenvolgende uitlegte daarvan met mekaar in mededinging.<ref name=BorrutBonner>Antoine Borrut, Michael Bonner: ''Le Jihad : origines, interprétations, combats''. In: ''Archives de sciences sociales des religions'', nr. 140, 2007.</ref> In [[Arabies|moderne standaard-Arabies]] word die woord gebruik vir 'n stryd om sowel godsdienstige as wêreldlike sake, en soms sonder godsdienstige bybetekenis, met 'n betekenis soortgelyk aan dié van die Engelse woord ''crusade'' ("kruistog"), soos in "'n kruistog teen dwelms".<ref name=OISO>{{Cite web |title=Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199 |publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name=ODI/> ''Djihad'' is ook 'n Arabiese voornaam wat in die neutrale sin van "'n stryd om 'n edel saak" aan seuns en dogters gegee word.<ref name=Seales>{{Cite news |title='My wife can never call my name in public' |first=Rebecca |last=Seales |publisher=BBC |date=5 Julie 2018 |url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> Nogtans word die woord gewoonlik in die godsdienstige sin gebruik.<ref name=PetersOEIW>{{Cite encyclopedia |first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press}}</ref> Die ''djihad'' moet nie met die [[Idjtihad|idjtihad]] verwar word nie, wat in die Islamitiese reg die inspanning van die verstand aandui om die grondtekste van Islam uit te lê.<ref name=Laffite>{{Cite web |url=http://orientxxi.info/mots-d-islam-22/djihad,1128 |title=Djihad |author=Roland Laffite |date=3 Februarie 2016 |publisher=OrientXXI}}</ref> == Etimologie en betekenis == Die woord ''djihad'' is afgelei van die [[Arabies]]e stam ''ǧ-h-d'' (''djahada''), wat beteken "om krag en moeite in te span, om alle middele te gebruik om 'n taak te verrig".<ref name=Ozel>{{Cite encyclopedia |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed |date=1993 |title=Cihad |encyclopedia=İslam Ansiklopedisi |volume=7 |pages=527–531 |publisher=Turkse Diyanet-stigting |location=Istanboel}}</ref><ref name=Guidere>{{Cite journal |author=Mathieu Guidère |title=Petite histoire du djihadisme |journal=Le Débat |year=2015 |volume=3 |issue=185 |pages=36–51 |doi=10.3917/deba.185.0036}}</ref> [[Etimologie|Etimologies]] dui die begrip dus 'n inspanning aan wat op 'n bepaalde doel gerig is.<ref name=EI2538>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 2, p. 538 ("Djihad").</ref> In sy uitgebreide sin kan dit die stryd teen die vyande van Islam beteken, maar ook die nakoming van godsdienstige leringe en die gebod om die goeie te beveel en die verwerplike te verbied.<ref name=Ozel/> Die vertalings van die woord dek verskeie betekenisse: 'n oorlog wat in die naam van 'n godsdienstige ideaal gevoer word, oftewel 'n heilige oorlog; 'n stryd of geveg teen vyandige elemente en teen teëspoed ("stryd op die weg van God"); en 'n konfrontasie of geheel van handelinge om 'n kwaad te oorwin.<ref name=Almaany>{{Cite web |title=ترجمة و معنى الجهاد بالفرنسي في قاموس المعاني |url=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-fr/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF/ |website=almaany.com}}</ref><ref name=Gril>{{Cite web |url=https://www.persee.fr/doc/rhr_0035-1423_1998_num_215_1_1151 |title=De l'usage sanctifiant des biens en islam |author=Denis Gril |date=1998 |publisher=Revue de l'histoire des religions}}</ref> Die vreedsame betekenis, naamlik "pogings tot die morele verheffing van die samelewing of tot die verspreiding van Islam", staan bekend as die "''djihad'' van die tong" of die "''djihad'' van die pen", in teenstelling met die "''djihad'' van die swaard".<ref name=Jihadenc/> In die [[Fikh|Islamitiese regswetenskap]] word die begrip meestal in laasgenoemde sin gebruik, terwyl dit in die [[Soefisme]] hoofsaaklik die stryd teen die ''nafs al-ammara'' beteken, die toestand waarin 'n mens aan sy eie begeertes toegee.<ref name=Ozel/> Die geestelike en morele ''djihad'' word veral in vroom en mistieke kringe beklemtoon.<ref name=Jihadenc/> Die Hans Wehr-''Dictionary of Modern Written Arabic'' omskryf die woord as "geveg, stryd; ''djihad'', heilige oorlog (teen die ongelowiges, as 'n godsdienstige plig)".<ref name=Wehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |page=142 |edition=3de}}</ref> Die begrip van die ''djihad'' het volgens die ''Encyclopaedia of Islam'' sy oorsprong in die Islamitiese gedagte dat die hele mensdom Islam sal aanvaar.<ref name=Tyan538>Emile Tyan: ''Djihād''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1967, p. 538.</ref> In die Koran en in latere Moslem-gebruik word ''djihad'' gewoonlik deur die uitdrukking ''fi sabil Allah'' ("op die weg van God") gevolg. Volgens Muhammad Abdel Haleem dui dit "die weg van waarheid en geregtigheid aan, insluitend al die leringe wat dit gee oor die regverdigings vir en die voorwaardes van die voer van oorlog en van vrede".<ref name=AbdelHaleem>{{Cite book |title=Understanding the Qurʼan: Themes and Style |last=Abdel Haleem |first=Muhammed |date=2001 |publisher=I.B. Tauris |isbn=9781860640094 |location=Londen |page=62}}</ref> 'n Ander gangbare Koranuitdrukking is ''al-djihad bi amwalikum wa anfusikum'' ("stry met julle goed en julle lewe").<ref name=Baudrier>{{Cite web |url=https://lamosquedethouars.e-monsite.com/pages/proselytisme-radicalisation-terrorisme.html |title=Prosélytisme, Radicalisation, Terrorisme |author=Baudrier Gérard Ibrahim |website=La mosquée de Thouars}}</ref> == ''Djihad'' in die Koran == Die betrokke [[Koran]]verse is geopenbaar teen die agtergrond van die stryd tussen die profeet en sy aanhangers en hul [[politeïsme|politeïsties]]-Arabiese sowel as [[Judaïsme|Joodse]] en [[Christendom|Christelike]] teenstanders.<ref name=Noth113>Albrecht Noth: ''Glaubenskriege des Islam im Mittelalter''. In: Peter Herrmann: ''Glaubenskriege in Vergangenheit und Gegenwart''. Vandenhoeck & Ruprecht, 1996, pp. 113–114.</ref> Hierdie verse, saam met die uitsprake en dade wat aan Mohammed toegeskryf word, sy ''soenna'', het die primêre grondslag gevorm vir die latere ontwikkeling van die djihadleer in die Islamitiese reg.<ref name=Hamidullah/> Die selfstandige naamwoord ''djihad'' kom vier keer in die Koran voor (in 25:52, 22:78, 9:24 en 60:1);<ref name=Firestone311>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 311.</ref> saam met sy verskillende werkwoordvorme is dit vyf-en-dertig keer te vinde.<ref name=Spuler>Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> Die aktiewe deelwoord ''mudjahied'', "iemand wat 'n ''djihad'' voer", kom in twee verse voor.<ref name=Ozel/> In sommige van dié plekke (soos soera 9:41, 44, 81 en 86) verwys die woord regstreeks na oorlog, en in ander word dit gebruik in die sin van "die poging om volgens Allah se wil te lewe".<ref name=Ozel/> Ahmed al-Dawoody tel sewentien afleidings van die stam wat altesaam een-en-veertig keer voorkom, in elf [[Mekka]]nse en dertig [[Medina|Medinense]] tekste, waarvan agt-en-twintig met godsdienstige oortuiging of geestelike strewe en dertien met oorlogvoering of liggaamlike stryd verband hou.<ref name=AD11>{{Cite book |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=2011 |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230111608 |page=56}}</ref> Koranaansporings tot die ''djihad'' is deur Islamitiese geleerdes in sowel 'n vegtende as 'n nie-vegtende sin uitgelê.<ref name=Afsaruddin>{{Cite book |title=Striving in the Path of God: Jihad and Martyrdom in Islamic Thought |author=Asma Afsaruddin |publisher=Oxford University Press |year=2013 |page=11}}</ref> Op die woord volg meestal die toevoeging "op die weg van God",<ref>Sien byvoorbeeld soera 2:190: "En stry op die weg van God ..."</ref> "met goed en bloed"<ref>Sien byvoorbeeld soera 9:20: "Diegene wat ... hulle op Allah se weg ingespan het met goed en bloed ..."</ref> of 'n kombinasie van albei.<ref name=Watt66>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 66.</ref> Waar een of albei van hierdie toevoegings gebruik word, is 'n gewapende stryd altyd bedoel.<ref name=Watt143>W. Montgomery Watt: ''Islamic Conceptions of the Holy War''. In: Thomas P. Murphy: ''The Holy War''. Ohio State University Press, 1974, p. 143; sien ook Ursula Spuler-Stegemann: ''Die 101 wichtigsten Fragen zum Islam''. München, 2007, p. 125.</ref> {{Aanhaling|teks=Diegene wat geglo het en uitgewyk het en hulle met hul besittings en met hul eie persoon op die weg van God ingespan het, is onderling vriende. [...]|teken=Soera 8:72}} Aan die begin van Mohammed se profetiese loopbaan het sy aanhang uit enkele, meestal invloedarm persone bestaan. Toe hy die godediens van die [[Quraysh]] begin kritiseer, het dit tot bespotting van sy heilsboodskap en selfs tot openlike geweldpleging teen die aanhangers van die nuwe geloofsgemeenskap deur die heidense Mekkane gelei.<ref name=Paret106>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkündung des arabischen Propheten''. Kohlhammer, 2001, pp. 106–107.</ref> 'n Gebod om teen hulle te stry het voor Mohammed se uitwyking na [[Medina]], die [[Hidjra|hidjra]], nog nie bestaan nie. Weens hul algehele ondergeskiktheid het daar vir die destydse gemeenskap niks anders oorgebly nie as om die onderdrukking sonder teenweer te verduur en dit sover moontlik te ignoreer:<ref name=Firestone316>Reuven Firestone: ''Jihād''. In: Andrew Rippin (red.): ''The Blackwell Companion to the Qur'an''. Wiley-Blackwell, 2006, p. 316.</ref> {{Aanhaling|teks=En verkondig hardop wat aan jou beveel word, en wend jou af van die politeïste. Ons beskerm jou teen die spotters wat 'n ander god naas God stel. Hulle sal dit nog te wete kom.|teken=Soera 15:94–96}} Ook in die tyd onmiddellik na die aankoms van die ''muhadjirun'', die Moslem-"uitwykelinge" uit Mekka, in Yathrib is Mohammed se aanhang van 'n militêre botsing met die Mekkane weerhou. Dit word onder meer deur soera 4:77 bevestig, waar retrospektief daarna verwys word: "Het jy nie dié gesien vir wie daar (aanvanklik) gesê is: 'Hou julle hande (van die stryd) terug en verrig die gebed en gee die aalmoesbelasting?' Toe dit hulle (later) voorgeskryf is om te stry, het 'n deel van hulle op hul beurt die mense gevrees soos 'n mens God vrees, of selfs nog meer."<ref name=Paret129>Rudi Paret: ''Mohammed und der Koran''. Kohlhammer, 2001, p. 129.</ref> Slegs in die maande daarna is die vers geopenbaar wat die Islamitiese Koranuitleg oorwegend as die eerste oproep tot die stryd beskou:<ref name=Firestone53>Reuven Firestone: ''Jihād. The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, pp. 53–54.</ref> {{Aanhaling|teks=Toestemming (om te stry) is gegee aan diegene wat beveg word, omdat hulle onreg aangedoen is – en God het sekerlik die mag om hulle by te staan – (aan hulle) wat sonder reg uit hul woonplekke verdryf is, net omdat hulle sê: Ons Heer is God. [...]|teken=Soera 22:39–40}} Die oorlog van die Moslems op die Arabiese Halfeiland het verskeie fases deurloop<ref name=KhouryHeilig>Adel Theodor Khoury: ''Was sagt der Koran zum Heiligen Krieg?'' Gütersloher Verlagshaus, 2007, p. 31 e.v.</ref> en uiteindelik uitgeloop op 'n algemene stryd, enersyds teen die Arabiese godediendaars:<ref name=Noth24>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 24.</ref> {{Aanhaling|teks=En wanneer die heilige maande verstreke is, maak dan die politeïste dood waar julle hulle ook al vind, gryp hulle, beleër hulle en lê hulle op elke pad voor. As hulle hulle bekeer, die gebed verrig en die heffing betaal, laat hulle dan hul weg gaan: God is vol vergifnis en barmhartig.|teken=Soera 9:5}} ... en andersyds teen die "besitters van die Skrif", die [[Jode]] en [[Christene]] op die halfeiland:<ref name=Noth15>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 15.</ref> {{Aanhaling|teks=Stry teen diegene wat nie in God en die jongste dag glo nie en nie verbied wat God en sy gesant verbied het nie, en nie aan die ware godsdiens behoort nie – van diegene wat die Skrif ontvang het – (stry teen hulle) totdat hulle kleinserig belasting betaal!|teken=Soera 9:29}} Hierdie Koranverse, ook bekend as die swaardverse, is in die klassieke Koranuitleg oorwegend as 'n oproep tot 'n algemene stryd teen die nie-Islamitiese wêreld verstaan. Enkele Koranuitleggers van dié tydperk het laasgenoemde vers egter slegs op die besitters van die Skrif van die Arabiese Halfeiland betrek.<ref name=Noth15/> Die swaardverse is histories so uitgelê dat hulle ander verse abrogeer en 'n aanvallende oorlog teen ongelowiges regverdig, insluitend die gedwonge bekering van politeïstiese heidene tydens die vroeë Moslem-verowerings.<ref name=BBCwar>{{Cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 Augustus 2009 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref name=Unesco>{{Cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad |last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |publisher=UNESCO |year=1988 |page=46}}</ref> Die Franse eksegete het die openbaringsomstandighede van 'n aantal van die strydverse aan bepaalde veldslae van Mohammed met die Quraysh verbind. Volgens [[Tabari]] (839–923) is soera 8:39 – "En stry teen hulle totdat daar geen toeskrywing van deelgenote aan God meer bestaan nie en die godsdiens heeltemal aan Allah behoort" – teen die Quraysh en Mekka geopenbaar "na hul mishandeling van die Moslem-bekeerlinge wat tot in Abessinië moes vlug".<ref name=Taberi8>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/218–219.</ref> Oor soera 8:59–60, wat die gelowiges aanspoor om "alles wat julle kan aan krag en toegeruste ruitery" voor te berei, berig Tabari dat die oormatige bewapening bedoel was om die vyand daarvan af te skrik om die Moslems aan te val, en dat die vyande in vers 59 steeds die inwoners van Mekka is.<ref name=Taberi859>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 4/236–237.</ref> Van soera 47:4 – "Wanneer julle (in die stryd) diegene teëkom wat ongelowig is, slaan hulle dan op die nek. Wanneer julle hulle oorheers het, boei hulle dan stewig. Daarna is dit óf vrylating óf losprys ..." – berig Tabari volgens Qatada ibn al-Nu'man (gest. 742 of 749) dat dit tydens die [[Slag van Uhud]] in die Moslem-laer geopenbaar is, "sodat die Moslems nie sou verswak en ophou om afgemaai te word nie", sodat dit dus op die teenstanders gerig is wat op daardie oomblik by Uhud teenwoordig was.<ref name=Taberi47>Ebu Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi: ''Taberi Tefsiri''. Hisar Yayınevi, 7/428–431.</ref> Die uitwykelinge uit Mekka, wat in Yathrib grotendeels sonder enige finansiële grondslag was,<ref name=EIMuhammad>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, s.v. "Muḥammad".</ref> het die ou-Arabiese gebruik van die strooptog gevolg en die karavane van die Quraysh begin oorval en plunder. Die oorname van hierdie reeds voor-Islamitiese gebruik, wat nou ''djihad'' genoem is, was nie tot 'n naamsverandering beperk nie: terwyl sulke rooftogte vroeër die aanval van een stam op 'n ander beteken het, ongeag die verhouding tussen hulle, was ''djihad'' die stryd van 'n godsdienstige gemeenskap teen andersgelowiges. Daarmee saam het dié gemeenskap uitgebrei, aangesien 'n stam nie meer deur die veldtogte geraak is sodra dit Islam aangeneem het nie. Volgens William Montgomery Watt was dit hierdie godsdienstige aard van die ''djihad'' wat die energie van die Arabiere so gerig het dat hulle in minder as 'n eeu 'n ryk gestig het wat van die [[Atlantiese Oseaan]] en die [[Pireneë]] in die weste tot by die Oxus en die [[Punjab|Pandjab]] in die ooste gestrek het; dit lyk hom feitlik seker dat die uitbreiding sonder die begrip van die ''djihad'' nie sou gebeur het nie.<ref name=Watt108>W. Montgomery Watt: ''Muhammad. Prophet and Statesman''. Oxford University Press, 1961, pp. 108–109; vgl. dieselfde skrywer: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, p. 158, en Albrecht Noth: ''Früher Islam''. In: Ulrich Haarmann (red.): ''Geschichte der arabischen Welt''. Beck, 1991, p. 69.</ref> Die feit dat die werkwoord ''djahada'' in enkele Koranverse sonder een van die bogenoemde toevoegings gebruik word, dui daarop dat die karavaanoorvalle aanvanklik geen godsdienstige karakter gehad het nie; so lui dit in soera 16:110: "Daarna sal jou Heer teenoor diegene wat ná beproewinge uitgewyk en daarna gestry en volhard het – sien, jou Heer sal daarna waarlik vergewend en barmhartig wees." Dié godsdienstige karakter, wat gewoonlik deur so 'n toevoeging gekenmerk word, is volgens Watt eers later by die oorvalle gevoeg, toe Mohammed begin vereis het dat die Medinense Moslems, die sogenaamde "helpers", aan die rooftogte deelneem, en toe ooreenstemmende Koranverse geopenbaar is, soos soera 5:35: "O julle wat glo, vrees God en soek 'n middel om tot Hom te kom, en span julle in op sy weg, sodat dit met julle goed mag gaan."<ref name=Watt66/> Die helpers het hulle tot op daardie punt slegs daartoe verbind om die Moslems uit Mekka militêr by te staan indien die Quraysh hulle sou aanval,<ref name=EIHelpers>''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Brill, Leiden, band 7, p. 360 ("Muḥammad").</ref> en die bronne, waaronder verskeie Koranverse, maak duidelik dat tot by die [[Slag van Badr]] in 624 hoofsaaklik tot uitsluitlik uitwykelinge aan die onderskeie karavaanoorvalle deelgeneem het.<ref name=Watt143/> In die loop van hierdie rooftogte het dit tot groter militêre botsings tussen die Quraysh en Mohammed se aanhangers gekom, wat eers in 628 tydelik deur 'n vredesverdrag, die [[Verdrag van al-Hudaybiya]], beëindig is. Op die verbreking van dié verdrag deur die Mekkane het die verowering van Mekka in 630 gevolg.<ref name=EIMakka>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 6, New Edition. Brill, Leiden, p. 147 ("Makka").</ref> Toe Mohammed op 8 Junie 632 sterf, het die Islamitiese magsgebied oor die hele Arabiese Halfeiland gestrek.<ref name=WattMedina>W. Montgomery Watt: ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press, 1962, pp. 78–150; Elias Shoufani: ''Al-Ridda and the Muslim Conquest of Arabia''. University of Toronto Press, 1973, pp. 10–48.</ref> Die ou lewensbeskrywings van Mohammed, die ''sira'' van [[Ibn Ishaq]], Ibn Hisham, al-Waqidi, Ibn Sa'd al-Baghdadi en Tabari, noem stelselmatig die redes vir al sy veldslae. Die geveg wat vir die verspreiding van Islam gevoer is, deur Mohammed en daarna deur die vier "reggeleide" kaliefs tydens die groot veroweringstyd, word met die woord ''ghazwa'' ("strooptog") beskryf; die woord ''djihad'' word toe nog nie vir dié militêre optrede gebruik nie. Dit is later, van die agtste eeu af, in die kryglustige sin gebruik om die plig van Moslems aan te dui om aan veldslae deel te neem, wat verdedigend van aard kon wees indien die gemeenskap van gelowiges bedreig was.<ref name=Laffite/> Volgens Olivier Hanne is dit die ''Sira al-nabawiya'' ("Lewenswandel van die Profeet"), 'n teks waarvan die Moslem-tradisie die opstelling aan Ibn Ishaq (gest. omstreeks 767) en die redigering aan Ibn Hisham (gest. omstreeks 833–834) toeskryf, wat aan die oorsprong lê van 'n omvorming van die Koraniese woordeskat rondom die ''djihad''. Waar die Koran van die stam ''ǧ-h-d'' veelvuldige vorme en betekenisse bied wat teoretisering nie toelaat nie, is die hadith eenduidiger en kryglustiger gerig, en in die ''Sira'' hou byna twee derdes van die voorkomste met 'n militante strekking verband: die stam gaan van werkwoordelike vorme oor na 'n stelselmatige gebruik van die selfstandige naamwoord ''djihad'', dikwels met 'n bepaalde lidwoord, en dit in uitdruklik kryglustige verhaalgedeeltes wat met geloofsopdragte vermeng is. Hanne verklaar die verskuiwing uit die tydsverskil tussen die twee opstellers, waarby die tweede die ''djihad'' omvorm het tot 'n gedagte van 'n heilige of gewyde oorlog in die diens van die kalifale mag: die ''djihad'' is toe nie meer 'n persoonlike volharding nie, maar 'n militêre instelling.<ref name=Hanne>{{Cite book |first=Olivier |last=Hanne |chapter=Le jihâd est-il prophétique ? Recherches sur le récit de la "Conduite du Prophète" |editor=Olivier Hanne |title=#Djihad. Un état des savoirs religieux, historiques et sociaux |publisher=Les Influences éditions |year=2022 |isbn=978-2-490625-13-0 |pages=83–86, 100–103}}</ref> Die Koran verwys verskeie kere na die stryd teen die ongelowiges. Baie verse roep die Moslems tot die stryd op en belowe dié onder hulle wat val 'n beloning in die [[hiernamaals]]: "En jy mag nie meen dat diegene wat ter wille van God gedood is, (werklik) dood is nie. Nee, (hulle is) lewend (in die hiernamaals), en hulle word by hul Heer (hemelse voedsel) beskore" (soera 3:169). Die Moslem-kommentatore stem nie saam of die martelare van die stryd eers aan die einde van die tyd die lewe herwin nie – so die Mu'taziliete – of reeds nou as lewend beskou moet word. Volgens die tweede siening leef die siele van die martelare voort en prys en vereer hulle God.<ref name=Khoury288>Adel Theodor Khoury: ''Der Koran. Übersetzung und wissenschaftlicher Kommentar''. Band 4. Gütersloher Verlagshaus, Gütersloh 1993, p. 288; vgl. Etan Kohlberg: ''Shahīd''. In: ''The Encyclopaedia of Islam''. New Edition. Band 9. Brill, Leiden 1997, p. 204.</ref> Die Koran dreig die "huigelaars" wat nie aan die stryd deelneem nie met helstrawwe (soera 9:81–82). Verdere verse behandel oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van krygsgevangenes (soera 47:4), die uitsluiting van krygsdiens (soera 9:91) en wapenstilstande (soera 8:61). Twee tekste in die Koran praat van die "inspanning ter wille van God": soera 29:69 – "Diegene egter wat hulle om ons wil inspan [...], sal ons op ons weë lei. God is met diegene wat vroom is" – en soera 22:77–78: "Julle gelowiges! Buig (in die godsdiens), werp julle (in aanbidding) neer, dien julle Heer en doen goed! Miskien sal dit (dan) met julle goed gaan. En span julle ter wille van God in, soos dit hoort!" Hierdie verse kan verstaan word as 'n aansporing tot die inspanning om "die bose luste en verleidinge teë te staan".<ref name=Spuler/><ref name=Watt66b>W. Montgomery Watt: ''Islam and the Integration of Society''. Routledge, 1998, pp. 66–67.</ref> Die klassieke Koranuitleg het hulle egter op oorlogvoering betrek. Of die Koran oorlog slegs met die oog op verdediging bekragtig of 'n algemene stryd teen andersgelowiges voorsien, is onduidelik en word aan die uitleg oorgelaat, aangesien die bedoelinge en doelwitte van die ''djihad'' nie eenduidig uit die Koran blyk nie.<ref name=Donner47>Fred M. Donner: ''The Sources of Islamic Conceptions of War''. In: John Kelsay en James Turner Johnson (reds.): ''Just War and Jihad: Historical and Theoretical Perspectives on War and Peace in Western and Islamic Traditions''. Greenwood Press, 1991, p. 47; vgl. Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 2.</ref> Die oorlogsverordeninge daarin het eerder die karakter van die werwing van vegters en behandel geen oorlogsetiese vrae nie.<ref name=Noth13>Albrecht Noth: ''Heiliger Krieg und Heiliger Kampf in Islam und Christentum''. Röhrscheid, 1966, p. 13.</ref> Die bestaande skrifmateriaal "verg uitleg, waarby die houding van die uitleggers van beslissende belang is, wat in groot mate deur die verskillende politieke en maatskaplike omstandighede gevorm is en word".<ref name=Rohe>Mathias Rohe: ''Das islamische Recht. Geschichte und Gegenwart''. Beck, 2011, p. 149.</ref> Verder bevat die Koran die norm "in die godsdiens is daar geen dwang" (soera 2:256).<ref name=Quran2256>Soera 2:256.</ref> == ''Djihad'' in die hadith-literatuur == Benewens die Koran behandel ook die gesaghebbende [[Hadit|hadith]]-versamelings die ''djihad'', wat elk 'n hele hoofstuk aan die onderwerp wy. Die oorlewerings daarin wat op Mohammed teruggevoer word, behandel onder meer die voordele van die stryd op die weg van God en die beloning in die hiernamaals van diegene wat aan dié stryd deelneem, en veral van dié wat daarin sterf.<ref name=Peters1825>Voorbeelde van sulke hadith uit die ''muwatta'' van Malik ibn Anas is in Engelse vertaling te vinde in: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, pp. 18–25.</ref> Van die 199 hadith-verwysings na die ''djihad'' in die versameling van Bukhari veronderstel almal dat ''djihad'' oorlogvoering beteken.<ref name=Streusand>{{Cite journal |last=Streusand |first=Douglas E. |title=What Does Jihad Mean? |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |volume=4 |issue=3 |pages=9–17 |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean}}</ref> So word in Bukhari se kanonieke versameling die volgende uitspraak in die hoofstuk oor die ''inspanning vir die saak van God'' aangeteken:<ref name=Ferchl299>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī. Nachrichten von Taten und Aussprüchen des Propheten Muhammad''. Gekies, uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 299.</ref> {{Aanhaling|teks='n Man het na die gesant van God gekom [...] en gesê: "Noem my 'n werk wat gelykstaan aan die inspanning vir die saak van God wat betref die loon wat ons daarvoor van God kan verwag!" Die profeet [...] het geantwoord: "Ek ken geen sodanige werk nie! Of is jy dan in staat om, terwyl die geloofstryder vir die saak van God stry, in die moskee in gebed te bly sonder om moeg te word, en gelyktydig te vas sonder om dit te verbreek?" Die man het gesê: "Nee. Wie sou daartoe in staat wees!"}} 'n Uitspraak met 'n soortgelyke strekking word ook op die profeet teruggevoer:<ref name=Ferchl304>''Ṣaḥīḥ al-Buḫārī''. Vertaal deur Dieter Ferchl. Reclam, 2006, hoofstuk XXVIII, p. 304.</ref> {{Aanhaling|teks=Niemand in die Paradys wil weer terugkeer nie, met die uitsondering van die martelaar wat in die stryd vir die saak van God geval het. Hy wil na die aarde terugkeer om nog tien keer gedood te word, ná al die eerbetoon wat hom in die Paradys te beurt geval het.}} Hier verbind die leer van die ''djihad'', die gewapende stryd, hom met die gedagte van die martelaarskap. Die Islamitiese skrifture is, binne en buite die kanonieke hadith-versamelings van die negende eeu, ryk aan werke oor die ''djihad'' en oor die voordele daarvan as godsdienstige plig. [[Ibn Chaldoen]] (gest. 1406) het lakoniek vasgestel dat die ''djihad'' slegs op Moslems rus: die ander godsdienste het volgens hom geen sodanige universele sending nie, en die heilige oorlog was daarom vir hulle nie 'n godsdienstige plig nie, behalwe ter selfverdediging.<ref name=Nagel>Tilman Nagel: ''"Dschihad von Anfang an"'' (boekbespreking). ''Süddeutsche Zeitung'', 4 Mei 2007.</ref> Onder die uitsprake van Mohammed oor die ''djihad'' wat oorgelewer word, is: "Die beste ''djihad'' is die woord van geregtigheid voor die onderdrukkende sultan",<ref name=Kamali>{{Cite book |last=Hashim Kamali |first=Mohammad |title=Shari'ah Law: An Introduction |date=2008 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851685653 |page=204}}</ref> en "Die beste ''djihad'' is dié waarin jou perd doodgemaak word en jou bloed vergiet word".<ref name=IbnNuhaas>Abi Zakaryya Al Dimashqi Al Dumyati: ''The Book of Jihad''. Vertaal deur Noor Yamani, 2016, p. 107.</ref> Mohammed het ook gesê dat "om vir die stryd op die weg van Allah in gelid te staan, meer werd is as 60 jaar se godsdiensbeoefening", en dat "die swaard alle sondes uitwis".<ref name=Crusader>{{Cite book |title=The Intensification and Reorientation of Sunni Jihad Ideology in the Crusader Period |date=2012 |publisher=Brill |isbn=9789004242791 |pages=151, 183}}</ref><ref name=CookUnderstanding>{{Cite book |title=Understanding Jihad |date=2005 |page=15 |publisher=University of California Press |isbn=9780520931879}}</ref> Nie alle oorlewerings verbind die woord met oorlog nie. Volgens een hadith is die onderhouding van 'n mens se ouers 'n voorbeeld van ''djihad'',<ref name=AD76>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 76.</ref> en daar word berig dat Mohammed die behoorlike verrigting van die [[Hadj|hadj]] as die beste ''djihad'' vir Moslem-vroue beskou het.<ref name=AD58>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 58.</ref> Die hadith beklemtoon die ''djihad'' as een van die middele tot die Paradys: alle sondes behalwe skuld sou vergewe word vir dié wat daarin sterf. Deelname moes vrywillig wees en die bedoeling suiwer, want die ''djihad'' word slegs ter wille van God gevoer en nie vir materiële rykdom nie; daarteenoor vereis dit van 'n mens om sowel sy lewe as sy besittings te waag. Die ''djihad'' word as een van die hoogste goeie dade gereken; volgens een hadith is dit die derdebeste daad ná die gebed en goedheid teenoor 'n mens se ouers. Een hadith stel mans wie se ouers nog leef van die militêre ''djihad'' vry, aangesien die diens aan 'n mens se ouers as 'n hoër ''djihad'' beskou word.<ref name=Bonney>{{Cite book |title=Jihad: From Qur'an to Bin Laden |last=Bonney |first=Richard |year=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |pages=34–35}}</ref> 'n Verwante oorlewering wat "sy weg na die populêre Moslem-letterkunde gevind het"<ref name=Malik>{{Cite journal |title=Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first=Jamal |last=Malik |journal=Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume=17 |issue=1 |doi=10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year=2009}}</ref> en waarvan gesê is dat dit die denkwyse van die Moslems van die Islamitiese goue eeu saamvat,<ref name=Wilson>{{Cite journal |title=Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first=Jonathan A. J. |last=Wilson |journal='Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume=7 |date=2011 |publisher=Universiti Sains Islam Malaysia}}</ref> lui: "Die ink van die geleerde is heiliger as die bloed van die martelaar." Die geloof in die waarheid van dié hadith was een van die faktore in die pogings van opeenvolgende [[Kalifaat|kaliefs]] om vertalings van Griekse, Hebreeuse en Siriese wetenskaplike en filosofiese tekste te subsidieer,<ref name=Lutz>{{Cite book |chapter=Islamic Science |first=Peter L. |last=Lutz |title=The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |date=2002 |publisher=Humana Press |doi=10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn=978-1-59259-163-3}}</ref> en die spreuk word steeds sterk beklemtoon in sekere Islamitiese tradisies wat intellektualisme bo geweld stel, byvoorbeeld in [[Timboektoe]], waar dit een van die twee kernlesse in die werk ''Tuhfat al-Fudala'' van die sestiende-eeuse [[Berbers|Berber]]-geleerde Ahmed Baba vorm.<ref name=Ware>{{Cite news |title=Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url=https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first=Rudolph |last=Ware |date=31 Augustus 2012 |publisher=Huffington Post}}</ref><ref name=Diagne>{{Cite book |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher=HSRC Press |isbn=9780796922045}}</ref> Oor die algemeen is minder mense vandag van die hadith bewus; volgens Akbar Ahmed heers daar 'n algemene gebrek aan kennis daarvan.<ref name=Morse>{{Cite news |title=The pen, the sword and the Prophet |first=Felicity |last=Morse |date=13 Januarie 2015 |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> Die betrokke oorlewerings behandel ook oorlogsregtelike vrae, soos die behandeling van gevangenes of die verbod om vroue en kinders te dood.<ref name=LewisWut>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 54. Vir afsonderlike voorbeelde van sulke hadith uit die ''sahih'' van Muslim ibn al-Hadjadj in Engelse vertaling sien: Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishers, 2005, pp. 9–17.</ref> == Groter en kleiner ''djihad'' == Die tradisie onderskei die "groter djihad", die innerlike stryd teen sondige gedrag, van die "kleiner ''djihad''" in die militêre sin.<ref name=DLB2018/> Die meeste klassieke geskrifte gebruik die woord in die militêre sin.<ref name=LewisPolLang>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Political Language of Islam |date=1991 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |page=72}}</ref> Die oorlewering wat tussen die groter en die kleiner ''djihad'' onderskei, kom in geen van die gesaghebbende hadith-versamelings voor nie; gevolglik verwerp sommige [[Islamisme|Islamiste]] dit as onbetroubaar.<ref name=Peters116>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 116.</ref> Die weergawe wat die meeste aangehaal word, lui dat 'n aantal vegters na Mohammed gekom het en dat hy gesê het: "Julle het van die 'kleiner ''djihad''<nowiki/>' na die 'groter ''djihad''<nowiki/>' gekom." Toe die vegters vra wat die groter ''djihad'' is, het hy geantwoord: "Dit is die stryd teen 'n mens se eie begeertes."<ref name=bbcjihad>{{Cite web |title=Jihad |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml |publisher=BBC |date=3 Augustus 2009}}</ref> Dié gedeelte is aangehaal in die ''Geskiedenis van Bagdad'' van al-Khatib al-Baghdadi, 'n Islamitiese geleerde van die elfde eeu, en dit het aanleiding gegee tot die gebruik om tussen 'n "groter" en 'n "kleiner" ''djihad'' te onderskei.<ref name=bbcjihad/><ref name=Streusand/> Geleerdes soos Ibn Hadjar al-Asqalani beskou die oorleweringsketting van die hadith as swak.<ref name=Sunnah>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org}}</ref> Die Hanbalitiese teoloog [[Ibn Qayyim al-Jawziyya]] beskou dit eweneens as swak, maar hou die groter ''djihad'' tog vir belangrik,<ref name=Haddad>{{Cite web |title=Documentation of "Greater Jihad" hadith |author=Gibril Fouad Haddad |url=http://www.livingislam.org/n/dgjh_e.html |date=28 Februarie 2005 |website=Living Islam}}</ref> terwyl die Palestynse teoloog [[Abdullah Azzam]] dit as swak en daarby as vals beskou, aangesien dit volgens hom nie van Mohammed sou kom nie, maar van een van sy metgeselle, Ibrahim ibn Abi 'Abalah.<ref name=Azzamcaravan>{{Cite web |title=Join the caravan |url=http://www.religioscope.com/info/doc/jihad/azzam_caravan_6_conclusion.htm |website=religioscope.com}}</ref> Die begrip het nogtans "enorme invloed" in die Islamitiese mistiek, die [[Soefisme]], gehad.<ref name=Kadri>{{Cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0099523277 |pages=78–79, 103, 150–151, 157, 172–175}}</ref> Volgens [[Al-Ghazali|al-Ghazali]] het die profeet ná die eerste groot militêre oorwinning by Badr aan die Moslems gesê dat hul stryd nie gewonne was nie: hulle het slegs 'n "kleiner stryd" gewen, terwyl die groter stryd om hul geestelike weerbaarheid te versterk, nog voorgelê het.<ref name=Kadri/> Enkele sjiïtiese teoloë van die klassieke tydperk het eweneens tussen 'n groter ''djihad'' as innerlike stryd en 'n kleiner ''djihad'' in die militêre sin onderskei.<ref name=Lewis125>Bernard Lewis: ''Die politische Sprache des Islam''. Rotbuch Verlag, 1991, p. 125.</ref> Van die twintigste-eeuse [[Sjia|sjiïtiese]] figure het [[Roeholla Chomeini]], die leier van die Iranse Revolusie, 'n verhandeling oor die "groter ''djihad''" geskryf.<ref name=Khomeini>{{Cite web |last=Khomeini |first=Ruhollah |title=Jihad al-Akbar, The Greatest Jihad: Combat with the Self |url=http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini |publisher=al-Islam.org |date=27 September 2012}}</ref> Om die groter ''djihad'' te voer, sluit die kleiner ''djihad'' nie uit nie: Abd al-Qadir al-Jilani het sy volgelinge aangeraai om albei na te streef.<ref name=handbook>{{Cite book |last1=Cosman |first1=Madeleine Pelner |last2=Jones |first2=Linda Gale |title=Handbook to Life in the Medieval World |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0907-7 |pages=295–296}}</ref> Die kleiner ''djihad'' beslaan nietemin die grootste deel, tot byna die geheel, van die bladsye wat regsverhandelinge aan die "stryd op die weg van God" wy.<ref name=Bakary>Afissou Bakary: ''La mise en œuvre du droit international humanitaire par les états musulmans''. Doktorale verhandeling, Université Nice Sophia Antipolis, 2014, pp. 40, 83.</ref> Michael Bonner wys daarop dat die begrip oor die eeue nooit ophou verander het nie, na gelang van die tydperk en die streek wat ondersoek word, en dat die uitlegte daarvan enige vaste voorstelling uitsluit. Volgens hom stel die profetiese tradisie die ''djihad'' ook as 'n middel van bestaan voor; hy haal die hadith aan waarin Mohammed sê: "Allah [...] het my lewensonderhoud onder my lans geplaas." Die ''sira'' en die Islamitiese geskiedwerke behandel dié militêre kant van die profeet breedvoerig en besing die vegters wat op dié weg stry om die martelaarskap te verkry, terwyl hulle tegelyk getuig van die gebruik van veldslae om hoofgeld van onderworpe bevolkings te eis.<ref name=BorrutBonner/> Die Franse Islamoloë Marie-Thérèse Urvoy en Anne-Marie Delcambre is onder die Korankundiges wat dit eens is dat die Koraniese ''djihad'' nie as uitsluitlik geestelik beskou kan word nie.<ref name=Urvoy>Marie-Thérèse Urvoy: artikel "Guerre et Paix" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 374–377.</ref> Urvoy het 'n uitvoerige ontleding van die gebruik van die woord in die Koran gedoen: sy tel een-en-veertig voorkomste van die stam, waarvan ses besondere betekenisse het, naamlik "plegtige eed" (vyf keer) en "die nodige vind". In sestien gevalle kom dit voor in 'n vae en onpresiese sin van "stryd voer vir God", met een enkele uitdruklik geweldlose verwysing, en ses voorkomste beteken duidelik "stryd voer met jou goed en jou persoon". Sy kom tot die gevolgtrekking:<ref name=Urvoy/> {{Aanhaling|teks=Die djihad kan dus nie teenoor die ''qital'' (geveg) gestel word nie. Dat daar, in die agtien voorkomste waar die betekenis vaag bly, vir Moslems die moontlikheid bestaan om die teorie van die ''groter djihad'' teen die self daarop te ent, kan toegegee word. Maar dit is onwettig om te beweer dat die Koraniese djihad uitsluitlik geestelik is. Daarteenoor kan wel gesê word dat in die teks van die Mekkaanse tydperk die gebruik van die woord en sy afleidings eerder 'n geestelike oorlog blyk aan te dui, naamlik om die opdrag na te kom om die omringende ongeloof te weerstaan. [...] Verder beteken die bestempeling van die geveg as ''kleiner djihad'' nie die uitskakeling daarvan nie, en die Islamitiese geskiedenis het talle Soefi's geken wat krygsdiens verrig het in die vestingkluise wat ''ribat'' genoem word.|teken=Marie-Thérèse Urvoy}} === Die vier vlakke van die ''djihad'' === Die ''djihad'' is veral 'n belangrike oortuiging van [[Soenni|Soenni-Moslems]]. Volgens 'n indeling wat deur na-klassieke regsgeleerdes uitgewerk is,<ref name=Khadduri56>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 56–57.</ref> en wat ook deur Ibn Hazm gelys word,<ref name=KhadduriWar>{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange |isbn=978-1-58477-695-6 |page=56}}</ref> kan 'n ''djihad'' op vier maniere of vlakke gevoer word: * Die '''''djihad'' van die hart''' (''djihad bi l-qalb'' of ''bi n-nafs'') is die innerlike, geestelike stryd teen ondeug, teen die verleiding tot moreel verwerplike dade en teen onkunde, en teen die [[Satan|duiwel]] en sy oorreding tot die kwaad. Dit is die stryd in die hart van die gelowige teen ongehoorsaamheid aan [[Allah]] se wil, en word as die groter ''djihad'' (''al-djihad al-akbar'') beskou. * Die '''''djihad'' van die tong''' (''djihad bi l-lisan''), ook die ''djihad'' van die woord of van die pen, bestaan daarin om die waarheid te praat en die Islamitiese boodskap van onderwerping aan Allah langs vreedsame weg te verkondig. Hiertoe hoort ook die openbare spreek van die waarheid (''haqq'') onder 'n onregverdige heerser.<ref name=Friedmann150>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 150.</ref> * Die '''''djihad'' van die hand''' (''djihad bi l-yad'') verwys na die keuse om te doen wat reg is, om goeie dade te doen en slegtes te vermy, en om onreg met dade te beveg: om die regte te gebied en die verwerplike te verbied. * Die '''''djihad'' van die swaard''' (''djihad bi s-saif'') verwys na ''qital fi sabilillah'', die gewapende stryd op die weg van God, oftewel oorlog teen nie-Moslems. Dit is die betekenis wat die meeste deur Salafistiese Moslems en afsplitsings van die [[Moslembroederskap]] gebruik word.<ref name=KhadduriWar/> Die uitvoering van die opdrag om die regte te gebied en die verwerplike te verbied, geskied "met die tong, met die hand en met die swaard, na gelang van waartoe 'n mens in staat is".<ref name=vanEss2>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 2. De Gruyter, 1997, pp. 92, 390 (na al-Asj'ari).</ref> Die [[Askese|asketes]] sien in die stryd teen die self (''mudjahadat an-nafs'') die hoogste ideaal.<ref name=vanEss1>Josef van Ess: ''Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra''. Band 1. De Gruyter, 1997, pp. 143, 147.</ref> Ibn Qayyim al-Jawziyya onderskei op 'n soortgelyke manier vier teenstanders van die ''djihad'': die eie laer self (''nafs''), Satan, die ongelowiges en die huigelaars. Die eerste twee is suiwer vreedsame, geestelike stryde. Volgens hom gaan die "''djihad'' teen die laer self die ''djihad'' teen uiterlike vyande voor". [[Ibn Taymiyya]] het die sentrale belang van die geestelike aspek bevestig:<ref name=Yaqeen>{{Cite web |date=15 Mei 2020 |title=Jihad in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |website=yaqeeninstitute.org}}</ref> {{Aanhaling|teks=Die djihad teen die laer self en teen die luste is die grondslag van die djihad teen die ongelowiges en die huigelaars, want 'n Moslem kan nie 'n djihad teen hulle voer nie tensy hy eers 'n djihad teen homself en sy begeertes gevoer het voordat hy teen hulle uittrek.|teken=Ibn Taymiyya}} In sy ''Zad al-ma'ad'' verdeel Ibn Qayyim dié vier weer verder onder. Die ''djihad'' teen die self bestaan uit vier stappe: om teen die self te stry deur die weg van die saligheid en van die godsdiens te studeer; om te streef om ná dié leerskool ooreenkomstig en in alle opregtheid te handel; om die godsdiens aan dié wat dit nie ken nie, te leer en hulle daartoe te roep deur die intellektuele ''djihad'' van die onderrig; en om die beproewinge van die aardse lewe geduldig te verduur. Die ''djihad'' teen Satan het twee stappe: die stryd teen die twyfel wat Satan inboesem, en die stryd teen onwettige begeertes en verbode versoekinge. Die ''djihad'' teen die ongelowiges en die huigelaars het vier stappe: met die hand, met die tong, materieel met 'n mens se besittings, en met die hart en die siel. Ibn Qayyim sluit dié hoofstuk af deur te beklemtoon dat teen die ongelowiges die stryd met die hande voorop staan, terwyl die stryd teen die huigelaars hoofsaaklik met die tong geskied; teen die ongelowiges moet 'n mens die kwaad liggaamlik probeer verhinder, sou dit nie moontlik wees nie met die tong, en sou ook dit onmoontlik wees, dan in die hart, deur dit as sleg te verwerp. Dít is volgens hom die absolute minimum van die geloof.<ref name=ZadMaad>Ibn Kayyim el-Cevziyye: ''Za'du'l-Mead''. İklim, band 3, p. 29.</ref><ref name=Muslim81>Muslim ibn al-Hadjadj: ''Sahih Muslim'', Kitab al-iman, hadith nr. 81.</ref> [[Averroes]] (1126–1198) skryf as kadi in sy ''Bidayat al-mudjtahid'' dat sommige die gewapende ''djihad'' nie as 'n verpligting beskou het nie en ander as 'n ewige verpligting vir alle Moslems; die meerderheid hou egter vol dat die gewapende ''djihad'' nie 'n verpligting vir alle Moslems is nie, en dat slegs 'n leër wat deur die ''amir al-mu'minin'' (die "bevelhebber van die gelowiges") op die been gebring is, verplig is om aan die oorlog deel te neem.<ref name=Bidayat>İbn Rüşd: ''Bidayetü'l-Müctehid ve Nihayetü'l-Muktesid''. Beyan, band 3, pp. 245–246.</ref> == ''Djihad'' in die klassieke Islamitiese reg == In die loop van die ontwikkeling van die [[Fikh|Islamitiese reg]] in die eerste eeue na die profeet se dood het Moslem-regsgeleerdes die leerstuk van die ''djihad'' uitgewerk. Byna alle klassieke Islamitiese regsboeke bevat daarom ook 'n eie hoofstuk oor die ''djihad''. Onder die middeleeuse juridiese skrywers wie se ''djihad''-hoofstukke reeds in Europese vertalings beskikbaar is, tel Ibn Abi Zaid al-Qairawani (gest. 996), Ibn Tumart (gest. 1130), [[Averroes]] (gest. 1198) en Ibn Taymiyya (gest. 1328). Die hoofstuk oor die ''djihad'' in die reghandboek ''al-Muqaddimat al-mumahhadat'' van die Andalusiese geleerde Ibn Rushd al-Djadd (gest. 1126) is deur Janina Safran ontleed.<ref name=Bredow>Von Bredow: ''Der Heilige Krieg (ǧihād) aus der Sicht der mālikitischen Rechtsschule''. 1994, pp. 63–132; O. Rescher: ''Das Kapitel über den Dschihâd aus Ibn Tûmert's Kitâb''. 1921; Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. 1996, pp. 27–42 en 43–54; Janina Safran: ''Defining Boundaries in al-Andalus: Muslims, Christians, and Jews in Islamic Iberia''. Cornell University Press, Ithaca 2013, pp. 196–208.</ref> Die eerste optekening van die reg van die ''djihad'' is deur Abd al-Rahman al-Awza'i en Muhammad ibn al-Hasan al-Shaybani geskryf, en het gegroei uit debatte wat ná Mohammed se dood ontstaan het.<ref name=PetersOEIW/> Weens die verskeidenheid van menings onder die geleerdes is dit nie moontlik om van 'n eenvormige klassieke djihadleer te praat nie; die aanduidings hieronder stel slegs die grondslae van die oorlogvoering voor wat onder die regskole algemeen as sodanig erken is.<ref name=Noth2728>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, pp. 27–28.</ref> === Definisies en doelwitte === Die gangbare taalkundige definisie van die begrip in die onderskeie regswerke is "om jou so veel in te span as wat vir jou moontlik is", terwyl die djihadplig in die regsin as die stryd teen die ongelowiges (''kafir'') verstaan is.<ref name=Peters10>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism. The doctrine of Jihad in Modern History''. Mouton Publishers, 1979, p. 10.</ref> Die groot meerderheid van die klassieke Moslem-teoloë, juriste en oorleweringskundiges het die begrip in die militêre sin verstaan.<ref name=Lewis125/> In die Islamitiese regspleging is die ''djihad'' die enigste toelaatbare vorm van 'n oorlog teen nie-Moslems.<ref name=Peters3>Rudolph Peters: ''Jihad in Medieval and Modern Islam''. Brill, 1977, p. 3.</ref> Benewens die stryd teen die ongelowiges is 'n oorlog teen dié wat van Islam afvallig geword het, teen oproermakers en drosters en teen struikrowers ook geoorloof,<ref name=Khadduri74>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 74 e.v.</ref> maar slegs die oorlog teen nie-Moslems en afvalliges geld as ''djihad'' in die sin van 'n godsdienstige plig.<ref name=LewisWut52>Bernard Lewis: ''Die Wut der arabischen Welt''. Campus Verlag, 2003, p. 52.</ref> Volgens Bernard Lewis was die bestryding van rebelle en rowers wel wettig, maar nie 'n vorm van ''djihad'' nie; en al was die klassieke voorstelling van die ''djihad'' 'n oorlog te velde teen 'n buitelandse vyand, was 'n innerlike ''djihad'' "teen 'n ongelowige oorloper of 'n andersins onwettige bewind nie onbekend nie".<ref name=Lewiscrisis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House |page=31 |isbn=978-0812967852}}</ref><ref name=Lewis237>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |isbn=9780684807126}}</ref> Met die juridiese vrae van die oorlogvoering hou 'n selfstandige tak van die Islamitiese regspleging hom besig, die ''siyar''-letterkunde, oftewel die Islamitiese [[Internasionale reg|volkereg]]. As onmiddellike doelwitte van die ''djihad'' het die versterking van die Islamitiese godsdiens, die beskerming van die Moslems en die opheffing van die ongeloof in die wêreld gegeld, met die oog op 'n Islamitiese oorwig op die hele aarde.<ref name=Peters10/> Om die gewapende ''djihad'' te verstaan, is dit belangrik om te weet dat een van die doelwitte van Islam volgens die Islamitiese reg is om die hele aarde te "hervorm" en aan Allah te onderwerp; dit beteken dat alle nasies op aarde hulle uiteindelik aan Allah se wil moet onderwerp. As grondslag daarvoor het Koranverse soos die volgende gedien: "Hy is dit wat sy gesant met die leiding en die ware godsdiens gestuur het, om dit tot oorwinning te help oor alles wat daar (andersins) aan godsdiens bestaan – al is dit die heidene ook 'n gruwel" (soera 9:33; vgl. 2:193). 'n Gedwonge bekering of uitwissing van die nie-Moslems was daarteenoor nie voorsien nie.<ref name=Noth31>Albrecht Noth: ''Der Dschihad: sich mühen für Gott''. In: Gernot Rotter (red.): ''Die Welten des Islam''. Fischer Taschenbuch Verlag, 1993, p. 31.</ref> Die primêre doel van die ''djihad'' as oorlogvoering was nie die bekering van nie-Moslems met geweld nie, maar die uitbreiding en verdediging van die Islamitiese staat.<ref name=EIOdjihad>{{Cite encyclopedia |title=Djihād |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online}}</ref><ref name=Peters1977>{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam |date=1977 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-04854-6 |page=3}}</ref> Daar kon wapenstilstande wees voordat dit bereik is, maar geen blywende vrede nie.<ref name=LewisWest>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=Islam and the West |date=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |pages=9–10}}</ref> Dié stryd hou ook bepaalde beloning in vir diegene wat daaraan deelneem. Iemand wat "op die weg van God" gesterf het, was 'n martelaar (''sjahied'') wie se sondes vergewe is en wat "onmiddellike toegang tot die Paradys" verkry het.<ref name=OCAP>{{Cite book |editor1-last=Coates |editor1-first=David |title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2 |date=2012 |publisher=Oxford University Press |page=16 |isbn=9780199764310}}</ref> Sommige hou nietemin vol dat die martelaarskap nooit outomaties is nie, omdat dit God se voorreg is om te oordeel wie daardie aanduiding waardig is.<ref name=AbouElFadlGreat>Volgens Khaled Abou El Fadl val die martelaarskap uitsluitlik binne God se domein; slegs God kan die bedoelinge van individue en die regverdigheid van hul saak beoordeel. Die Koran erken nie die gedagte van onbeperkte oorlogvoering nie en beskou die blote feit dat een van die strydende partye Moslem is, nie as genoeg om die regverdigheid van 'n oorlog te vestig nie. {{Cite book |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists |date=2007 |publisher=HarperOne |isbn=978-0061189036 |pages=222–223}}</ref> Volgens Bernard Lewis het die Moslem-reg van 'n vroeë datum af die ''djihad'' in die militêre sin as "een van die hoofverpligtinge" neergelê van sowel "die hoof van die Moslem-staat", wat die ''djihad'' verklaar het, as van die Moslem-gemeenskap.<ref name=LewisWest/> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het Islamitiese regsgeleerdes die klassieke leerstuk van die ''djihad'' "teen die einde van die agtste eeu" ontwikkel, met behulp van die leerstuk van die ''naskh'' (dat God sy openbaringe in die loop van Mohammed se sending geleidelik verbeter het). Hulle het die Koranverse wat harmonie beklemtoon, aan die meer konfronterende verse van Mohammed se latere jare ondergeskik gestel en die verse oor inspanning (''djihad'') aan dié oor die geveg (''qital'') verbind.<ref name=Kadri/> Die Moslem-regsgeleerdes van die agtste eeu het die wêreld in drie afdelings verdeel: ''dar al-Islam''/''dar al-'adl''/''dar al-salam'' (die huis van Islam, van geregtigheid, van vrede), ''dar al-harb''/''dar al-djawr'' (die huis van die oorlog, van onreg en onderdrukking) en ''dar al-sulh''/''dar al-'ahd''/''dar al-muwada'ah'' (die huis van vrede, van die verbond, van versoening).<ref name=AD92>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 92.</ref><ref name=Zawati>{{Cite book |title=Is Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law |last=Zawati |first=Hilmi M. |date=2001 |publisher=E. Mellen Press |isbn=0773473041 |page=50}}</ref> Die agtste-eeuse regsgeleerde Sufyan al-Thawri (gest. 778) het aan die hoof gestaan van wat Khadduri 'n pasifistiese skool genoem het, wat volgehou het dat die ''djihad'' slegs 'n verdedigingsoorlog was.<ref name=Khadduri1940>{{Cite book |title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law |last=Khadduri |first=Majid |date=1940 |publisher=Luzac & Co |location=Londen |page=36 e.v.}}</ref><ref name=AD90>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 90.</ref> Khadduri verklaar dat die regsgeleerdes wat dié standpunt gehuldig het – onder wie hy al-Awza'i (gest. 774), Malik ibn Anas (gest. 795) en ander vroeë juriste noem – "beklemtoon het dat verdraagsaamheid teenoor ongelowiges getoon moet word, veral teenoor die skrifbesitters, en die imam aangeraai het om slegs oorlog te voer wanneer die inwoners van die ''dar al-harb'' met Islam in konflik gekom het".<ref name=AD80>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 80.</ref> Volgens Marie-Thérèse Urvoy was dit al-Shafi'i (767–820) wat eerste die leerstuk uiteengesit het dat die ''djihad'' 'n voortdurende oorlog teen die ongelowiges moet wees en nie slegs wanneer hulle met Islam in konflik kom nie; hy het dit op soera 9:5 gebaseer.<ref name=Urvoy/> Klassieke handboeke van die Islamitiese regswetenskap het dikwels 'n afdeling bevat wat die ''Boek van die Djihad'' genoem is, waarin die reëls vir die voer van oorlog breedvoerig behandel is, insluitend die behandeling van nie-strydendes, vroue en kinders sowel as van bewerkte en bewoonde gebiede,<ref name=Hamidullah205>Muhammad Hamidullah: ''The Muslim Conduct of State''. Ashraf Printing Press, 1987, pp. 205–208.</ref><ref name=Bonner/> en die verdeling van die buit.<ref name=Bonner99>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', p. 99.</ref> Sulke reëls het beskerming vir burgerlikes gebied.<ref name=Dawoody2013>{{Cite journal |title=Armed Jihad in the Islamic Legal Tradition |first=Ahmed |last=Al-Dawoody |date=27 Augustus 2013 |journal=Religion Compass |volume=7 |issue=11 |pages=476–484 |doi=10.1111/rec3.12071}}</ref> Die buit sluit ''ghanima'' in (buit wat deur werklike geveg verkry is) en ''fai''' (wat sonder geveg verkry is, dus wanneer die vyand hom oorgee of vlug).<ref name=Chaudhry>{{Cite web |last=Chaudhry |first=Muhammad Sharif |title=Dynamics of Islamic Jihad, Spoils of War |url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm |website=Muslim Tents}}</ref> Hoe belangrik die ''djihad'' ook al was, dit word nie as een van die pilare van Islam beskou nie. Volgens Khadduri is dit omdat die vyf pilare individuele verpligtinge is, terwyl die ''djihad'' 'n "kollektiewe verpligting" van die Moslem-gemeenskap is wat deur die Islamitiese staat uitgevoer moet word. Dit was die opvatting van "alle regsgeleerdes, met byna geen uitsondering nie", maar dit het nie gegeld vir die ''verdediging'' van die Moslem-gemeenskap teen 'n plotselinge aanval nie; in daardie geval was die ''djihad'' 'n "individuele verpligting" van alle gelowiges, insluitend vroue en kinders.<ref name=Khadduri60>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, p. 60.</ref> Martelaarskap wat voortvloei uit 'n aanval op die vyand sonder inagneming van 'n mens se eie veiligheid was lofwaardig, maar om deur jou eie hand te sterf – in teenstelling met dié van die vyand – het 'n besondere plek in die [[Hel|hel]] verdien.<ref name=LewisAssassins>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Assassins, a radical sect in Islam |year=2003 |orig-year=1967 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0786724550}}</ref> === Dar al-Islam en Dar al-Harb === Van grondliggende belang vir die klassiek-Islamitiese begrip van die volkereg is die indeling van die wêreld in 'n ''huis van Islam'' (''dar al-Islam'') en 'n ''huis van die oorlog'' (''dar al-harb'').<ref name=nDar>Nie een van die twee begrippe kom in die Koran of die hadith-versamelings voor nie; hulle het ontstaan in die loop van die ontwikkeling van die Islamitiese volkereg in die eeue na Mohammed se dood.</ref> Terwyl eersgenoemde alle gebiede onder Islamitiese heerskappy aandui, geld elke land buite die Islamitiese magsgebied as deel van die huis van die oorlog. Dit geld as die plig van die Islamitiese gemeenskap om sover moontlik groot dele van die ''dar al-harb'' langs militêre weg by die ''dar al-Islam'' in te lyf. Daar moet beklemtoon word dat volgens 'n ander siening, wat eweneens reeds in die teologiese diskoers van die Middeleeue deur byvoorbeeld an-Nawawi en al-Mawardi gehuldig is,<ref name=Nawawi40>Vgl. die kommentaar van die Sjafiïtiese geleerde an-Nawawi in sy ''Boek van die veertig hadith'': Yahya Ibn Sharif Al-Nawawi: ''Das Buch der Vierzig Hadithe. Kitab al-Arbai'in''. Uit die Arabies vertaal en uitgegee deur Marco Schöller, Frankfurt am Main en Leipzig 2007, p. 24 en die aantekeninge op pp. 405 en 408.</ref> 'n streek reeds as ''dar al-Islam'' geld sodra Moslems daarin hul godsdiens vryelik kan uitoefen.<ref name=KhouryLex351>Adel Theodor Khoury: ''Heiliger Krieg''. In: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Reds. Adel Theodor Khoury, Ludwig Hagemann en Peter Heine. Drie bande, Freiburg 1991, band 2, pp. 349–359, hier p. 351.</ref> Volgens dié siening geld dit uitdruklik ook wanneer die betrokke gebied nie onder Moslem-heerskappy staan nie.<ref name=KhouryLex352>Khoury: ''Heiliger Krieg'', p. 352.</ref> Die Sjafiïtiese regskool noem nog 'n verdere kategorie, naamlik die ''huis van die verdrag'' (''dar al-ahd'').<ref name=EIDarAhd>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 2, New Edition. Brill, Leiden, p. 116 ("Dār al-ʿAhd").</ref> As sodanig geld gebiede waarvan die nie-Moslem-inwoners 'n wapenstilstandsooreenkoms met die Moslems gesluit het op voorwaarde dat hulle hul gebiede behou en in die plek daarvan jaarliks 'n bepaalde geldbedrag of 'n bepaalde aantal goedere betaal. Van die vier Soenni-regskole is die Hanafitiese die enigste wat vasstel onder watter omstandighede 'n gebied wat aan die huis van die oorlog behoort, tot die huis van Islam oorgaan en omgekeerd. Volgens algemeen erkende bepalings word 'n gebied deel van die huis van Islam wanneer dit onder Islamitiese heerskappy staan en die Islamitiese reg, die [[Sjaria|sjaria]], daar toegepas word. Ten aansien van die vraag wanneer 'n gebied wat voorheen aan die huis van Islam behoort het, as deel van die huis van die oorlog moet geld, het die regsgeleerde Abu Hanifa, na wie die Hanafitiese skool teruggaan, die volgende voorwaardes gestel: # Die reg van die ongelowiges word toegepas en die Islamitiese wette verloor hul geldigheid; # Die betrokke gebied grens aan die huis van die oorlog; # Die oorspronklike beskermingswaarborg vir die lewe en besittings van die Moslems en die ''dhimmi''s word opgehef, ongeag of die nuwe heerser hulle beskerming verleen of nie. Dié voorwaardes kan vervul word wanneer 'n deel van die huis van Islam verower word of wanneer 'n groep ''dhimmi''s hul verdrag met die Moslems opsê.<ref name=Peters12>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 12.</ref> === Die ''djihad'' as godsdienstige plig === Die militêre uitbreiding van die ''dar al-Islam'' is 'n kollektiewe plig (''fard al-kifaya'') van die Islamitiese gemeenskap, wat beteken dat die res van die Moslems van dié plig vrygestel is sodra 'n voldoende aantal troepe gereed staan.<ref name=KhouryLex665>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam. Geschichte – Ideen – Gestalten''. Directmedia, 2001, pp. 665–667.</ref> Neem niemand aan die ''djihad'' deel nie, sondig die hele Islamitiese gemeenskap.<ref name=Peters12b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 12–13.</ref> Die onderskeie Moslem-heerser het die plig om minstens een keer per jaar die ''dar al-harb'' aan te val; sou dit om enige rede voorlopig nie moontlik wees nie, is dit hom toegelaat om die jaarlikse onderneming uit te stel.<ref name=EI1>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''. Brill, 1993, band II, p. 1042, s.v. "Djihād".</ref> Die plig was slegs deur die [[Kalifaat|kalief]] te bestier, wat dit kon vertraag en wapenstilstande van tot tien jaar op 'n keer kon beding.<ref name=Kadri/> Tot 'n individuele plig (''fard 'ain'') word die ''djihad'' in die verdedigingsgeval, waarby elke weerbare persoon in die aangeval gebied moet stry. Sou hul militêre sterkte nie voldoende wees nie, geld dié plig ook vir die naburige gebiede.<ref name=Kelsay>''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam''. Brill, 1993, band II, p. 1042; vgl. John Kelsay: ''Islam and war: a study in comparative ethics''. Westminster John Knox Press, 1993, p. 61.</ref> Verder word die stryd 'n individuele plig van bepaalde persone wanneer die kalief hulle vir krygsdiens aanwys of wanneer hulle 'n eed aflê om aan die ''djihad'' deel te neem.<ref name=Peters3b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener Publishing, 2005, p. 3.</ref> Van krygsdiens uitgesluit is onder andere vroue, kinders, slawe, liggaamlik of geestelik gestremdes, sowel as persone wat om materiële redes nie kan deelneem nie. As begronding vir hierdie uitsonderings haal die onderskeie regsgeleerdes ooreenstemmende Koranverse en oorlewerings van uitsprake wat aan die profeet toegeskryf word, aan.<ref name=Peters15>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 15–17.</ref> Geleerdes het aanvanklik beweer dat die organisering van die ''djihad'' die verantwoordelikheid van 'n gesentraliseerde regering was, maar dit het verander namate die gesag van die [[Abbasidiese Kalifaat|Abbasidiese]] kalief verswak het.<ref name=OEIPcombat>{{Cite encyclopedia |first=James |last=Broucek |title=Combat |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> Al-Mawardi het plaaslike goewerneurs toegelaat om die ''djihad'' namens die kalief te voer. Hierdie desentralisering van die ''djihad'' het veral ná die [[Kruistog|Kruistogte]] dringend geword. In 1105 het Ali ibn Tahir al-Sulami, 'n teoloog van [[Damaskus]], sy ''Verhandeling oor die djihad'' (''Kitab al-Djihad'') gepubliseer, waarin hy meen dat die Moslems die Christelike aanvalle, in besonder die Eerste Kruistog, met 'n ''djihad'' moet antwoord;<ref name=Sulami>Ali b. Tāhir al-Sulamī: ''Incitation à la guerre sainte''. Aangebied en vertaal deur E. Sivan, ''Journal asiatique'', 1966. Aangehaal deur M. Balard, A. Demurger en P. Guichard in ''Pays d'Islam et monde latin Xe–XIIIe s.'' Hachette, Parys 2000.</ref> hy het aangevoer dat alle Moslems vir selfverdedigingsoorloë verantwoordelik was en het Moslem-heersers uit verafgeleë lande aangemoedig om Moslems wat aangeval word, by te staan.<ref name=OEIPcombat/> In die twaalfde eeu, met Nur ad-Din en [[Saladin]], het die ''djihad'' die betekenis van 'n krygsekspedisie gekry.<ref name=Laffite/> === Verdedigende en aanvallende ''djihad'' === Die klassieke geleerdes het verskillende regverdigings vir die ''djihad'' oorweeg, waaronder die vraag of dit verdedigend of aanvallend gevoer word. Hulle het meer aandag aan die voer van die oorlog (''jus in bello'') as aan die regverdiging daarvan (''jus ad bellum'') gegee.<ref name=Baderin>{{Cite book |title=Islamic Law: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |last=Baderin |first=Mashood A. |year=2021 |page=119}}</ref><ref name=AEF99>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources |date=1999 |journal=The Muslim World |volume=89 |issue=2 |pages=144–157 |doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x}}</ref> Die besluit oor wanneer oorlog gevoer moet word, is dikwels as 'n politieke besluit beskou wat die beste aan die politieke owerhede oorgelaat word.<ref name=AEF01>{{Cite journal |last=Abou El Fadl |first=Khaled |year=2001 |title=Islam and the Theology of Power |journal=Middle East Report |issue=221 |pages=28–33 |doi=10.2307/1559337}}</ref><ref name=AEF99/> Twee regverdigings vir die ''djihad'' is aangevoer: 'n verdedigende oorlog teen uiterlike aggressie, of 'n aanvallende of voorkomende aanval op 'n vyandige staat.<ref name=Khalil>{{Cite book |title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism |last=Khalil |first=Mohammad Hassan |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108377263 |year=2017 |isbn=9781108421546 |pages=18–19}}</ref> Volgens die meerderheid van die regsgeleerdes is die ''casus belli'' beperk tot aggressie teen Moslems<ref name=AD78>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 78–79.</ref><ref name=AEF01/> en tot ''fitna'', die vervolging van Moslems weens hul geloofsoortuiging.<ref name=AD78/> Hulle hou vol dat ongeloof op sigself geen regverdiging vir oorlog is nie, en dat slegs strydendes beveg mag word: nie-strydendes soos vroue, kinders, geestelikes, bejaardes, geesteskrankes, boere, lyfeienes en blindes mag nie in 'n oorlog gedood word nie.<ref name=AD78/> So het die Hanafitiese geleerde Ibn Nadjim verklaar: "Die rede vir die ''djihad'' is volgens ons [die Hanafiete] ''kawnuhum harban 'alaina''", letterlik "dat hulle teen ons in oorlog is".<ref name=AD78/> Die Hanafitiese juris al-Shaybani stel dat "hoewel die ongeloof in God een van die grootste sondes is, dit tussen die individu en sy Here die Almagtige is, en die straf vir dié sonde uitgestel word tot die ''dar al-djaza''', die verblyf van die afrekening, die hiernamaals".<ref name=AD78/> Al-Sarakhsi sê iets soortgelyk.<ref name=AEF99/> Die aanvallende ''djihad'' het strooptogte in vyandelike gebied behels, hetsy vir verowering, om die Moslem-politieke orde te vergroot, hetsy om die vyand te ontmoedig om Moslem-lande aan te val.<ref name=Syed>{{Cite book |author=Mairaj Syed |title=Just War in Religion and Politics |chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought |publisher=University Press of America |page=145 |year=2013}}</ref> Sowel Ibn Taymiyya as Ibn Qayyim het beweer dat Mohammed nooit vyandelikhede begin het nie en dat al die oorloë waaraan hy deelgeneem het, hoofsaaklik verdedigend was; hy het nooit nie-Moslems tot Islam gedwing nie en het die wapenstilstande met nie-Moslems gehandhaaf solank hulle dit nie verbreek het nie. Volgens Ibn Taymiyya is menslike bloed by verstek onaantasbaar, behalwe "uit die reg van geregtigheid". Hoewel hy 'n aanvallende ''djihad'' (''djihad al-talab'') teen vyande wat Moslems bedreig of hul burgers verhinder om Islam vrylik aan te neem, gemagtig het, is ongeloof (''kufr'') op sigself geen regverdiging vir geweld nie, hetsy teen individue of state. Die ''djihad'' is volgens hom 'n wettige reaksie op militêre aggressie deur ongelowiges en nie bloot op godsdienstige verskille nie:<ref name=Yaqeen/><ref name=mqz>{{Cite book |last=Qasim Zaman |first=Muhammad |title=Modern Islamic Thought in a Radical Age |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-1-107-09645-5 |location=New York |page=265}}</ref> {{Aanhaling|teks=Wat die oortreder betref wat nie stry nie, is daar geen tekste waarin Allah beveel dat hy beveg moet word nie. Die ongelowiges word eerder slegs beveg op voorwaarde dat hulle oorlog maak, soos deur die meerderheid van die geleerdes beoefen word en soos uit die Boek en die Soenna blyk.|teken=Ibn Taymiyya}} Daar bestaan egter 'n meningsverskil onder geleerdes oor die vraag of Ibn Taymiyya die verhandeling waarin dié standpunt uiteengesit word, werklik geskryf het.<ref name=Ellethy>{{Cite journal |first=Yaser |last=Ellethy |title=A Medieval Derelict Jihad Canon: Ibn Taymiyya's Qāʿida muḫtaṣara fī qitāl al-kuffār on Combating Non-Believers |journal=Studia Islamica |volume=120 |issue=2 |pages=289–322 |year=2025 |doi=10.1163/19585705-12341513}}</ref> Ibn Taymiyya het daarby ook "die moontlikheid van 'n ''djihad'' teen 'ketterse' en 'afwykende' Moslems binne die ''dar al-Islam''" erken. Hy het enige Moslem wat nuwighede (''bid'a'') versprei het wat met die Koran en die Soenna in stryd was, as ketters en afwykend bestempel en 'n ''djihad'' teen enigeen wat geweier het om die Islamitiese reg na te kom of wat teen die ware Moslem-owerhede in opstand gekom het, as wettig beskou. Hy het 'n breë definisie van wat aggressie of rebellie teen Moslems uitmaak, gebruik, wat die ''djihad'' "nie net toelaatbaar nie, maar noodsaaklik" sou maak.<ref name=DLB2004>{{Cite book |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad |publisher=Oxford University Press |year=2004 |location=New York |isbn=978-0195169911 |pages=252, 256}}</ref> === Reëls van die oorlogvoering === Die Islamitiese volkereg het voorsien dat die stryd teen die nie-Moslem-vyande voorafgegaan word deur die aanmaning aan hulle om Islam aan te neem of – in die geval van skrifbesitters – in hul godsdiens te bly in ruil vir die betaling van die ''djizya''.<ref name=KhouryLex669>Adel Th. Khoury, Ludwig Hagemann, Peter Heine: ''Lexikon des Islam''. Directmedia, 2001, pp. 669–670.</ref> 'n Grondslag hiervoor was soera 17:15: "... En ons sou nooit (oor 'n volk) 'n straf uitgespreek het sonder om vooraf 'n gesant (na hom) gestuur te hê nie." Dié aanmaning voor die stryd was daarby die ''soenna'' van die profeet sowel as van sy onmiddellike opvolgers.<ref name=KhouryLex669/> {{Aanhaling|teks=Hulle mag ons vyande wees, maar hulle is mense. Hulle bestaan uit 'n burgerlike bevolking met vroue en kinders daarby; hoe kan 'n mens hulle doodmaak, beroof en plunder?|teken=[[Ali]] ibn Abi Talib, ''Nahdj al-Balagha''<ref name=Prism>{{Cite book |title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force |editor=Howard M. Hensel |year=2010 |publisher=Ashgate |isbn=9780754675105 |pages=152–159}}</ref>}} Die klassieke Islamitiese volkeregsleer het – ook op grond van Koranverse en profete-uitsprake – bepaalde dade tydens die stryd verbied, waaronder die dood van nie-strydendes soos vroue, kinders of monnike (indien hulle nie aan die stryd deelneem nie), die verminking van sowel menslike as dierlike lyke, verdragsbreuk, die onnodige vernietiging van vreemde goed en die dood van gyselaars.<ref name=Hamidullah205/> Diplomate, handelaars en boere is eweneens teen aanvalle vrygewaar.<ref name=V15>{{Cite book |title=War and Law in the Islamic World |first=Matthias |last=Vanhullebusch |year=2015 |publisher=Brill |isbn=9789004298248 |pages=33–35}}</ref><ref name=AD134>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 134.</ref> Monnike is as nie-strydendes veronderstel en het daarom immuniteit geniet, en plekke van aanbidding moes nie aangeval word nie.<ref name=V15/> Selfs wanneer die vyand die immuniteit van nie-strydendes verontagsaam het, kon Moslems nie op dieselfde wyse reageer nie.<ref name=handbook/> Hierdie kategorieë verloor hul immuniteit egter sodra hulle aan die stryd deelneem of aan die beplanning of toelewering van die vyand meedoen.<ref name=V15/> Sommige regsgeleerdes het aangevoer dat immuniteit eerder met die status van nie-strydende as met lidmaatskap van 'n bepaalde groep verband hou; so het Muhaqqiq al-Hilli gemeen dat ou mans slegs teen die dood beskerm is indien hulle nie stry en ook nie 'n rol in militêre besluitneming speel nie.<ref name=Prism/> Tot by die Kruistogte het Moslem-regsgeleerdes die gebruik van blyde verbied, omdat die wapen sonder onderskeid gedood en nie-strydendes kon skaad; tydens die Kruistogte is dié beslissing weens militêre noodsaak omgekeer.<ref name=Cook05>{{Cite book |last=Cook |first=David |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24448-1 |publisher=University of California Press |year=2015 |edition=2de |location=Berkeley |pages=55–56}}</ref> Regsgeleerdes het geworstel met die vraag oor die aanval op 'n vyand wat vroue, kinders of Moslems as menslike skilde gebruik. Die meeste het gemeen dat dit toelaatbaar was om die vyand in gevalle van militêre noodsaak aan te val, maar dat stappe gedoen moet word om die aanval op die strydendes te rig om die menslike skild te ontwyk.<ref name=AD117>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 117.</ref> Abu Hanifa het aangevoer dat indien Moslems die geveg sou staak uit vrees dat hulle nie-strydendes sou doodmaak, so 'n reël die stryd onmoontlik sou maak, aangesien elke stad burgerlikes gehad het.<ref name=handbook/> Die verminking van gesneuwelde vyande is verbode.<ref name=Kelsay2009>{{Cite book |last=Kelsay |first=John |date=2009 |title=Arguing the Just War in Islam |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674032347 |page=101}}</ref> Twee beslissings oor die vernietiging van vyandelike eiendom is met mekaar in stryd. In een veldslag het Mohammed die vernietiging van 'n vyand se dadelbome beveel as 'n middel om 'n beleg sonder bloedvergieting te beëindig; daarteenoor het [[Aboe Bakr]] die vernietiging van bome, geboue en lewende hawe verbied.<ref name=AD126>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', pp. 126–128.</ref> Die meeste regsgeleerdes het onnodige vernietiging van vyandelike eiendom nie toegelaat nie,<ref name=handbook/> maar het dit in gevalle van militêre noodsaak toegelaat, soos die afbreek van geboue waarin die vyand skuiling soek.<ref name=AD126/> Baie regsgeleerdes het teen "onnodige verwoesting" gewaarsku, nie net uit menslikheidsoorwegings nie maar ook uit praktiese oorwegings: dit is nuttiger om 'n vyand se eiendom buit te maak as om dit te vernietig.<ref name=V15b>Vanhullebusch: ''War and Law in the Islamic World'', p. 39.</ref> Islamitiese geleerdes het die dood van diere verbied, tensy dit weens militêre noodsaak gebeur, soos die doodmaak van perde in die geveg. Dit is omdat diere, anders as eiendom, pyn voel.<ref name=AD126/> In 'n oorsig van die oorlogsreëls in Islam wat op die werk van Hisham Kabbani gebaseer is, word verder gestel dat krygsgevangenes goed behandel moet word: die profetiese tradisies reël die krygsgebruik streng, en dit is verbode om na willekeur oor gevangenes te beskik en om vroue en kinders tydens veldslae dood te maak.<ref name=Kabbani>Hisham Kabbani: ''Le concept de jihad en Islam''. ISCA, p. 64, ISBN 1-930409-46-X.</ref><ref name=Balafand>Paul Balafand: artikel "Violence et non-violence" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, pp. 916–917.</ref> Gevangenes kon as slawe geneem word, teen losprys vrygelaat word, of in die land van Islam bly, waar hulle die status van ''dhimmi'' moes aanneem en 'n jaarlikse hoofgeld, die ''djizya'', moes betaal.<ref name=Rodinson>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, pp. 195, 230, 306–307. ISBN 978-2-02-022033-0.</ref> Dit is ook verbode om die vyand te verbrand; volgens Ibn Abbas sou Mohammed gesê het: "Maak [die vyand] dood, maar verbrand hom nie. Want niemand straf met vuur behalwe die Heer van die Vuur nie."<ref name=Bukhari57>''Jami' us-Sahih'' van al-Bukhari, hadith nr. 57.</ref> Plundering is verbode, dit wil sê dade van vandalisme soos diefstal en die vernietiging van goed, en dade van geweld teenoor burgerlikes; die neem van oorlogsbuit ná veldslae teen die vyand is nietemin as vergoeding vir skade beoefen.<ref name=Muslim4297>''Kitab al-Djihad wa's-siyar'', nr. 4297 van ''Sahih Muslim''.</ref> === Vredesverdrae en wapenstilstande === Die historiese verdrae tussen die Moslem-veroweraars en die bevolkings van die onderskeie gebiede is in die geskiedwerke oorgelewer, by [[Tabari|at-Tabari]] en al-Baladhuri om slegs die vroegste samestellings te noem, en is in die navorsing meermale bespreek.<ref name=Tritton>Arthur Stanley Tritton: ''Caliphs and their non-muslim subjects''. Routledge, 2013; Frede Løkkegaard: ''Islamic taxation in the classical period''. Branner & Korch, 1950; Daniel Clement Dennett: ''Conversion and poll tax in early Islam''. Harvard University Press, 1950; Antoine Fattal: ''Le statut légal des non-musulmans en pays d'Islam''. Imprimerie Catholique, 1958.</ref> Oor die algemeen teken dié verdrae die veiligheidswaarborg vir lewe en besittings aan, die toestaan van vrye aftog vir dié wat nie onder Islamitiese heerskappy wou lewe nie, maar ook die verpligting om kerke en vestingwerke nie te vernietig nie.<ref name=NothVertrage>Albrecht Noth: ''Die literarisch überlieferten Verträge der Eroberungszeit als historische Quellen''. In: Tilman Nagel (red.): ''Studien zum Minderheitenproblem im Islam''. Band 1, Bonn 1973, pp. 282 e.v., 285 en 287.</ref> Die klassiek-Islamitiese reg het die oorlogstoestand as die gewone toestand van die verhoudinge tussen die ''dar al-Islam'' en die ''dar al-harb'' beskou en het nie 'n onbeperkte vredesooreenkoms met laasgenoemde voorsien nie.<ref name=EIHudna>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 3, New Edition. Brill, Leiden, p. 546 ("Hudna"); vgl. Majid Khadduri, Herbert J. Liebesny, Robert H. Jackson: ''Origin and Development of Islamic Law''. The Lawbook Exchange, 2008, p. 351.</ref> Vir 'n bepaalde tydperk kon die oorlogstoestand deur 'n wapenstilstand, 'n sogenaamde ''hudna'', opgeskort word. Die duur van sulke verdrae is nie eenstemmig in die regskole vasgestel nie; met die uitsondering van die Hanafiete mag so 'n verdrag volgens elke regskool slegs tydelike geldigheid besit.<ref name=Peters33>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 33–34.</ref> Van belang vir die begrip van die ''hudna'' is onder meer soera 9:1, waarin "'n bindende afspraak" met die heidene vermeld word,<ref name=EIHudna/> sowel as soera 8:61: "En wanneer hulle (dit wil sê die vyande) hulle tot die vrede neig, neig jou (ook) daartoe (en laat van die stryd af)! En vertrou op God!"<ref name=Peters33b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 33.</ref> Daarby was die verdrag wat Mohammed in 628 met die Mekkane by al-Hudaybiya gesluit het – 'n twee-, volgens ander bronne tienjarige wapenstilstandsooreenkoms – van ooreenstemmende belang. Volgens Marie-Thérèse Urvoy kan 'n gebied wat deur die wette van Islam beheers word, die aanbreek van 'n oorlog met 'n naburige nie-geïslamiseerde gebied vir 'n tydperk van tien jaar uitstel, en kan die duur meermale hernieu word. Dit gaan hier om die begrip ''sulh'', van die stam ''ṣ-l-ḥ'', wat die gedagte van vrede en versoening weergee; dié tydperk word ''muwada'a'' ("verhoudinge sonder botsings") genoem. Toe die toestand van die Moslem-wêreld van die negende en tiende eeu af verander het, het oelemas verklaar dat die sjaria nie tot die nakoming van die djihadplig verplig nie, behalwe indien die domein van Islam deur buitelandse magte bedreig word. Selfs die onversetlike Hanbaliet Ibn Taymiyya het verkondig dat Moslems Islam nie met geweld aan nie-Moslems moet oplê indien laasgenoemde nie op die ''dar al-Islam'' inbreek nie. Die ''sulh'' is dus nie met die oog op grondgebied teenoor die "domein van die oorlog" toegepas nie, maar in die belang van die gemeenskap: die versoening of wapenstilstand, net soos verdrae en ooreenkomste, is daarop gerig om tydperke van vrede te handhaaf om handels- en kultuurverhoudinge te vergemaklik. Urvoy sluit af deur te beklemtoon dat, ondanks die verbrokkeling van die Moslem-wêreld en die feit dat die ''djihad'' verdedigend van aard geword het, die verdrae hul aanvanklike formulering behou het; aangesien die ''djihad'' 'n verpligting bly so lank as wat Islam bestaan, sou vrede met die ongelowiges ook vandag nog, ten minste teoreties, slegs uit tydelike wapenstilstande kon bestaan, en of dié verpligting laat vaar word, hang uiteindelik van die wil van die Moslems af.<ref name=Urvoy/> 'n Nie-Moslem wat buite die Islamitiese magsgebied woon, kan deur 'n sogenaamde ''aman'', 'n beskermingsverklaring van 'n Moslem, as ''musta'min'' op Islamitiese gebied vertoef sonder enige belastingverpligtinge, solank hy nie daar 'n permanente woonplek vestig nie.<ref name=EIAman>''The Encyclopaedia of Islam''. Band 1, New Edition. Brill, Leiden, p. 429 ("Amān").</ref> As regsgrondslag dien soera 9:6: "En wanneer een van die heidene jou om beskerming vra, verleen hom dan beskerming, sodat hy die woord van God kan hoor! Laat hom daarna (onbelemmerd) daar kom waar hy in veiligheid is!" === ''Djihad'' en geloofsvryheid === Die klassieke Islamitiese reg onderskei tussen twee groepe nie-Moslems. Die eerste groep, wat ''kafir'' ("ongelowiges") genoem word, is dié wat geen verbintenis met die Islamitiese openbaring het nie. Onder die nie-Moslems moet die politeïste bestry word totdat hulle Islam aanneem; die "besitters van die Skrif" (''ahl al-kitab'') het benewens die moontlikheid van bekering ook die reg om met die Moslem-heerser 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. Laasgenoemde was oorspronklik slegs vir [[Jode]], [[Christene]] en Sabeërs bedoel. In die loop van die Islamitiese uitbreiding is die aanbod van die ''dhimma'' egter ook tot ander godsdienstige gemeenskappe uitgebrei, soos die [[Zoroastrisme|Zoroastriërs]] of die [[Hindoeïsme|Hindoes]], sodat uiteindelik alle nie-Moslems sonder meer in staat was om 'n ''dhimma''-verdrag met die Moslem-veroweraars te sluit.<ref name=Hoyland>Robert G. Hoyland (red.): ''Muslims and Others in Early Islamic Society''. Aldershot 2004, p. xiv.</ref> Onder 'n Moslem-regering word daar nie noodwendig van die skrifbesitters verwag om hulle tot Islam te bekeer nie, maar wel om hulle aan die politieke gesag van die regering te onderwerp en belasting te betaal; indien hulle hulle wel teen die Moslem-regering verset, kan hulle deur 'n gewapende ''djihad'' gedwing word om hulle te onderwerp. Volgens Françoise Micheau, professor in die middeleeuse geskiedenis van die Islamitiese lande aan die Universiteit van Parys I, berus die regsposisie van nie-Moslems op 'n dubbele grondslag: die gedrag van Mohammed en die omstandighede van sy verowerings. Tydens die onderwerping van Arabië in die laaste jare van sy lewe het die profeet onderwerpingsooreenkomste met groepe van die ''ahl al-kitab'' gesluit, in besonder met die Jode van Khaybar en die Christene van Nadjran. Sy houding teenoor die ''ahl al-kitab'', in die streng sin Jode en Christene, is ná debat uitgebrei na die Zoroastriërs, wat eweneens 'n heilige boek besit het, en prakties na al die gesindtes van die verowerde lande. Nogtans is dit moeilik om die voorwaardes wat aan die oorwonne bevolkings gestel is, presies te ken, aangesien die bronne van later kom en hoofsaaklik dien om 'n bestaande toestand te regverdig. Die sogenaamde pakt van Umar, wat aan die kalief [[Omar|Umar]] (regeer 634–644) toegeskryf word en die normatiewe verwysing geword het vir die bepaling van die klousules van die ''dhimma'', is moontlik eers in die tyd van die kalief al-Mutawakkil (regeer 847–861) opgestel, wat alle nie-Moslems verplig het om hulle aan die reëls van hul status te onderwerp; die oudste bewaarde weergawe dateer egter uit die twaalfde eeu.<ref name=Micheau>Françoise Micheau: artikel "Dhimma" in M. A. Amir-Moezzi (red.): ''Dictionnaire du Coran''. Robert Laffont, 2007, p. 216.</ref> Die aanval op die nie-Moslem-vyand is voorafgegaan deur die aanbod om tot Islam oor te gaan of 'n ''dhimma''-verdrag te sluit. 'n Gedwonge bekering tot Islam beskou die djihadleer nie as die doel van die stryd nie.<ref name=Noth31/> Die norm wat in soera 2:256 geformuleer word – "in die godsdiens is daar geen dwang nie" – wat volgens sommige klassieke Korankommentare deur latere Koranverse soos die swaardvers geabrogeer is,<ref name=Friedmann102>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam. Interfaith Relations in the Muslim Tradition''. Cambridge University Press, 2003, p. 102.</ref> en die djihadteorie van die gewapende stryd teen ongelowiges sluit mekaar nie noodwendig uit nie, aangesien die nie-Moslems ná hul nederlaag godsdiensvryheid toegestaan kon word.<ref name=Crone>Patricia Crone: ''Islam and Religious Freedom''. Voordrag op die dertigste Duitse Oriëntalistedag, 2007; effens verkort ook aanlyn gepubliseer as ''No pressure, then: freedom of religion in Islam''. Open Democracy, 2009; vgl. Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, pp. 102–103.</ref> Klassieke Korankommentatore wat die vers nie as geabrogeer beskou het nie, was geneig om te argumenteer dat die vers slegs op die skrifbesitters betrekking het, vir wie die moontlikheid oop gestaan het om as ''dhimmi''s onder Moslem-gesag te lewe sonder om tot Islam oor te gaan.<ref name=Friedmann103>Yohanan Friedmann: ''Tolerance and Coercion in Islam''. Cambridge University Press, 2003, p. 103.</ref> Die ''djihad'' met die oog op bekering was beperk tot die vroeg-Islamitiese tyd, tot die onderwerping van die Arabiese stamme in Mohammed se tyd en kort ná sy dood. Dié opvatting in die klassieke Islamitiese reg was wel nie onbetwis nie, maar word in die moderne tyd oor die algemeen as die geldende norm aanvaar.<ref name=Friedmann102/> Die Tunisiese geleerde en Koranuitlegger Tahir ibn Ashur (1879–1970) bring die inhoud van soera 2:256 en die godsdienstige plig van die ''djihad'' soos volg met mekaar in ooreenstemming: die vers sou ná die verowering van Mekka in 630 geopenbaar gewees het en abrogeer alle verse en profete-uitsprake waarvolgens die oorlogsdoel die bekering van die bestrydes is. Sedert die openbaring van dié vers sou die oorlogsdoel in dié sin verander het dat dit nie meer die bekering is nie, maar die onderwerping van die bestrydes en hul aanvaarding van Islamitiese oorheersing. 'n Soortgelyke standpunt is deur die Siriese geleerde al-Qasimi (1866–1914) gehuldig.<ref name=Friedmann103/> === Die sjiïtiese leer === Die [[Sjia|sjiïtiese]] en [[Soenni|Soenni]]-teorieë van die ''djihad'' is soortgelyk,<ref name=PetersOEIW/> behalwe dat die [[Sjia|Twaalwer-Sjia]] tot die verskyning van die sogenaamde ''verborge [[imam]]'', Muhammad ibn Hasan, geen ''djihad'' ter uitbreiding van die Islamitiese magsgebied ken nie, aangesien slegs hy geregtig is om dit te voer.<ref name=EI1/><ref name=Kohlberg>{{Cite web |last=Kohlberg |first=Etan |url=https://atharebartar.com/en/development-imami-shii-doctrine-jihad-2/ |title=The Development of the Imami Shi'i Doctrine of Jihad |publisher=Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft |issue=126 |year=1976 |pages=64–86}}</ref> Die verdediging van die eie gebied bly vir die Twaalwer-Sjiïete nietemin verpligtend, al word dit nie as ''djihad'' verstaan nie.<ref name=Peters13>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, p. 13.</ref> Die betrokke regsleer het dit egter verstaan om, in die aangesig van militêre noodsaak, weë óm dié bepaling te vind, sodat ook oorloë in die afwesigheid van die verborge imam regsgeldige legitimering kon verkry.<ref name=KohlbergLambton>Etan Kohlberg: ''The Development of the Imāmī Shīʿī Doctrine of jihād''. In: ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'', band 126, 1976, pp. 78–86; Ann Lambton: ''A Nineteenth Century View of Jihād''. In: ''Studia Islamica'', band 32, 1970, pp. 186–192.</ref> Sjiïtiese geleerdes het inderdaad beklemtoon dat dit vir Sjiïete 'n godsdienstige plig was om alle Moslems, Soenni-Moslems daaronder, teen invallers van buite te verdedig.<ref name=Prism/> 'n Uitsondering in die Middeleeue was die eerste Fatimidiese kalief Abdallah al-Mahdi Billah, wat aanspraak gemaak het daarop dat hy die verteenwoordiger van die imam is en daarmee die reg opgeëis het om 'n aanvallende ''djihad'' te begin.<ref name=Prism/> Ná die Mongoolse invalle het die Sjiïtiese geleerde Muhaqqiq al-Hilli beweer dat 'n verdedigingsoorlog nie net toelaatbaar nie, maar lofwaardig en selfs verpligtend is; kon 'n Moslem nie aan die verdediging deelneem nie, moes hy minstens materiële steun stuur. Dit het gegeld selfs wanneer die Moslems deur 'n onregverdige heerser regeer is.<ref name=Prism/> Shah Ismail van die Safawidiese dinastie het probeer om die reg op te eis om 'n aanvallende ''djihad'' te voer, in besonder teen die Ottomane, maar die Sjiïtiese oelemas het dit nie toegelaat nie en die klassieke standpunt gehandhaaf dat slegs die ware imam so 'n oorlog kon voer. Tydens die Qajar-tydperk het die Sjiïtiese oelemas die standpunt aangeneem dat die sjah vir die nasionale veiligheid verantwoordelik was, en hulle het die Persies-Russiese oorloë van die negentiende eeu as ''djihad'' gemagtig.<ref name=Prism/> == Geskiedenis == [[Lêer:Map of expansion of Caliphate.svg|duimnael|350px|Die uitbreiding van die kalifaat: onder Mohammed, 622–632; tydens die Rashidun-kalifaat, 632–661; en tydens die Omajjadiese Kalifaat, 661–750.]] In die voor-Islamitiese Arabië het [[Bedoeïene]] vyandige stamme en nedersettings oorval om buit in te samel. Volgens sommige geleerdes, soos James Turner Johnson, het die Islamitiese leiers wel "die geloof in die hart van die krygers ingeprent" dat 'n oorlog teen die volgelinge van 'n ander geloof 'n heilige oorlog was, en die begrip van die ''ghaza'' (strooptog) daarby gevoeg, maar het die "grondliggende struktuur" van dié Bedoeïenekrygvoering gebly: "strooptogte om buit in te samel".<ref name=Johnson>{{Cite book |last=Johnson |first=James Turner |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–148}}</ref> Volgens Jonathan Berkey was die Koran se uitsprake ter ondersteuning van die ''djihad'' moontlik oorspronklik teen Mohammed se plaaslike vyande gerig, die heidene van Mekka of die Jode van Medina, maar kon dieselfde uitsprake herrig word sodra nuwe vyande opgekom het.<ref name=Berkey>{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=73}}</ref> Volgens Majid Khadduri was dit die verskuiwing van die aandag na die verowering en buitmaking van nie-Bedoeïene-ongelowiges, en weg van die tradisionele stamstrooptogte onder Bedoeïene, wat dit vir Islam moontlik gemaak het om uit te brei en selfvernietiging te ontkom.<ref name=KhadduriDoctrine>Majid Khadduri: ''War and Peace in the Law of Islam''. The Johns Hopkins Press, 1955, pp. 55–73, hier p. 60.</ref> In Mohammed se leeftyd en die vroeë stadiums van die Islamitiese Ryk is die ''djihad'' gebruik om die uitbreiding van die ryk deur 'n gewapende stryd te regverdig. === Die vroeë Moslem-verowerings === In die vroeë tydperk wat die klassieke Islam besiel het, dié van die Rashidun-kalifaat, en wat minder as 'n eeu geduur het, het die ''djihad'' die gebied van Islam uitgebrei om miljoene onderdane in te sluit en 'n gebied te beslaan wat "van die grense van Indië en China tot by die Pireneë en die Atlantiese Oseaan" gestrek het.<ref name=LewisWest/> Die rol van die godsdiens in dié vroeë verowerings word gedebatteer. Middeleeuse Arabiese skrywers het beweer dat die verowerings deur God beveel is, en het hulle as ordelik en gedissiplineerd, onder die bevel van die kalief, voorgestel.<ref name=Bonner60>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 60–61.</ref> Baie moderne historici bevraagteken of hongersnood en verwoestyning eerder as die ''djihad'' 'n dryfkrag agter die verowerings was. Die historikus William Montgomery Watt het aangevoer: "Die meeste deelnemers aan die [vroeë Islamitiese] ekspedisies het waarskynlik aan niks meer as buit gedink nie ... Daar was geen gedagte aan die verspreiding van die godsdiens van Islam nie."<ref name=AD87>Al-Dawoody: ''The Islamic Law of War'', p. 87.</ref> Eweneens voer Edward J. Jurji aan dat die dryfvere van die Arabiese verowerings sekerlik nie "die verkondiging van Islam" was nie: "Militêre voordeel, ekonomiese begeertes, [en] die poging om die hand van die staat te versterk en sy soewereiniteit te vergroot ... is van die bepalende faktore."<ref name=AD76/> Sommige meer onlangse verklarings noem sowel materiële as godsdienstige oorsake vir die verowerings.<ref name=Bonner62>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 62–63.</ref> === Die na-klassieke tydperk === Die historikus Hamilton Gibb het verklaar: "In die historiese [Moslem-]gemeenskap het die begrip van die ''djihad'' geleidelik verswak en uiteindelik is dit grootliks in terme van Soefi-etiek herinterpreteer."<ref name=Gibb>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=Mohammedanism |date=1969 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |page=117}}</ref> Teen die tyd van die Abbasiede was die begrip nie meer sentraal tot die staatkunde nie, ondanks die teoretiese belang van die gedagte in die klassieke Islamitiese juridiese denke.<ref name=Johnson/> Rudolph Peters het geskryf dat die begrip met die stilstand van die Islamitiese uitbreidingsdrang verinnerlik is as 'n morele of geestelike stryd.<ref name=Peters187>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 187, voetnoot 52.</ref> Latere Islamitiese geleerdes soos Ibn al-Amir al-San'ani, Muhammad Abduh, Rashid Rida, Ubaidullah Sindhi, Yusuf al-Qaradawi en Shibli Nomani het die verdedigende aspek van die ''djihad'' beklemtoon en tussen die verdedigende ''djihad'' (''djihad al-daf''') en die aanvallende ''djihad'' (''djihad al-talab'') onderskei. Hulle het die opvatting weerlê dat daar konsensus bestaan het dat die ''djihad al-talab'' 'n gemeenskapsverpligting (''fard kifaya'') was, en het ter ondersteuning na die werke van klassieke geleerdes soos al-Djassas en Ibn Taymiyya verwys. Volgens Ibn Taymiyya is die rede vir 'n ''djihad'' teen nie-Moslems nie hul ongeloof nie, maar die bedreiging wat hulle vir Moslems inhou. Met 'n beroep op Ibn Taymiyya het geleerdes soos Rashid Rida, al-San'ani en al-Qaradawi aangevoer dat ongelowiges nie beveg hoef te word nie tensy hulle 'n bedreiging vir Moslems inhou. Die ''djihad'' is dus slegs as verdedigende oorlogvoering verplig, in antwoord op aggressie of "troubreuk" teen die Moslem-gemeenskap, en die "normale en gewenste toestand" tussen Islamitiese en nie-Islamitiese gebiede was een van "vreedsame naasbestaan". Dit stem ooreen met die Westerse begrip van die regverdige oorlog.<ref name=mqz/><ref name=Peters150>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 150.</ref> Eweneens het die agtiende-eeuse geleerde Mohammad ibn Abd al-Wahhab die ''djihad'' omskryf as 'n verdedigende militêre optrede om die Moslem-gemeenskap te beskerm.<ref name=DLB2004b>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 230, 235, 241.</ref> Vandag erken sommige Moslem-skrywers slegs oorloë as wettig wat ter verdediging van grondgebied of ter verdediging van die godsdiensvryheid gevoer word.<ref name=Peters125b>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 125.</ref> Yusuf al-Qaradawi het verklaar: "Die ''djihad'' op die pad van Allah dien uitsluitlik vir die verdediging van die land, die eer en die heilige sake ... Ons neem hier aan wat die Moslem-geleerdes van dié tyd aangeneem het: sjeg Abu Zuhra, sjeg Rashid Rida, sjeg Shaltut, sjeg Abdallah Daraz, sjeg al-Ghazali: hulle is almal van mening dat die ''djihad'' in Islam uitsluitlik dien vir die verdediging van die godsdiens, die staat, die heilige sake, die land, die eer ... en nie vir die verowering van die wêreld nie, soos sommige dit beskryf."<ref name=Qaradawi>''L'Islam et l'Occident'', p. 19.</ref> Volgens Bernard Lewis het die meeste Islamitiese teoloë in die klassieke tydperk (750–1258) die ''djihad'' as 'n militêre onderneming verstaan,<ref name=LewisPolLang/> maar nadat die Islamitiese verowering tot stilstand gekom het en die kalifaat in kleiner state verdeel het, het die "onweerstaanbare en permanente ''djihad'' tot 'n einde gekom". Namate die ''djihad'' onuitvoerbaar geword het, is dit "van historiese na messiaanse tyd uitgestel".<ref name=Lewisrevolt>{{Cite magazine |last=Lewis |first=Bernard |title=The Revolt of Islam |magazine=The New Yorker |date=19 November 2001 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> In die agtiende eeu het die Durrani-ryk onder Ahmad Shah Durrani en sy seun en opvolger Timur Shah Durrani djihads teen die Sikh-''misls'' in die [[Punjab]]-streek verklaar, dikwels om grondgebied te konsolideer; die pogings onder Ahmad Shah het misluk, terwyl dié van Timur Shah geslaag het.<ref name=Fayz>{{Cite book |last=Muhammad Katib Hazarah |first=Fayz |title=The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj al-Tawārīkh |translator=R. D. McChesney, M. M. Khorrami |date=2012 |page=61 |publisher=Brill}}</ref> === Kolonialisme en modernisme === [[Lêer:Fula jihad states map general c1830.png|duimnael|Die Fulani-djihadstate van Wes-Afrika, omstreeks 1830]] Toe die Europeërs die Moslem-wêreld begin koloniseer, was die ''djihad'' een van die eerste reaksies.<ref name=Bonner157>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 157–158.</ref> Emir Abdelkader het in Algerië 'n ''djihad'' teen die Franse oorheersing georganiseer en daarvoor van bestaande Soefi-netwerke gebruik gemaak.<ref name=Bonner157/> Ander oorloë is dikwels as ''djihad'' verklaar: die Senussi-orde het in 1912 'n ''djihad'' teen die [[Libië|Italiaanse beheer oor Libië]] verklaar, en die "[[Mahdi]]" in die [[Soedan]] het in 1881 'n ''djihad'' teen die Verenigde Koninkryk en Egipte verklaar.<ref name=OCAP/> Rashid Rida en Muhammad Abduh het aangevoer dat vreedsame naasbestaan die normale toestand tussen Moslem- en nie-Moslem-state behoort te wees, met 'n beroep op Koranverse wat oorlog slegs ter selfverdediging toelaat. Dié siening het egter die ''djihad'' teen die kolonialisme oopgelaat, aangesien dit as 'n aanval op Moslems beskou is.<ref name=OEIP/> Syed Ahmad Khan het aangevoer dat die ''djihad'' tot gevalle van onderdrukking beperk is, en dat 'n ''djihad'' teen die Britte onnodig was aangesien die Britse bewind in Indië godsdiensvryheid toegelaat het. In die plek daarvan het Khan die ''djihad'' geformuleer as die herwinning van die Moslem-wêreld se vroeëre wetenskaplike vooruitgang om dit te moderniseer.<ref name=Bonner159>Bonner: ''Jihad in Islamic History'', pp. 159–160.</ref> Met die Islamitiese herlewing het 'n nuwe "fundamentalistiese" beweging ontstaan, met verskillende uitlegte van Islam wat groter nadruk op die ''djihad'' geplaas het. Die [[Wahhabisme|Wahhabitiese]] beweging, wat van die agtiende eeu af oor die Arabiese Halfeiland versprei het, het die ''djihad'' as gewapende stryd beklemtoon.<ref name=Gold>{{Cite book |last=Gold |first=Dore |title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism |date=2012 |publisher=Regnery Publishing |pages=7–8, 24}}</ref> Die Fulani-djihads in Wes-Afrika in die agtiende en negentiende eeu het tot die stigting van verskeie state gelei, waarvan die Sokoto-kalifaat die bekendste is. Dit het 'n eeu lank bestaan totdat dit deur die Britte verower en in 1903 by koloniale [[Nigerië]] ingelyf is.<ref name=Falola>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3}}</ref> Tydens die koloniale era is die ''djihad'' ook gebruik om nasionalistiese en pan-Islamitiese weerstand teen die koloniale oorheersers te motiveer. === Die Ottomaanse ''djihad'' in die Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|duimnael|Ottomaanse soldate met 'n regimentsvaandel wat die ''sjahada'' dra, by Kanlisirt tydens die Gallipoli-veldtog in 1915]] In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Max von Oppenheim 'n ''Gedenkskrif oor die revolusionering van die Islamitiese gebiede van ons vyande'' aan keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] gerig.<ref name=Schwanitz>Wolfgang G. Schwanitz: ''Max von Oppenheim und der Heilige Krieg. Zwei Denkschriften zur Revolutionierung islamischer Gebiete 1914 und 1940''. In: ''Sozial.Geschichte'', band 19, nr. 3, 2004, pp. 28–59.</ref> Die oproep tot 'n ''djihad'' deur Mehmed V het op 11 November 1914 gevolg.<ref name=Schwanitz2>Wolfgang G. Schwanitz: ''Jihadisierung des Islam im Großen Krieg''. In: ''Humanities – Sozial- und Kulturgeschichte'', webweergawe van Oktober 2014.</ref> Toe die Ottomaanse kalief tot 'n "groot ''djihad''" teen die Geallieerde moondhede opgeroep het, het daar hoop sowel as vrees ontstaan dat nie-Turkse Moslems die kant van Ottomaanse Turkye sou kies, maar die beroep het nie die Moslem-wêreld verenig nie<ref name=Lewisrevolt/><ref name=Gold/> en Moslems het nie teen hul nie-Moslem-bevelvoerders in die Geallieerde magte gedraai nie.<ref name=Ardic>{{Cite book |last=Ardic |first=Nurullah |title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization |date=2012 |publisher=Routledge |pages=192–193 |isbn=9781136489846}}</ref> Die oorlog het tot die einde van die kalifaat gelei, aangesien die [[Ottomaanse Ryk]] met die verliesende kant verbonde was en hom oorgegee het; die naoorlogse kapitulasies is deur die sekularistiese [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] omgekeer, wat later die kalifaat afgeskaf het.<ref name=Kadri/> In 1922, voor die Iranse revolusie, het die Sjiïtiese geestelike Mehdi al-Khalissi 'n [[fatwa]] uitgereik wat Irakese verbied het om aan die Irakese verkiesings deel te neem, aangesien die Irakese regering deur buitelandse moondhede gevestig is; hy het later 'n rol in die Irakese opstand van 1920 gespeel.<ref name=Islamicrev>{{Cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 Februarie 2013 |publisher=al-islam.org}}</ref> Tydens die opstand het ajatolla Muhammad Taqi Shirazi die Britse bewind ontoelaatbaar verklaar en tot 'n ''djihad'' teen die Europese besettings in die Midde-Ooste opgeroep.<ref name=Akhlaq>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-9787-8577-9 |page=169}}</ref> === Na-kolonialisme === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|duimnael|regs|[[Sayyid Qutb]], Islamistiese skrywer en invloedryke leier van die Moslembroederskap]] Die [[Islamisme]] het in die twintigste eeu 'n toenemende rol in die Moslem-wêreld gespeel, veral ná die ekonomiese krisisse van die 1970's en 1980's.<ref name=VanSlooten>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |journal=Peace Review |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013}}</ref> Een van die eerste Islamistiese groepe, die [[Moslembroederskap]], het die liggaamlike stryd en die martelaarskap in sy leerstelling beklemtoon: "God is ons doel; die Koran is ons grondwet; die Profeet is ons leier; die stryd (''djihad'') is ons weg; en die dood ter wille van God is die hoogste van ons aspirasies."<ref name=Benjamin>{{Cite book |last1=Benjamin |first1=Daniel |last2=Simon |first2=Steven |title=The Age of Sacred Terror |date=2002 |publisher=Random House |location=New York |page=57 |isbn=9780375508592}}</ref><ref name=Hamas>{{Cite web |title=The Hamas Covenant 1988 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp |website=Yale Law School Avalon Project}}</ref> [[Hassan al-Banna]] het die ''djihad'' van die swaard beklemtoon en Egiptenare tot 'n ''djihad'' teen die Britse Ryk opgeroep<ref name=Banna>{{Cite book |last=Bannā |first=Ḥasan al- |title=Five Tracts of Hasan Al-Banna (1906–1949) |date=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-608-15367-4 |pages=150, 155}}</ref> – die eerste invloedryke geleerde sedert die Indiese opstand van 1857 wat dit gedoen het.<ref name=Kadri/> Die groep het in die 1940's tot 'n ''djihad'' teen [[Israel]] opgeroep,<ref name=AlKhatib>{{Cite book |last=Al-Khatib |first=Ibrahim |title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem |date=2012 |publisher=scribedigital.com |isbn=978-1780410395 |page=14}}</ref> en sy Palestynse tak, [[Hamas]], het tydens die eerste Intifada tot 'n ''djihad'' teen Israel opgeroep.<ref name=AbuAmr>{{Cite book |last=Abū ʻAmr |first=Z. |title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and Islamic Jihad |publisher=Indiana University Press |year=1994 |page=23 |isbn=978-0253208668}}</ref><ref name=Miller>{{Cite book |last=Miller |first=Judith |title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |publisher=Simon & Schuster |page=387 |isbn=978-1439129418 |date=2011}}</ref> Volgens Rudolph Peters en Natana J. DeLong-Bas het die nuwe "fundamentalistiese" beweging 'n herinterpretasie van Islam en sy eie geskrifte oor die ''djihad'' meegebring. Dié geskrifte was geneig om hulle minder met die verskillende Islamitiese regskole in te laat, of met oplossings vir alle moontlike situasies: "Hulle beklemtoon eerder die morele regverdigings en die onderliggende etiese waardes van die reëls as die uitvoerige uitwerking van daardie reëls." Hulle was ook geneig om die onderskeid tussen die groter en die kleiner ''djihad'' te ignoreer, omdat dit Moslems "aftrek van die ontwikkeling van die strydlustige gees wat volgens hulle nodig is om die Islamitiese wêreld van Westerse invloede te suiwer".<ref name=DLB2004c>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', pp. 240–241.</ref><ref name=Peters127>Rudolph Peters: ''Jihad in Classical and Modern Islam''. Markus Wiener, 1996, p. 127.</ref> Hedendaagse Islamitiese fundamentaliste is dikwels deur die idees van Ibn Taymiyya en van die Egiptiese joernalis [[Sayyid Qutb]] beïnvloed. Qutb het in sy boek ''Mylstene'' verkondig dat die ''djihad'' "nie 'n tydelike fase is nie, maar 'n permanente oorlog ... Die ''djihad'' vir vryheid kan nie ophou voordat die Satanistiese magte tot 'n einde gebring is en die godsdiens in sy geheel vir God gesuiwer is nie."<ref name=Milestones>{{Cite book |last=Qutb |first=Sayyid |title=Milestones |pages=60, 82, 125–126}}</ref><ref name=DLB2004d>DeLong-Bas: ''Wahhabi Islam'', p. 264.</ref> Qutb het op die martelaarskap en die ''djihad'' gekonsentreer en die tema van verraad en vyandskap teenoor Islam van die kant van Christene en veral Jode bygevoeg. Indien nie-Moslems 'n "oorlog teen Islam" voer, was 'n ''djihad'' teen hulle volgens hom verdedigend en nie aanvallend nie. Hy het volgehou dat Christene en Jode ''mushrikeen'' (nie-monoteïste) was, omdat hulle na sy bewering aan hul priesters of rabbi's "die gesag gegee het om wette te maak, en wette nagekom het wat deur hulle gemaak is [en] nie deur God toegelaat is nie", en aangesien "die nakoming van wette en beslissings 'n soort verering is".<ref name=Milestones/><ref name=Symon>{{Cite news |last=Symon |first=Fiona |title=Analysis: The roots of jihad |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm |publisher=BBC |date=16 Oktober 2001}}</ref> Die latere ideoloog Muhammad abd-al-Salam Faraj het van sommige van Qutb se leringe afgewyk. Waar Qutb gemeen het dat die ''djihad'' 'n verkondiging van "bevryding vir die mensdom" was, waarin die mensdom die vrye keuse tussen Islam en ongeloof het, het Faraj die ''djihad'' as 'n middel gesien om die wêreld te verower en die kalifaat te herstel.<ref name=Cook107>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 107–108.</ref> Faraj het die leuen, die nagtelike aanval (selfs waar onskuldiges per ongeluk gedood word) en die vernietiging van die ongelowige se bome geregverdig.<ref name=Jansen>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5}}</ref><ref name=Cook190>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 190, 192.</ref> Sy idees het Egiptiese Islamistiese ekstremistiese groepe beïnvloed, sowel as [[Ayman al-Zawahiri]], later die leier van [[Al-Kaïda|al-Kaïda]].<ref name=Gerges>{{Cite book |last=Gerges |first=Fawaz A. |title=The Far Enemy: Why Jihad Went Global |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=9, 11}}</ref> Tydens die Sowjet-inval in Afghanistan het die Sjiïtiese bevolking van [[Afghanistan]], hoewel die land oorwegend Soenni is, saam met die Soenni-Moslems die wapen opgeneem teen die kommunistiese regering en die verbonde Sowjet-magte; hulle is gesamentlik die Afghaanse ''mudjahedien'' genoem. Die Sjiïtiese djihadiste in Afghanistan was as die Teheran-agt bekend en het steun van die Iranse regering ontvang.<ref name=Britafghan>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War |title=Afghan War: History & Facts |website=Encyclopædia Britannica |date=24 Mei 2023}}</ref><ref name=Goodson>{{Cite book |title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban |first=Larry P. |last=Goodson |date=2001 |publisher=University of Washington Press |page=147 |isbn=9780295980508}}</ref> Die moderne Moslem-denke was op die vraag gerig wanneer oorlog gemaak mag word (''jus ad bellum'') en het min aandag aan die gedrag tydens die oorlog (''jus in bello'') gegee, omdat die meeste Moslem-teoretici die internasionale humanitêre reg as bestaanbaar met die Islamitiese vereistes beskou het. Moslems het die gedrag tydens oorlog later wel bespreek, in reaksie op terreurgroepe wat burgerlikes as teiken gekies het.<ref name=Hashmi>{{Cite book |editor=Sohail H. Hashmi |title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges |publisher=Oxford University Press |year=2012 |page=14}}</ref> == Nie-militêre uitlegte van die djihadbegrip == Terwyl sowel die Koran as die Soenna sowel as die meerderheid van die klassieke geleerdes onder ''djihad'' primêr of uitsluitlik 'n militêre bedrywigheid verstaan het, het daar in die loop van hul ontwikkeling ook nie-militêre uitlegte van die djihadleer ontstaan. Dit het veral gebeur in die loop van diepgaande politieke veranderinge soos die [[Kolonialisme|kolonisering]] van groot dele van die Islamitiese wêreld, die afskaffing van die kalifaat en die ontwikkelinge van die moderne tyd. Enkele Sjiïtiese teoloë van die klassieke tyd het tussen die groter ''djihad'' as 'n geestelike stryd teen innerlike luste en die kleiner ''djihad'' as 'n militêre konfrontasie met 'n uiterlike vyand onderskei.<ref name=Lewis125/> Hiermee stem die beklemtoning van nie-militêre aspekte van die djihadplig ooreen deur baie hedendaagse Moslem-skrywers sowel as deur Moslem-asketes en -mistici.<ref name=Firestone17>Reuven Firestone: ''Jihad: The Origin of Holy War in Islam''. Oxford University Press, 1999, p. 17.</ref> 'n Bekende voorbeeld van sulke uitlegte uit die moderne tyd was president Habib Bourguiba se verkondiging dat die stryd teen die ekonomiese verval van [[Tunisië]] as 'n ''djihad'' beskou moet word. Aangesien 'n ''mudjahed'', iemand wat aan die ''djihad'' deelneem, van die plig om in die [[Ramadan]] te vas vrygestel was, het Bourguiba aangevoer dat die vas in die Ramadan daarom ook nie vir werkendes – wat sodoende eweneens as geloofstryders beskou moes word – 'n plig was nie. Op dié wyse het hy probeer om die jaarlikse ekonomiese stagnasie in daardie maand te beëindig. Sy siening in dié verband is naderhand ook deur dele van die Islamitiese geleerdheid oorgeneem.<ref name=Peters118b>Rudolph Peters: ''Islam and Colonialism''. Mouton Publishers, 1979, pp. 118–119.</ref> == Legitimering van terreur met die djihadbegrip == [[Lêer:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|duimnael|300px|'n Djihad-vlag]] Baie Moslems, onder wie geleerdes soos Yusuf al-Qaradawi en Sayyid Tantawi, het Islamitiese terreuraanvalle op burgerlikes veroordeel en beskou hulle as in stryd met die reëls van die ''djihad'' wat die teiken van nie-strydendes verbied.<ref name=OEIPcombat/> Die ideologiese grondslag vir die deelname aan Islamistiese terrorisme word verskaf deur die geskrifte van Ibn Taymiyya, maar veral deur dié van die teoretikus van die Egiptiese Moslembroederskap, Sayyid Qutb, wie se boeke ''Mylstene'' en ''In die skaduwee van die Koran'' ná sy teregstelling in 1966 op groot skaal in die Arabiese wêreld versprei is. Verskeie Islamistiese organisasies dra die woord ''djihad'' in hul naam, soos die Islamitiese Djihad en al-Djihad. Ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] het die Verenigde State die Saoedi-Arabiese [[Osama bin Laden]] en die [[Taliban]] in Afghanistan geblameer. Bin Laden het op 7 Oktober 'n televisieboodskap uitgereik waarin hy verklaar het dat "Allah 'n voorhoedegroep Moslems, die spits van Islam, geseën het om Amerika te vernietig". Amerikaanse en Britse magte is rondom Afghanistan ontplooi, en mullah Mohammad Omar, die "bevelhebber van die gelowiges" van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan, het op sy beurt die Moslems van die wêreld opgeroep om by hom in 'n ''djihad'' aan te sluit.<ref name=Kepel>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |page=2}}</ref> In die 1980's het [[Abdullah Azzam]] gepleit vir 'n ''djihad'' teen die "ongelowiges".<ref name=Riedel>{{Cite web |last=Riedel |first=Bruce |title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father |url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel |date=11 September 2011 |publisher=Brookings}}</ref> Azzam het 'n ''fatwa'' uitgereik wat tot 'n djihad teen die Sowjet-besetting van Afghanistan oproep en dit 'n verpligting van alle weerbare Moslems verklaar om die invallers af te weer; sy ''fatwa'' is deur ander onderskryf, onder wie Abd al-Aziz ibn Baz.<ref name=Blanchard>{{Cite book |last=Blanchard |first=Christopher M. |title=Saudi Arabia: Background and U.S. Relations |date=2010 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-1-4379-2838-9 |page=27}}</ref> Azzam het Afghanistan as die begin gesien van 'n ''djihad'' om die ongelowiges uit baie lande te verdryf – die suidelike Sowjetrepublieke van Sentraal-Asië, Bosnië, die [[Filippyne]], Kasjmir, Somalië, Eritrea, Spanje en veral sy eie tuisland Palestina.<ref name=Wright>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower |date=2006 |publisher=Knopf |isbn=978-0-307-26608-8 |page=130}}</ref> Van die Sowjet-nederlaag in Afghanistan word gesê dat dit "die [[Djihadisme|djihadistiese]] neiging van 'n randverskynsel tot 'n groot mag in die Moslem-wêreld versterk het"; baie vegters het na hul tuislande teruggekeer om die ''djihad'' voort te sit, het aan opstande deelgeneem en later 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep.<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-85771-780-1 |pages=156–157, 174}}</ref> Azzam het ook 'n breër uitleg bepleit van wie doodgemaak mag word, wat studente soos bin Laden moontlik beïnvloed het.<ref name=Gold/> Op grond van sy uitleg van die hadith het hy aangevoer dat dit 'n sonde is om nié 'n aanvallende ''djihad'' teen die ongelowiges in nie-Moslem-lande te voer nie, en dat dit moet voortduur totdat slegs dié oorbly wat hulle aan Islam onderwerp; die verdrywing van ongelowiges uit Moslem-lande is daarteenoor 'n verdedigende ''djihad''.<ref name=AzzamDOTML>{{Cite book |last=Azzam |first=Abdullah |title=Defense of the Muslim Lands: The First Obligation After Iman |publisher=Islamic Books}}</ref> In Februarie 1998 het bin Laden 'n "Verklaring van die Wêreld-Islamitiese Front vir die Djihad teen die Jode en die Kruisvaarders" in die koerant ''Al-Quds al-Arabi'' geplaas.<ref name=OBLjihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |journal=Foreign Affairs |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126}}</ref> Hy het later die aanvalle van 11 September teen die Verenigde State georganiseer. Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – wat deur Islamiste ontwikkel is wat andersins enige ''bid'a'' (nuwigheid) in die godsdiens veroordeel – dít "genormaliseer" wat voorheen "ondenkbaar" was: "Die blote gedagte dat Moslems hulself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was pas in die vroeë 1990's dat enigiemand ooit die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, geregverdig het."<ref name=Kadri/> Selfmoordaanvallers word daarby ''sjahied'' (martelaar) genoem en 'n plek in die Paradys sou vir hulle seker wees. As sodanig geld [[selfmoord]] in Islam as 'n sonde wat in die hiernamaals met die eindelose herhaling van die oomblik van die dood gestraf word.<ref name=LewisChurchill>Bernard Lewis, Buntzie Ellis Churchill: ''Islam: The Religion and the People''. Wharton School Publishing, 2008, p. 152.</ref> Die Islamitiese teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is uitgewys as die sleutelteoretikus en ideoloog agter die moderne djihadistiese geweld.<ref name=Atlantic>{{Cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref> Sy teologiese en regsregverdigings het Abu Musab al-Zarqawi van al-Kaïda sowel as djihadistiese terreurgroepe, [[Islamitiese Staat|ISIS]] daaronder, beïnvloed. Al-Zarqawi het 'n manuskrip van al-Muhajir se idees in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur ISIS ingespan is en bekend staan as ''Die Regswetenskap van die Djihad'' of ''Die Regswetenskap van die Bloed''.<ref name=Atlantic/><ref name=Guardian>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |newspaper=The Guardian |date=12 Mei 2018 |last=Townsend |first=Mark}}</ref> Die boek is beskryf as 'n rasionalisering van "die moord op nie-strydendes"; Salah al-Ansari van die dinkskrum Quilliam merk op: "Daar is 'n verstommende gebrek aan studie van en aandag vir dié afstootlike en gevaarlike teks ''Die Regswetenskap van die Bloed'' in byna alle Westerse en Arabiese vakkundigheid."<ref name=Guardian/> Charlie Winter van ''The Atlantic'' beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afstootlike dade te regverdig":<ref name=Atlantic/> {{Aanhaling|teks=Van bepeinsinge oor die verdienstelikheid daarvan om gevangenes te onthoof, te martel of te verbrand tot gedagtes oor sluipmoord, belegoorlogvoering en die gebruik van biologiese wapens – al-Muhajir se intellektuele nalatenskap is 'n sleutelbestanddeel van die letterkundige korpus van ISIS, en inderwaarheid van wat ook al daarná kom: 'n manier om prakties enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word. [...] Volgens al-Muhajir is dit om selfmoord te pleeg ten einde mense dood te maak nie net 'n teologies gegronde daad nie, maar ook 'n lofwaardige een, iets om te koester en te vier ongeag die uitkoms daarvan.|teken=Charlie Winter}} Die sielkundige Chris E. Stout het beweer dat djihadiste hul dade as "vir die groter goed" beskou, en dat hulle hulle in 'n toestand van "verswakking op die aarde" bevind wat [[terrorisme]] 'n geldige uitweg maak.<ref name=Stout>{{Cite book |last=Stout |first=Chris |title=Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat |publisher=Greenwood Publishing Group |date=2018 |pages=5–6 |isbn=978-1440851926}}</ref> Talle kongresse is in Egipte, Saoedi-Arabië en elders gehou wat selfmoordaanvalle, die liggaamlike aanranding van burgerlikes en die aanvalle van 11 September 2001, [[Aanvalle in Madrid op 11 Maart 2004|11 Maart 2004]], Riaad en [[Aanvalle in Londen op 7 Julie 2005|7 Julie 2005]] veroordeel.<ref name=Savants>Sjeg Muhammad ibn Hussayn: ''Que disent les savants de l'islam sur le Terrorisme ?'' Éditions Anas, 2004, ISBN 9960-36-560-3.</ref> Die intellektuele, politici en geestelikes van die Arabies-Moslem-wêreld het 'n ''Arabiese konvensie vir die bestryding van terrorisme'' opgestel wat 57 state onderteken het: "Ooreenkomstig die hoë morele en godsdienstige beginsels, in besonder die reëls van die Islamitiese sjaria sowel as die menslike erfenis van die Arabiese nasie, wat elke vorm van geweld en terrorisme afkeur."<ref name=Savants/> Die Islamitiese grondslae waarop die oelemas hulle beroep, is hoofsaaklik die verbod om onskuldiges dood te maak ("Spaar die kinders, die geesteskrankes, die vroue, die priesters, die bejaardes en die gebreklikes, tensy hulle aan die stryd deelgeneem het"; soera 5:32); die verbod om chaos (''fitna'') te veroorsaak (soera 2:190–191); en die selfmoord, wat duidelik in die Koran veroordeel word: "Moet julle nie die dood aandoen nie" (soera 4:29).<ref name=Savants/><ref name=Urvoy/> Die Internasionale Islamitiese Geleerderaad, wat ná die aanvalle van 11 September 2001 standpunt ingeneem het oor Islamisties-ekstremisties gemotiveerde geweld, het in die Manifes van Mekka "ekstremisme, geweld en terrorisme" veroordeel, bevestig dat dié dinge "nie in die minste tot Islam behoort nie" en vasgestel: "''Djihad'' is nie terrorisme nie." Die Franse magistraat Marc Trévidic wys op die paradoks van die nuwe "''djihad''-geslag", wat droom van die goue eeu van 'n Islam wat die Westerse moderniteit nog nie verderf het nie, terwyl dieselfde nuwe djihadiste 'n hele aantal middele gebruik wat juis die moderne tyd kenmerk, soos die internet en sosiale media.<ref name=Trevidic>{{Cite journal |author=Marc Trévidic |title=Du terrorisme d'État à la génération jihad |journal=Revue française de criminologie et de droit pénal |volume=3 |date=November 2014}}</ref> Weens aanvalle van dié aard het dit veral in die [[Weste|Westerse wêreld]] tot 'n groeiende kritiek op Islam sowel as tot [[Islamofobie]] gekom. == ''Djihad'' vandag == Sommige hedendaagse Moslem-groepe, veral in Westerse lande, onderskryf grootliks die innerlike ''djihad'' waar die stryd teen boosheid sonder wapens gevoer word. Dit is egter ook so dat die ''djihad'' selfs aan die begin van die 21ste eeu steeds as motivering gebruik word om verskeie oorloë waarin Moslem-lande of -groepe betrokke is, te regverdig. Voorbeelde hiervan is die stryd in [[Afghanistan]], die burgeroorloë in die [[Soedan]] en [[Tsjad]], en die onafhanklikheidstryd van Moslem-minderheidsgroepe in die [[Filippyne]]. Die kleiner ''djihad'' is in die loop van die geskiedenis ook teen Moslem-sektes gerig wat as ketters beskou is. In die hedendaagse tyd is dié rede onder meer aangevoer in die oorlog tussen [[Iran]] en [[Irak]], in die botsings tussen mededingende Moslem-faksies – in Afghanistan, Pakistan, Jemen, Irak, Sirië en Libanon, vandag tussen Soenni-Moslems en Sjiïete – en in die Algeriese burgeroorlog van die 1990's teen Algeriese burgerlikes en soldate wat teen die invoering van die sjaria gekant was, 'n oorlog wat meer as 150 000 mense se lewens gekos het.<ref name=Webster>{{Cite book |author=Wendy Doniger |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |page=571 |isbn=0-87779-044-2}}</ref><ref name=Bellinger>{{Cite book |first=Gerhard J. |last=Bellinger |title=Encyclopédie des religions |location=Parys |publisher=Le Livre de poche |year=2000 |isbn=2-253-13111-3}}</ref> In die Siriese burgeroorlog het Sjiïtiese en Soenni-vegters 'n ''djihad'' teen mekaar gevoer,<ref name=RF17>{{Cite news |last=Hassan |first=Hassan |title=The rise of Shia jihadism in Syria will fuel sectarian fires |work=The National |location=Aboe Dhabi |date=5 Junie 2013}}</ref> en in Jemen het die [[Houthi-beweging]] 'n beroep op die ''djihad'' as deel van sy ideologie sowel as van sy werwing gebruik.<ref name=Defensepost>{{Cite web |url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/ |title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says |date=20 Junie 2019 |website=The Defense Post}}</ref> In hierdie eeu van godsdienstige verdraagsaamheid en [[humanisme]] is die konsep van ''djihad'' waarskynlik die grootste enkele oorsaak van die negatiewe beeld wat baie nie-Moslems van Islam het. Die Islamitiese strewe om die hele wêreld só aan Allah te onderwerp, lei daartoe dat baie mense alle Moslems as onverdraagsame aggressors en vyande van wêreldvrede beskou. Moslems se standpunt oor en die hantering van hierdie radikale konsep sal dalk 'n deurslaggewende faktor wees om te bepaal in watter mate Islam in die toekoms vir die breë wêreldbevolking aanvaarbaar sal wees. == Ander betekenisse en gebruike == Die woord het sowel gewelddadige as geweldlose betekenisse opgegaar. Volgens John Esposito kan dit eenvoudig beteken om te strewe na 'n morele en deugsame lewe, om Islam te versprei en te verdedig, en om onreg en onderdrukking te bestry.<ref name=Esposito26>John Esposito: ''Unholy War: Terror in the Name of Islam''. Oxford University Press, 2002, p. 26.</ref> Die relatiewe belang van die twee vorme is 'n saak van meningsverskil. Rudolph Peters het geskryf dat tradisionalistiese Moslems in die hedendaagse wêreld die ''djihad'' uit die klassieke werke oor die fikh verstaan; modernistiese Moslems beskou dit as 'n regverdige oorlog in die internasionale reg en beklemtoon die verdedigende aspekte daarvan; en fundamentaliste sien dit as 'n uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale.<ref name=Peters150/> David Cook het geskryf dat Moslems die ''djihad'' in 'n militêre sin verstaan het, in sowel klassieke as hedendaagse tekste; die gedagte dat die ''djihad'' primêr geweldloos is, kom volgens hom uit Soefi-tekste en die Westerse geleerdes wat hulle studeer, of uit Moslem-apologete.<ref name=Cook165>David Cook: ''Understanding Jihad''. University of California Press, 2015, pp. 165–166.</ref> === Openbare mening onder Moslems === 'n Gallup-opname het Moslems in agt lande gevra om die ''djihad'' te omskryf. In Libanon, Koeweit, Jordanië en Marokko was die algemeenste antwoord 'n "plig teenoor God", 'n "goddelike plig" of die "verering van God", sonder enige militêre bybetekenis. In Turkye, Iran, Pakistan en Indonesië het baie van die antwoorde "die opoffering van jou lewe ter wille van Islam, God of 'n regverdige saak" of "die stryd teen die teenstanders van Islam" ingesluit.<ref name=gallup/> Ander algemene betekenisse van die woord in die Moslem-wêreld sluit "'n verbintenis tot harde werk", "die bevordering van vrede" en "om volgens die beginsels van Islam te lewe" in.<ref name=gallup/><ref name=EspositoMogahed>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |last2=Mogahed |first2=Dalia |title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |page=20 e.v.}}</ref> Gallup het verklaar dat sy opnames wys dat die begrip van die ''djihad'' onder Moslems "aansienlik meer genuanseerd is as die enkele sin waarin Westerse kommentators die woord sonder uitsondering gebruik".<ref name=gallup/> Die woord is daarby ook op die stryd vir die [[Feminisme|bevryding van vroue]] toegepas.<ref name=AlBatal>{{Cite book |last=Al-Batal |first=Mahmoud |author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Taʿllum al-ʿArabiyya, Part II |edition=2de |year=2006 |publisher=Georgetown University Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-1589010963}}</ref> === Ander vorme van stryd === Die Sjiïtiese geleerde Mahmoud Ayoub het verklaar: "Die doel van die ware ''djihad'' is om 'n harmonie tussen ''islam'' (onderwerping), ''iman'' (geloof) en ''ihsan'' (regverdige lewe) te bereik." Die ''djihad'' is 'n proses wat sowel individuele as maatskaplike hervorming insluit; dít word ''djihad fi sabil Allah'' ("stryd op die weg van God") genoem en kan aan die hand van die Koran onderneem word (''djihad bi al-qur'an''). Volgens Ayoub is die grootste ''djihad'' die stryd van elke Moslem teen maatskaplike, morele en politieke euwels. Na gelang van die maatskaplike en politieke omstandighede kan die ''djihad'' egter as 'n sesde grondverpligting beskou word wat op die hele Moslem-gemeenskap rus wanneer hul integriteit in gevaar is – in dié geval word die ''djihad'' 'n "absolute verpligting" (''fard 'ain'') – of wanneer maatskaplike en godsdienstige hervorming ernstig gestuit word. Andersins is dit 'n "beperkte verpligting" (''fard kifaya'') wat op dié rus wat regstreeks betrokke is. Hierdie reëls geld vir die gewapende stryd of die "''djihad'' van die swaard".<ref name=Ayoub>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |page=57}}</ref> In die moderne tyd het die Pakistanse geleerde Fazlur Rahman Malik die woord gebruik om die stryd te beskryf om 'n "regverdige morele en maatskaplike orde" te vestig,<ref name=FazlurRahman>{{Cite book |last=Rahman |first=Fazlur |title=Major Themes of the Qur'an |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |pages=63–64}}</ref> terwyl president Habib Bourguiba van Tunisië dit gebruik het om die stryd om ekonomiese ontwikkeling in dié land te beskryf.<ref name=Peters116/> Volgens die [[BBC]] is 'n derde betekenis van die ''djihad'' die stryd om 'n goeie samelewing te bou.<ref name=bbcjihad/> In sy kommentaar op die hadith-versameling ''Sahih Muslim'', getiteld ''al-Minhaj'', het die middeleeuse geleerde Yahya ibn Sharaf an-Nawawi verklaar: "Een van die kollektiewe pligte van die gemeenskap as geheel (''fard kifaya'') is om 'n geldige protes aan te teken, om godsdiensvraagstukke op te los, om kennis van die goddelike wet te hê, en om die regte te gebied en verkeerde gedrag te verbied."<ref name=Kabbanijihad>{{Cite web |url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm |title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam |author=Sjeg Hisham Kabbani |author2=Sjeg Seraj Hendricks |author3=Sjeg Ahmad Hendricks |work=The Muslim Magazine}}</ref> Natana J. DeLong-Bas noem 'n aantal soorte ''djihad'' wat deur Moslems voorgestel is, waaronder die opvoedkundige ''djihad'' (''djihad al-tarbiyya'') en die missionêre ''djihad'', oftewel die roep van mense tot Islam (''djihad al-da'wa'').<ref name=DLB2004c/> Ander "soorte" wat genoem word, is die "intellektuele" ''djihad'', wat aan die missionêre djihad verwant is, en die "ekonomiese" ''djihad'', dit wil sê om goed te doen met geld, soos om binne jou vermoë te bestee en die "armes en verdruktes" te help.<ref name=whyislam>{{Cite web |title=Why does Islam have the concept of Jihad or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism |work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/ |publisher=whyislam.org}}</ref> Iran het 'n Ministerie van die ''Djihad'' vir Landbou<ref name=Jalal>{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009 |isbn=978-0-674-03907-0 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |pages=239–240 |doi=10.4159/9780674039070-007}}</ref> en voorheen 'n ''Djihad'' van die Konstruksie wat vir openbare werke verantwoordelik was. === "Seksuele ''djihad''" === Die uitdrukking ''djihad al-nikah'' of "seksuele ''djihad''" verwys na vroue wat by die ''djihad'' aansluit deur seks aan vegters te bied om hul moraal te verhoog.<ref name=Straits>{{Cite news |title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals |url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia |work=The Straits Times |date=27 Augustus 2014}}</ref> Die gerug het in 2013 in Tunisië ontstaan, waarvolgens honderde jong meisies na Sirië sou uitwyk waar hulle hulle aan talle vegters van die [[Islamitiese Staat]] en ander [[Djihadisme|djihadistiese]] groepe sou gee deur met hulle "getroud" en dan "geskei" te word. Die gerug is in Desember 2012 gebore met 'n boodskap wat as 'n tweet van die Salafistiese sjeg Mohamed al-Arifi voorgehou is, wat "Moslem-vroue van 14 jaar af sou toelaat om met 'n djihadis vir 'n paar uur en daarna met ander djihadiste te trou, om die moreel van die vegters te versterk en die deure van die paradys te open". Sjeg al-Arifi het vinnig ontken dat hy so 'n ''fatwa'' uitgereik het, maar die gerug het in die media versprei en is oorgeneem deur die verklarings van die Tunisiese minister van binnelandse sake, Lotfi Ben Jeddou, voor die Tunisiese Nasionale Grondwetgewende Vergadering op 19 September 2013, en deur die Siriese regime, wat propagandaberigte met valse getuienis laat maak het. Ná teenondersoeke het verskeie navorsers en joernaliste in 2013 tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen geloofwaardige getuienis bestaan wat die werklikheid van 'n "seksuele ''djihad''" bevestig nie; dit word daarby deur alle djihadistiese bronne ontken en rus op geen godsdienstige grondslag nie.<ref name=SaraDaniel>Sara Daniel: ''Tunisie. La vérité sur le "djihad sexuel"''. ''L'Obs'', 9 November 2013.</ref><ref name=Piquet>Caroline Piquet: ''Ces Françaises qui partent faire le djihad en Syrie''. ''Le Figaro'', 20 Junie 2014.</ref><ref name=Spiegel>{{Cite news |title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign |url=https://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html |work=Der Spiegel |first=Christoph |last=Reuter |date=7 Oktober 2013}}</ref> Vir Human Rights Watch berus dié gerugte op 'n werklike gegewe, naamlik die gebruik van die "tydelike huwelik", wat sterk in omvang toeneem.<ref name=SaraDaniel/> Volgens die joernalis David Thomson dien die vroue wat by djihadistiese groepe aansluit, nie as seksslawe nie: "Hulle vertrek om presies dieselfde redes as die mans", maar aangesien hulle nie tot die stryd toegelaat word nie, "kan hulle slegs deur die huwelik na Sirië gaan".<ref name=Thomson>Sarah Ben: ''"Les Français djihadistes", onderhoud met David Thomson''. huffingtonpost.fr, 11 Maart 2014.</ref> === Gebruik deur nie-Moslems === Die Departement van Justisie van die Verenigde State het verskillende ''ad hoc''-definisies van die ''djihad'' in die aanklagte teen persone gebruik wat by terreurbedrywighede betrokke was, onder meer: "Soos in hierdie aanklag gebruik, is ''djihad'' die Arabiese woord wat 'heilige oorlog' beteken. In hierdie verband verwys ''djihad'' na die gebruik van geweld, insluitend paramilitêre optrede teen persone en regerings wat as vyande van die fundamentalistiese weergawe van Islam beskou word."<ref name=Hayat>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd indictment, California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com}}</ref> Die godsdienshistorikus Karen Armstrong het geskryf: "Geveg en oorlogvoering mag soms nodig wees, maar dit was slegs 'n klein deel van die hele ''djihad'' of stryd."<ref name=Robinson>{{Cite web |url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm |title=The Concept of Jihad ("Struggle") in Islam |author=B. A. Robinson |date=28 Maart 2003 |publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> Volgens Maxime Rodinson is die ''djihad'' "'n propagandistiese instrument wat, na gelang van behoefte, hom tot die gewapende stryd wend – twee bestanddele wat baie ideologiese bewegings gemeen het".<ref name=Rodinson351>Maxime Rodinson: ''Mahomet''. Seuil, 1994, p. 351.</ref> Benjamin R. Barber het die woord gebruik om die weerstandsbeweging van fundamentalistiese etniese groepe aan te dui wat hul tradisies, erfenis en identiteit teen die [[globalisering]] wil beskerm, wat hy "McWorld" noem.<ref name=Barber>{{Cite book |last=Barber |first=Benjamin |title=Jihad vs. McWorld: Terrorism's Challenge to Democracy |date=2010 |publisher=Random House |isbn=978-0-307-87444-3 |pages=53–65}}</ref> == Ander groepe == === Ahmadiyya === In die [[Ahmadiyya]]-Islam is die ''djihad'' primêr 'n mens se persoonlike innerlike stryd en behoort dit nie vir politieke doeleindes gewelddadig aangewend te word nie. Geweld mag slegs gebruik word om die godsdiens en 'n mens se eie lewe in uiterste omstandighede van vervolging te beskerm.<ref name=Ahmadiyya>{{Cite web |url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0 |title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate |publisher=TheyWorkForYou.com}}</ref> === Koraniste === Koraniste glo nie dat die woord ''djihad'' "heilige oorlog" beteken nie. Volgens hulle beteken dit om te stry of te strewe, en kan dit sowel militêre as nie-militêre aspekte insluit. Waar dit na die militêre aspek verwys, word dit primêr as verdedigende oorlogvoering verstaan.<ref name=Musa>Aisha Y. Musa: ''Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"''. International Institute of Islamic Thought.</ref><ref name=Taslaman>Caner Taslaman: ''The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"''. canertaslaman.com, 2011.</ref> === Babisme en die Bahá'í-geloof === Die [[Babisme]] en die [[Baha’i|Bahá'í-geloof]] is twee onafhanklike monoteïstiese godsdienste wat in die tweede helfte van die negentiende eeu in Iran en die Masjrek ontstaan het. Hulle het in 'n Twaalwer-Sjiïtiese omgewing ontstaan en berus op goddelike openbaringe wat ná die Koran kom. Die begrip ''djihad bi al-saif'' ("''djihad'' deur die swaard") is in die Babisme herleef, soos die Babi-opstand in Mazandaran en die Slag van Sjeg Tabarsi aandui,<ref name=Babi>''An introduction to the Bábí faith''. In: ''Encyclopedia of Religion''. Reds. Lindsay Jones e.a. 2de uitgawe, Macmillan Reference USA, 2004. ISBN 0-02-865733-0.</ref> maar dit is in die Bahá'í-geloof heeltemal afgeskaf, waar "die swaard deur die woord vervang word".<ref name=Bisharat>''Bisharat'' ("Goeie nuus"), uittreksel 3.3 uit die tafel van Bahá'u'lláh.</ref><ref name=Haykal>Vers 42 van die ''Suriy-i-Haykal'' (die tafel van die Tempel) van Bahá'u'lláh: "Wees op julle hoede om niemand se bloed te vergiet nie. Trek die swaard van julle tong uit die skede van die woord, want dit is hoe die vesting van die harte van die mense verower word. Ons het die wet van die heilige oorlog teen mekaar afgeskaf."</ref> == Sien ook == * [[Islamitiese Staat]] * [[Kruistog]] * [[Sjaria]] * [[Islamofobie]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Islamitiese begrippe]] [[Kategorie:Islamitiese geskiedenis]] [[Kategorie:Arabiese woorde]] [[Kategorie:Oorlog]] efq747thrnogjlsd34fqm5jk2l5hnvc 0 28656 2966778 2956589 2026-09-12T14:52:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966778 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Monarg |naam = Pieter I |titel = Keiser van die Hele Rusland |beeld = [[Lêer:Peter I. Портрет царя Петра I (прижизненый). худ.Moor v1(b).jpg|250px]] |byskrif = Skildery van Pieter die Grote omstreeks 1717, deur Carel de Moor. |dinastie = [[Huis van Romanof|Romanof]] |bewind = 1682-1725 |kroning = |inhuldiging = |volle naam = Pieter Aleksejewitsj Romanof |andertitels = [[Tsaar]] |geboortedatum = {{OuVormDatum|9 Junie|1672|30 Mei}} |geboorteplek = [[Moskou]] |doop = |sterftedatum = {{OuVormDatum|8 Februarie|1725|28 Januarie}} <br>(op 52) |sterfteplek = [[Sint Petersburg]] |begraweplek = |begrafnisdatum = |voorganger = [[Fjodor III van Rusland|Fjodor III]] |erfgenaam = |opvolgertipe = |opvolger = [[Katharina I van Rusland|Katharina I]] |koninklikelofsang = |koninklikeleuse = |koningin = |gade = Jewdoksija Lopoechina <br />[[Katharina I van Rusland|Katharina I]] |gadebewind = |gadevan = |eggenoot = |eggenoot 1 = |eggenoot 2 = |eggenoot 3 = |eggenoot 4 = |eggenoot 5 = |nakomelinge = |kinders = O.a. tsarewitsj Aleksei <br />Aleksander <br />Anna <br />[[Elisabeth van Rusland|Elisabeth]] <br />Natalia <br />Pieter <br />Pawel |vader = [[Aleksei van Rusland]] |moeder = Natalja Narisjkina }} '''Pieter I Aleksejewitsj''' ([[Russies]]: Пётр I Алексеевич;<ref name=seun group="nota">Pieter is ook onder die volgende byname bekend: * Пётр Алексеев сын Михайлов (''Pjotr Aleksejef sin Michailof''): Pjotr Michailof, seun van Aleksei; * Пётр Михайлов (''Pjotr Michailof'').</ref> [[Moskou]], {{OuVormDatum|9 Junie|1672|30 Mei}} - [[Sint Petersburg]], {{OuVormDatum|8 Februarie|1725|28 Januarie}}), ook genoem '''Pieter die Grote''',<ref name=grote group="nota">Пётр Великий (''Pjotr Weliki'')</ref> was van [[1682]] tot [[1721]] [[tsaar]] en tot 1725 die eerste [[Keiser van die Hele Rusland|keiser]] van [[Rusland]]. Tot in 1696 het hy saam met sy halfbroer [[Iwan V van Rusland|Iwan V]] regeer. Daarna was hy die [[Absolute monargie|absolute monarg]], 'n [[Outokrasie|outokraat]] wat die uiteindelike gesag gebly en 'n goed georganiseerde, ordelike polisiestaat op die been gebring het.<ref>{{Cite book |last=Kollmann |first=Nancy Shields |title=Crime and Punishment in Early Modern Russia. New Studies in European History |url=https://archive.org/details/crimepunishmenti0000koll |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-1070-2513-4 |pages=[https://archive.org/details/crimepunishmenti0000koll/page/403 403]-415 |chapter=Peter the Great and spectacles of suffering |oclc=780398248 |ol=25252905M}}</ref><ref name="auto2">{{Cite journal |last=Костецкая |first=Е. В. |last2=Суслова |first2=Л. Н. |last3=Аксенова |first3=В. А. |date=2023-10-07 |title=Следствие по делу князя М. П. Гагарина в контексте развития системы государственного контроля в первой четверти XVIII века |url=https://www.nauka-dialog.ru/jour/article/view/4813 |journal=Научный диалог |language=ru |volume=12 |issue=7 |pages=346–373 |doi=10.24224/2227-1295-2023-12-7-346-373 |issn=2227-1295 |doi-access=free}}</ref> Die grootste deel van sy bewind is deur lang oorloë teen die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] en [[Swede|Sweedse Ryk]] in beslag geneem. Ondanks aanvanklike probleme was die oorloë eindelik geslaagd en het dit gelei tot die land se uitbreiding tot by die [[See van Azof]] en die [[Oossee]]. Daarmee is die basis geskep vir Rusland as 'n vlootmag. Sy oorwinning in die [[Groot Nordiese Oorlog]] het die tydperk van Swede as 'n groot mag en sy oorheersing van die Baltiese streek beëindig, terwyl dit Rusland se status so verhoog het dat dit bekend geword het as die [[Russiese Ryk]]. Pieter het 'n kultuurrewolusie gelei wat sommige van die tradisionele en [[Middeleeuse]] sosiale en politieke stelsels vervang het met moderne, wetenskaplike, [[Weste|verwesterde]] stelsels wat op die radikale [[Verligting]] geskoei was.{{Sfn|Cracraft|2003}}{{Sfn|Driessen-Van het Reve|2006|p=264}} In Desember 1699 het hy die [[Juliaanse kalender]] ingestel,<ref>{{Cite web |title=Peter the Great ordered to establish January 1st as the New Year’s Day countrywide |url=https://www.prlib.ru/en/news/1284185 |access-date=2024-05-07 |website=Presidential Library |language=en}}</ref> en dit het die Bisantynse kalender vervang wat lank in Rusland gebruik is.{{Sfn|Cracraft|2003|p=124}} Die [[Russies-Ortodokse Kerk]] het egter dié verandering teengestaan.<ref>{{Cite web |last=McIntosh |first=Matthew |date=2019-12-30 |title=Peter the Great and the New Year in Russia |url=https://brewminate.com/peter-the-great-and-the-new-year-in-russia/ |access-date=2024-05-07 |website=Brewminate: A Bold Blend of News and Ideas |language=en-US}}</ref> In 1703 het Pieter die eerste Russiese koerant, ''Sankt-Peterboergskije Wedomosti'', gestig en opdrag gegee vir 'n hervorming van die Russiese alfabet, wat hy grootliks alleen ontwerp het. Aan die oewers van die [[Newa]]rivier het hy [[Sint Petersburg]] laat bou, 'n stad wat deur die Italiaanse filosoof Francesco Algarotti "die venster op die Weste" genoem is.<ref>{{Cite book |last=Cracraft |first=James |url=https://books.google.com/books?id=Gg19b0fFbIIC&dq=Algarotti+Sint+Petersburg+1737&pg=PA228 |title=The Petrine Revolution in Russian Architecture By James Cracraft |date=26 October 1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-2261-1664-8}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ryan |first=Judith |url=https://books.google.com/books?id=3Jccp2DawwMC&dq=Algarotti+window+to+the+West&pg=PA58 |title=Cultures of Forgery: Making Nations, Making Selves |last2=Thomas |first2=Alfred |date=13 May 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1354-5827-0}}</ref> In 1714 het Pieter Rusland se hoofstad van [[Moskou]] na Sint Petersburg geskuif, 'n status wat dit tot in 1918 behou het. Pieter het 'n groot belangstelling getoon in [[plant]]e, [[dier]]e en [[Mineraal|minerale]], in misvormde wesens of uitsonderings op die natuurwette. Hy het navorsing oor misvorming aangemoedig en 'n einde gebring aan die bygelowige vrees vir monsters.<ref>{{Cite book |last=Driessen-Van het Reve |first=Jozien J. |title=De Kunstkamera van Peter de Grote. De Hollandse inbreng, gereconstrueerd uit brieven van Albert Seba en Johann Daniel Schumacher uit de jaren 1711–1752 |publisher=Verloren |date=2006 |isbn=978-9-0655-0927-7 |location=Hilversum |page=336 |language=nl}}</ref> Hy het nywerhede en hoër onderwys in Rusland bevorder. Die Russiese Wetenskapakademie en die Universiteit van Sint Petersburg is in 1724 gestig. Pieter kry hoofsaaklik die krediet vir die modernisering van die land. Hy het dit vinnig in 'n groot Europese mag omskep. Sy administratiewe hervormings, veral die regerende Senaat wat in 1711 gestig is, die staatsdepartemente van 1717 en die Tabel van Range in 1722, het 'n blywende invloed op Rusland gehad, en baie instellings van die Russiese regering kan hulle ontstaan na sy bewind terugspeur. ==Vroeë lewe== [[Beeld:Young Peter the Great parsuna.jpg|thumb|200px|Pieter as kind.]] [[Beeld:Museum IMG 1156 (603455489).jpg|thumb|200px|Pieter se skip, met 'n seil en mas wat met die hulp van Nederlandse timmermanne opgesit is.]] Pieter was die seun van tsaar [[Aleksei van Rusland|Aleksei]] en sy tweede vrou, Natalja Narisjkina. Aleksei het ook twee seuns by sy eerste vrou, Maria Miroslafskaja gehad: die sieklike [[Fjodor III van Rusland|Fjodor]]{{Sfn|Massie|1980|pp=25–26}} en gestremde [[Iwan V van Rusland|Iwan]]. Ná Aleksei se dood het Fjodor tsaar geword. Hy is in 1682 sonder kinders dood en die tienjarige Pieter is tot tsaar gekroon. ’n Magstryd het tussen die Narisjkina- en die Miroslafski-familie ontstaan, want die Miroslafski's het gevoel Pieter se ouer halfbroer, Iwan, moet tsaar word al is hy liggaamlik en geestelik gestrem. Ná ’n bloedige konflik waarin baie van Pieter se familielede vermoor is, is ooreengekom dat Pieter en Iwan medetsaars sou wees, met Pieter se halfsuster, [[Sofia Aleksejewna|Sofia]], as regent. Sy het sewe jaar lank as 'n outokraat regeer. Van 1682 tot 1689 is Pieter en sy ma na Preobrazjenskoje verban. Op 16-jarige ouderdom het hy 'n Engelse boot op die landgoed ontdek, dit laat restoureer en geleer om daarmee te seil. Pieter was gefassineer deur sonhorlosies. Hy het begin soek na 'n buitelandse kundige in die Duitse (buitelandse) kwartier. Hy het Andrew Vinius, 'n bibliofiel, bevriend wat hom [[Nederlands]] geleer het, asook twee Nederlandse timmermanne, Frans Timmerman en Karsten Brandt. Pieter het rekenkunde, meetkunde en militêre wetenskap bestudeer. Pieter het nie eintlik omgegee dat ander in sy naam regeer nie; Boris Golitsin en Fjodor Apraksin het 'n belangrike rol gespeel, terwyl Pieter hom besig gehou het met skeepsbou, seil en gevegte met sy kammaleër, wat uit sy jong vriende bestaan het. [[Beeld:Double throne of Russia 04 by shakko.jpg|thumb|links|200px|Die dubbele troon van Pieter en Iwan.]] Pieter se ma wou egter hê hy moes ernstiger raak en het in 1689 'n troue tussen hom en Jewdoksia Lopoechina gereël.{{Sfn|Riasanovsky|2000|p=218}} Die huwelik was 'n mislukking en ná 10 jaar het Pieter Jewdoksia gedwing om 'n non te word en hom so uit die huwelik bevry. Teen die somer van 1689 wou Pieter die bewind by Sofia oorneem omdat haar posisie verswak het. Toe sy daarvan hoor, het Sofia saam met sommige leiers van die [[Streltsi]] saamgesweer en hulle het ordeloosheid en ontevredenheid versprei. Sofia is eindelik omvergewerp, en Pieter het Iwan het voortgegaan om as medetsaars te regeer. Pieter het Sofia gedwing om haar in 'n klooster te laat opneem, waar sy haar naam en posisie as lid van die koninklike familie moes prysgee.{{Sfn|Massie|1980|pp=96–106}} Pieter het steeds nie beheer oor Russiese sake gehad nie. Die mag is deur sy ma uitgeoefen. Dit was eers met Natalja se dood in 1694 dat Pieter, toe 22, 'n onafanklike heerser kon word.{{Sfn|Riasanovsky|2000|p=216}} Toe Iwan in 1696 sonder kinders dood is, het Pieter alleenheerser geword. Pieter het na berig word 'n outydse ses voet agt duim (oor die 2 meter) lank geword.{{Sfn|Riasanovsky|2000|p=216}} Hy is beskou as 'n "tweede [[Goliat]]".{{Sfn|Collis|2015|p=365}}<ref name="auto4">[https://web.archive.org/web/20120204044857/https://www.shsu.edu/~his_ncp/Prokop2.html Prokopovich's Funeral Sermon on Peter I]</ref> Hy is in 1717 beskryf as "lank, goed gebou en skraal... met 'n uitdrukking wat beide verwilderd en driftig was". Pieter het gesigspiertrekkings gehad, en het dalk aan nekspasmas gely.<ref>{{Harvnb|Stählin|1785|pp=92-94}}; {{Harvnb|Gordon|1755|p=318}}; {{Cite web |title=Peter the Great |url=https://history.hanover.edu/courses/excerpts/212pet.html#Alexander%20Gordon |access-date=2024-05-07 |website=history.hanover.edu}}</ref> ==Ideologie van Pieter se bewind== [[Beeld:Kronstadt Peter the Great monument.jpg|thumb|200px|'n Monument van Pieter die Grote in [[Kronstadt]].]] As jong man het Pieter 'n [[Protestantisme|Protestantse]] lewenswyse aanvaar in 'n bemoeisieke wêreld van mededinging en persoonlike sukses, en dit was in 'n groot mate die basis van die filosofie van sy hervorming. Hy het die Russiese volk beskou as onbeskof, onintelligent, hardkoppig in hulle traagheid, 'n kind, 'n lui student. Hy het die staat se rol in die lewe van die gemeenskap voorgestaan en dit beskou as 'n ideale instrument vir die bereiking van doeleindes en as 'n universele instelling om mense, met die hulp van geweld en vrees, te verander in opgevoede, bewuste, gehoorsame onderdane wat nuttig vir die hele gemeenskap is.<ref name="A">{{Cite web |last=Anisimov |first=Y. V. |author-link=:Ru:Анисимов, Евгений Викторович |date=16 June 2023 |orig-date=13 December 2022 |title=Пётр I |url=https://bigenc.ru/c/piotr-i-ed3825/?v=7552714 |website=Great Russian Encyclopedia |access-date=21 Junie 2024 |archive-date=30 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130215611/https://bigenc.ru/c/piotr-i-ed3825?v=7552714 |url-status=dead }}</ref> Hy het dit as outokraat nodig gegag om sy onderdane te versorg, hulle teen vyande te beskerm en tot hulle voordeel te werk. Bo alles het hy die belange van Rusland geplaas. Hy het dit as sy taak beskou om die land in 'n mag soortgelyk aan Westerse lande te omskep, en het sy eie lewe en dié van sy onderdane ondergeskik gestel aan die bereiking van dié doel. Geleidelik het die idee posgevat dat dié taak verrig sal moet word met die hulp van hervormings. Hulle sou uitgevoer word soos dit die outokraat behaag; hy wat die goeie skep en die bose straf. Hy het die moraliteit van die staatsman beskou as anders as dié van 'n privaat mens en het geglo die monarg kan hom in staatsbelang wend tot moord, geweld, vervalsing en bedrog.<ref name=A/> Hy het hom van die laagste rang van die vloot opgewerk: bombardier (1695), kaptein (1696), kolonel (1706), skout-by-nag (1709), viseadmiraal (1714), admiraal (1721). Hy het self vir sy onderdane 'n voorbeeld gestel van dapperheid, en hom ten volle oorgegee aan sy plig en diens aan die vaderland.<ref name=A/> ==Bewind== [[Beeld:Europa 1721.svg|thumb|200px|Europa in 1721 (in [[Duits]]).]] [[Beeld:Capture of Azov 1696.png|thumb|200px|''Die besetting van Azof'', 1696, deur Robert Ker Porter.]] Pieter het sowat 43 jaar lank regeer. Hy het groot hervormings ingestel om Rusland te moderniseer.<ref>Evgenii V. Anisimov, ''The Reforms of Peter the Great: Progress Through Violence in Russia'' (Routledge, 2015)</ref> Hy is grootliks deur sy raadgewers soos Jacob Bruce beïnvloed. Hy wou die Russiese weermag volgens moderne idees reorganiseer en het daarvan gedroom om Rusland 'n vlootmag te maak. Hy het groot teenkaning teen sy beleide tuis gekry, maar rebellies teen sy mag wreedaardig onderdruk, insluitende deur die Streltsi, [[Basjkiriërs]], [[Astrachan]] en die grootste burgeropstand van sy bewind, een deur die [[Kosakke#Don-Kosakke|Don-Kosakke]]. In sy poging om Rusland te verwesters wou Pieter hê sy familielede moes met ander Europese koninklikes trou. In die verlede het ander hulle neus vir dié idee opgetrek, maar nou het sake gunstiger gelyk. Hy het met Frederick William, die Hertog van Koerland, samesprekings gevoer om met sy broerskind, [[Anna van Rusland|Anna Iwanowna]], te trou. Hy het die troue gebruik om sy nuwe hoofstad, Sint Petersburg, bekend te stel waar hy reeds Westerse paleise en geboue begin oprig het. Daarvoor het hy onder andere Italiaanse en Duitse argitekte in diens geneem.{{Sfn|Montefiore|2016|p=187}} Om sy land se posisie ter see te vergroot wou hy groter toegang tot die see hê. Sy enigste toegang in dié tyd was by [[Archangelsk]] aan die [[Witsee]]. Die Oossee is beheer deur Swede in die noorde en die [[Swartsee|Swart-]] en [[Kaspiese See]] onderskeidelik deur die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] en [[Safawidiese Ryk]] in die suide. Die land se behoefte aan metaal is vererger deur oorloë vir toegang tot die Swart- en Oossee. Pieter se poging om beheer oor die Swartsee oor te neem, sou moes behels dat hy die Turke uit die omgewing uitsit. As deel van 'n ooreenkoms met [[Pole]] waarvolgens Kiëf (nou [[Kijif]]) aan Rusland afgestaan sou word, was Pieter verplig om oorlog te voer teen die [[khan]] van die [[Krim]] en teen sy leenheer, die Ottomaanse sultan. Pieter se hoofdoel was om die Ottomaanse fort by Azof, naby die [[Don]], oor te neem. In die noordelike somer van 1695 het Pieter die Azof-veldtogte georganiseer om die fort oor te neem, maar sy poging het misluk. Pieter het in November 1695 na Moskou teruggekeer en 'n groot vloot in [[Woronezj]] begin bou. Hy het in 1696 sowat 30 skepe teen die Ottomane gestuur en Azof in Julie dié jaar beset. Hy het Alexander Gordon aangestel, wat later 'n biografie oor Pieter sou publiseer.<ref>[https://archive.org/details/historypetergre00gordgoog/page/n10/mode/2up ''The History of Peter the Great, Emperor of Russia: To which is Prefixed a Short General History of the Country from the Rise of that Monarchy: and an Account of the Author's Life.'' Vol. I]</ref> ===Groot Ambassade=== Pieter het besef Rusland sou nie die Ottomaanse Ryk alleen kon aanpak nie. In Maart 1697 het hy incognito na Wes-Europa geseil op 'n vaart van 18 maande saam met 'n groot afvaardiging, bekend as die "Groot Ambassade". Pieter was die eerste tsaar in meer as 100 jaar wat Rusland verlaat het.<ref>{{Cite web |title=Peter the Great &#124; Royal Museums Greenwich |url=https://www.rmg.co.uk/stories/topics/peter-great |website=www.rmg.co.uk}}</ref> Hy het 'n vals naam gebruik en so aan sosiale en diplomatieke geleenthede ontsnap. Omdat hy langer as feitlik al die ander mense was, kon hy egter niemand flous nie. [[Lêer:Daniel Maclise Peter I in Deptford - 1857.jpg|duimnael|links|240px|<center>Pieter die Grote in Nederland<br /><small>(18de eeu, skilder onbekend)</small></center>]] Een doel was om die hulp van Europese monarge teen die Ottomane te vra, maar Pieter se pogings het misluk. [[Frankryk]] was 'n tradisionele bondgenoot van die Ottomaanse sultan en [[Oostenryk]] was gretig om vrede in die ooste te handhaaf terwyl hy self oorloë in die weste gevoer het. Pieter se tydsberekening was ook nie goed nie; Europa was in dié stadium meer bekommerd oor die oorlog oor die opvolging van die kinderlose koning Karel II van [[Spanje]] as oor 'n oorlog teen die Ottomane.{{Sfn|Riasanovsky|2000|p=218}} ====Amsterdam==== In [[Amsterdam]] het Pieter praktiese ondervinding in skeepsbou opgedoen in die skeepswerf van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]]. Hy het gehelp met die bou van 'n boot, die Petrus en Paulus. Tydens sy verblyf het die tsaar baie geskoolde werkers gewerf, soos die bouers van skepe, slotte en forte, asook seelui – insluitende Cornelis Cruys, 'n viseadmiraal wat die tsaar se raadgewer in maritieme aangeleenthede geword het. Pieter het sy kennis van skeepsbou gebruik om Rusland se vloot te help bou.{{Sfn|Massie|1980|pp=183–188}} Pieter het ook Frederik Ruysch besoek, wat hom geleer het hoe om [[skoenlapper]]s te vang en preserveer. Hulle het ook 'n belangstelling in [[akkedis]]se gedeel.<ref>Driessen-Van het Reve, J. (1996) Tsaar Peter de Grote en zijn Amsterdamse vrienden, p. 8.</ref> Hy het skilderye deur Adam Silo met skepe en seetonele versamel. Hierna is Pieter deur die koning van Engeland, [[Willem III van Engeland|Willem III]], genooi om hom te besoek. ====Deptford==== [[Beeld:Peter I by Kneller.jpg|thumb|200px|'n Portret van Pieter deur Godfrey Kneller, 1698. Dit was Pieter se geskenk aan die koning van Engeland.]] Op 11 Januarie 1698 ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|Ou Styl]]) het Pieter in [[Londen]] aangekom met vier kamerdienaars, drie vertolkers, twee horlosiemakers, 'n kok, 'n priester, ses trompetspelers, 70 soldate van die Preobrazjenski-regiment, vier dwerge en 'n aap wat hy in Amsterdam gekoop het. In Februarie het hy 'n vlootinspeksie in Deptford, Londen, bygewoon en drie maande lank daar gebly.<ref>{{Cite web |title=Peter the Great trashed here |url=https://www.shadyoldlady.com/location.php?loc=1249 |access-date=2024-05-07 |website=www.shadyoldlady.com}}</ref> Hy is deur [[John Flamsteed]] op 'n [[teleskoop]] by die Greenwich-sterrewag opgelei. Koning Willem III het 'n [[skoener]] met 'n volle bemanning aan Pieter gegee in ruil vir die reg dat Engelse handelaars [[tabak]] in Rusland mag verhandel.<ref>{{Cite web |title=Peter the Great's favourite yacht found in the Baltic Sea |url=https://itboat.com/news/1255-peter-the-great-s-favourite-yacht-found-in-the-baltic-sea |access-date=2024-05-07}}</ref> Teen die einde van April 1698 is hy weg nadat hy onder meer horlosies leer maak het. Die Ambassade se volgende besoek was aan Leipzig, Dresden, waar hy die koningin van [[Pole]] ontmoet het. In [[Wene]] het hy [[Leopold I, Heilige Romeinse Keiser|Leopold I, die Heilige Romeinse Keiser]], besoek.{{Sfn|Massie|1980|p=191}} Pieter se besoek is kortgeknip deur die nuus van 'n tweede opstand deur die Streltsi in Junie. Dit is onderduk voordat Pieter vroeg in September tuisgekom het.<ref>A. Gordon (1755), p. 307</ref> Pieter het nogtans wreedaardig teenoor die muiters opgetree; 4&nbsp;600 rebelle is tronk toe gestuur. Sowat 1&nbsp;182 is gemartel en tereggestel, en Pieter het opdrag gegee dat hulle liggame in die openbaar vertoon word as 'n waarskuwing aan toekomstige smaesweerders.{{Sfn|Riasanovsky|2000|p=220}} Die Streltsi is ontbind en Pieter se halfsuster, Sofia, wat hulle op die troon wou plaas, is na streng afsondering in 'n klooster gestuur. Pieter se besoeke aan die Weste het by hom tuisgebring dat die Europese gebruike in baie aspekte beter as dié van Rusland is. Hy het al sy howelinge en amptenare opdrag gegee om Westerse klere te dra en hulle lang baarde te laat afskeer. Dit het die [[Bojaar|bojare]] en [[Ougelowiges]], wat baie geheg aan hulle baarde was, baie ontstel.<ref name="Boyar beard article">{{Cite web |first=O.L. |last=D'Or |title=Russia as an Empire |url=http://english.mn.ru/english/issue.php?2002-46-3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060603182321/http://english.mn.ru/english/issue.php?2002-46-3 |archive-date=3 June 2006 |access-date=21 March 2008 |website=The Moscow News weekly |pages=Russian |format=PHP}}</ref> Bojare wat hulle baarde wou behou, moes 'n jaarlikse [[baardbelasting]] van 100 [[roebel]] betaal.{{Sfn|Riasanovsky|2000|p=221}}<ref>{{Cite book |last=Abbott |first=Peter |url=http://www.gutenberg.org/files/21889/21889-h/21889-h.htm |title=Peter the Great |publisher=Project Gutenberg online edition |date=1902}}</ref> In dieselfde jaar het Pieter gereëlde huwelike afgeskaf, iets wat die norm onder die adel was, want hy het geglo die gebruik is barbaars en lei tot huishoudelike geweld omdat die huweliksmaats griewe teen mekaar koester.{{Sfn|Dmytryshyn|1974|p=21}} ===Hervormings=== [[Beeld:Summer Garden (Zubov).jpg|thumb|200px|Uitsig deur die Somertuin op die Somerpaleis, 1716.]] [[Beeld:Набережная реки Фонтанки, Прачечный мост, Летний дворец Петра I, Летний сад.jpg|thumb|200px|Die oewer van die [[Fontanka]]rivier en die Somerpaleis.]] [[Beeld:Saint Petersburg Kunstkamera from Neva.jpg|thumb|200px|Die Kunstkammer oorkant die Newa.]] [[Beeld:Преображенский полк. Рядовой, Сержант, Офицер - 1695-1700г Шарлеман.e1t.jpg|thumb|200px|Lede van die Preobrazjenski-regiment.]] In 1698 het Pieter 'n afvaardiging na [[Malta]] gestuur onder leiding van Boris Sjeremetjef, om die opleiding en vermoëns van die [[Orde van die Johanniters]] en hulle vloot te besigtig. Sjeremetjef het die moontlikheid ondersoek van toekomstige samewerking met die ridders, insluitende optrede teen die Turke en die moontlikheid van 'n Russiese vlootbasis.<ref>{{Cite web |date=2004 |title=Russian Grand Priory&nbsp;– Timeline |url=http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/timeline.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080208091353/http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/timeline.htm |archive-date=8 February 2008 |access-date=9 February 2008}}</ref> Op 12 September 1698 het Pieter amptelik die eerste Russiese vlootbasis by Taganrog aan die [[See van Azof]] gestig. In 1699 het Pieter die datum van die [[Nuwejaar]] van 1&nbsp;September na 1&nbsp;Januarie verander. Die jare is tradisioneel bereken vanaf die beweerde Anno Mundi, of skepping van die wêreld, maar ná Pieter se hervormings is hulle bereken vanaf die [[Anno Domini]], of geboorte van [[Christus]]. In die jaar 7207 van die Russiese kalender het Pieter aangekondig dat die [[Juliaanse kalender]] van krag is en dat dit die jaar 1700 is.{{Sfn|Oudard|1929|p=197}} In 1700 het Pieter die verkiesing van 'n nuwe [[patriarg]] voorkom en die Russiese Kerk van die reg ontneem om een enkele spirituele leier te hê. Hy het die getal [[klooster]]s verminder en alle kloosters met minder as 30 [[monnik]]e in skole of kerke omskep.<ref name="auto6">{{Cite web |last=Miate |first=Liana |title=The Reforms of Peter the Great |url=https://www.worldhistory.org/article/2304/the-reforms-of-peter-the-great/ |access-date=2024-05-07 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref> Hy het die ontwikkeling van privaat [[Ondernemer|entrepreneurskap]] aangemoedig, maar onder streng staatsbeheer. Hy het die bou van [[Kanaal|kanale]] begin en 'n geldhervorming ingestel met die [[Desimale breuke|desimale beginsel]] as basis van die geldstelsel (1698-1704). Pieter het baie buitelandse spesialiste gelok en 'n opleidingsinstelling vir [[chirurgie]] geopen. In 1701 is die Moskouse Skool vir Wiskunde en Navigasie gestig; 15 jaar lank is vlootoffisiere, opnemers, ingenieurs en skutters hier opgelei.<ref name="auto3">{{Cite web |title=Глава вторая. ОБРАЗОВАНИЕ. Кутузов. Лидия Леонидовна Ивченко |url=https://sv-scena.ru/Buki/Kutuzov.3.html#Q402-Glava-vtoraya-OBRAZOVANIYE}}</ref> In 1700 het Jan Thesingh 'n monopolie gekry om boeke en kaarte te druk en in te voer.<ref>{{Cite web |title=Monopolie |url=https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/handel/monopolie/ |access-date=2024-05-07}}</ref> In 1707 het Pieter 'n ten volle toegeruste drukkery in Holland gekoop, asook die personeel.<ref name="auto1">Verblijf van tsaar Peter de Grote en tsarina Catharina 1 op hofstede Hout en Duynzigt/Vredenhof – Petersburg in Nederhorst</ref> Hy het die [[Cyrilliese syfers]] met [[Arabiese syfers]] vervang (1705-'10) en die Cyrilliese [[font]] met burgerlike skrif (1708-'10).<ref>{{Cite web |date=2022-12-13 |title=Пётр I |url=https://bigenc.ru/c/piotr-i-ed3825 |access-date=2024-05-07 |website=Большая российская энциклопедия |language=ru |archive-date=2025-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903193433/https://bigenc.ru/c/piotr-i-ed3825 |url-status=dead }}</ref> In 1708 is nuwe wette vir Rusland begin skryf.{{Sfn|Driessen-Van het Reve|2006|pp=60-61}} In Desember is die land in agt goewernorate (''goebernijya'') verdeel. In 1711 het Pieter 'n nuwe staatsinstelling bekend as die Regerende Senaat ingestel.<ref>{{Cite web |date=21 February 2023 |title=10 Major Accomplishments of Peter the Great &#124; Learnodo Newtonic |url=https://learnodo-newtonic.com/peter-the-great-accomplishments}}</ref> Normaalweg sou die [[Staatsdoema|Doema]] van bojare mag uitoefen in sy afwesigheid. Pieter het egter die bojare gewantrou. Hy het die Doema afgeskaf en 'n Senaat van 10 lede in die plek daarvan aangestel. Die Senaat was die hoogste staatsinstelling en sou alle geregtelike, finansiële en administratiewe sake beheer. Dit is aanvanklik aangestel vir die tyd van die monarg se afwesigheid, maar het later 'n permanente instelling geword.{{Sfn|Palmer|Colton|1992|pp=242–43}} In 1701, 1705 en 1712 het Pieter dekrete uitgevaardig om 'n ingenieurskool te stig. Dit was veranderstel om 100 studente te hê, maar het net 23 gehad.<ref name="auto3"/> In 1714 het Pieter nog 'n dekreet uitgevaardig en opvoeding verpligtend gemaak vir alle Russiese kinders tussen 10 en 15 jaar oud van die adel, regeringsklerke en offisiere met 'n laer rang om rekenkunde, trigonometrie en geometrie te leer. Hulle sou aan die einde van hulle studies oor die vakke getoets word.{{Sfn|Dmytryshyn|1974|pp=10–11}} Die land se eerste wetenskaplike biblioteek is in die paleis in die Somertuin geopen. Pieter het opdrag gegee vir die ontwikkeling van [[Aptekarski-eiland]], die hoofkwartier van die kantoor vir mediese klerke en die hoofapteek.<ref>{{Cite web |title=Home court pharmacy: Famous buildings - Петербург 24 |url=https://petersburg24.ru/eng/place/glavnaya-pridvornaya-apteka |access-date=2024-05-07 |website=petersburg24.ru}}</ref> Iemand het die kommissie gekry om [[warmbron]]ne te ondersoek en ryk neerslae van [[swael]] is ontdek; Pieter het dadelik 'n fabriek in [[Samara-oblast]] gestig vir die ontwikkeling daarvan. In 1721 is twee skeepswerwe gestig. Sowat 3&nbsp;500 nuwe woorde – van 'n [[Duits]]e, [[Frans]]e, [[Nederlands]]e, [[Engels]]e, [[Italiaans]]e en [[Sweeds]]e oorsprong – is in Pieter se tyd in [[Russies]] opgeneem: Sowat 'n kwart daarvan was skeeps- en vlootterme.<ref name="auto5">{{Cite web |title=Russia's Cultural Revolution |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/98/09/20/reviews/980920.20cracrat.html |access-date=2024-05-07 |website=archive.nytimes.com}}</ref> As deel van sy hervormings het Pieter die land [[Nywerheid|geïndustrialiseer]] – dit het stadig begin, maar was eindelik geslaagd. Russiese vervaardiging en die belangrikste uitvoer was gebaseer op die myn- en houtbedryf. In 'n wet van 1719 is vervaardigers en vakmanne kwytgeskeld van staatsbelasting en diensplig. Die wet het ook voorsiening gemaak vir die erflating van die eienaarskap van fabrieke, het nywerheidsbedrywighede verklaar tot 'n saak van staatsbelang en het vervaardigers beskerm teen inmenging in hulle sake deur plaaslike owerhede. In 1721 is 'n dekreet uitgevaardig wat fabriekseienaars toegelaat het om [[slawe]] te koop, of hulle 'n adellike rang het of nie. ===Groot Nordiese Oorlog=== {{Hoofartikel|Groot Nordiese Oorlog}} [[Beeld:ZauerveydNA Petr1UsmirDA19.jpg|thumb|200px|''Pieter I van Rusland kalmeer sy plunderende troepe nadat hulle Narva in 1704 herbeset het'', deur Nikolay Sauerweid, 1859.]] [[Beeld:Museum IMG 1148 (603618024).jpg|thumb|200px|Die binnekant van Pieter se houthut.]] [[Beeld:Peter benois.jpg|thumb|200px|''Pieter die Grote oordink die idee om Sint Petersburg aan die oewer van die Oossee te bou'', deur Alexandre Benois, 1916.]] [[Beeld:Lomonosov Poltava 1762 1764.jpg|thumb|200px|''Pieter I in die Slag van [[Poltawa]]'', 'n mosaïek deur [[Michail Lomonosof]].]] [[Beeld:1st Winter Palace.jpg|thumb|200px|Die eerste Winterpaleis, deur Aleksei Zoebof.]] Pieter het tydelik vrede met die Ottomaanse Ryk gesluit, wat hom in staat gestel het om die fort van Azof te behou, en het sy aandag gevestig op Russiese maritieme oorheersing. Hy wou beheer hê oor die Oossee, wat 'n halfeeu tevore deur die Sweedse Ryk verower is. Pieter het oorlog verklaar teen Swede, wat in dié tyd deur die jong koning Karel XII regeer is. Swede is ook teengestaan deur [[Denemarke]]-[[Noorweë]], die [[Keurvorstedom Sakse]] en die [[Pools-Litause Gemenebes]]. Die Preobrazjenski-regiment het aan al die groot veldslae van die Groot Nordiese Oorlog deelgeneem. Rusland was nie opgewasse teen Swede nie en sy eerste poging om die Oosseekus oor te neem het misluk met die Slag van Narva in 1700. Ná die nederlaag het Pieter opdrag gegee dat al die land se kerkklokke in kanonne en mortiere omskep word. In 1701 het hy opdrag gegee vir die bou van die Nowodwinsk-fort noord van Archangelsk.<ref>{{Cite web |title=Peter I (Peter the Great) & Solovki |url=http://www.solovki.ca/english/pet.php |website=www.solovki.ca}}</ref> In die Beleg van Nöteborg het Russiese magte die Sweedse fort beset en die naam na Shlisselburg verander. Terwyl Pole teen Swede geveg het, het Pieter die stad [[Sint Petersburg]] op [[29 Junie]] [[1703]] op [[Zajatsji-eiland]] gestig. Hy het die oprig van steengeboue buite Sint Petersburg verbied, want hy wou hê alle steenmesselaars moes deelneem aan die bou van die nuwe stad, wat hy die nuwe hoofstad wou maak. Terwyl die stad aan die Newarivier gebou is, het hy in 'n nederige houthut met drie kamers, maar sonder 'n kaggel, gewoon wat plek gemaak het vir die eerste weergawe van die [[Winterpaleis]]. Die eerste geboue wat opgerig is, was die admiraliteitsgebou, [[Kronstadt]], (1704-'06) en die [[Fort van Petrus en Paulus]] (1706). Pieter het sy hele gesin op 'n bootvaart na Kronstadt geneem.<ref>E.V. Anisimov, 2002, p. 56.</ref> Ná verskeie nederlae het koning August II van Pole in 1706 geabdikeer. Karel XII het sy aandag op Rusland gevestig en dit in 1708 ingeval. Hy het Pieter in Julie by die Slag van Golowtsjin verslaan. In die Slag van Lesnaja het Karel sy eerste nederlaag gely nadat Pieter 'n groep Sweedse versterkings wat van [[Riga]] af marsjeer het, vernietig het. Sonder hulle moes Karel sy voorgenome opmars na Moskou afstel.{{Sfn|Massie|1980|p=453}} Karel XII het geweier om na Pole terug te trek of na Swede terug te keer, en hy het [[Oekraïne]] binnegeval. Pieter het sy leër suidwaarts onttrek en 'n [[verskroeideaardebeleid]] toegepas; hy het alles afgebrand wat die Swede kon help. Sonder plaaslike voorrade was die Sweedse leër verplig om hulle veldtog in die [[winter van 1708-1709]] te staak. In die somer van 1709 het hulle hulle poging hervat om Oekraïne, wat deur Rusland regeer is, in te neem, en dit het gelei tot die Slag van [[Poltawa]] op 27 Junie. Die Swede het 'n groot verlies gely en Karel se veldtog in Oekraïne beëindig. Hy moes suidwaarts na die Ottomaanse Ryk vlug. Rusland het een van die wêreld se beste weermagte verslaan, en dit het die siening omgekeer dat Rusland militêr onbevoeg was. Pieter, wat die moontlike steun van sy Balkan-bondgenote oorskat het, het die Ottomaanse Ryk binnegeval en so die Russies-Turkse Oorlog van 1710 begin.{{Sfn|Riasanovsky|2000|p=224}} Die veldtog was rampspoedig, en in die daaropvolgende Verdrag van die Proet is Pieter gedwing om die Swartseehawens terug te gee wat hy in 1697 verower het.{{Sfn|Riasanovsky|2000|p=224}} Op sy beurt het die sultan Karel XII uit die land gesit. Die Turke het Pieter ''Mal Pieter'' (''deli Petro'') genoem vir sy bereidwilligheid om groot getalle soldate in oorlogstyd op te offer.<ref>{{Cite book |last=Rory |first=Finnin |url=http://worldcat.org/oclc/1314897094 |title=Blood of Others: Stalin's Crimean Atrocity and the Poetics of Solidarity |publisher=University of Toronto Press |date=2022 |isbn=978-1-4875-3700-5 |location=Toronto |oclc=1314897094}}</ref> Pieter se noordelike leërs het die Sweedse provinsie [[Lyfland]] (die noordelike helfte van die hedendaagse [[Letland]] en die suidelike helfte van die moderne [[Estland]]) beset en die Swede uit [[Finland]] verdryf. Eindelik was die grootste deel van Finland in Russiese hande. ===Tweede Ambassade=== [[Beeld:Louis XV & Peter I.jpg|thumb|links|240px|Pieter tel die jong [[Lodewyk XV van Frankryk]] op (1717, geskilder omstreeks 1838).]] In Januarie 1716 het Pieter in die Baltiese gebied gereis om vredesonderhandelings te bespreek, asook hoe om die seehandelsroete teen die Swede te beskerm. Hy het [[Riga]], [[Königsberg]] en [[Gdansk|Danzig]] besoek. Daar het Katharina Iwanowna, sy niggie, met die Hertog van Mecklenburg-Schwerin getrou, met wie Pieter 'n bondgenootskap wou sluit. Hy het Frederick Willem I van Pruise se hulp gekry en Deense diplomate ontmoet wat Pruise gesteun het. Hy het met 'n verenigde vloot na [[Kopenhagen]] geseil. Vroeg in Desember het Pieter in Amsterdam aangekom. Hy het verskeie mense ontmoet en skilderye vir die Kunstkammer gekoop, asook Rembrandt se ''Dawid en Jonatan'' vir [[Peterhof (paleis)|Peterhof]].{{Sfn|Collis|2015|p=367}} In April 1717 het hy na Oostenryk-Nederland, [[Duinkerken]] en [[Calais]] gereis. In [[Parys]] het hy baie boeke gekoop en onder meer die [[Sorbonne]] besoek. Daarna is hy na [[Maastricht]], op daardie stadium een van die belangrikste forte in Europa. Hy is terug na Amsterdam, waar hy op 15 Augustus die Verdrag van Amsterdam met Frankryk en Pruise bygewoon het.<ref>{{Cite web |last=étrangères |first=Ministère de l'Europe et des Affaires |title=The 1717 Convention of Amsterdam, a treaty marking the alliance and reciprocal guarantees between France, Russia and Prussia (15.08.1717) |url=https://www.diplomatie.gouv.fr/en/the-ministry-and-its-network/the-diplomatic-archives/documents-from-the-diplomatic-archives/article/the-1717-convention-of-amsterdam-a-treaty-marking-the-alliance-and-reciprocal |website=France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs}}</ref> Hy het diplomatieke sukses en internasionale prestige behaal. Hy het in September 1717 na [[Berlyn]] gereis.{{Sfn|Driessen-Van het Reve|2006}} In Oktober was hy terug in Sint Petersburg.<ref name="auto1"/> In 1719 is die Nieu-Holland-eiland geskep. Die tsaar se vloot was sterk genoeg sodat Pieter Swede kon infiltreer. Steeds het Karel XII geweier om terug te staan en vrede het eers moontlik geword ná sy dood in 1718 in 'n geveg. Teen 1720 het Swede vrede met al die partye buiten Rusland gesluit. In 1721 het die Verdrag van Nystad die Groot Nordiese Oorlog beëindig. Rusland het [[Ingermanland]], [[Estland]], [[Lyfland]] en 'n aansienlike deel van [[Karelië]] gekry. In ruil daarvoor het Rusland twee miljoen Sweedse riksdaler betaal en die grootste deel van Finland afgestaan.{{Sfn|Cracraft|2003|p=37}} ===Later jare=== In 1717 het Aleksander Bekowitsj-Tsjerkasski die eerste Russiese ekspedisie na [[Sentraal-Asië]] gelei: na die Kanaat Chiva. Dit het in 'n algehele ramp geëindig toe die hele ekspedisiemag uitgewis is. [[Beeld:Hlebovskiy AssamPriPetrGRM.jpg|thumb|260px|links|Pieter die Grote se hof in 1718, deur Stanisław Chlebowski.]] Teen die einde van 1717 was die voorbereidingsfase van administratiewe hervormings voltooi. Ná 1718 het Pieter staatsdepartemente gevestig in die plek van die ou sentrale regeringsagentskappe, onder meer vir buitelandse sake, oorlog, die vloot, uitgawes, inkomste, reg en inspeksie. Later is ander bygevoeg om die mynbou en nywerheid te reguleer. [[Beeld:Стрельна, дворец Петра04.jpg|thumb|200px|Sy klein houtpaleis in [[Strelna]] wat omstreeks 1714 deur Jean-Baptiste Alexandre Le Blond ontwerp is, het 'n [[botaniese tuin]] gehad.]] [[Beeld:J.-M. Nattier (d'après) - Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|thumb|200px|Pieter in 1717, deur Jean-Marc Nattier.]] Elke staatsdepartement het bestaan uit 'n president, visepresident, 'n paar raadslede en assessore en 'n prokurator. Sommige buitelanders is in staatsdepartemente opgeneem, maar nie as president nie. Daar was nie genoeg betroubare en talentvolle mense om elke departement te beheer nie en Pieter het op individue vertrou om 'n ogie oor mekaar te hou.{{Sfn|Palmer|Colton|1992|p=245}} Besluite het op die meerderheidsbesluit berus. [[Beeld:Peter Imperor whole Russia.jpeg|thumb|200px|Pieter word beëdig as die land se keiser, 1721 deur Boris Tsjorikof.]] Pieter se laaste jare is gekenmerk deur nog hervormings. Op 2 November 1721, kort nadat vrede met Swede gesluit is, is hy amptelik as "Keiser van die Hele Rusland" beëdig. Sommige het voorgestel hy neem die titel "Keiser van die Ooste" aan, maar hy het geweier.<ref>Лакиер А. Б. §66. Надписи вокруг печати. Соответствие их с государевым титулом. // Русская геральдика. – СПб., 1855.</ref> Die nuwe titel is deur Pole, Pruise en Swede aanvaar, maar nie deur ander Europese monarge nie. Baie het gedink die titel "keiser" dui op 'n meerderwaardigheid teenoor konings. <blockquote>Deur die genade van God, die voortreflikste en grootste soewereine keiser Pjotr Aleksejewitsj die heerser van die hele Rusland: van [[Moskou]], van [[Kijif|Kiëf]], van [[Wladimir (stad)|Wladimir]], van [[Nowgorod]], tsaar van [[Kazan]], tsaar van [[Astrachan]] en tsaar van [[Siberië]], soewerein van [[Pskof]], grootprins van [[Smolensk]], van [[Twer]], van Joegorsk, van Perm, van [[Wjatka]], van [[Wolga-Bulgarye|Bulgarye]] en ander, soewerein en grootprins van die [[Nizjni Nowgorod|Nowgorod]]se laer lande, van [[Tsjernihif-oblast|Tsjernigof]], van [[Rjazan]], van Rostof, van [[Jaroslawl]], van Belozersk, van Oedora, van Kondië en die soewerein van al die noordelike lande, en die soewerein van die [[Koninkryk Iberië|Iweriese lande]], van die Kartliese en Georgiese konings, van die Kabardiese lande, van die Sirkassiese en Bergprinse en baie ander state en lande wes en oos van hier en die opvolger en sowerein en heerser.</blockquote> In 1722 het Pieter die opvolging deur direkte afstammelinge deur die manlike lyn afgeskaf, want hy het geen oorlewende seuns gehad nie. Die range van die adel is verander. Voorheen is die hoës se voorkeur bepaal deur geboorte. Om die bojare se hoë posisies weg te neem het Pieter bepaal dat voorkeur bepaal sou word deur meriete en diens aan die keiser. Dit het van krag gebly tot die [[Februarie-rewolusie]] van 1917. Pieter het ook die stelsel van direkte belasting afgeskaf. Hy het die land- en huishoudingbelasting afgeskaf en dit vervang met 'n belasting per kop.<ref> E.W. Anisimof (1985) Податная реформа Петра I. The tax reform of Peter I: Introduction of the poll tax in Russia (1718-1728)</ref> Ook slawe en bedelaars sou nou belasting betaal. In 1725 was [[Peterhof]], 'n paleis naby Sint Petersburg, klaar gebou. Dit het bekend geword as die "Russiese [[Paleis van Versailles|Versailles]]". ===Siekte en dood=== [[Beeld:Deathbed portrait of Peter I by I.Nikitin (1725, Russian museum).jpg|thumb|200px|Pieter die Grote op sy sterfbed, deur Iwan Nikitin.]] In die winter van 1723 het Pieter, wie se gesondheid nooit baie goed was nie, urinekanaal- en blaasprobleme begin kry. In die somer van 1724 het 'n span dokters hom geopereer en 'n paar kilogram geblokkeerde [[urine]] verwyder. Pieter het tot laat in die herfs in die bed gebly. In die eerste week van Oktober het Pieter, wat rusteloos was en gedink het hy is genees, 'n lang inspeksietoer van verskeie projekte onderneem. Volgens legende het hy in November aan die [[Golf van Finland]] ysterwerk geïnspekteer toe hy 'n groep soldate naby die kus sien verdrink. Hy het amper tot by sy middel in die water geloop en hulle gered.{{Sfn|Bain|1905}} Dié yskoue water sou glo sy blaasprobleme vererger en sy dood gekos het. Sommige historici beskou agter die storie met skeptisisme, want die Duitse kroniekskrywer Jacob von Staehlin is die enigse bron daarvan.<ref>{{Cite book |last=Stählin |first=Jacob von |date=26 May 1785 |title=Originalanekdoten von Peter dem Grossen: aus dem Munde angesehener Personen zu Moskau und Petersburg vernommen, und der Vergessenheit entrissen |url=https://archive.org/details/originalanecdote0000stae |lang=de |trans-title=Original anecdotes of Peter the Great: collected from the conversation of several persons of distinction at Petersburgh and Moscow, and snatched from oblivion |publisher=J.G.I. Breitkopf |isbn=978-0-4050-3064-2 |oclc=118987 |ol=OL4378643W}}</ref> In Januarie 1725 het Pieter in 'n koma verval nadat hy weer siek geword het. Hy is op 8 Februarie tussen vier- en vyfuur die oggend oorlede. 'n Lykskouing het gewys sy blaas is deur [[gangreen]] aangetas.{{Sfn|Hughes|2007|pp=179–82}} Hy was 52 jaar oud en sewe maande oud nadat hy meer as 42 jaar lank regeer het. Hy is in die [[Katedraal van Petrus en Paulus]] begrawe. ==Huwelike en familie== [[Lêer:Peter the Great Interrogating the Tsarevich Alexei Petrovich.jpg|duimnael|200px|Pieter die Grote ondervra sy seun Aleksei, deur Nikolai Ge.]] Pieter die Grote het twee vroue gehad, wat vir hom 15 kinders gebaar het – drie van hulle het 'n volwasse ouderdom bereik. Pieter se ma het sy eerste vrou, Jewdoksia Lopoechina, gekies toe hy net 16 jaar oud was.{{Sfn|Hughes|2004|p=134}} Dit het ooreengestem met die vorige Romanof-tradisie, waar 'n dogter uit 'n minder belangrike adellike familie gekies is: om so gevegte tussen belangrike adellike families te voorkom en vars bloed in die familie in te bring.{{Sfn|Hughes|2004|p=133}} Toe Pieter in 1698 van sy Europese toer terugkom, het hy 'n einde aan dié ongelukkige huwelik gebring. Hy het van die tsaritsa geskei en haar gedwing om in 'n klooster te gaan woon.{{Sfn|Hughes|2004|p=134}} Sy het vir hom drie kinders gebaar, van wie net een 'n volwasse ouderdom bereik het. 'n Vriend, Aleksandr Mensjikof, het hom aan [[Katharina I van Rusland|Marta Helena Skowrońska]], die dogter van 'n Pools-Litause boer, voorgestel en hy het iewers tussen 1702 en 1704 haar minnaar geword.{{Sfn|Hughes|2004|pp=131, 134}} Marta het die Russies-Ortodokse geloof aangeneem en die naam Katharina gekry.{{Sfn|Hughes|2004|p=131}} Hoewel geen rekord daarvan bestaan nie, het Pieter en Katharina tussen 23 Oktober en 1 Desember 1707 in die geheim in Sint Petersburg getrou.{{Sfn|Hughes|2004|p=136}} Pieter het Katharina hooggeag en hulle het op 19 Februarie 1712 amptelik getrou. In 1718 is sy seun [[Aleksei Petrowitsj, tsarewitsj van Rusland|Aleksei Petrowitsj]], wat hy as 'n rebel beskou het, in die Fort van Petrus en Paulus opgesluit.{{Sfn|Collis|2015|p=368}} Hy was vermoedelik in 'n sameswering betrokke om die keiser se bewind omver te werp. Aleksei is verhoor en het onder marteling skuld beken. Hy is skuldig bevind en ter dood veroordeel. Die vonnis kon net met Pieter se handtekening voltrek word, en Aleksei is in die tronk dood omdat Pieter glo gehuiwer het om die besluit te neem. Aleksei is heel waarskynlik dood aan wonde weens sy marteling in die tronk.{{Sfn|Massie|1980|pp=76, 377, 707}} Aleksei se moeder, Jewdoksia, is ook gestraf. Sy is uit haar huis gesleep, aangekla van valse beskuldigings van owerspel, in die openbaar met 'n sweep geslaan en in kloosters opgesluit terwyl niemand met haar mag gepraat het nie. In 1724 het Pieter sy tweede vrou, Katharina, as keiserin laat kroon, hoewel hy die land se werklike heerser gebly het. ===Stamboom=== <center>{{ahnentafel-kompak5 | style = font-size: 90%; line-height: 110%; | border = 1 | boxstyle = padding-top: 0; padding-bottom: 0; | boxstyle_1 = background-color: #fcc; | boxstyle_2 = background-color: #fb9; | boxstyle_3 = background-color: #ffc; | boxstyle_4 = background-color: #bfc; | boxstyle_5 = background-color: #9fe; |1 = '''Pieter I van Rusland''' |2 = [[Aleksei van Rusland]] |4 = [[Michail van Rusland]] |8 = [[Patriarg Filaret|Fjodor Nikititsj Romanof]] | 16 = Nikita Romanowitsj }}</center> ===Kinders=== Pieter het 15 kinders by sy twee vroue gehad, drie by Jewdoksia en 12 by Katharina. Dit sluit vier seuns met die naam "Pawel" en drie met die naam "Pjotr" in. Hulle is almal as babas oorlede. Net drie kinders het 'n volwasse ouderdom bereik. Hy het net drie kleinkinders gehad: [[Pieter II van Rusland|Pieter II]] en groothertogin Natalja by Aleksei en [[Pieter III van Rusland|Pieter III]] by Anna. {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- !Naam!!Gebore!!Oorlede!!Notas |- |colspan=4|'''''By Jewdoksia Lopoechina''''' |- |[[Aleksei Petrowitsj, tsarewitsj van Rusland]]||18 Februarie 1690||26 Junie 1718, op 28||Getroud 1711, Charlotte Christine van Brunswick-Wolfenbüttel;<br>kinders [[Pieter II van Rusland]] en groothertogin Natalja |- |Aleksandr Petrowitsj||13 Oktober 1691||14 Mei 1692, op 7 maande||&nbsp; |- |Pawel Petrowitsj||1693||1693||&nbsp; |- |colspan=4|'''''By Katharina I''''' |- |Pjotr Petrowitsj||Winter 1704{{Sfn|Hughes|2004|p=135}}||1707{{Sfn|Hughes|2004|p=135}}|| Gebore en oorlede voor sy ouers se amptelike troue |- |Pawel Petrowitsj||Oktober 1705{{Sfn|Hughes|2004|p=135}}||1707{{Sfn|Hughes|2004|p=135}}|| Gebore en oorlede voor sy ouers se amptelike troue |- |Katharina Petrowna||7 Februarie 1707{{Sfn|Hughes|2004|p=135}}||7 Augustus 1708{{Sfn|Hughes|2004|p=135}}|| Gebore en oorlede voor haar ouers se amptelike troue |- |Anna Petrowna||27 Januarie 1708||15 Mei 1728|| Getroud 1725, Karl Friedrich, Hertog van Holstein-Gottorp; <br>kind [[Pieter III van Rusland]] |- |Jelizawjeta Petrowna,<br/>later [[Elisabeth van Rusland]]||29 Desember 1709||5 Januarie 1762|| Na bewering getroud 1742, Aleksei Razoemofski;<br> geen kinders |- |Maria Natalia Petrowna||20 Maart 1713||17 Mei 1715|| gebore in Riga |- |Margarita Petrowna||19 September 1714||7 Junie 1715|| |- |Pjotr Petrowitsj||9 November 1715 ||6 Mei 1719|| |- |Pawel Petrowitsj||13 Januarie 1717||14 Januarie 1717|| in Wesel |- |Natalia Petrowna||31 Augustus 1718||15 Maart 1725|| |- |Pjotr Petrowitsj||7 Oktober 1723||7 Oktober 1723|| |- |Pawel Petrowitsj||1724||1724|| |} ===Minnaresse en buite-egtelike kinders=== * Anna Mons, van 1691 (of 1692) tot 1704{{Sfn|Hughes|2004|p=134}} * Letitia Cross in 1698 * Lady Mary Hamilton<ref>''Peter the Great: A Life From Beginning to''. Hourly History. 2018. {{ISBN|1-7239-6063-2}}</ref><ref>A. Gordon (1755), p. 308-309</ref> ** Miskraam (1715) ** Kind sonder naam (1717-'18?) * Prinses Maria Dmitrijewna Kantemirowna van Moldawië ** Seun sonder naam (1722-'23?)<ref>Petre P. Panaitescu, Dimitrie Cantemir. Viața și opera, col. Biblioteca Istorică, vol. III, Ed. Academiei RPR, București, 1958, p. 141.</ref> ==Nalatenskap== [[Beeld: Peter-the-Great-by-Collot.jpg|thumb|links|200px|Die oorspronklike kop van die model waarop die monument deur Falconet deur Marie-Anne Collot in gips gegiet is. (Russiese Museum Sint Petersburg).]] Pieter se natatenskap was nog altyd 'n groot twispunt onder Russiese intellektuele. Hy was 'n ingewikkelder karakter as waarvoor hy soms krediet kry. Sommige glo Pieter se hervormings het die land sosiaal verdeel en spiritueel verswak. Riasanofski wys op 'n "paradoksale tweeledigheid" in die swart-wit beelde soos God/Antichris, opvoeder/onkundige, argitek van Rusland se grootsheid / vernietiger van nasionale kultuur, vader van die land / kastyer van die gewone man.{{Sfn|Riasanovsky|2000}} Vir [[Ougelowiges]] was hy die Antichris, weens sy kalenderveranderings en belasting per kop. Pieter het homself vergelyk met [[Dawid|koning David]] of [[Noag]] met 'n goddelike sending.{{Sfn|Collis|2015|pp=359, 364, 379}} Op sy begrafnis het Prokopowitsj hom vergelyk met [[Moses]] en [[Salomo]].<ref name="auto4"/> Voltaire se biografie van 1759 beskryf hom as 'n man van die [[Verligting]], terwyl [[Aleksander Poesjkin]] se gedig ''Bronsruiter'' van 1833 'n kragtige, romantiese beeld van 'n skepper-god weergee.<ref>Nicholas Riasanovsky, ''The Image of Peter the Great in Russian History and Thought'' (1985) pp. 57, 84, 279, 283.</ref><ref>A. Lenton, "Voltaire and Peter the Great" ''History Today'' (1968) 18#10 [https://www.historytoday.com/archive/voltaire-and-peter-great aanlyn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513090430/https://www.historytoday.com/archive/voltaire-and-peter-great |date=13 May 2021 }}</ref><ref>Kathleen Scollins, "Cursing at the Whirlwind: The Old Testament Landscape of The Bronze Horseman." ''Pushkin Review'' 16.1 (2014): 205–231 [https://hum.michaelkrasuski.com/blog/wp-content/uploads/2018/05/Scollins_BronzeHorseman_2014.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026020451/https://hum.michaelkrasuski.com/blog/wp-content/uploads/2018/05/Scollins_BronzeHorseman_2014.pdf |date=26 October 2020 }}.</ref> [[Slawofilie|Slawofiele]] van die middel 19de eeu het Pieter se verwestering van Rusland betreur. Die [[Kommunisme|kommuniste]] het die laaste Romanofs tereggestel en hulle historici, soos Michail Pokrofski, het 'n sterk negatiewe siening van die hele dinastie weergegee. [[Stalin]] het egter Pieter se versterking van die staat en sy administrasie van die oorlogstyd, diplomasie, nywerheid, hoër opvoeding en regering bewonder.<ref>Lindsey Hughes, ''Russia in the Age of Peter the Great'' (1998) p 464.</ref> As gevolg daarvan het Sowjetse historiografie 'n klem gelê op beide die positiewe suksesse en die nagatiewe faktor van die onderdrukking van die gewone mense.<ref>Riasanovsky, p. 305.</ref> Ná die val van kommunisme in 1991 het geleerdes en die algemene publiek in Rusland en die Weste nuwe aandag gegee aan Pieter en sy rol in die Russiese geskiedenis. Sy bewind word nou beskou as die besliste vormende gebeurtenis in die Russiese keiserlike verlede. Baie nuwe vrae word gestel, soos of hy die outokratiese staat versterk het en of die tsaristiese regime nie staatlik genoeg was nie vanweë sy klein burokrasie.{{Sfn|Zitser|2005}} Hy het 'n groot reeks ekonomiese, sosiale, politieke, administratiewe, opvoedkundige en militêre hervormings daargestel wat die oorheersing van tradisionalisme en godsdiens in Rusland beëindig en verwestering begin het. Sy suksesse sluit in die sekularisasie van opvoeding, die organisasie van die administrasie vir doeltreffende regering, die verbeterde gebruik van tegnologie, die daarstelling van 'n nywerheidsekonomie, die modernisering van die leër en die stigting van 'n sterk vloot.<ref>{{Cite web |date=21 February 2023 |title=10 Major Accomplishments of Peter the Great |url=https://learnodo-newtonic.com/peter-the-great-accomplishments |access-date=14 July 2023 |website=learnodo-newtonic.com}}</ref> Die historikus J. Wodarski het in 1993 gesê Pieter se hervormings het nie 'n "sprong" in vooruitgang teweeggebring nie, maar eintlik Rusland se vooruitgang gestrem en "toestande geskep waar dit vir een en 'n half eeu teruggehou is!"<ref>Hughes, p. 464</ref> Die outokratiese magte wat Stalin so bewonder het, het Pieter volgens Jewgeni Anisimof "die ware voorganger van Stalin gemaak".<ref>Hughes, p. 465.</ref> Tydens Pieter se bewind het die arm, werkende bevolking met 20% afgeneem weens oorlog, onderdrukking, vervolgings en vlugtelinge.<ref>{{Cite book |last=Ralston |first=David B. |date=26 June 1996 |title=Importing the European Army: The Introduction of European Military Techniques and Institutions in the Extra-European World, 1600-1914 |url=https://books.google.com/books?id=6UaaSV2Rr7cC&pg=PA13 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-70319-0 |via=Google Books}}</ref> Volgens ''[[Encyclopaedia Britannica]]'' het hy "nie die brug tussen Rusland en die Westerse lande heeltemal oorbrug nie, maar hy het aansienlike vooruitgang bewerkstellig in die ontwikkeling van die nasionale ekonomie en handel, opvoeding, wetenskap en kultuur, en die buitelandse beleid. Rusland het 'n groot mag geword, waarsonder geen belangrike Europese probleem voortaan opgelos kon word nie. Sy binnelandse hervormings het 'n vooruitgang teweeggebring in 'n mate wat geen vorige hernuwer hom sou kon voorstel nie."<ref>{{Cite web |date=29 June 2023 |title=Peter I |url=https://www.britannica.com/biography/Peter-the-Great |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]]}}</ref> Nuwe kulturele rolle is ook vir Pieter gevind, soos in argitektuur en kleredrag. James Cracraft sê: :Pieter se rewolusie in Rusland – die baie militêre, vloot-, regerings-, opvoedkundige, argitektoniese, linguistiese en ander binnelandse hervormings om Rusland se opkoms tot 'n groot Europese te bevoder – was in werklikheid 'n kulturele rewolusie, een wat 'n groot invloed gehad het op die basiese samestelling van die Russiese Ryk en sy daaropvolgende ontwikkeling.<ref>James Cracraft, "The Russian Empire as Cultural Construct", ''Journal of the Historical Society'' (2010) 10#2 pp. 167–188, p. 170.</ref> ==Galery== <gallery> Beeld:Peter order.jpg|Diamantorde van Pieter die Grote Beeld:Peter I by Clementi.jpg|Pieter I, deur Maria Giovanna Clementi Beeld:Peter I in russian dress during Grand Embassy.jpg|Pieter in Russiese drag tydens die Groot Ambassade Beeld:Peter I by I.Nikitin (1720s, Russian museum).jpg|Pieter I, deur Iwan Nikitin Beeld:Н. Ф. Добровольский. Здесь будет город заложен.jpg|''Die stad sal hier gebou word'', deur Nikolai Dobrowolski (1880) Beeld:Пётр-строитель.jpg|Pieter die Grote stig Sint Petersburg (1703), deur Aleksandr Kotzebue (1862) Beeld:Serov — Peter the Great.jpg|Pieter loop aan die kaai van Sint Petersburg, deur Walentin Serof (1907) Beeld:Военные игры потешных войск Петра I под селом Кожухово.jpg|Kammaleër van Pieter die Grote, deur Aleksei Kiwsjenko (1882) Beeld:Petr Drozhdin 009.jpg|Portret van Pieter, deur Pjotr Drozjdin (1795), Russiese Museum Beeld:Peter der-Grosse 1838.jpg|'n Nadoodse portret van Pieter deur Paul Delaroche (omstreeks 1838) </gallery> ==Notas== {{Reflist|group=nota}} ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{Refbegin|3}} * Anisimov, Evgenii V. (2015) ''The Reforms of Peter the Great: Progress Through Violence in Russia'' (Routledge) * {{Cite book |last=Bain |first=R. Nisbet |url=http://history.wisc.edu/sommerville/351/CMHPeter.html |title=Peter the Great and his pupils |publisher=Cambridge UP |date=1905 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070526185803/http://history.wisc.edu/sommerville/351/CMHPeter.html |archive-date=26 May 2007 |url-status=dead}} * Brechka, Frank T., “Peter the Great: The Books He Owned.” ''The Journal of Library History.'' 17, no. 1 (1982): 1–15. * {{Cite book |last=Cracraft |first=James |url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=115404966 |title=The Revolution of Peter the Great |publisher=Harvard UP |date=2003 |access-date=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508065607/https://www.gale.com/databases/questia?a=o&d=115404966 |archive-date=8 May 2021 |url-status=dead}} * {{Cite book |last=Dmytryshyn |first=Basil |title=Modernization of Russia Under Peter I and Catherine II |url=https://archive.org/details/modernizationofr0000dmyt |publisher=Wiley |date=1974}} * {{Cite book |last=Gordon |first=Alexander |title=The history of Peter the Great, Emperor of Russia. To which is prefixed, A short general history of the country, from the rise of that monarchy: and an account of the author's life |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_the-history-of-peter-the_gordon-alexander_1755_1 |oclc=09104286 |ol=17030794M |date=1755}} * {{Cite journal |last=Hughes |first=John R. |date=2007 |title=The seizures of Peter Alexeevich |journal=Epilepsy & Behavior |volume=10 |issue=1 |pages=179–82 |doi=10.1016/j.yebeh.2006.11.005 |pmid=17174607 |s2cid=25504057}} * {{Cite encyclopedia |date=2004 |title=Catherine I of Russia, Consort to Peter the Great |encyclopedia=Queenship in Europe 1660–1815: The Role of the Consort |publisher=Cambridge UP |last=Hughes |first=Lindsey |editor-last=Campbell Orr |editor-first=Clarissa |pages=131–54 |isbn=978-0-5218-1422-5}} * {{Cite book |last=Lee |first=Stephen J. |url=https://books.google.com/books?id=CXl-02q1YwsC&pg=PA31 |title=Peter the Great |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-1-1364-5325-0}} * {{Cite book |last=Massie |first=Robert K. |title=Peter the Great: His Life and World |url=https://archive.org/details/petergreathislif0000mass_f9b3 |publisher=Alfred A. Knopf |date=1980 |isbn=978-0-3072-9145-5 |location=New York}}, a popular biography; [https://archive.org/details/petergreat00robe online] * {{Cite book |last=Montefiore |first=Simon Sebag |title=The Romanovs: 1613–1918 |url=https://archive.org/details/romanovs161319180000seba_a6h1 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |date=2016}} * {{Cite book |last=Oudard |first=Georges |title=Peter the Great |url=https://archive.org/details/petergreat00ouda |publisher=Payson and Clarke |date=1929 |location=New York |translator-last=Atkinson, Frederick |lccn=29-027809 |ol=7431283W}} * {{Cite book |last=Pipes |first=Richard |title=Russia under the old regime |url=https://archive.org/details/russiaunderoldre0000pipe |date=1974}} * {{Cite book |last=Riasanovsky |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/historyofrussia00rias |title=A History of Russia |publisher=Oxford UP |date=2000 |edition=6th |location=Oxford, England }} * {{Cite book |last1=Palmer |first1=R.R. |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw0000colt_w9q2 |last2=Colton |first2=Joel |date=1992}} {{Refend}} ; Historiografie en nagedagtenis {{Refbegin|3}} * Brown, Peter B. "Towards a Psychohistory of Peter the Great: Trauma, Modeling, and Coping in Peter's Personality". ''Russian History'' 35#1-2 (2008): 19–44. * Brown, Peter B. "Gazing Anew at Poltava: Perspectives from the Military Revolution Controversy, Comparative History, and Decision-Making Doctrines". ''Harvard Ukrainian Studies'' 31.1/4 (2009): 107–133. [https://www.jstor.org/stable/41756499 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115050129/https://www.jstor.org/stable/41756499 |date=15 November 2020 }} * Cracraft, James. "Kliuchevskii on Peter the Great". ''Canadian-American Slavic Studies'' 20.4 (1986): 367–381. * Daqiu, Zhu. "Cultural Memory and the Image of Peter the Great in Russian Literature". ''Russian Literature & Arts'' 2 (2014): 19+. * Gasiorowska, Xenia. ''The image of Peter the Great in Russian fiction'' (1979) [https://archive.org/details/imageofpetergrea0000gasi online] * Platt, Kevin M. F. ''Terror and Greatness: Ivan and Peter as Russian Myths'' (2011) * Resis, Albert. "Russophobia and the" Testament" of Peter the Great, 1812–1980". ''Slavic Review'' 44.4 (1985): 681-693 [http://www.academia.edu/download/50985326/The_will_of_Peter_the_great.pdf online]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * Riasanovsky, Nicholas V. ''The Image of Peter the Great in Russian History and Thought'' (1985). * Waugh, Daniel Clarke. "We have never been modern: Approaches to the study of Russia in the age of Peter the Great". ''Jahrbücher für Geschichte Osteuropas H.'' 3 (2001): 321-345 [https://www.jstor.org/stable/41050779 online in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221219200552/https://www.jstor.org/stable/41050779 |date=19 December 2022 }}. * {{Cite journal |last=Zitser |first=Ernest A. |date=Spring 2005 |title=Post-Soviet Peter: New Histories of the Late Muscovite and Early Imperial Russian Court |journal=Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History |volume=6 |issue=2 |pages=375–92 |doi=10.1353/kri.2005.0032 |s2cid=161390436}} * Zitser, Ernest A. "The Difference that Peter I Made". in ''The Oxford Handbook of Modern Russian History.'' ed. by Simon Dixon (2013) [https://www.academia.edu/download/52837343/08Zitser_The_Difference_that_Peter_I_Made.pdf online]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Refend}} ==Nog leesstof== {{refbegin|3}} * Anderson, M.S. "Russia under Peter the Great and the changed relations of East and West". in J.S. Bromley, ed., ''The New Cambridge Modern History: VI: 1688–1715'' (1970) pp.&nbsp;716–40. * Anisimov, Evgenii V. ''The Reforms of Peter the Great: Progress through Coercion in Russia'' (1993) [https://archive.org/details/reformsofpetergr0000anis aanlyn] * Bushkovitch, Paul. ''Peter the Great: The Struggle for Power, 1671–1725'' (2001) * {{Cite book |last=Bushkovitch |first=Paul |title=Peter the Great |url=https://archive.org/details/petergreat0000bush |publisher=Rowman and Littlefield |date=2003 |isbn=978-0-8476-9639-0}} [https://archive.org/details/petergreat00bush aanlyn] * Cracraft, James. "Kliuchevskii on Peter the Great". ''Canadian-American Slavic Studies'' 20.4 (1986): 367–381. * Cracraft, James. ''The Revolution of Peter the Great'' (2003) [https://archive.org/details/revolutionofpete00crac aanlyn] * Duffy, Christopher. ''Russia's Military Way to the West: Origins and Nature of Russian Military Power 1700–1800'' (Routledge, 2015) pp 9–41 * Graham, Stephen. ''Peter The Great'' (1929) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.208197 aanlyn] * {{Cite book |last=Grey |first=Ian |url=https://archive.org/details/petergreatempero00grey |title=Peter the Great: Emperor of All Russia |publisher=Philadelphia, Lippincott |date=1960}} * {{Cite book |last=Hughes |first=Lindsey |title=Russia in the Age of Peter the Great |url=https://archive.org/details/russiainageofpet00hugh |publisher=Yale UP |date=1998 |isbn=978-0-3000-8266-1}} [https://archive.org/details/russiainageofpet00hugh aanlyn] * {{Cite book |last=Hughes |first=Lindsey |title=Peter the Great and the West: New Perspectives |url=https://archive.org/details/petergreatwestne0000unse |publisher=Palgrave Macmillan |date=2001 |isbn=978-0-3339-2009-1}} * {{Cite book |last=Hughes |first=Lindsey |title=Peter the Great: A Biography |url=https://archive.org/details/petergreatbiogra0000hugh |publisher=Yale UP |date=2002 |isbn=978-0-3001-0300-7}} * Kamenskii, Aleksandr. ''The Russian Empire in the Eighteenth Century: Searching for a Place in the World''(1997) pp 39–164. * Kluchevsky, V.O. ''A history of Russia'' vol 4 (1926) [https://archive.org/details/historyofrussia04kliuuoft aanlyn] pp 1–230. * Pares, Bernard. ''A History Of Russia'' (1947) pp 193–225. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.174320 aanlyn] * {{Cite book |url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=11635244 |title=Peter the Great, Reformer or Revolutionary? |date=1963 |editor-last=Raeff |editor-first=Mafrc |access-date=8 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317021723/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=11635244 |archive-date=17 March 2008 |url-status=dead}} * Schimmelpenninck van der Oye, David, en Bruce W. Menning, eds. ''Reforming the Tsar's Army – Military Innovation in Imperial Russia from Peter the Great to the Revolution'' (Cambridge UP, 2004) 361 bladsye. Essays * Sumner, B.H. ''Peter the Great and the emergence of Russia'' (1950), [https://archive.org/details/petergreatemerge0000sumn/page/n7/mode/2up aanlyn] * {{Cite book |last=Tavernier |first=Roger |url=https://books.google.com/books?id=0RMoRvbo-d8C&pg=PA349 |title=Russia and the Low Countries: An International Bibliography, 1500–2000 |publisher=Barkhuis |date=2006 |isbn=978-9-0770-8904-0 |page=349}} * {{Cite book |last=Wes |first=Martinus A. |url=https://books.google.com/books?id=N9wviNiWb0EC&pg=PA14 |title=Classics in Russia, 1700–1855: Between Two Bronze Horsemen |publisher=Brill |date=1992 |isbn=978-9-0040-9664-6}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [https://www.youtube.com/watch?v=m67curWtS-o ''Romanovs''. The third film. Peter I, Catherine I] – Historiese rekonstruksie van die Romanofs. StarMedia. Babich-Design (Rusland, 2013) * [https://news.cnrs.fr/articles/peter-the-great-a-tsar-who-loved-science "Peter the Great, a Tsar who Loved Science"], deur Philippe Testard-Vaillant * [https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/h/hughes-peter.html "Russia in the Age of Peter the Great"], deur Lindsey Hughed, Yale University Press {{Commons-kategorie inlyn|Peter the Great}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Peter the Great}} {{Tsare van Rusland}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geboortes in 1672]] [[Kategorie:Huis van Romanof]] [[Kategorie:Russiese keisers]] [[Kategorie:Russiese tsare]] [[Kategorie:Sterftes in 1725]] ctdua3p0f7b3qm4zi8hehchflv1hxkv 0 34304 2966955 2866367 2026-09-13T05:35:54Z JMK 649 ~kat 2966955 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Militêre konflik |konflik = Maritz-rebellie |beeld = |byskrif = |deelvan = die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die [[Suidwes-Afrika-veldtog]] |datum = [[15 September]] [[1914]] – [[4 Februarie]] [[1915]] |plek = [[Suid-Afrika]] |gebied = |resultaat = Britse oorwinning * Rebellie onderdruk * Rebelleleiers word gevange geneem * Suid-Afrika beset [[Duits-Suidwes-Afrika]] |party1 = {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Britse Ryk]] * {{vlagikoon|Suid-Afrika|1912}} [[Unie van Suid-Afrika]] |party2 = {{vlagland|Zuid-Afrikaansche Republiek}}<br /> '''Ondersteun deur:'''<br /> {{vlagland|Duitse Keiserryk}} * [[Lêer:Reichskolonialflagge.svg|22px]] [[Duits-Suidwes-Afrika]] |party3 = |aanvoerder1 = [[Lêer:Red Ensign of South Africa (1912-1928).svg|20px]] [[Jan Christian Smuts]]<br />[[Lêer:Red Ensign of South Africa (1912-1928).svg|20px]] [[Louis Botha]] |aanvoerder2 = {{vlagikoon|Zuid-Afrikaansche Republiek}} [[Manie Maritz]]<br />{{vlagikoon|Zuid-Afrikaansche Republiek}} [[Christiaan de Wet]]<br />{{vlagikoon|Zuid-Afrikaansche Republiek}} [[Christiaan Frederik Beyers]]<br />{{vlagikoon|Zuid-Afrikaansche Republiek}} [[Jan Kemp]] |aanvoerder3 = |sterkte1 = 32&nbsp;000 |sterkte2 = 12&nbsp;000 |sterkte3 = |ongevalle1 = 101 gesneuweldes en gewondes |ongevalle2 = 124 gesneuweldes<br />229 gewondes<ref>{{en}} {{cite web|url=https://books.google.de/books?id=ChpqA02Sa10C&pg=PT624&dq=battle+of+mushroom+valley&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=battle%20of%20mushroom%20valley&f=false |title=The First World War: Volume I: To Arms – Hew Strachan – Google Books |publisher=Books.google.com |date=2 September 2019}}</ref> |ongevalle3 = |notas = }} Die '''Maritz-rebellie''' (ook bekend as '''Die Rebellie van 1914''' en die '''Huiloorlog''') was 'n [[Suid-Afrika]]anse [[opstand]] wat in [[1914]] plaasgevind het. Dit volg kort na die [[Ferreira-inval]] van 1906. [[Lêer:Potchefstroomse studente hou 'n optog teen regeringsbeleid tydens die Rebellie.jpg|duimnael|links|[[Potchefstroom]]se studente hou 'n optog teen regeringsbeleid tydens die Rebellie.]] Ten spyte van die [[Uniewording|stigting]] van die [[Unie van Suid-Afrika]] het aansienlike verbittering weens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in die hart van baie Afrikaners bly voortleef. Toe [[Groot-Brittanje]] in 1914 oorlog teen [[Duitsland]] verklaar, het baie voormalige Republikeine nie hulle weg oopgesien om aan die kant van die Geallieerdes te veg nie. Aangevuur deur vertellings van visioene van [[Siener van Rensburg]], wat die ondergang van die [[Britse Ryk]] voorspel het, het teenstand teen enige militêre verpligting begin vorm aanneem. Die saak is op die spits gedryf in September 1914 toe die eerste minister, genl. [[Louis Botha]], bekendgemaak het dat [[Suid-Afrika]] van voorneme was om [[Duits-Suidwes-Afrika]] in te val. Teenstemme het in talle dele van die land opgeklink, maar daar was min koördinasie tussen die groepe onder aanvoering van genls. [[Manie Maritz]] in [[Noordwes]], [[Christiaan Frederik Beyers]], bevelvoerder van die Uniale Weermag in die [[Transvaal]], kaptein [[Jopie Fourie]] en genl. [[Christiaan de Wet]]. Daadwerklike pogings deur die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], president [[M.T. Steyn]] en ander kragtige magte om vyandigheid te voorkom, het misluk en gevegte het byna gelyktydig in die [[Transvaal]], in die [[Kaapprovinsie]] naby [[Upington]] en in die [[Vrystaat]] uitgebreek. Genl. [[Louis Botha]] het die nuutgestigte Unieverdedigingsmag opgeroep en 'n beroep op lojale burgers gedoen om die regering te ondersteun. Genl. [[Christiaan de Wet]] is in die [[Vrystaat]] verslaan en het in [[Betsjoeanaland]] ([[Botswana]]) gaan skuil, waar hy later gevange geneem is. Genl. Beyers het verdrink terwyl hy die [[Vaalrivier]] probeer oorsteek het en [[Jopie Fourie]] is in hegtenis geneem en deur 'n vuurpeloton ingevolge [[Krygswet]] om die lewe gebring. Die laaste Rebelle het hulle vroeg in [[1915]] oorgegee, van wie baie gevangenisstraf opgelê is. Pogings is deur die Duitse bewindhebbers in [[Suidwes-Afrika]] aangewend om die Rebellie aan te vuur deur 'n sogenaamde verdrag met genl. [[Manie Maritz]] te sluit, wat hom die vestiging van 'n republiek in die Unie gewaarborg het. == Agtergrond == [[Lêer:Genl Manie Maritz(1).jpg|duimnael|Generaal Manie Maritz]] Die Kabinet wat met die stigting van die Unie van Suid-Afrika in [[1910]] deur genl. [[Louis Botha]] op versoek van die Goewerneur-Generaal saamgestel is, het verteenwoordigers van sowel die Afrikaanse as die Engelssprekende politieke groepe in die land bevat. Dit was 'n weerspieëling van Botha se begeerte om die Afrikaanse en Engelse elemente in die land met mekaar te versoen en hulle saam te snoer tot 'n verenigde Suid-Afrikaanse nasie wat die imperiale bande met die [[Britse Ryk]] sou handhaaf. Die stigting van die Suid-Afrikaanse Party (SAP) in [[1911]] was 'n verdere stap in die rigting van Botha se sogenaamde "konsiliasie". Die meeste Afrikaners en baie Engelssprekendes het hul politieke heil by die party gesoek. In die praktyk het dit spoedig geblyk dat baie Afrikaners nie met die konsiliasiebeleid saamgestem het nie. Met genl. [[J.B.M. Hertzog]] as leier het hulle van die SAP weggebreek en in Januarie 1914 die Nasionale Party (NP) gestig. Die NP het hom beywer vir die handhawing van die Afrikanerkultuur parallel met die van die Engelssprekendes. Hulle het Botha daarvan beskuldig dat hy Suid-Afrika se belange verwaarloos ten gunste van Brittanje en was voorstanders van onder andere die republikeinse ideaal, wat na die [[Tweede Vryheidsoorlog]] onder die Afrikaners voortgeleef het. Op [[4 Augustus]] [[1914]] het Brittanje teen Duitsland oorlog verklaar en versoek dat die Suid-Afrikaanse Regering hom aktief bystaan deur die radiostasies in Duits-Suidwes Afrika te verower. Die Britse versoek het die regering in 'n moeilike posisie geplaas. Vir baie Afrikaners was die Anglo-Boereoorlog nog te vars in die geheue en hulle sou eerder die wapen teen as vir Brittanje opneem. Hul wantroue is vererger deur die verspreiding van gerugte dat die regering van plan was om burgerkommando's vir die verowering van Suidwes-Afrika te gebruik. Hulle het die oorlog in [[Europa]] beskou as 'n gulde geleentheid om hul onafhanklikheid met geweld terug te kry. Aan die ander kant het die moontlikheid bestaan dat die Engelssprekende deel van die bevolking, veral [[Natal (kolonie)|Natal]] en [[Oos-Kaap]], sou weier om verder deel van die Unie te wees indien daar nie aan die Britse versoek voldoen word nie. Botha en sy adjunk, genl. [[J.C. Smuts]], was ten gunste van aktiewe deelname aan die oorlog. Hulle het ingesien dat Suidwes-Afrika in elk geval deur Brittanje verower sou word, heel moontlik met die hulp van Australiese of Indiese troepe, en dat Suid-Afrika daardeur die inisiatief in Suider-Afrika sou verloor. Hulle het dit ook as [[Suid-Afrika]] se morele plig beskou om Brittanje by te staan. Die saak moes egter vir beslissing aan 'n spesiale sitting van die [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]] voorgelê word ([[September]] 1914). Die standpunt van die ontevrede seksie van die Afrikaners is in die [[Volksraad]] deur genl. Hertzog gestel. Hy het erken dat Suid-Afrika as deel van die [[Britse Ryk]] in 'n staat van oorlog met [[Duitsland]] verkeer het, maar het aangevoer dat dit hom nog nie verplig om tot militêre optrede oor te gaan nie. Die verowering van Suidwes-Afrika sou volgens hom met onnodige onkoste en lewensverlies gepaard gaan. In die Volksraad sowel as in die Senaat is daar egter met 'n oorweldigende meerderheid ten gunste van deelname gestem. == Ooreenkoms == [[Lêer:Vroueoptog op Reddersburg in 1914 om die vrylating van genl CR de Wet te eis.jpg|duimnael|'n Vroueoptog op [[Reddersburg]] in 1914 om die vrylating van genl. [[Christiaan de Wet|C.R. de Wet]] te eis.]] Die bewoording van die ooreenkoms lui as volg: {{cquote|Overeenkomst gemaakt en aangegaan door en tussen de Keizerlijke Governeur van Duits Zuid West Afrika, als vertegenwoordiger van zyn Ge-eerbiedigde Majesteit, de Keizer van Duitsland, en Generaal S.G. Maritz die namens en ten behoeve van een aantal Officieren en manschappen handelt die bereid zyn de onafhanelikheid van Zuid-Afrika te verklaren, te weten:- 1. Genoemde Generaal S.G. Maritz heft de onafhankelikheid van Zuid-Afrika verklaart en de stryd tegen Engeland aangevangen. 2. De Regierung van D.Z.W. Afrika erkent alle Afrikaanse Strydmachten die tegen Engeland optreden als Oologsvoerende Machten aan en zal ze, na verdere bespreking in de stryd tegen Engeland ondersteunen. 3. Wordt dat tot nu Brits Zuid-Afrika gedeeltelik of als een geheel onafhankelik zal de Keizerlijke Goeverneur van D.Z. W. Afrika alle middelen aanwenden om die staat of Staten zo spoedig mogelik door het Duitse Ryk als zodanig erkend te krygen en ze te laten vallen onder de algemene vrede-sluiting. 4. In kosideratie voor zodanige verleende hulp zullen de nieuw gevormde staat of Staten geen bezwaar maken als het Duitse Ryk Walvis-Baai en de Eilande die tegenover D.Z.W. Afrika liggen in bezit nemen. 5. Het Dalweg van de Oranje Rivier zal in die toekomst de grenzen vormen tussen D.Z.W. Afrika en de Kaap Kolonie. 6. De Duitse Ryk zal geen bezwaar maken als genoemde Staten Delagoa Baai in bezit nemen. 7. Als de opstand op een mislukking uitloopt zullen de opstandelingen die sich op Duitse Gebiet begeve als Duitse Bundgenoten aangezien en als zulks behandeld woorden. Aldus gedaan en getekend to Kaimoes<br /> op de 17de Oktober 1914. Get. S.G. Maritz. B. von Zastrow, Keizerl. Bezirksamtmann<br /> als vertegenwoordiger van de Keizerlijke Goeverneur<br /> van Duits Zuid West Afrika. }} == Gevolge == Die 1914-Rebellie het verreikende gevolge gehad. Baie Afrikaners het gekant geraak teen die Botharegering en aan die [[Nasionale Party]] steun verleen. Die verandering in die politieke klimaat het reeds met die verkiesing van 1915 geblyk toe die Nasionale Party, skaars 'n jaar na sy stigting, 78 000 stemme teenoor die 94 000 van die SAP getrek en 26 setels in die Volksraad verower het teenoor die SAP se 54. Om aan die bewind te kon bly, was die Botharegering al hoe meer aangewese op die steun van die Unioniste. Die werklike groei van die Nasionale Party en die nasionale eenheidsgevoel van die Afrikaners dateer van die Rebellie af. Minder as tien jaar later in [[1924]] het die Nasionale Party die regering oorgeneem. == Sien ook == * [[Helpmekaar Studiefonds]] * [[Slag van Kakamas]], skermutseling tussen Suid-Afrika en die [[Duitse Keiserryk]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Wêreldspektrum, {{ISBN|0-908409-64-8}}, volume 23, bl. 169 * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]], "Encyclopaedia of Southern Africa", Sewende Uitgawe, Juta and Company Limited, Kaapstad, 1978. * [[Jan Kemp|Generaal J.C.G. Kemp en die epiese woestyntog]], [[M.C.E. van Schoor]], {{ISBN|978-1-919825-43-4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Maritz rebellion}} {{Normdata}} [[Kategorie:Maritz-rebellie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] rxbudor7fczd6o3qwnsahzd8u89lf33 0 34305 2966954 2826577 2026-09-13T05:34:20Z JMK 649 +kat 2966954 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon |naam = Salomon Gerhardus Maritz |gebore = 26 Julie 1876 |oorlede = 20 Desember 1940 (64 jaar oud) |beeld = Genl Manie Maritz.jpg |byskrif = |bynaam = Manie Maritz |geboorteplek = [[Kimberley]], [[Griekwaland-Wes]] |sterfteplek = [[Pretoria]], [[Unie van Suid-Afrika]] |lojaliteit = {{vlagland|Zuid-Afrikaansche Republiek}} |tak = |diensjare = |rang = |eenheid = |poste = |oorloë = [[Eerste Wêreldoorlog]] * [[Maritz-rebellie]] |toekennings = |familie = |anderwerk = }} '''Salomon Gerhardus (Manie) Maritz''' was 'n [[boere]]generaal en leier in die [[Maritz-rebellie|Rebellie]] van [[1914]]. == Herkoms en jeug == Maritz is op [[26 Julie]] [[1876]] in [[Kimberley]] in die [[Kaapkolonie]] gebore. Sy ouers was Johannes Stephanus Maritz en Anna Coetzee, en hy het beweer dat hy 'n direkte afstammeling van die [[Voortrekkers|voortrekker]] [[Gerrit Maritz]] was. Volgens hom was die geleentheid vir onderwys beperk en moes hy om die beurt vee oppas en skoolgaan. Hy vertrek op 19-jarige ouderdom na [[Johannesburg]] waar hy sy oom gehelp het om met 'n kapkar 'n "keb" te bestuur. Tydens die [[Jameson-inval]] het hy as vrywilliger by die fort in Johannesburg gedien. Dit het hom geregtig gemaak op burgerskap van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. Hy het by die Zuid-Afrikaansche Republiek Polisie ([[ZARP]]) aangesluit.<ref>Maritz, infra, bl. 5.</ref> Nadat hy sy opleiding voltooi het, het gewerk teen die smokkelhandel. Hy is egter later uit die polisiediens ontslaan nadat hy homself gaan aangegee het by die polisiestasie in Johannesburg omdat sy gewete hom gepla het weens ongerymdhede. == Tweede Anglo-Boereoorlog == In 1899, met die uitbreek van die oorlog, neem hy saam met die Boksburgse kommando aan gevegte in [[Natal (kolonie)|Natal]] deel.<ref>Maritz, infra, bl. 10.</ref> [[Engeland]] het sy troepe in [[Natalie Portman|Natal]] en die [[Kaapkolonie]] begin versterk en in September [[1899]] het die Suid-Afrikaanse Republiek , oa die Boksburg kommando waarvan Maritz 'n lid was, opgeroep. Die kommando het vertrek na [[Sandspruit]], tussen [[Standerton]] en [[Volksrust]]. Op 12 Oktober 1899 het die kommando Natal binnegegaan. Later het hy by die [[Johannesburg]] polisie se kommando aangesluit en die kommando is na [[Colesberg]] gestuur.<ref>Maritz, infra, bl. 18.</ref> Daarna sluit hy by [[Danie Theron]] se verkennerskorps aan.<ref>Maritz, infra, bl. 21.</ref> Hy het onder [[Wynand Malan]] die [[Kaapkolonie]] binnegeval.<ref>Maritz, infra, bl. 25.</ref> Daarna is hy na die Noordweste van die kolonie.<ref>Maritz, infra, bl. 29.</ref> Hy skryf dat hy daar as hoofkommandant verkies is,<ref>Maritz, infra, bl. 46.</ref> maar hy het dit skynbaar nie aanvaar nie. Dan skryf hy dat [[Jan Christian Smuts|Jan Smuts]] hom as veggeneraal aangestel het.<ref>Maritz, infra, bl. 47.</ref> Kort daarna het die slagting by [[Leliefontein]] plaasgevind. === Leliefontein === [[Leliefontein]] is ’n klein sendingstasie-dorpie in die noordweste van die [[Noord-Kaap]]. Eeue gelede is dit aan die plaaslike Namakwastam toegeken. In 1816 is 'n Wesleyaanse sendingstasie daar opgerig. In Januarie 1902 het Manie Maritz en sy kommando daar verbygegaan. Maritz wou 'n proklamasie aan die [[Namas]] voorlees wat lees dat hulle nie in diens mag wees van Engelse werkgewers nie. Een van die Namas vloek hom toe en sê dat die Engelse hul regering is en slaan Maritz toe oor die kop met ’n kierie. 'n Geveg het hierna uitgebreek. Maritz moes later versterking ontbied om die geveg te help bedaar. 'n Paar van die gewapende Namas het 'n paar van Maritz se manne by die ringmuur van die kerk vasgekeer. Maritz se opdrag aan die oorblywende manskappe was om na die naaste koppie te vlug en van 'n afstand te vuur. Die volgende oggend is hulle terug met 'n teenaanval na die sendingstasie en het 8 en toe later 30 Namas geskiet.<ref>Gen Manie Maritz, My lewe en strewe, uitgegee deur die skrywer in 1939, pp. 48-50.</ref> Na die voorval het Maritz en sy manskappe al die gewondes op 'n perdekar gelaai en na [[Garies]] geneem vir behandeling. Kort voor die voorval het Namas twee van Maritz se manskappe wreed vermoor deur sand in hul monde te sit en stokke by hul kele af te druk. [[Deneys Reitz]] skryf dat hy met generaal [[Jan Smuts]] by Leliefontein besoek afgelê het. Die plek was verwoes en afgebrand. Die lyke van die Namas het nog daar gelê asook ’n paar [[Voorlaaier (geweer)|voorlaaier]]s. Behalwe vir die hou oor die kop, stem Reitz se weergawe van die gebeure ooreen met dié van Maritz. Volgens Reitz was Maritz se optrede roekeloos en onregverdigbaar. Generaal Smuts het niks gesê nie, maar alleen die veld ingestap. Met sy terugkeer was Smuts nukkerig en kortaf omdat hy ontevrede was.<ref>Deneys Reitz (Commando), Commando: A Boer journal of the Boer War, Kindle uitgawe, 2015, loc.4220-4224.</ref> === Daarna === 'n Paar dae na die Leliefontein-geveg het Maritz opdrag van generaal Smuts ontvang om die [[Calvinia]]-distrik te gaan beskerm en dat hy wat Smuts is die [[Boland]] beskerming gaan verleen het. As gevolg van min voer vir die perde kon Maritz nie lank daar bly nie en moes Smuts met 'n gedeelte van sy kommando [[Namakwaland]] inbeweeg. Maritz het vooruitbeweeg om genoeg voer vir die perde te kry en om ook vir die omliggende kommando's te voorsien. Maritz was bewus van die feit dat [[Groot-Brittanje|Brittanje]] van plan was om 'n konvooi van Garies na [[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] te stuur. Met die aankoms van die Britte by die Kamiesberge, was generaal Smuts, van Deventer en Bouwer laat en teen die tweede dag van die geveg is die Britte weer terug na Garies. Met Smuts se aankoms, het hulle besluit om Springbok aan te val. Die volgende dag het 28 lede van die manskappe besluit om [[Concordia]] te gaan verken. Met die aankoms het hulle twee lede van die kommando uitgestuur met 'n wit vlag. Die volgende dag is hulle na [[Okiep]] om die posisie daar te gaan verken. Generaal Smuts wou nie hê dat Maritz voor moes beweeg nie en het voorgestel dat die sy kommando die agterhoede dek. Die selfgemaakte bomme wat hulle gebruik het, het bestaan uit 'n stroopblik wat met [[dinamiet]] gevul was en weer toegesoldeer is. Maritz was op 'n afstand goed gesind teenoor die Britte en eendag het hulle selfs 'n [[wapenstilstand]] geroep vir 'n voetbalwedstryd op Concordia. In April 1902 het Smuts na [[Vereeniging]] vertrek vir vredesonderhandeling.<ref>Maritz, supra, bl. 53.</ref> Smuts se woorde aan Maritz was: ''"Ou Manie, sien jy kans om jou kommando bymekaar te hou - want al maak Transvaal en die Vrystaat vrede, kan ons nog verder veg?"'' Na vele gevegte is Maritz en die kommando na Calvinia om op Smuts te wag. Maritz het 'n brief van Smuts ontvang wat gesê het dat hulle hul wapens moet neerlê. Almal kon 'n deklarasie teken wat stipuleer dat hul privaat eiendom steeds aan hulle behoort en dat hulle huis toe sal keer. Toe Maritz in [[Europa]] was, ontvang hy 'n brief van Piet de Wet, wat sê dat hulle in kampe aangehou word deur die Hottentotte en sleg behandel word. == Madagaskar == Reitz het Maritz na die oorlog in [[Madagaskar]] teëgekom.<ref>Reitz (Commando), supra, loc. 4609.</ref> Laasgenoemde het met hope geld daar opgedaag in Maart 1903.<ref>Deneys Reitz (Trekking On), Trekking On, Kindle uitgawe, 2016, loc. 360.</ref> Hy vertel dat hy na die oorlog oor die Duitswes-grens geglip en eindelik in [[Parys]], [[Frankryk]], aangekom het. Daar het hy 'n miljoenêr, Jacques Lebaudy, ontmoet en dié het hom na Madagaskar gestuur om grond te koop.<ref>Reitz (Trekking On), supra, loc. 366.</ref> Reitz en Maritz het daarna die binneland van die eiland verken en eindelik by die Itasy-meer aangekom. Maritz was so beïndruk met die plek dat hy net daar wou bly.<ref>Reitz (Trekkin supra, loc. 380.</ref> Hulle het egter almal [[malaria]] opgedoen en toe hy gesond word, is Maritz terug na die hoofstad. Reitz en Maritz het saam Madagaskar verlaat, Reitz terug na [[Suid-Afrika]] en Maritz na [[Europa]].<ref>Reitz (Trekking On), supra, loc. 602.</ref> == Terug in Suid-Afrika == Maritz het teruggekeer na Suid-Afrika en by [[Paarl]] met perde geboer. Hy het ook die Duitsers gaan help tydens die [[Namibiese volksmoord 1904-1908|Herero-volksmoord]]. Daarna is hy [[Transvaal]] toe, maar word arresteer omdat hy nie die eed van getrouheid wou teken nie. Hy is toe maar weer terug Kaap toe. Toe die [[Vrystaat]] selfregering kry het hy daar gaan boer en met Emma Nel getrou.<ref>Maritz, supra, pp.58-60.</ref> === [[Maritz-rebellie]] === Toe die [[Unie van Suid-Afrika]] se verdedigingsmag op die been gebring is, is Maritz 'n kommissie in die burgermag aangebied en hy het aangesluit. Aan die begin van Augustus 1914 is hy bevorder na luitenant-kolonel en as bevelvoerder van die Uniale magte in die omgewwing van [[Upington]] en [[Kakamas]] aangestel. Die aanstelling is gesamentlik gemaak deur Smuts (die betrokke minister) en die hoof van die burgermag, generaal [[Christiaan Frederik Beyers|Beyers]].<ref>Britz, infra, bl. 16. Contra: Unie van Suid-Afrika, Report on the Outbreak of the Rebellion and the Policy of the Government with regard to its Suppression, 1915, p.8</ref> Maritz het met die Duitsers begin heul selfs voor die oorlog uitgebreek het.<ref>Britz, infra, bl. 19.</ref> Op 23 September is Maritz beveel om, ter ondersteuning van luitenant-kolonel [[Henry Timson Lukin|Lukin]] se inval in Duitswes, met ’n groot mag in die rigting van die grens te beweeg.<ref>Britz, infra, bl.71.</ref> Maritz het geweier om dit te doen.<ref>Britz, infra, bl. 72.</ref> Hy het ook geweier om sy bevel af te staan, of om na [[Pretoria]] te gaan.<ref>Britz, infra, bl. 80.</ref> Hy het op 9 Oktober 1914 besluit om te rebelleer en het sy kommando van sy planne in kennis gestel.<ref>Britz, infra, pp. 100-110.</ref> Op 11 Oktober het hy [[Keimoes]] beset. Maritz is op 22 Oktober in die knie gewond en hy is na Duitswes geneem vir behandeling.<ref>Britz, infra, bl. 111. Sien ook Unie van Suid-Afrika, supra, bl. 22-26.Sien Maritz,supra, vanaf p.65, vir sy eienaardige weergawe van die gebeure.</ref> == Terug na Suid-Afrika == Daarna wyk hy uiteindelik uit na [[Angola]]. Die Portugese stuur hom in [[1916]] na [[Luanda]] en later na [[Portugal]]. Vier jaar later gaan hy na [[Duitsland]]. Dieselfde jaar kom hy na veel struikelblokke in Lourenço Marques ([[Maputo]]) aan en word in hegtenis geneem vir [[hoogverraad]] toe hy die Unie binnekom. In [[Kaapstad]] is hy in die Hooggeregshof van hoogverraad aangekla. Hy is skuldig bevind en tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref>Britz, Jurgens Johannes, Genl S G (Manie) Maritz se aandeel aan die rebellie van 1914–1915, ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, 1979, p. 2.</ref> Generaal Hertzog se [[Nasionale Party]] het egter aan bewind gekom en Maritz is na drie maande vrygelaat.<ref>Britz, supra, bl. 184.</ref> Sy [[Antisemitisme|anti-Joodse]] uitlatings in sy boek, ''My Lewe en Strewe'', het hom weer met die gereg laat bots. Hy is skuldig bevind op 'n aanklag dat hy rasseverhoudings vertroebel en rassehaat aangewakker het. Hy moes ’n boete van £75 betaal.<ref>Britz, supra, bl. 185.</ref> Hy sterf op [[20 Desember]] [[1940]] in [[Pretoria]] op die ouderdom van 64. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Jurgens Johannes Britz, Genl S G (Manie) Maritz se aandeel aan die rebellie van 1914–1915, ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, 1979. * Albertyn, dr. C.F., "Afrikaanse Kinderensiklopedie", Nasionale Boekhandel Beperk, Kaapstad, 1972. * Manie Maritz, "My lewe en strewe", 1938 * {{Citation|author=Union of South Africa|title=Report on the Outbreak of the Rebellion and the Policy of the Government with regard to its Suppression |year=1915 |publisher=SA Government|location=Cape Town|pages=26, 63–67 |url=https://archive.org/stream/reportonoutbreak00foucrich#page/n3/mode/2up}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Maritz, Manie}} [[Kategorie:Boeregeneraals]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse polisiebeamptes]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1876]] [[Kategorie:Sterftes in 1940]] [[Kategorie:Maritz-rebellie]] sycedmakh95gc8f2zvfulygcy8k11dd 2966956 2966954 2026-09-13T06:01:16Z Aliwal2012 39067 /* Daarna */ 2966956 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon |naam = Salomon Gerhardus Maritz |gebore = 26 Julie 1876 |oorlede = 20 Desember 1940 (64 jaar oud) |beeld = Genl Manie Maritz.jpg |byskrif = |bynaam = Manie Maritz |geboorteplek = [[Kimberley]], [[Griekwaland-Wes]] |sterfteplek = [[Pretoria]], [[Unie van Suid-Afrika]] |lojaliteit = {{vlagland|Zuid-Afrikaansche Republiek}} |tak = |diensjare = |rang = |eenheid = |poste = |oorloë = [[Eerste Wêreldoorlog]] * [[Maritz-rebellie]] |toekennings = |familie = |anderwerk = }} '''Salomon Gerhardus (Manie) Maritz''' was 'n [[boere]]generaal en leier in die [[Maritz-rebellie|Rebellie]] van [[1914]]. == Herkoms en jeug == Maritz is op [[26 Julie]] [[1876]] in [[Kimberley]] in die [[Kaapkolonie]] gebore. Sy ouers was Johannes Stephanus Maritz en Anna Coetzee, en hy het beweer dat hy 'n direkte afstammeling van die [[Voortrekkers|voortrekker]] [[Gerrit Maritz]] was. Volgens hom was die geleentheid vir onderwys beperk en moes hy om die beurt vee oppas en skoolgaan. Hy vertrek op 19-jarige ouderdom na [[Johannesburg]] waar hy sy oom gehelp het om met 'n kapkar 'n "keb" te bestuur. Tydens die [[Jameson-inval]] het hy as vrywilliger by die fort in Johannesburg gedien. Dit het hom geregtig gemaak op burgerskap van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. Hy het by die Zuid-Afrikaansche Republiek Polisie ([[ZARP]]) aangesluit.<ref>Maritz, infra, bl. 5.</ref> Nadat hy sy opleiding voltooi het, het gewerk teen die smokkelhandel. Hy is egter later uit die polisiediens ontslaan nadat hy homself gaan aangegee het by 'n polisiestasie in Johannesburg omdat sy gewete hom gepla het weens ongerymdhede. == Tweede Anglo-Boereoorlog == In 1899, met die uitbreek van die oorlog, neem hy saam met die Boksburgse kommando aan gevegte in [[Natal (kolonie)|Natal]] deel.<ref>Maritz, infra, bl. 10.</ref> [[Engeland]] het sy troepe in Natal en die [[Kaapkolonie]] begin versterk en in September [[1899]] het die Suid-Afrikaanse Republiek, oa die Boksburgkommando waarvan Maritz 'n lid was, opgeroep. Die kommando het vertrek na [[Sandspruit (Kliprivier, MP)|Sandspruit]], tussen [[Standerton]] en [[Volksrust]]. Op 12 Oktober 1899 het die kommando Natal binnegegaan. Later het hy by die polisiekommando in [[Johannesburg]] aangesluit en die kommando is na [[Colesberg]] gestuur.<ref>Maritz, infra, bl. 18.</ref> Daarna sluit hy by [[Danie Theron]] se verkennerskorps aan.<ref>Maritz, infra, bl. 21.</ref> Hy het onder [[Wynand Malan]] die [[Kaapkolonie]] binnegeval.<ref>Maritz, infra, bl. 25.</ref> Daarna is hy na die Noordweste van die kolonie.<ref>Maritz, infra, bl. 29.</ref> Hy skryf dat hy daar as hoofkommandant verkies is,<ref>Maritz, infra, bl. 46.</ref> maar hy het dit skynbaar nie aanvaar nie. Dan skryf hy dat [[Jan Christian Smuts|Jan Smuts]] hom as veggeneraal aangestel het.<ref>Maritz, infra, bl. 47.</ref> Kort daarna het die slagting by [[Leliefontein]] plaasgevind. === Leliefontein === [[Leliefontein]] is ’n klein sendingstasie-dorpie in die noordweste van die [[Noord-Kaap]]. Eeue gelede is dit aan die plaaslike Namakwastam toegeken. In 1816 is 'n Wesleyaanse sendingstasie daar opgerig. In Januarie 1902 het Manie Maritz en sy kommando daar verbygegaan. Maritz wou 'n proklamasie aan die [[Namas]] voorlees wat lees dat hulle nie in diens mag wees van Engelse werkgewers nie. Een van die Namas vloek hom toe en sê dat die Engelse hul regering is en slaan Maritz toe oor die kop met ’n kierie. 'n Geveg het hierna uitgebreek. Maritz moes later versterking ontbied om die geveg te help bedaar. 'n Paar van die gewapende Namas het 'n paar van Maritz se manne by die ringmuur van die kerk vasgekeer. Maritz se opdrag aan die oorblywende manskappe was om na die naaste koppie te vlug en van 'n afstand te vuur. Die volgende oggend is hulle terug met 'n teenaanval na die sendingstasie en het 8 en toe later 30 Namas geskiet.<ref>Gen Manie Maritz, My lewe en strewe, uitgegee deur die skrywer in 1939, pp. 48-50.</ref> Na die voorval het Maritz en sy manskappe al die gewondes op 'n perdekar gelaai en na [[Garies]] geneem vir behandeling. Kort voor die voorval het Namas twee van Maritz se manskappe wreed vermoor deur sand in hul monde te sit en stokke by hul kele af te druk. [[Deneys Reitz]] skryf dat hy met generaal Jan Smuts by Leliefontein besoek afgelê het. Die plek was verwoes en afgebrand. Die lyke van die Namas het nog daar gelê asook ’n paar [[Voorlaaier (geweer)|voorlaaier]]s. Behalwe vir die hou oor die kop, stem Reitz se weergawe van die gebeure ooreen met dié van Maritz. Volgens Reitz was Maritz se optrede roekeloos en onregverdigbaar. Generaal Smuts het niks gesê nie, maar alleen die veld ingestap. Met sy terugkeer was Smuts nukkerig en kortaf omdat hy ontevrede was.<ref>Deneys Reitz (Commando), Commando: A Boer journal of the Boer War, Kindle uitgawe, 2015, loc.4220-4224.</ref> === Daarna === 'n Paar dae na die Leliefontein-geveg het Maritz opdrag van generaal Smuts ontvang om die [[Calvinia]]-distrik te gaan beskerm en dat hy wat Smuts is die [[Boland]] beskerming gaan verleen het. As gevolg van min voer vir die perde kon Maritz nie lank daar bly nie en moes Smuts met 'n gedeelte van sy kommando [[Namakwaland]] inbeweeg. Maritz het vooruitbeweeg om genoeg voer vir die perde te kry en om ook vir die omliggende kommando's te voorsien. Maritz was bewus van die feit dat [[Groot-Brittanje|Brittanje]] van plan was om 'n konvooi van Garies na [[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] te stuur. Met die aankoms van die Britte by die Kamiesberge, was generaal Smuts, van Deventer en Bouwer laat en teen die tweede dag van die geveg is die Britte weer terug na Garies. Met Smuts se aankoms, het hulle besluit om Springbok aan te val. Die volgende dag het 28 lede van die manskappe besluit om [[Concordia]] te gaan verken. Met die aankoms het hulle twee lede van die kommando uitgestuur met 'n wit vlag. Die volgende dag is hulle na [[Okiep]] om die posisie daar te gaan verken. Generaal Smuts wou nie hê dat Maritz voor moes beweeg nie en het voorgestel dat sy kommando die agterhoede dek. Die selfgemaakte bomme wat hulle gebruik het, het bestaan uit 'n stroopblik wat met [[dinamiet]] gevul was en weer toegesoldeer is. Maritz was op 'n afstand goed gesind teenoor die Britte en eendag het hulle selfs 'n [[wapenstilstand]] geroep vir 'n voetbalwedstryd op Concordia. In April 1902 het Smuts na [[Vereeniging]] vertrek vir vredesonderhandeling.<ref>Maritz, supra, bl. 53.</ref> Smuts se woorde aan Maritz was: ''"Ou Manie, sien jy kans om jou kommando bymekaar te hou - want al maak Transvaal en die Vrystaat vrede, kan ons nog verder veg?"'' Na vele gevegte is Maritz en die kommando na Calvinia om op Smuts te wag. Maritz het 'n brief van Smuts ontvang wat gesê het dat hulle hul wapens moet neerlê. Almal kon 'n deklarasie teken wat stipuleer dat hul privaat eiendom steeds aan hulle behoort en dat hulle huis toe sal keer. Toe Maritz in Europa was, ontvang hy 'n brief van Piet de Wet, wat sê dat hulle in kampe aangehou word deur die Hottentotte en sleg behandel word. == Madagaskar == Reitz het Maritz ná die oorlog in [[Madagaskar]] teëgekom.<ref>Reitz (Commando), supra, loc. 4609.</ref> Laasgenoemde het met hope geld daar opgedaag in Maart 1903.<ref>Deneys Reitz (Trekking On), Trekking On, Kindle uitgawe, 2016, loc. 360.</ref> Hy vertel dat hy na die oorlog oor die Duitswes-grens geglip en eindelik in [[Parys]], [[Frankryk]], aangekom het. Daar het hy 'n miljoenêr, Jacques Lebaudy, ontmoet en dié het hom na Madagaskar gestuur om grond te koop.<ref>Reitz (Trekking On), supra, loc. 366.</ref> Reitz en Maritz het daarna die binneland van die eiland verken en eindelik by die Itasy-meer aangekom. Maritz was so beïndruk met die plek dat hy net daar wou bly.<ref>Reitz (Trekkin supra, loc. 380.</ref> Hulle het egter almal [[malaria]] opgedoen en toe hy gesond word, is Maritz terug na die hoofstad. Reitz en Maritz het saam Madagaskar verlaat, Reitz terug na [[Suid-Afrika]] en Maritz na [[Europa]].<ref>Reitz (Trekking On), supra, loc. 602.</ref> == Terug in Suid-Afrika == Maritz het teruggekeer na Suid-Afrika en by [[Paarl]] met perde geboer. Hy het ook die Duitsers gaan help tydens die [[Namibiese volksmoord 1904-1908|Herero-volksmoord]]. Daarna is hy [[Transvaal]] toe, maar word arresteer omdat hy nie die eed van getrouheid wou teken nie. Hy is toe maar weer terug Kaap toe. Toe die [[Vrystaat]] selfregering kry het hy daar gaan boer en met Emma Nel getrou.<ref>Maritz, supra, pp.58-60.</ref> === [[Maritz-rebellie]] === Toe die [[Unie van Suid-Afrika]] se verdedigingsmag op die been gebring is, is Maritz 'n kommissie in die burgermag aangebied en hy het aangesluit. Aan die begin van Augustus 1914 is hy bevorder na luitenant-kolonel en as bevelvoerder van die Uniale magte in die omgewwing van [[Upington]] en [[Kakamas]] aangestel. Die aanstelling is gesamentlik gemaak deur Smuts (die betrokke minister) en die hoof van die burgermag, generaal [[Christiaan Frederik Beyers|Beyers]].<ref>Britz, infra, bl. 16. Contra: Unie van Suid-Afrika, Report on the Outbreak of the Rebellion and the Policy of the Government with regard to its Suppression, 1915, p.8</ref> Maritz het met die Duitsers begin heul selfs voor die oorlog uitgebreek het.<ref>Britz, infra, bl. 19.</ref> Op 23 September is Maritz beveel om, ter ondersteuning van luitenant-kolonel [[Henry Timson Lukin|Lukin]] se inval in Duitswes, met ’n groot mag in die rigting van die grens te beweeg.<ref>Britz, infra, bl.71.</ref> Maritz het geweier om dit te doen.<ref>Britz, infra, bl. 72.</ref> Hy het ook geweier om sy bevel af te staan, of om na Pretoria te gaan.<ref>Britz, infra, bl. 80.</ref> Hy het op 9 Oktober 1914 besluit om te rebelleer en het sy kommando van sy planne in kennis gestel.<ref>Britz, infra, pp. 100-110.</ref> Op 11 Oktober het hy [[Keimoes]] beset. Maritz is op 22 Oktober in die knie gewond en hy is na Duitswes geneem vir behandeling.<ref>Britz, infra, bl. 111. Sien ook Unie van Suid-Afrika, supra, bl. 22-26.Sien Maritz,supra, vanaf p.65, vir sy eienaardige weergawe van die gebeure.</ref> == Terug na Suid-Afrika == Daarna wyk hy uiteindelik uit na [[Angola]]. Die Portugese stuur hom in [[1916]] na [[Luanda]] en later na [[Portugal]]. Vier jaar later gaan hy na [[Duitsland]]. Dieselfde jaar kom hy na veel struikelblokke in Lourenço Marques ([[Maputo]]) aan en word in hegtenis geneem vir [[hoogverraad]] toe hy die Unie binnekom. In [[Kaapstad]] is hy in die Hooggeregshof van hoogverraad aangekla. Hy is skuldig bevind en tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref>Britz, Jurgens Johannes, Genl S G (Manie) Maritz se aandeel aan die rebellie van 1914–1915, ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, 1979, p. 2.</ref> Generaal Hertzog se [[Nasionale Party]] het egter aan bewind gekom en Maritz is na drie maande vrygelaat.<ref>Britz, supra, bl. 184.</ref> Sy [[Antisemitisme|anti-Joodse]] uitlatings in sy boek, ''My Lewe en Strewe'', het hom weer met die gereg laat bots. Hy is skuldig bevind op 'n aanklag dat hy rasseverhoudings vertroebel en rassehaat aangewakker het. Hy moes ’n boete van £75 betaal.<ref>Britz, supra, bl. 185.</ref> Hy sterf op [[20 Desember]] [[1940]] in Pretoria op die ouderdom van 64. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Jurgens Johannes Britz, Genl S G (Manie) Maritz se aandeel aan die rebellie van 1914–1915, ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Pretoria, 1979. * Albertyn, dr. C.F., "Afrikaanse Kinderensiklopedie", Nasionale Boekhandel Beperk, Kaapstad, 1972. * Manie Maritz, "My lewe en strewe", 1938 * {{Citation|author=Union of South Africa|title=Report on the Outbreak of the Rebellion and the Policy of the Government with regard to its Suppression |year=1915 |publisher=SA Government|location=Cape Town|pages=26, 63–67 |url=https://archive.org/stream/reportonoutbreak00foucrich#page/n3/mode/2up}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Maritz, Manie}} [[Kategorie:Boeregeneraals]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse polisiebeamptes]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1876]] [[Kategorie:Sterftes in 1940]] [[Kategorie:Maritz-rebellie]] l9c02rftjkm20dzjzbxhpnkc90gzrkj 0 34922 2966957 2965507 2026-09-13T06:28:53Z Aliwal2012 39067 2966957 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Police fighting against anti-Sarkozy with tear gas (487645695).jpg|duimnael|Franse polisie tydens 'n opstand in [[Parys]] op 6 Mei 2007.]] 'n '''Opstand''' of '''rebellie''' vind plaas wanneer 'n individu of groep mense teen [[gesag]] in verset kom. 'n Opstand wissel van burgerlike ongehoorsaamheid tot gewapende verset. Suksesvolle opstande kan lei tot 'n [[revolusie]] of 'n bevryding. Iemand wat in opstand kom heet 'n '''rebel''' of '''opstandeling'''. == Vorms van opstand == Die intensiteit van 'n opstand verskil dikwels en kan strek van 'n plaaslike oproer (onluste) tot 'n [[burgeroorlog]]: * Burgerlike ongehoorsaamheid, geweldlose verset, soos in Brits-Indië, deur [[Mahatma Gandhi]]. * 'n Muitery van ondergeskikte militariste teen hulle meerderes. * 'n Versetbeweging teen buitelandse oorheersers, soos deur die Fretilin in [[Oos-Timor]]. * 'n [[Revolusie]] of snelle omverwerping van gesag, soos die Oktoberrevolusie in [[Rusland]]. * 'n [[Guerilla-oorlogvoering|Guerrilla]]-oorlog teen die maghebbers, soos in [[Kuba]] deur [[Fidel Castro]] en [[Che Guevara]]. * Volslae [[oorlog]], soos die [[Warskou-opstand]]. == Sien ook == * [[Ioniese Opstand]] * [[Revolusiejaar 1848]] * [[Maritz-rebellie]] van 1914 in Suid-Afrika * [[Mau Mau]] * [[Opstande van 1968]] [[Kategorie:Opstande| ]] c8xnuz9z7o6qpfllzx138d6m4ocwrow 2966960 2966957 2026-09-13T06:38:39Z Aliwal2012 39067 /* Sien ook */ * March and March 2966960 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Police fighting against anti-Sarkozy with tear gas (487645695).jpg|duimnael|Franse polisie tydens 'n opstand in [[Parys]] op 6 Mei 2007.]] 'n '''Opstand''' of '''rebellie''' vind plaas wanneer 'n individu of groep mense teen [[gesag]] in verset kom. 'n Opstand wissel van burgerlike ongehoorsaamheid tot gewapende verset. Suksesvolle opstande kan lei tot 'n [[revolusie]] of 'n bevryding. Iemand wat in opstand kom heet 'n '''rebel''' of '''opstandeling'''. == Vorms van opstand == Die intensiteit van 'n opstand verskil dikwels en kan strek van 'n plaaslike oproer (onluste) tot 'n [[burgeroorlog]]: * Burgerlike ongehoorsaamheid, geweldlose verset, soos in Brits-Indië, deur [[Mahatma Gandhi]]. * 'n Muitery van ondergeskikte militariste teen hulle meerderes. * 'n Versetbeweging teen buitelandse oorheersers, soos deur die Fretilin in [[Oos-Timor]]. * 'n [[Revolusie]] of snelle omverwerping van gesag, soos die Oktoberrevolusie in [[Rusland]]. * 'n [[Guerilla-oorlogvoering|Guerrilla]]-oorlog teen die maghebbers, soos in [[Kuba]] deur [[Fidel Castro]] en [[Che Guevara]]. * Volslae [[oorlog]], soos die [[Warskou-opstand]]. == Sien ook == * [[Ioniese Opstand]] * [[Revolusiejaar 1848]] * [[Maritz-rebellie]] van 1914 in Suid-Afrika * [[Mau Mau]] * [[Opstande van 1968]] * [[March and March]] [[Kategorie:Opstande| ]] k8m35vqruq08yszdoh9s24sxna1clvr 2966965 2966960 2026-09-13T06:41:23Z Aliwal2012 39067 /* Sien ook */ Suid-Afrikaanse onrus van 2021 2966965 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Police fighting against anti-Sarkozy with tear gas (487645695).jpg|duimnael|Franse polisie tydens 'n opstand in [[Parys]] op 6 Mei 2007.]] 'n '''Opstand''' of '''rebellie''' vind plaas wanneer 'n individu of groep mense teen [[gesag]] in verset kom. 'n Opstand wissel van burgerlike ongehoorsaamheid tot gewapende verset. Suksesvolle opstande kan lei tot 'n [[revolusie]] of 'n bevryding. Iemand wat in opstand kom heet 'n '''rebel''' of '''opstandeling'''. == Vorms van opstand == Die intensiteit van 'n opstand verskil dikwels en kan strek van 'n plaaslike oproer (onluste) tot 'n [[burgeroorlog]]: * Burgerlike ongehoorsaamheid, geweldlose verset, soos in Brits-Indië, deur [[Mahatma Gandhi]]. * 'n Muitery van ondergeskikte militariste teen hulle meerderes. * 'n Versetbeweging teen buitelandse oorheersers, soos deur die Fretilin in [[Oos-Timor]]. * 'n [[Revolusie]] of snelle omverwerping van gesag, soos die Oktoberrevolusie in [[Rusland]]. * 'n [[Guerilla-oorlogvoering|Guerrilla]]-oorlog teen die maghebbers, soos in [[Kuba]] deur [[Fidel Castro]] en [[Che Guevara]]. * Volslae [[oorlog]], soos die [[Warskou-opstand]]. == Sien ook == * [[Ioniese Opstand]] * [[Revolusiejaar 1848]] * [[Maritz-rebellie]] van 1914 in Suid-Afrika * [[Mau Mau]] * [[Opstande van 1968]] * [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] * [[March and March]] [[Kategorie:Opstande| ]] nwciz2ko08stf8k0spfazi9ircgai31 0 34936 2966758 2368705 2026-09-12T12:42:07Z AjaxSmack 79237 2966758 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Reinier van Persijn - Den singende zwaan (bewerkt 3).jpg|duimnael|200px|Reinier van Persijn, Singende Swaan, Allegorie]] 'n '''Swanesang''' is die laaste werk van 'n musikus of digter. Ook die laaste toespraak van 'n politikus word dikwels as 'n swanesang beskryf. 'n Swanesang kan ook 'n swanelied genoem word (by onder andere Gottfried August Bürger, Clemens Brentano en Hedwig Dohm). Die laaste werksiklus van Heinrich Schütz uit sy sterwensjaar, 1672, heet ''Schwanengesang'' (''Swanesang'', SWV 482-494). [[Franz Schubert]] se laaste liederesiklus is ná sy dood onder die titel Schwanengesang saamgestel. Die uitdrukking stam van 'n ou [[Griekse mitologie|Griekse mite]] af wat aan [[Apollo]] gewy is en lui dat [[Swaan|swane]] voor hul dood nog een keer met treurige, dog pragtige stemme, 'n laaste lied sing. {{Saadjie}} [[Kategorie:Griekse mitologie]] tekhkhxjb7cguar3c7numdkvlxi5gls 0 36076 2966797 2771939 2026-09-12T16:31:14Z AFM 21229 /* Sien ook */ 2966797 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Kaapsehoop | inheemse_naam = | ander_naam = Kaapsche Hoop | beeld_stadsilhoeët = Kaapsche Hoop streetscape.JPG | beeldbyskrif = Kaapsehoop straatjie | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | latd = 25 |latm = 35 |lats = | longd = 30 |longm = 46 |longs = | provinsie = Mpumalanga | distrik = Ehlanzeni | munisipaliteit = Mbombela | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Wyknommer --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name="sensus2011">[http://census2011.adrianfrith.com/place/874070002 Subplek Kaapschehoop] tydens die 2011-sensus</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 0.35 | hoogte_m = 1486 | bevolking_totaal = 182 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name="sensus2011"/> | demografie1_voetnotas = <ref name="sensus2011"/> | persent_swart = 24.7% | persent_kleurling = | persent_asiër = | persent_wit = 75.3% | persent_ander = <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name="sensus2011"/> | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 51.1% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 25.0% | demografie2_titel3 = [[Swazi]] | demografie2_info3 = 20.0% | demografie2_titel4 = [[Ndebele]] | demografie2_info4 = 1.1% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 2.8% | poskode = 1203 | poskode2 = 1203 | skakelkode = 013 | sensuskode = <!--874070002--> | webwerf = }} '''Kaapsehoop''' is 'n klein dorpie in [[Mpumalanga]], in die ooste van [[Suid-Afrika]], 25 km van [[Nelspruit]]. Die dorp word ook '''Kaapsche Hoop''' genoem, die ou naam en [[Nederlands]]e naam van die dorp. == Geskiedenis == Kaapsehoop het oorspronklik bekendheid verwerf as 'n goudmyndorp, eens bekend as die Duiwelskantoor, toe spoelgoud in 1882 ontdek is in 'n klein spruitjie wat deur die dorp vloei. Dit het gelei dat 'n gedeelte van die oorspronklike dorpuitleg herroep is en toe geopen is vir gouddelwery. Maar die beter-lonende ontdekking van [[goud]] vroeër in [[Pelgrimsrus]] in 1873 en [[Barberton]] in 1881, gevolg deur die ontdekking van goud aan die [[Witwatersrand]] in 1886, tesame met karige opbrengste verkry by Kaapsche Hoop het gelei tot die dorp se agteruitgang. == Vandag == Die dorpie is die afgelope tyd<!-- watter afgelope tyd? Van watter punt af? --> "herontdek" en is nou 'n gewilde naweektoevlugsoord met sy interessante outydse boustyl, insluitende vele akkommodasie-ondernemings. Nuwe behuising (ongelukkig nie in dieselfde outydse boustyl nie) is ook opgerig op sommige van die oorblywende oop erwe. == Sien ook == * [[Blouswael-natuurreservaat]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Starvation Creek-natuurreservaat]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC32}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Mpumalanga]] s37ivarezej6gd4jxqyzwt3p6k976vd 0 39937 2966812 2966537 2026-09-12T18:02:08Z Pynappel 70858 2966812 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viool | names = [[Fiddle]] | image = Violin VL100.png | image_capt = 'n Standaard moderne viool, van bo en van die kant gesien. | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[strykstok]] geklink | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[File:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * Familie van die [[viola da gamba]] (sommige historici argumenteer dat die [[kontrabas]] uit die bas- viola da gamba ontwikkel het) | musicians = *[[Lys van violiste]] | builders = *[[Lys van luitmakers]] | sound sample = <div style="text-align:center">[[File:Violin sounds and techniques.ogg]]<br />Opname van 'n violis wat verskillende klanke van die viool demonstreer.</div> }} [[Lêer:Violin case.jpg|duimnael|regs|'n Viool en strykstok in hul kassie]] Die '''viool''' is 'n [[snaarinstrument]] met vier snare wat hoofsaaklik met 'n [[strykstok]] bespeel word. Dit is die kleinste en dus hoogste (sopraan-) instrument wat algemeen in die [[vioolfamilie]] gebruik word, wat ook die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] insluit. Kleiner vioolagtige instrumente soos die violino piccolo en die pochette bestaan, maar word feitlik nie meer gebruik nie. Die vier snare (soms vyf){{Voetnota|Viole met ses, sewe of meer snare bestaan, maar is skaars en moet elektronies versterk word.}} word gewoonlik in reine [[kwint]]e op die note g, d¹, a¹ en e² gestem. Die klank word voortgebring deur die snare met die hare van 'n strykstok in trilling te bring ({{lang-it|coll'arco}}) of deur dit met die vingers te tokkel ({{lang-it|pizzicato}}); in besondere gevalle word die snare ook met die houtstok van die strykstok ({{lang-it|col legno}}) of met die strykstokhare geslaan ({{lang-it|battuto}}). Die hol houtklankkas dien om die geluid van die trillende snare te versterk. Die viool word deurgaans bespeel deur die instrument tussen ken en skouer te klem en met die vingers van die linkerhand die snare teen die [[ebbehout]]toets vas te druk om sodoende die snaar te verkort en die gewenste [[toonhoogte]] weer te gee. Die speler van 'n viool is 'n violis(te). Iemand wat viole bou of herstel, is 'n vioolbouer, en iemand wat strykstokke maak of herstel, 'n strykstokmaker. Die viool is 'n belangrike instrument in 'n wye verskeidenheid musiekgenres. Dit speel die prominentste rol in die tradisie van die Westerse [[klassieke musiek]], sowel in ensembles (van kamermusiek tot [[simfonie-orkes|orkeste]]) as as solo-instrument, en in alle tydperke van die musiekgeskiedenis sedert die ontstaan van die viool is belangrike werke daarvoor geskryf. Die viool is ook belangrik in baie soorte volksmusiek, insluitend countrymusiek en bluegrass, en in [[jazz]]. Elektriese viole met soliede lywe en [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemers word in sommige vorme van [[rockmusiek]] en jazzfusie gebruik, waar die opnemers by versterkers en luidsprekers ingeprop word. Die viool is in baie nie-Westerse musiekkulture opgeneem, insluitend Indiese en Iranse musiek. In [[Engels]] word die instrument dikwels ''[[fiddle]]'' genoem, veral in volksmusiek, maar ook ongeag die soort musiek wat daarop gespeel word.{{Voetnota|Die verskil tussen 'n ''fiddle'' en 'n ''violin'' lê eenvoudig in die musiekstyl waarvoor dit gebruik word. Violiste speel gewoonlik klassieke musiek, soos in orkeste en strykkwartette, terwyl ''fiddlers'' gewoonlik volksmusiek, countrymusiek en ander tradisionele musiek speel. Violiste hou die strykstok aan sy uiterste punt vas om die volle lengte te kan gebruik, terwyl sommige ''fiddlers'' dit hoër op vashou om vinnige bewegings en "spronge" te vergemaklik.}} Die viool het in die 16de eeu in [[Italië]] ontstaan, met verdere wysigings in die 18de en 19de eeu wat die instrument 'n kragtiger klank en groter draagvermoë gegee het. In Europa het dit as grondslag gedien vir die ontwikkeling van ander snaarinstrumente wat in die Westerse klassieke musiek gebruik word, soos die altviool.<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Jhujhar|title=Interview: Kala Ramnath|url=https://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603030520/http://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-date=2014-06-03|website=News X|publisher=YouTube|access-date=5 September 2015}}</ref><ref name="heron">{{cite book |last1=Allen |first1=Edward Heron |title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument |date=1914 |publisher=E. Howe}} Besoek op 5 September 2015.</ref><ref>{{cite book |last1=Choudhary |first1=S.Dhar |url=https://books.google.com/books?id=dUQWMwEACAAJ&q=history+violin+India |title=The Origin and Evolution of Violin as a Musical Instrument and Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music: In search of the historical roots of violin |date=2010 |publisher=Ramakrisna Vedanta Math |isbn=978-9380568065 |access-date=5 September 2015}}</ref> Violiste en versamelaars stel veral die historiese instrumente op prys wat van die 16de tot die 18de eeu deur die families [[Antonio Stradivari|Stradivari]], [[Guarneri]], Guadagnini en Amati in [[Brescia]] en [[Cremona]] (Italië) en deur [[Jacob Stainer]] in [[Oostenryk]] gebou is. Volgens hul reputasie het die kwaliteit van hul klank alle pogings om dit te verklaar of na te maak, weerstaan, hoewel hierdie opvatting betwis word.<ref name="NYT-201430407">{{cite news |last=Belluck |first=Pam |date=7 April 2014 |title=A Strad? Violinists Can't Tell |url=https://www.nytimes.com/2014/04/08/science/a-strad-violinists-cant-tell.html |access-date=9 April 2014 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Joyce |first=Christopher |year=2012 |title=Double-Blind Violin Test: Can You Pick The Strad? |url=https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2012/01/02/144482863/double-blind-violin-test-can-you-pick-the-strad?sc=fb&cc=fp |access-date=2012-01-02 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Groot getalle instrumente kom van minder bekende bouers, en nog groter getalle massavervaardigde kommersiële "handelsviole" uit huisnywerhede in streke soos [[Sakse]], [[Boheme]] en Mirecourt. Baie van hierdie handelsinstrumente is destyds deur Sears, Roebuck and Co. en ander massahandelaars verkoop. Die onderdele van 'n viool word gewoonlik van verskillende soorte [[hout]] gemaak. Viole kan met snare van derm, Perlon of ander sintetiese materiaal, of van [[staal]] besnaar word. == Etimologie == Die woord ''viool'' gaan terug op die Italiaanse {{lang|it|violino}}, 'n [[verkleinwoord]] van ''[[altviool|viola]]''.<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=violin |title=Violin |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die manlike verkleinvorm ''violino'' is sedert die vroeë 16de eeu geattesteer en het uiteindelik in Italiaans die oorhand gekry as benaming vir die instrument; die woord is in die 17de eeu uit Italiaans in Duits ontleen, waar die vroulike vorm ''Violine'' gevestig geraak het.<ref name="dwds-violine">''Violine.'' In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'' (DWDS), [https://www.dwds.de/wb/Violine dwds.de]. Die etimologie wat daar aangegee word, is woordeliks dieselfde as die inskrywing in Wolfgang Pfeifer: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.'' 2de uitgawe. Akademie-Verlag, Berlyn 1993.</ref><ref>''Violine.'' In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsches Wörterbuch.'' Band 26, kol. 367–368.</ref> Toe vroeë vorme van die viool ongeveer 10 tot 15 jaar na die eerste gedokumenteerde viola da gambas (1495) ontwikkel het, is hulle nog met uiteenlopende terme soos ''lira'', ''violetta'' of ''viola'' aangedui.<ref>{{cite book |last=Ravasio |first=Ugo |title=Gasparo da Salo e la liuteria bresciana |publisher=Editrice Turris Cremona |location=Brescia |year=1990}}</ref> In Engels is die woord ''violin'' in die 1570's die eerste keer gebruik.<ref name="auto"/> Die term ''viola'' kom uit Italiaans en Oud-Provensaals ''viola'', wat weer van die [[Latyn|Middeleeus-Latynse]] {{lang|la|vitula}} ('snaarinstrument') afkomstig is, moontlik van Vitula, die Romeinse godin van vreugde, of van die verwante Latynse werkwoord {{lang|la|vitulari}}, 'van vreugde uitroep'.<ref name="auto1">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=viola&allowed_in_frame=0 |title=Viola |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die verwante term ''viola da gamba'' ('basviool', 1724) beteken letterlik ''''n viola vir die been'' (om tussen die bene te hou),<ref name="auto1"/> terwyl die viool die "moderne vorm van die kleiner, Middeleeuse viola da braccio" ('armviool') is.<ref name="auto"/> Die woord ''vedel'' is verwant aan [[Oudnoors]] {{lang|non|fiðla}}, [[Middelnederlands]] {{lang|dum|vedele}}, [[Nederlands]] {{lang|nl|vedel}}, Oudhoogduits {{lang|goh|fidula}} en [[Duits]] {{lang|de|Fiedel}}; maar die herkoms bly onduidelik. Te oordeel aan die klank en betekenis, blyk die Middeleeus-Latynse ''vitula'' die waarskynlikste oorsprong te wees.<ref name="ety">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=fiddle |title=Fiddle |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref><ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/vedel Etymologiebank.nl s.v. vedel]</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers en vroeë getuienisse === [[Lêer:Palazzo costabili, sala del tesoro, affreschi del garofalo, 10.JPG|duimnael|links|Vroeë afbeelding van 'n viool in [[Ferrara]] (omstreeks 1508)]] [[Lêer:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|duimnael|regs|Die koepel van die Madonna dei Miracoli in Saronno, Italië, met engele wat viool, altviool en tjello speel, dateer uit 1535 en is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie.]] [[Lêer:Rekonstruktion Ferrari Violine.jpg|duimnael|regs|Moderne rekonstruksie van 'n vroeë viool na Gaudenzio Ferrari]] Die vroegste snaarinstrumente is meestal getokkel (byvoorbeeld die Griekse [[lier]]). Tweesnarige strykinstrumente, wat regop gespeel en met perdehaar besnaar en gestryk is, het moontlik in die nomadiese ruiterkulture van [[Sentraal-Asië]] ontstaan, in vorme wat sterk aan die hedendaagse [[Mongolië|Mongoolse]] morin khuur en die [[Kasakstan|Kazakse]] kobyz herinner. Soortgelyke en afwykende tipes is waarskynlik langs die oos-wes-handelsroetes uit Asië na die [[Midde-Ooste]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC |title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |last=Hoffman |first=Miles |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1997 |isbn=978-0618619450}}</ref> en die [[Bisantynse Ryk]] versprei.<ref name="Grillet29">{{Cite book |last=Grillet |first=Laurent |title=Les ancêtres du violon et du violoncelle |volume=1 |year=1901 |location=Parys |page=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: ''On Concepts and Classifications of Musical Instruments.'' Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990.</ref> Die rebec, die vedel en die lira da braccio word algemeen as die voorouers van die viool beskou,<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-cello/8C1492C022422732B6859906BFDF2A5C ''The Cambridge Companion to the Cello''.]</ref> hoewel verskeie bronne alternatiewe moontlikhede vir die oorsprong van die viool aanvoer, soos Noord- of Wes-Europa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ|title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies|first=Kathleen|last=Schlesinger|year=1914|page=221|publisher=W. Reeves}}</ref><ref name="auto2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand|title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations|first1=William|last1=Sandys|first2=Simon Andrew|last2=Forster|year=1864|publisher=William Reeves|location=Londen|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ|title=Catechism of musical history|first=Hugo|last=Riemann|year=1892|publisher=Augener & Company|page=27}}</ref> Die eerste vioolbouers het waarskynlik by verskeie ontwikkelings van die Bisantynse lira geleen, waaronder die vielle (ook bekend as die ''fidel'' of ''viuola'') en die ''lira da braccio''.<ref name="Grillet29"/><ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins |date=Oktober 2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22}}</ref> Omdat geen instrumente uit die ontstaanstyd van die vioolinstrumente behoue gebly het nie, is 'n mens vir daardie tydperk aangewese op afbeeldings in die kuns van Noord-Italië. Die vroegste skilderye met vioolinstrumente het vanaf 1508 in Ferrara ontstaan. Verdere afbeeldings tot in die 1530's word buiten Ferrara in Finalpia, Parma, [[Padua]], die omgewing van [[Milaan]] en in [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]] gevind.<ref name="Meucci">{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7}}</ref> Die naaste aan die hedendaagse viool kom die afbeeldings van Gaudenzio Ferrari en sy werkswinkel vanaf 1529/30. Hy beeld verskillende groottes ('n "familie") van die nuut gevestigde boutipe uit.<ref>{{cite book |last=Boccardi |first=Sandro |chapter=Un Concerto nel Cielo di Saronno |title=Il Concerto degli Angeli |publisher=Amilcare Pizzi Editore |location=Saronno |year=1994}}</ref> Die skilderye toon 'n nuwe konstruksiebeginsel en 'n nuwe vorm. Waar Middeleeuse strykinstrumente uit massiewe houtblokke uitgewerk is, is die nuwe strykinstrumente uit verskeie, deels baie dun houtdele aanmekaar gelym. Die opbou van die klankkas in drie segmente (boonste ronding, middelronding en onderste ronding) onderskei hulle ook wesenlik van die vorme van Middeleeuse strykinstrumente. Die eerste dokumentêre vermelding van die viool dateer uit 1523, toe "les trompettes et vyollons de Verceil" (trompette en viole uit Vercelli) aan die hof van die hertog van Savoje in [[Turyn]] 'n honorarium ontvang het.<ref>Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine: Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition'', p. 266.</ref> Uiterlik vanaf 1545 is Italiaanse violiste aan die Engelse hof gedokumenteer ("Mark Antonye Gayiardell and George Decombe vialline(s)"),<ref>{{cite book |last=Holman |first=Peter |title=Four and Twenty Fiddlers: The Violin at the English Court 1540–1690 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-19-816592-7 |page=87}}</ref> vanaf 1555 aan die Franse hof en vanaf 1561 in München.<ref>{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7 |page=81}}</ref> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-Italië te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole as sodanig, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|access-date=2006-09-22}}</ref> Die viool was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William|last=Bartruff|access-date=2006-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=2007-02-08}}</ref> Een van hierdie "adellike" instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Dit is tans in die Ashmolean Museum in [[Oxford]].<ref>{{cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford |access-date=29 Augustus 2025}}</ref> Die fynste gebeeldhoude en versierde Renaissance-viool ter wêreld is dié van Gasparo da Salò (ca. 1574), wat aan aartshertog Ferdinand II van Oostenryk behoort het en later, vanaf 1841, aan die Noorse virtuoos Ole Bull, wat dit weens sy baie kragtige en mooi toon, soortgelyk aan dié van 'n Guarneri, veertig jaar lank in duisende konserte gebruik het.<ref>Dit is tans in die Vestlandske Kunstindustrimuseum in [[Bergen]], Noorweë.</ref> Die ''Messiah'' of ''Le Messie'' (ook bekend as die ''Salabue''), wat [[Antonio Stradivari]] in 1716 gebou het, is nog in ongerepte toestand. Dit is ook in die Ashmolean Museum.<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead}}</ref> === Italiaanse vioolbou === Andrea Amati (ca. 1505-1577) in [[Cremona]] word as die grondlegger van die Italiaanse vioolbou beskou. Uit die laat tydperk van sy werkswinkel (met sy seun Antonio as medewerker) het pragtig beskilderde viole, altviole en tjello's behoue gebly, bestellings van die Franse hof wat vanaf ongeveer 1560 gebou is.<ref>{{cite book |last=Cacciatori |first=Fausto |title=Andrea Amati Opera omnia |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2007 |isbn=978-88-89839-13-3}}</ref> Instrumente van die vioolfamilie wat in daardie jare in Brescia vervaardig is (Gasparo da Salò), het weens hul minder sorgvuldige afwerking laer pryse behaal, maar is vandag weens hul mooi toon en hul seldsaamheid baie gesog.<ref>{{cite book |last1=Bizzarini |first1=Marco |last2=Orlandi |first2=Ugo |chapter=Ancient violinmaking and musical context in Brescia |title=Liutai in Brescia 1520–1724 |publisher=Eric Blot Edizioni |location=Cremona |year=2008 |isbn=978-88-88360-07-2}}</ref> Ook na Andrea Amati het die Italiaanse vioolbou nog minstens 200 jaar lank op die stad Cremona gekonsentreer gebly. Na sy dood het sy seuns Antonio en Girolamo die tradisie van hul vader voortgesit en ook nuwe weë bewandel. Die kleinseun Nicola was uiteindelik na die pesepidemie van 1630/32 die enigste erfgenaam van die familiekennis; hy het vakleerlinge opgelei en die beroemdste vioolbouer van die familie geword, wat met die dood van Girolamo II, Nicola se seun, tot 'n einde gekom het.<ref>{{cite book |last1=Cacciatori |first1=Fausto |last2=Chiesa |first2=Carlo |last3=Carlson |first3=Bruce |title=Il DNA degli Amati |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2006 |isbn=88-89839-11-2}}</ref> Onder die vioolbouers wat Nicola Amati opgelei het, was Andrea Guarneri, wat die kuns weer aan sy seuns Pietro "da Mantova" en Giuseppe oorgedra het. Van laasgenoemde se twee seuns, Pietro "da Venezia" en [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù"]], het die tweede die beroemdste meester van die familie geword.<ref>{{cite book |last1=Hill |first1=William H. |last2=Hill |first2=Arthur F. |last3=Hill |first3=Alfred E. |title=The Violin-Makers of the Guarneri Family |publisher=W. E. Hill and Sons |location=Buckinghamshire |year=1931}}</ref> Die beroemdste vioolbouers tussen die 16de en die 18de eeu sluit in: * Die skool van Brescia, wat in die laat 14de eeu met liras, violettas en violas begin het en in die eerste helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief was ** Die familie Dalla Corna, aktief 1510-1560 in Brescia en [[Venesië]] ** Die familie Micheli, aktief 1530-1615 in Brescia ** Die familie Inverardi, aktief 1550-1580 in Brescia ** Die familie Gasparo da Salò, aktief 1530-1615 in Brescia en Salò ** Giovanni Paolo Maggini, leerling van Gasparo da Salò, aktief 1600-1630 in Brescia ** Die familie Rogeri, aktief 1661-1721 in Brescia * Die skool van Cremona, wat in die tweede helfte van die 16de eeu met violas en violones begin het en in die tweede helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief geword het ** Die familie Amati, aktief 1550-1740 in Cremona ** Die familie [[Guarneri]], aktief 1626-1744 in Cremona en Venesië ** Die familie [[Antonio Stradivari|Stradivari]], aktief 1644-1737 in Cremona<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Music|last=Kennedy|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2017}}</ref> ** Die familie Rugeri, aktief 1650-1740 in Cremona ** [[Carlo Bergonzi]] (1683-1747) in Cremona * Die skool van Venesië, met verskeie bouers van strykinstrumente vanaf die vroeë 16de eeu, uit meer as 140 bouers van snaarinstrumente wat tussen 1490 en 1630 geregistreer is<ref>{{cite book|last=Pio|first=Stefano|title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630|year=2012|publisher=Venice Research|location=Venesië|isbn=9788890725203|pages=441|url=http://www.veniceresearch.com}}</ref> ** Die familie Linarolo, aktief 1505-1640 in Venesië ** Matteo Goffriller, bekend vir sy tjello's, aktief 1685-1742 in Venesië ** Pietro Guarneri, seun van Giuseppe Giovanni Battista Guarneri en afkomstig van Cremona, aktief 1717-1762 in Venesië ** Domenico Montagnana, aktief ongeveer 1700-1750 in Venesië ** Santo Serafin, aktief van voor 1741 tot 1776 in Venesië Sedert Andrea Amati het die vorm van die viool wesenlik nie meer verander nie. Veral [[Antonio Stradivari]] het later die groot voorbeeld vir die voorkoms en konstruksiebeginsels van feitlik alle viole geword, wat tot 'n verreikende standaardisering gelei het. Baie viole van Stradivari en ander beroemde vioolbouers van sy tyd word deur 'n uitmuntende klankkwaliteit gekenmerk en is vandag buitengewoon duur. === Vioolbou in ander lande === [[Lêer:Klein Diskant-Geige und Viola-Tenor-1594.jpg|duimnael|links|Moderne nabouings van Renaissance-viole van voor 1594 in die Dom van Freiberg]] [[Lêer:Stainer.jpg|duimnael|regs|'n Barokviool van Jacob Stainer uit 1658]] Instrumente van die vioolfamilie is gou ook in lande noord van die [[Alpe]] gebou. Musiekinstrumente wat vir versieringsdoeleindes gebou is, het in die keurvorstelike grafkapel in die Dom van Freiberg (voltooi in 1594) behoue gebly en lewer getuienis daarvan.<ref>{{cite book |last=Kunde |first=Claudia |chapter=Die Begräbniskapelle der albertinischen Wettiner im Freiberger Dom |title=Wenn Engel musizieren: Musikinstrumente von 1594 im Freiberger Dom |publisher=Janos Stekovics |location=Leipzig |year=2004 |isbn=3-89923-067-1}}</ref> Viole van bepaalde streke toon soms kleiner, individuele eienaardighede in bouwyse en versiering. Onder watter omstandighede die Tiroolse vioolbouer Jacob Stainer die ambag in Italië geleer het, is omstrede. Wat seker is, is dat die meester van Absam in die tweede helfte van die 17de eeu, onder deels ongunstige omstandighede, die beste viole noord van die Alpe gebou het. Hulle is gou teen hoër pryse verhandel as viole wat uit Italië gekom het. Stainer se model, wat self baie aan Nicola Amati te danke het, is sowel deur sy tydgenote as deur die volgende geslagte Europese vioolbouers nagevolg (onder andere in Duitsland, Engeland en Italië) en het eers met die algemene smaakverandering omstreeks 1800 sy invloed verloor.<ref>{{cite book |last=Hopfner |first=Rudolf |title=Jacob Stainer "… kayserlicher diener und geigenmacher zu Absom" |publisher=Skira |location=Milaan |year=2003 |isbn=3-85497-060-9}}</ref> === Verbouings en vernuwings === [[Lêer:Violin Vuillaume.jpg|duimnael|regs|Viool van Jean-Baptiste Vuillaume (kopie van 'n Giuseppe Guarneri del Gesù)]] Viole uit die 17de en 18de eeu word barokviole genoem. Sedert die 1950's word hulle toenemend vir die uitvoering van ou musiek ingespan. Die gebruik van die oorspronklike instrumente of van kopieë van die oorspronklike barokviole maak 'n historiese uitvoeringspraktyk moontlik wat die klankideale van die [[Barok]] nader bring. In die 18de en 19de eeu het die viool beduidende boukundige veranderinge ondergaan wat die klank beïnvloed het: veral 'n langer hals, wat skuiner na agter geplaas is as by vroeëre instrumente, swaarder snare en 'n sterker basbalk, wat 'n hoër snaarspanning as by viole met die ou mensuur moontlik gemaak het. Die meerderheid ou instrumente, insluitend baie beroemde viole van Stradivari, Guarneri, Amati en Stainer, het hierdie wysigings ondergaan en is dus in 'n beduidend ander toestand as toe hulle die hande van hul bouers verlaat het, ongetwyfeld met verskille in klank en reaksie.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |first=Richard |last=Perras |access-date=2006-10-29 |archive-date=2006-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> Danksy die langer snare, die hoër snaarspanning en die gestrekte, konkawe strykstok het die volume toegeneem en sodoende aan die steeds groter wordende konsertsale en orkeste voldoen. Kritici voer egter aan dat die gewysigde bouvorm die klank harder en minder lieflik gemaak het. In Frankryk het veral Jean-Baptiste Vuillaume beslissende stukrag gegee deur hom met die Stradivari- en Guarneri-viole besig te hou. Dit is egter in hul huidige (gewysigde) toestand dat hierdie instrumente die standaard vir volmaaktheid in vioolbou en -klank gestel het, en vioolbouers oor die hele wêreld probeer so na as moontlik aan hierdie ideaal kom. Tot vandag toe is instrumente uit die sogenaamde Goue Era van die vioolbou, veral dié van Stradivari, Guarneri del Gesù en Montagnana, die instrumente wat deur sowel versamelaars as uitvoerende kunstenaars die meeste gesog word. Die huidige rekordbedrag wat vir 'n Stradivari-viool betaal is, is £9,8 miljoen (destyds US$15,9 miljoen), toe die instrument bekend as die ''Lady Blunt'' op 20 Junie 2011 deur Tarisio Auctions op 'n aanlyn veiling verkoop is.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | work=BBC News | date=2011-06-21 | access-date=2011-06-21}}</ref> Goedkoop fabrieksviole was reeds aan die begin van die 19de eeu uit die Duitse en Franse vioolbousentrums beskikbaar. Die industriële vioolbou het sy oorsprong in 1887 in [[Nagoja]] (Japan) gehad met die stigting van ''Suzuki Violin Co. Ltd.'' deur Masakichi Suzuki (1859–1944), die vader van die vioolpedagoog Shinichi Suzuki. Sy onderneming het reeds na 'n kort aanloop meer as 1&nbsp;000 werknemers gehad en binne 'n maand tot 400 viole en 4&nbsp;000 strykstokke vervaardig. Hoewel die instrument sedert sy ontstaan nie wesenlik verander het nie, was daar dikwels pogings tot vormgewende en tegniese hervormings. So is destyds ryk versierde viole met ander ornamente gebou (byvoorbeeld met 'n mense- of leeukop in plaas van die krul), of instrumente van blik vir armer mense. Bekendheid het die Chanot-viool van 1819, die trapesiumvormige viole van Félix Savart en Johann Reiter (1908) en talle pogings van baie ander vooraanstaande vioolbouers verwerf. Die Belgiese vioolboukunstenaar Gauthier Louppe bou tans strykinstrumente in vorme wat aan Jugendstil herinner en deur besondere asimmetrieë 'n breër klankspektrum moontlik sou maak.<ref>{{cite web |url=http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |title=Bildbericht über Louppe-Geigen |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112080159/http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |archive-date=2008-11-12 |url-status=dead}}</ref> == Bou en werking == [[Lêer:Violinconsruction3.JPG|duimnael|regs|upright=1.8|Die bou van 'n viool]] [[Lêer:Violin Details.jpg|duimnael|regs|Drie kante van die klankkas: boblad, bodem en sy. Detailbeelde links: skroefkas en krul.]] [[Lêer:Violinschnitt.png|duimnael|regs|Deursnee van die klankkas van 'n viool (die kam behoort nie tot die klankkas nie)]] 'n Viool bestaan gewoonlik uit 'n boblad (die klankblad) van [[spar]]hout (veral Noorse spar), sye en 'n bodem van esdoringhout, twee eindblokke, 'n hals, 'n kam, 'n stemstok, vier snare en verskeie toebehore, opsioneel met inbegrip van 'n kenstuk, wat direk oor of links van die stertstuk vasgeklem kan word. 'n Kenmerkende eienskap van 'n vioolklankkas is sy uurglasagtige vorm en die welwing van die boblad en die bodem. Die uurglasvorm bestaan uit twee boonste rondings, twee onderste rondings en twee konkawe C-vormige middelrondings by die "middellyf", wat ruimte vir die strykstok laat. Die "stem" of klank van 'n viool hang af van sy vorm, die hout waarvan dit gemaak is, die diktegradering van sowel die boblad as die bodem, die lak wat die buitekant bedek, en die vaardigheid van die vioolbouer by al hierdie stappe. Die lak en veral die hout word met ouderdom steeds beter, wat die beperkte voorraad ou, goed geboude viole van beroemde vioolbouers baie gesog maak. === Klankkas === Die klankkas van die viool bestaan uit die boblad, die bodem en die sykrans. Saam vorm hulle 'n hol liggaam van ongeveer 35 tot 36&nbsp;cm lank wat as resonansiekas dien. ==== Boblad ==== Die boblad is die gewelfde boonste deel van sparhout waarin die twee f-gate gesny is. Dit word meestal uit twee gespieëlde dele gemaak wat in die middel aanmekaar gelym word. Daarna word die beoogde vorm met beitels en skawe uitgewerk, eers die buitenste en dan die binneste welwing.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Conrad |title=Vogtland – Geige – Mensch: Aufschachteln – Schritt für Schritt = Vogtland Violins = Vogtlandské housle |location=Markneukirchen |year=2015 |isbn=978-3-00-048816-0}}</ref> Ideaal gesproke word "fynjarige" hout gebruik (waarvan die jaarringe dig en eweredig lê), wat op voedingsarme grond in hooggebergtestreke stadig gegroei het. Dit word in die eerste helfte van die winter gekap, wanneer daar so min sap as moontlik in die stam is, en daarna verskeie jare lank vir droging opgeberg, eers as stam en dan nog etlike jare in gesnyde toestand. Die voltooide boblad is onder die kam meestal 2,4 tot 3,5&nbsp;mm dik. Om die gepaste buigsaamheid te bereik, word styf hout dunner uitgewerk as sagte hout.<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, pp. 21 e.v.</ref> ==== Bodem ==== [[Lêer:Violinboden Woelben.jpg|duimnael|regs|Die "welwing" van die bodem van 'n viool]] Die bodem word meestal van esdoringhout gemaak (baie selde van [[populier]] of wilg) en word ook gewelf uitgesteek. Dit kan uit een stuk of uit twee aanmekaar gelymde dele bestaan, wat aan die spieëlsimmetriese houtnerf herkenbaar is. Die bodem en die sye word tipies van esdoringhout met 'n bypassende gestreepte tekening gemaak, wat as "vlam" of "tierstreep" bekend staan. ==== Sye ==== Die sye is die sydele van die klankkas en word met die bodem en die boblad verlym, in seldsame gevalle ook in die bodem ingelaat. Hulle bestaan meestal uit dieselfde hout as die bodem. Randinlegsels of "are" versier die rand van die boblad en die bodem. Dit is drie smal houtstroke wat naas mekaar lê en waarvan die buitenste twee dikwels swart gekleur is. Hulle word in 'n groef gelê en vasgelym. Buiten die versiering dien hulle om die rande van die boblad en die bodem, wat oor die sykrans uitsteek, te verstewig en bied hulle 'n mate van beskerming teen krake wat by die rand ontstaan. Dit laat die boblad ook meer onafhanklik van die sykrans buig. 'n Randinlegsel wat bloot op die boblad geverf is, is gewoonlik 'n teken van 'n minderwaardige instrument. ==== Binnekant ==== [[Lêer:Soundpost end.jpg|duimnael|regs|upright=0.55|Die stemstok, deur 'n f-gat gesien]] Enkele onderdele bevind hulle binne-in die klankkas. Die basbalk is 'n lys van sparhout wat effens skuins teenoor die nerfrigting loop en onder 'n ligte voorspanning teen die binnekant van die boblad gelym word. Dit verhoog sowel die anisotropie as die styfheid van die boblad. Die basbalk loop asimmetries onder die kamvoet aan die baskant. Die stemstok (ook die "siel" of "stem" genoem) en die presiese plasing daarvan beïnvloed en reguleer die klank van die viool aansienlik. Dit is 'n silindriese staaf van sparhout (ongeveer 6&nbsp;mm in deursnee) wat tussen die boblad en die bodem ingepas, maar nie vasgelym word nie, op 'n sorgvuldig gekose plek ongeveer drie millimeter onder die kamvoet teenoor die basbalk (die diskantvoet), wat dit help ondersteun. Dit beïnvloed ook die trillingsmodusse van die boblad en die bodem van die instrument. Boonste, onderste en hoekblokke asook dun voeringstroke binne-in die klankkas dien om die sye te verstewig. Die blokke is van sparhout, die voeringstroke van spar of wilg. === Hals en toets === Die hals word in 'n trapesiumvormige uitsparing van die klankkas gelym. Dit is ongeveer 13&nbsp;cm lank en word met die toets (ongeveer 27&nbsp;cm lank) verlym, wat ongeveer 14&nbsp;cm oor die klankkas uitsteek. Die hals is gewoonlik van esdoringhout met 'n vlamtekening wat by dié van die sye en die bodem pas. Die toets word meestal van fynporige [[ebbehout]] gemaak, wat besonder hard en slytvas is en ook weens sy skoonheid verkies word. Seldener, veral by eenvoudiger instrumente, word ander houtsoorte gebruik, byvoorbeeld [[peer]]boomhout, wat swart gekleur of geverf word om die voorkoms van die edeler ebbehout na te boots. Voordat ebbehout in Europa as grondstof beskikbaar was, is alle instrumente met toetse van vrugtebome se hout toegerus. Dié het deur herstelwerk en verbouings feitlik volledig van die instrumente verdwyn. Toetse word tot 'n bepaalde dwarskromming afgewerk en het 'n klein lengtegewyse holte, wat by die laer snare iets meer uitgesproke is, veral wanneer die instrument vir derm- of sintetiese snare bedoel is. Sommige ou viole (en sommige wat oud gemaak is om te lyk) het 'n ingeënte krul, wat aan 'n lymnaat tussen die skroefkas en die hals te herken is. By baie egte ou instrumente is die hals teen 'n effens groter hoek herplaas en met ongeveer een sentimeter verleng. Die halsenting maak dit moontlik om die oorspronklike krul van 'n barokviool te behou wanneer die hals aan moderne standaarde aangepas word. === Skroefkas en krul === [[Lêer:Violin peg strings.jpg|duimnael|links|upright=0.45|Krul en skroefkas, korrek besnaar]] Aan die boonste, smal ent van die toets is 'n saal, die bosaal van die viool. Daaroor loop die snare die skroefkas in. Hier bevind hulle die vier koniese stemskroewe waarmee die snare van die instrument gestem word. Weens die meganiese belasting tydens die stem bestaan die stemskroewe altyd uit hardehout, meestal ebbehout of palissander, seldener buksboom. Die stemskroewe is tapsgewys en pas in gate in die skroefkas, waar hulle deur die wrywing van hout op hout in plek gehou word; deur tydens die draai gepaste druk langs die as van die skroef uit te oefen, kan die speler die wrywing vergroot of verklein. Die skroefkas eindig in 'n krul (selde in 'n vroue- of leeukop). Dit is fyn gesnede hout wat gewoonlik die vorm van 'n slakkehuis het, waarvandaan die naam. Die krul is saam met ander boukundige besonderhede 'n belangrike herkenningsteken by die herkomsondersoek van ou instrumente. === Kam === [[Lêer:Violin bridge 2 views.jpg|duimnael|regs|Voor- en agteraansig van 'n vioolkam]] Die kam (of brug) van fynjarige esdoringhout word tussen die boblad en die snare ingesit. Dit is 'n presies gesnyde stuk hout wat sonder bevestiging op die boblad staan en deur die spanning van die snare wat daaroor loop, in die korrekte posisie gehou word. Dit vorm die onderste ankerpunt van die trillende lengte van die snare en dra hul trillings op die klankkas oor.<ref>{{cite web |url=http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |title=Helge Marsel, Geigen- und Gambenbau in Klagenfurt, Austria |date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205094013/http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |archive-date=2019-02-05 |url-status=dead |access-date=2019-02-05}}</ref> Die boonste kromming van die kam hou die snare in 'n boog op die regte hoogte bo die toets, sodat elkeen afsonderlik met die strykstok bespeel kan word. === Stertstuk === [[Lêer:Tailpieceandbridge.JPG|upright=0.7|duimnael|links|Nabyskoot van 'n stertstuk met 'n [[fleur-de-lis]]]] Die snare loop van die skroefkas oor die kam tot by die stertstuk. Dit behoort, net soos die stemskroewe, tot die speeltegnies noodsaaklike toerusting van die instrument, en daarom word om estetiese redes vir die stemskroewe en die stertstuk meestal dieselfde hout gekies. Die stertstuk anker die snare aan die onderste ronding van die viool deur middel van 'n staartdraad wat oor die ondersaal loop en om 'n eindknop van ebbehout lus (soms verwarrend die "eindpen" genoem, soos die tjello se pen), wat in 'n taps gat in die onderste blok pas. Die E-snaar het dikwels 'n fynstemmer, 'n hefboompie wat deur 'n klein skroef met die vingers gedraai word. Fynstemmers kan ook op die ander snare aangebring word, veral op studente-instrumente, en is soms in die stertstuk ingebou. Hulle stel die speler in staat om klein veranderinge aan die toonhoogte van 'n snaar te maak. === Snare === Snare is aanvanklik van skaapderm gemaak (algemeen bekend as "katderm", wat ondanks die naam nie van katte gekom het nie), of eenvoudig "derm", wat gerek, gedroog en gedraai is. In die vroeë jare van die 20ste eeu is snare van óf derm óf staal gemaak. Moderne snare kan van derm bestaan, wat met silwer- of aluminiumdraad omspin kan wees, van soliede [[staal]], gevlegte staal of verskeie sintetiese materiale soos Perlon, met verskillende metale omspin en soms met [[silwer]] geplateer. Die hoogste snaar (die ''chanterelle''), die E-snaar, is meestal onomspinde, gewone of geplateerde staaldraad. Dermsnare reageer sterker op veranderinge in temperatuur en humiditeit en is nie meer so algemeen soos vroeër nie, maar baie spelers gebruik hulle om 'n spesifieke klank te verkry, veral in die historiese uitvoeringspraktyk van [[Barokmusiek]]. Snare het gewoonlik 'n gekleurde [[sy]]omwikkeling aan albei ente, om die snaar (G-, D-, A- of E-snaar) te identifiseer en om wrywing teen die stemskroewe te bied. Snare het 'n beperkte lewensduur. Wanneer olie, vuil, korrosie en hars mettertyd ophoop, kan die massa van die snaar oor sy lengte ongelyk word. Afgesien van ooglopende dinge, soos 'n omwikkeling wat deur slytasie loskom, vervang spelers gewoonlik 'n snaar wanneer dit nie meer "suiwer" speel nie (met goeie intonasie op die flageolettone) en die gewenste toon, helderheid en intonasie verloor. Die lewensduur hang van die kwaliteit van die snaar en die speelintensiteit af. Die snare word in [[kwint]]e op die tone g – d¹ – a¹ – e² gestem. Die tabel toon die frekwensies van die snare by verskillende kamertone (sien ook [[#Stem|Stem]]). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Snaar ! rowspan="2"| Toon/noot ! colspan="3"| Frekwensie by 'n kamertoon (a¹) van |- ! 443 Hz ! 442 Hz ! 440 Hz |- |style="text-align:left"| '''1''' (hoogste snaar) | '''e²''' | 664,50&nbsp;Hz | 663,00&nbsp;Hz | 660,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''2''' | '''a¹''' | 443,00&nbsp;Hz | 442,00&nbsp;Hz | 440,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''3''' | '''d¹''' | 295,33&nbsp;Hz | 294,67&nbsp;Hz | 293,33&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''4''' (laagste snaar) | '''g''' | 196,89&nbsp;Hz | 196,44&nbsp;Hz | 195,56&nbsp;Hz |} === Lym en lak === Die dele van die klankkas word aanmekaar gelym, daarna die hals aan die klankkas en dan die toets aan die hals. Hiervoor word beenlym (warm lym) of huidlym gebruik in plaas van gewone wit lym, om verskeie redes. Dit is wateroplosbaar en word by 'n temperatuur van ongeveer 50 tot 60&nbsp;°C sag, sodat 'n ervare vioolbouer die instrument sonder probleme uitmekaar kan haal sonder om die hout of die lak te beskadig. Huidlym kan 'n dunner las as die meeste ander lymsoorte maak en is omkeerbaar (bros genoeg om met sorgvuldig toegepaste krag te kraak en met warm water verwyderbaar) wanneer die instrument uitmekaar gehaal moet word. Omdat vars huidlym aan ou huidlym kleef, kan by die herstel van 'n las meer van die oorspronklike hout behoue bly; moderner lymsoorte moet heeltemal skoongemaak word voordat 'n nuwe las hou, wat gewoonlik meebring dat saam met die ou lym ook 'n bietjie hout afgeskraap word. Swakker, verdunde lym word gewoonlik gebruik om die boblad aan die sye en die bosaal aan die toets te bevestig, omdat algemene herstelwerk die verwydering van hierdie dele vereis. Die lak beskerm die hout van die instrument en bewaar sy trillingseienskappe. Dit kan die klank aansienlik beïnvloed, maar nie duidelik verbeter nie. 'n Onvakkundig aangebragte lak kan die klank van 'n instrument "doodmaak", dit wil sê die trillingsvermoë van die boblad sterk beperk. === Asimmetrie === Die viool lyk op die eerste gesig simmetries, maar dit is nie so nie. 'n Regs-links-asimmetrie is die duidelikste sigbaar aan die posisie van die kenstuk en die skouersteun, maar ook aan ander kenmerke: die posisie van die basbalk en die stemstok binne-in die klankkas, die verspringende plasing van die stemskroewe in die skroefkas, die besnaring met snare van verskillende dikte en die verskillende houtnerf aan die twee kante. Die rangskikking van die snare (die dikwels gebruikte E-snaar vir hoë tone bevind hom, vanuit die violis gesien, regs) is daarop afgestem dat die regterhand van die violis die strykstok hanteer. Die taak van die linkerhand tydens die spel is om die snare te gryp. Die viool word met die onderkaak (of die ken, na gewoonte) en die sleutelbeen- of skouerstreek vasgehou. Linkshandiges speel die viool gewoonlik op dieselfde manier as regshandiges. Daar word wel ook viole vir linkshandiges gebou, waarby die snare omgekeerd gerangskik is, maar tot dusver baie min.<ref>Andrea Hayek-Schwarz: [http://www.linkehand.at/wissenh.php ''Musizieren mit links – Musizierende Linkshänder_innen''] linkehand.at, 2012.</ref> Linkshandige viole is in orkeste gewoonlik nie welkom nie. Die rede is enersyds dat violiste wat langs mekaar sit, met hul instrumente of elmboë te na aan mekaar kan kom wanneer hulle spieëlbeeldig speel. Andersyds is eenvormige bewegings binne die stemgroepe van die orkes vir die toeskouer 'n esteties oortuigende gesig, wat 'n enkele violis wat anders stryk, sou versteur.<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html ''Orchester mögen keine Linkshänder''] mittelbayerische.de, 17 Augustus 2012; sien die laaste twee paragrawe van die artikel.</ref> In 2007 het die linkshandige violis Martial Gauthier, wat met die linkerhand stryk, in Cremona 'n lesing oor linkshandige vioolspel gehou.<ref>[https://www.nmz.de/artikel/war-paganini-linkshaender ''War Paganini Linkshänder? – Gedanken über ein Tabu-Thema der Streicherpädagogik''.] In: ''neue musikzeitung.'' 7/2007; besoek op 20 Julie 2016.</ref> === Toonomvang === [[Lêer:Range violin.svg|duimnael|regs|Toonomvang van die viool]] [[Lêer:Spectrumgstring.jpg|upright=1.15|duimnael|regs|Driedimensionele spektrumdiagram van die botone van 'n viool se G-snaar (voorgrond). Die toonhoogte wat ons hoor, is die piek by ongeveer 200&nbsp;Hz.]] Die stemming g – d¹ – a¹ – e² stem ooreen met G₃, D₄, A₄ en E₅ in wetenskaplike toonhoogtenotasie. Die laagste noot van 'n normaal gestemde viool is dus G₃, die G onder die middel-C (C₄). (By seldsame geleenthede kan die laagste snaar tot 'n kwart laer, na D₃, gestem word.) Die hoogste speelbare noot is minder duidelik omskryf: E₇, die E twee oktawe bo die los snaar (wat op E₅ gestem is), kan as 'n praktiese grens vir orkesvioolpartye beskou word,<ref>Piston, Walter (1955). ''Orchestration'', p. 45.</ref> maar dit is dikwels moontlik om hoër te speel, afhangende van die lengte van die toets en die vaardigheid van die violis. Nog hoër note (tot C₈) kan voortgebring word deur die snaar tot by die einde van die toets te gryp en/of deur kunsmatige flageolettone te gebruik. === Akoestiek === [[Lêer:Bowed violin string in slow motion.gif|duimnael|regs|Die Helmholtz-hoek wat heen en weer langs die snaar beweeg<ref>{{cite web |url=https://plus.maths.org/content/why-violin-so-hard-play |title=Why is the violin so hard to play? |author=Jim Woodhouse en Paul Galluzzo |date=2004-09-01 |access-date=2025-06-22}}</ref>]] Die gewelfde vorm, die dikte van die hout en sy fisiese eienskappe bepaal die klank van 'n viool. Patrone van die [[nodus (fisika)|nodusse]] wat deur sand of glinsters op die blaaie gevorm word wanneer dié by bepaalde frekwensies in trilling gebring word, sogenaamde Chladni-patrone, word soms deur vioolbouers gebruik om hul werk te kontroleer voordat hulle die instrument saamstel.<ref>{{Cite web|url=http://www.catgutacoustical.org/people/cmh/laird3.htm|title=Carleen Maley Hutchins' Work With Saunders|publisher=Violin Society of America|last=Laird|first=Paul R.|access-date=2008-09-26}}</ref> Vanweë die oppervlakstruktuur van die perdehaar, versterk deur die aanbring van hars (kolofonium), het die strykstokbehaarsel 'n hoë kleefkrag uit statiese [[wrywing]]. Wanneer die snaar met die aangelegde strykstok gestryk word, word dit daarom aanvanklik in die strykrigting meegeneem, totdat die terugstelkrag van die snaar groter word as die statiese wrywing tussen die stokhare en die snaar: die snaar skiet teen die strykrigting terug. By die korrekte keuse van strykplek, stryksnelheid en stokdruk word die snaar aan die einde van hierdie beweging weer deur die strykstok gegryp en opnuut meegeneem (die glip-kleef-effek), sodat die snaar voortdurend aangedryf tril. Hoeveel keer per sekonde hierdie proses hom herhaal, hang af van die frekwensie van die gespeelde toon, dit wil sê van die effektiewe snaarlengte. Die uitwyking van die aangedrewe punt van die snaar beskryf met verloop van tyd 'n elliptiese baan, met die langer as ongeveer in die strykrigting georiënteer. Die snaar self het 'n baie klein werkoppervlak en versit dus slegs 'n geringe hoeveelheid lug, te min om 'n toon voort te bring wat vir die menslike oor duidelik hoorbaar is. Die klankkas werk as 'n impedansie-omsetter. Deur die oordrag van die trillings van die snaar op die klankkas word die [[amplitude]] van die trillings wel aansienlik kleiner, maar die uitstralingsoppervlak word soveel vergroot dat 'n goeie koppeling met die lug en 'n vir die oor waarneembare toon ontstaan. Hierdie omsetting volg uiters komplekse patrone. Die kam, waarop die snaar rus, word aangedryf om die snaartrilling in die strykvlak te volg. Die boblad, waarop die kam rus, kan egter net loodreg op die strykvlak tril. Dit dwing die kam tot 'n skommelbeweging waarby die twee kamvoete die twee helftes van die boblad afwisselend belas en ontlas. By so 'n wipbeweging, waar die draai-as presies in die middel van die kam lê, sou die twee helftes van die boblad egter teen mekaar werk, wat met volumeverlies en klankveranderinge gepaard sou gaan. Dit word teengewerk deur onder die regter kamvoet 'n stafie – die stemstok – vas te klem. Dié belemmer eers die regter kamvoet, waardeur die draai-as van hierdie skommelbeweging na regs verskuif en byna al die werk (dié van die lae frekwensies) deur die linker kamvoet verrig word. Om 'n beter verspreiding van die trillings wat daar afgegee word oor die boblad te bereik, word boonop aan die onderkant van die boblad onder die linker kamvoet die basbalk onder spanning vasgelym, wat die linker kamvoet veral by hoë frekwensies belemmer, dit wil sê die draai-as verskuif vir dié frekwensies na links. Afhangende van die frekwensie van die gespeelde toon is die linker (lae frekwensies) of die regter (hoë frekwensies) kamvoet aktiewer, waardeur die trillings in die een geval meer deur die boblad (ondersteun deur die basbalk), in die ander deur die boblad en (oorgedra deur die stemstok) die bodem afgegee word. By lae frekwensies tril bodem en boblad dus teen mekaar, en die ingeslote lugvolume vorm 'n breëband-holteresonator wat klankuitstraling deur die f-gate bewerkstellig. === Groottes === [[Lêer:LembeyeLembeyon.jpg|duimnael|links|'n {{Frac|1|16}}-viool en 'n volgrootte ({{Frac|4|4}}) viool]] Buiten die standaard "volgrootte" ({{Frac|4|4}}) word viole ook in sogenaamde breukgroottes van {{Frac|7|8}}, {{Frac|3|4}}, {{Frac|1|2}}, {{Frac|1|4}}, {{Frac|1|8}}, {{Frac|1|10}}, {{Frac|1|16}}, {{Frac|1|32}} en selfs {{Frac|1|64}} gebou. Hierdie kleiner instrumente word algemeen deur jong spelers gebruik wie se vingers nie lank genoeg is om die korrekte posisies op volgrootte-instrumente te bereik nie. Die regte grootte van die instrument word gewoonlik volgens die armlengte bepaal.<ref>{{cite web |url=https://www.vionoble.de/violine-viola-cello-groesse-ermitteln/ |title=Die richtige Größe ermitteln für Geige: Bratsche: Cello |website=Violinoble.de |access-date=2022-06-13}}</ref> Hoewel die breukgroottes in 'n sekere sin met die afmetings van die instrumente verband hou, is hulle nie as letterlike beskrywings van die relatiewe verhoudings bedoel nie. 'n {{Frac|3|4}}-instrument is byvoorbeeld nie driekwart van die lengte van 'n volgrootte-instrument nie. Die lengte van die klankkas (sonder die hals) van 'n volgrootte- of {{Frac|4|4}}-viool is 356&nbsp;mm, en kleiner by sommige 17de-eeuse modelle. Die klankkas van 'n {{Frac|3|4}}-viool is 335&nbsp;mm lank en dié van 'n {{Frac|1|2}}-viool 310&nbsp;mm; 'n {{Frac|3|4}}-viool is dus net omtrent 6&nbsp;% kleiner as 'n "hele" en 'n {{Frac|1|2}}-viool net omtrent 12&nbsp;%. By die viool se naaste familielid, die altviool, word die grootte as klankkaslengte in sentimeter aangegee eerder as in breukgroottes. 'n Volgrootte-altviool is gemiddeld 40&nbsp;cm, maar elke volwassene bepaal self watter grootte altviool hy of sy gebruik. Soms gebruik 'n volwassene met 'n klein liggaamsbou 'n sogenaamde {{Frac|7|8}}-viool in plaas van 'n volgrootte-instrument. Hierdie instrumente, wat soms 'n "damesviool" genoem word, is effens korter as 'n volgrootte-viool, maar is geneig om hoëkwaliteit-instrumente te wees wat 'n klank kan voortbring wat met dié van goeie volgrootte-viole vergelykbaar is. Die groottes van vyfsnarige viole kan van dié van die normale viersnarige verskil. Die instrument wat in die vioolokted met die viool ooreenstem, is die mezzoviool, wat dieselfde as 'n viool gestem word, maar 'n effens langer klankkas het. Die snare van die mezzoviool is net so lank soos dié van die standaardviool. Hierdie instrument is nie in algemene gebruik nie.<ref>{{Cite web|url=https://nvfa.org/8tet.html|title=The New Violin Family|author=The New Violin Family Association, Inc|date=2020-04-04|website=The New Violin Family}}</ref> == Toebehore == === Kenstuk en skouersteun === Die kenstuk vergemaklik dit om die instrument tussen die ken en die skouer vas te hou en verhoed boonop dat vog van die vel die lak aantas, oplos en uiteindelik die hout op daardie plek toenemend verswak. Dit bestaan meestal uit ebbehout, word met spanskroewe aan die instrument vasgeklem en bevind hom tydens die spel tussen die instrument en die ken. Die skouersteun dien om die individuele anatomie van die speler tussen die liggaam en die instrument te vereffen. Veral die lengte van die nek asook die breedte en natuurlike stand van die skouers bepaal hoe die skouersteun gevorm moet wees. Dit word telkens onmiddellik voor die spel opnuut gemonteer. Jonger spelers wat met skouersteune sukkel, gebruik soms 'n spons met 'n rek in plaas daarvan. === Strykstok === [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|regs|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] 'n Viool word gewoonlik met 'n strykstok bespeel, wat bestaan uit 'n stok met 'n lint van perdehaar wat tussen die punt (kop) en die slof aan die teenoorgestelde ente gespan is. 'n Tipiese vioolstrykstok is in die geheel ongeveer 75&nbsp;cm lank en weeg 55 tot 65&nbsp;g. Altvioolstrykstokke is ongeveer 5&nbsp;mm korter en 10&nbsp;g swaarder. Belangrik is die gewigsverdeling: die swaartepunt moet 24 tot 25&nbsp;cm van die begin van die stok af lê (sonder die skroef gemeet).<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58.</ref> Die stok word meestal van [[Pernambuco|pernambukhout]] (ook bekend as Brasiliaanse hout) gemaak. Goeie pernambukhout het reguit gegroei met parallel lopende vesels; die stok kan besonder dun uitgewerk word en het ondanks die nodige stabiliteit die gewenste elastisiteit. Pernambukhout is dus besonder geskik vir hoëkwaliteit-strykstokke. Omdat die voorkoms van hierdie houtsoort beperk is, word dit moeiliker om goeie kwaliteite te bekom. Ander tradisionele materiale vir duurder stokke sluit slanghout in. Daarom word deesdae ook strykstokke van koolstofveselversterkte plastiek ("koolstofvesel") gebruik, op alle vlakke van vakmanskap, onder andere om by grensoorgange probleme met die [[Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora|CITES]]-verdrag te vermy; baie professionele musikante beskou hul klank- en speeltegniese eienskappe egter as nie gelykwaardig nie. Goedkoop strykstokke vir studente word van minder duur houtsoorte of van veselglas gemaak; sommige veselglas-studentestokke gebruik 'n plastiekhuls as greep en omwikkeling tegelyk. Aan die onderste ent van die stok is die slof van ebbehout, [[ivoor]] of skilpaddop, meestal versier met 'n ronde perlemoerinlegsel, die sogenaamde "oog". Suiwer metaalinlegwerk as versiering kom ook voor. By die slof is 'n skroef wat die hare stywer of losser maak. Net voor die slof beskerm 'n duimkussing van [[leer (stof)|leer]] (die greep) en 'n omwikkeling die stok en bied hulle 'n stewige houvas vir die speler se hand. Tradisionele omwikkelinge is van draad (dikwels silwer of versilwer), sy of [[balein]] ("walvisbeen", nou vervang deur afwisselende stroke bruin en swart plastiek). Tussen die slof en die punt van die stok word die stokhare gespan; dit word die behaarsel genoem. Afhangende van die dikte word ongeveer 150 tot 220 hare uit die stert van hingste van bepaalde perderasse gebruik, tradisioneel van 'n skimmelperd (wat oorwegend wit hare het). Sommige goedkoper strykstokke gebruik sintetiese vesel. Deur die skroef te draai word die hare gespan, en na elke speelsessie moet die hare weer ontspan word. Die hare bring die snare deur daaroor te stryk in trilling. Daarvoor moet die hare gereeld met vaste hars (kolofonium, 'n natuurlike boomhars) behandel word om dit effens klewerig te maak, wat bereik word deur die stok herhaaldelik oor 'n harsblok te stryk. Afhangende van die gebruik en die kwaliteit van die hare moet die behaarsel na twee maande tot uiterlik na 'n jaar vernuwe word. == Stem == [[Lêer:Violin - open strings notes.PNG|regs|duimnael|Die toonhoogtes van die los snare van 'n viool. Die nootname staan onder die notebalk en hul Franse solfège-ekwivalente daarbo: G = sol; D = re; A = la; E = mi. {{audio|Violin open strings.mid|Speel}}]] Viole word gestem deur die stemskroewe in die skroefkas onder die krul te draai of deur die fynstemmerskroewe by die stertstuk te verstel. Alle viole het stemskroewe; fynstemmers is opsioneel. Die meeste fynstemmers bestaan uit 'n metaalskroef wat 'n hefboom beweeg wat aan die ent van die snaar vas is. Hulle maak baie klein toonhoogteverstellings veel makliker as die stemskroewe. Deur 'n fynstemmer kloksgewys te draai, word die toon hoër (omdat die snaar onder groter spanning is), en antikloksgewys word dit laer (omdat die snaar onder minder spanning is). Fynstemmers op al vier snare is baie nuttig by snare met 'n staalkern, en sommige spelers gebruik dit ook met sintetiese snare. Omdat moderne E-snare van staal is, word vir dié snaar byna altyd 'n fynstemmer aangebring. Fynstemmers word nie met dermsnare gebruik nie, wat meer [[Young se modulus|elasties]] is as snare met 'n staal- of sintetiese kern en nie voldoende op die baie klein bewegings van fynstemmers reageer nie. Om 'n viool te stem, word die A-snaar eers op 'n standaardtoonhoogte gestem (gewoonlik A = 440&nbsp;[[hertz|Hz]]; orkeste in Duitsland en Oostenryk stem met 'n kamertoon van 443&nbsp;Hz, in Switserland oorwegend op 442&nbsp;Hz). Wanneer die viool saam met 'n instrument met vaste toonhoogte soos 'n [[klavier]] of [[trekklavier]] speel, word dit na die ooreenstemmende noot op daardie instrument gestem en nie na enige ander stemverwysing nie. Die hobo is gewoonlik die instrument waarna orkeste met viole stem, aangesien sy klank deurdringend is en bo die ander houtblasers uit gehoor kan word. Die ander snare word dan in intervalle van reine kwinte teen mekaar gestem deur hulle paarsgewys te stryk. Vir solospel word soms 'n effens hoër stemming gebruik om die instrument 'n helderder klank te gee; omgekeerd word Barokmusiek soms met laer stemminge gespeel om die klank van die viool sagter te maak. Na die stem kan die kam van die instrument nagegaan word om te verseker dat dit reguit staan en tussen die binneste kepe van die f-gate gesentreer is; 'n skewe kam kan die klank van 'n andersins goed geboude viool aansienlik beïnvloed. Na lang gebruik kan die stemskroewe en hul gate verslyt raak, sodat die skroewe onder spanning makliker glip. 'n Glippende stemskroef laat die toonhoogte van die snaar effens daal, of, as die skroef heeltemal los raak, laat die snaar sy spanning heeltemal verloor. 'n Viool waarvan die stemskroewe glip, moet deur 'n vioolbouer of vioolhersteller herstel word. Stemskroefsmeer, gereeld gebruik, kan die intrede van sulke slytasie vertraag terwyl dit die skroewe glad laat draai. Die stemming G–D–A–E word vir die meeste vioolmusiek gebruik, insluitend klassieke musiek, jazz en volksmusiek. Ander stemminge word soms gebruik; die G-snaar kan byvoorbeeld tot A opgestem word. Die gebruik van nie-standaardstemminge in klassieke musiek staan as ''[[scordatura]]'' bekend; in sommige volksmusiekstyle word dit kruisstemming genoem. Een beroemde voorbeeld van scordatura in die klassieke musiek is [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse macabre'', waar die E-snaar van die soloviool na E♭ verlaag word om 'n spookagtige dissonansie aan die komposisie te verleen. Ander voorbeelde is die derde deel van ''Contrasts'' van [[Béla Bartók]], waar die E-snaar na E♭ en die G-snaar na G♯ gestem word, [[Niccolò Paganini]] se Eerste Vioolkonsert, waar al vier snare 'n halftoon hoër gestem moet word, en die Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber, waarin elke deel 'n ander scordatura-stemming het. In die Indiese klassieke en ligte musiek word die viool in die Suid-Indiese styl waarskynlik op D♯–A♯–D♯–A♯ gestem. Aangesien daar in die Indiese klassieke musiek geen begrip van absolute toonhoogte is nie, kan musikante enige gerieflike stemming gebruik om hierdie relatiewe intervalle tussen die snare te behou. Nog 'n algemene stemming met hierdie intervalle is B♭–F–B♭–F, wat met Sa–Pa–Sa–Pa in die Indiese karnatiese klassieke styl ooreenstem. In die Noord-Indiese Hindoestaanse styl is die stemming gewoonlik Pa–Sa–Pa–Sa in plaas van Sa–Pa–Sa–Pa, wat byvoorbeeld met F–B♭–F–B♭ kan ooreenstem. In die Iranse klassieke musiek en ligte musiek het die viool in elke ''dastgah'' 'n ander stemming;<ref>Edith Gerson-Kiwi: ''The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes.'' Israel Music Institute, Tel Aviv 1963, p. 15.</ref> dit word waarskynlik op E–A–E–A in Dastgāh-e Esfahan gestem, in Dastgāh-e Šur op E–A–D–E en E–A–E–E, en in Dastgāh-e Māhur op E–A–D–A. In die Arabiese klassieke musiek word die A- en E-snaar 'n heeltoon verlaag, dit wil sê G–D–G–D, om die spel van Arabiese ''maqams'' te vergemaklik, veral dié met kwarttone. Hoewel die meeste viole vier snare het, is daar viole met bykomende snare, sommige met soveel as sewe. Sewe word algemeen as die maksimum aantal snare beskou wat op 'n strykinstrument prakties is; met meer as sewe snare sou dit onmoontlik wees om enige bepaalde binnesnaar afsonderlik met die strykstok te bespeel. Viole met sewe snare is baie skaars. Die ekstra snare op sulke viole is gewoonlik laer as die G-snaar en word gewoonlik (van die hoogste bygevoegde snaar na die laagste) op C, F en B♭ gestem. As die speellengte van die instrument, dit wil sê die snaarlengte van die bosaal tot die kam, gelyk is aan dié van 'n gewone volgrootte-viool (effens minder as 33&nbsp;cm), kan dit met reg 'n viool genoem word. Sommige van hierdie instrumente is ietwat langer en moet as altviole beskou word. Viole met vyf of meer snare word tipies in jazz of volksmusiek gebruik. Sommige spesiaal gemaakte instrumente het ekstra snare wat nie gestryk word nie, maar deur die trillings van die gestrykte snare meeklink. == Speeltegniek == === Houding === [[Lêer:Man Playing Violin on Bench at Park.jpg|duimnael|upright=0.75|'n Man speel viool op 'n parkbank]] Die viool word sittend of staande bespeel. Soliste (of hulle alleen, met 'n klavier of met 'n orkes speel) speel meestal staande, tensy 'n fisieke gestremdheid dit verhoed, soos in die geval van [[Itzhak Perlman]]. In die orkes en in kamermusiek word daar daarenteen gewoonlik sittend gespeel. In die 2000's en 2010's het sommige orkeste wat Barokmusiek uitvoer (soos die Freiburger Barockorchester) al hul violiste en altvioliste, solo en ensemble, staande laat speel. Die viool rus aan die linkerkant op die skouer en bors van die violis en word, afhangende van die houding of draai van die kop, deur die linkerkant van die onderkaak, soms deur die ken, op die kenstuk vasgehou en deur die linkerskouer ondersteun, dikwels met behulp van 'n skouersteun. Die kaak en die skouer moet die viool stewig genoeg vashou sodat dit stabiel bly wanneer die linkerhand van 'n hoë posisie ('n hoë noot ver op die toets) na 'n lae (nader aan die skroefkas) beweeg. In die Indiese houding word die stabiliteit van die viool verseker deur die krul wat op die sy van die voet rus. Van die linkerhand word die duim gebruik om die hals te omvat of as hulp vir bepaalde greeptegnieke. Al die ander vingers speel uitsluitlik op die snare om die gewenste tone vas te lê. Afhangende van die skool neem die linkerhand ook 'n ondersteunende of vashoufunksie van die instrument oor. Die regterhand hanteer die strykstok, waarmee die snare meestal tussen die einde van die toets en die kam gestryk word, in moderne komposisies deels ook agter die kam. Dit word die kontakpunt genoem. Vir die wisselende volume, die klankkleure, die presisie van die artikulasie, die legatospel en meer is dit beslissend met watter kombinasie van gewig, snelheid, kontakpunt (na aan die kam, na aan die toets of tussenin) en kanteling van die stokhare die snare aangeraak word. Hoewel onderwysers die wesenlike belang van 'n goeie houding beklemtoon, sowel ter wille van die kwaliteit van die spel as om die kans op oorbelastingsbeserings te verminder, verskil advies oor wat 'n goeie houding is en hoe dit bereik word in die besonderhede. Almal dring egter aan op die belang van 'n natuurlike, ontspanne posisie sonder spanning of styfheid. Wat byna universeel aanbeveel word, is om die linkerpols reguit (of baie naby daaraan) te hou sodat die vingers van die linkerhand vry kan beweeg en die kans op besering verminder word, en om albei skouers in 'n natuurlike, ontspanne posisie te hou en te vermy om enige van hulle oordrewe op te trek. Dit sou, soos enige ander onnodige spanning, die bewegingsvryheid beperk en die risiko van besering verhoog. 'n Krom houding kan goeie spel belemmer omdat dit die liggaam uit balans bring en die skouers laat optrek. Nog 'n teken van ongesonde spanning is pyn in die linkerhand, wat op te veel druk by die vashou van die viool dui. === Linkerhand en toonhoogte === [[Lêer:Violin first position fingering chart.svg|regs|upright=1.35|duimnael|Vingersettings in die eerste posisie. Hierdie diagram toon net die note van die eerste posisie; daar is hoër note buite dié wat aangedui word.]] [[Lêer:Geigengrifftabelle.svg|duimnael|regs|Greeptabel vir alle toonsoorte]] Die linkerhand bepaal die klinkende lengte van die snaar, en dus die toonhoogte, deur dit met die vingerpunte teen die toets te "gryp" (vas te druk), wat verskillende toonhoogtes voortbring. Aangesien die viool geen frette het om die snare af te stop nie, soos gebruiklik by die [[kitaar]], moet die speler presies weet waar om die vingers op die snare te plaas om met goeie intonasie (suiwer) te speel. Beginners speel los snare en die laagste posisie, naaste aan die bosaal. Studente begin dikwels met relatief maklike toonsoorte, soos A-majeur en G-majeur, en leer toonlere en eenvoudige melodieë. Deur toonlere en arpeggio's te oefen en die gehoor op te lei, "vind" die linkerhand van die violis die note uiteindelik intuïtief deur spiergeheue. Beginners maak soms gebruik van [[kleefband|kleefbandjies]] op die toets vir die korrekte plasing van die linkerhandvingers, maar laat die bandjies gewoonlik gou staan wanneer hulle vorder. Nog 'n algemene merktegniek gebruik kolletjies [[korrigeervloeistof]] op die toets, wat binne 'n paar weke se gereelde oefening afslyt. Hierdie praktyk word ongelukkig soms in plaas van voldoende gehooropleiding gebruik, sodat die plasing van die vingers deur die oog en nie deur die oor gelei word nie. Veral in die vroeë stadiums van die leerproses is die sogenaamde "klinkende tone" nuttig. Daar is nege sulke note in die eerste posisie, waar 'n gegrypte noot 'n unisoon of oktaaf met 'n ander (los) snaar klink en dié laat meeresoneer. Studente gebruik hierdie klinkende tone dikwels om die intonasie van die gegrypte noot te kontroleer deur te luister of dit met die los snaar harmonieer. Wanneer die gegrypte toonhoogte "A" op die G-snaar gespeel word, kan die violis byvoorbeeld terselfdertyd die los D-snaar speel om die intonasie van die gegrypte "A" te toets. As die "A" suiwer is, behoort die "A" en die los D-snaar 'n harmonieuse reine kwart voort te bring. Viole word in reine kwinte gestem, soos al die orkesstrykers (viool, altviool, tjello) behalwe die kontrabas, wat in reine kwarte gestem word. Elke daaropvolgende noot word gegryp op die toonhoogte wat die speler as die harmonieuste ervaar; wanneer 'n violis onbegeleid speel, "speel hy nie konsekwent in óf die getempereerde óf die natuurlike [reine] toonleer nie, maar neig in die geheel om by die Pythagorese toonleer aan te sluit."<ref>Seashore, Carl (1938). ''Psychology of Music'', p. 224. Aangehaal in Kolinski, Mieczyslaw (somer–herfs 1959). "A New Equidistant 12-Tone Temperament", p. 210, ''Journal of the American Musicological Society'', vol. 12, nr. 2/3, pp. 210–214.</ref> Wanneer violiste in 'n [[strykkwartet]] of 'n strykorkes speel, "versoet" die strykers gewoonlik hul stemming om by die toonsoort te pas waarin hulle speel. Wanneer daar saam met 'n instrument met gelykswewende stemming gespeel word, soos 'n klavier, pas vaardige violiste hul stemming by die gelykswewende stemming van die klavier aan om dissonante note te vermy. Die vingers word in die [[musieknotasie]], soos in bladmusiek en etudeboeke, konvensioneel van 1 (wysvinger) tot 4 (pinkie) genommer. Veral in leeruitgawes van vioolmusiek kan syfers bo die note aandui watter vinger gebruik moet word, met ''0'' of ''O'' vir 'n los snaar. Die diagram regs toon die rangskikking van die note wat in die eerste posisie bereik kan word. Wat nie op hierdie diagram gewys word nie, is hoe die afstande tussen die nootposisies kleiner word hoe hoër (in toonhoogte) die vingers van die bosaal af beweeg. Die balke aan die kante van die diagram stel die gebruiklike moontlikhede vir beginners se kleefbandjies voor, by die 1ste, hoë 2de, 3de en 4de vinger. ==== Posisies ==== Die plasing van die linkerhand op die toets word deur "posisies" gekenmerk. Die eerste posisie, waar die meeste beginners begin (hoewel sommige metodes in die derde posisie begin), is die posisie wat die meeste in strykmusiek gebruik word. Musiek wat vir beginnende jeugorkeste gekomponeer is, is dikwels meestal in die eerste posisie. Die laagste noot wat in hierdie posisie in standaardstemming beskikbaar is, is 'n los G₃; die hoogste noot in die eerste posisie word met die vierde vinger op die E-snaar gespeel en klink as B₅. Deur die hand op die hals op te skuif, neem die eerste vinger die plek van die tweede vinger in, wat die speler in die ''tweede posisie'' bring. Deur die eerste vinger die eerste-posisie-plek van die derde vinger te laat inneem, kom die speler in die ''derde posisie'', en so voorts. 'n Verandering van posisie, met die gepaardgaande beweging van die hand, word 'n ''posisiewisseling'' genoem, en doeltreffende posisiewisselings met behoud van suiwer intonasie en 'n gladde legato (verbonde) klank is 'n sleutelelement van die tegniek op alle vlakke. Dikwels word 'n "gidsvinger" gebruik: die laaste vinger wat 'n noot in die ou posisie gespeel het, raak tydens die wisseling voortdurend liggies aan die snaar om op sy korrekte plek in die nuwe posisie uit te kom. In elementêre wisselingsoefeninge word die "gidsvinger" dikwels hoorbaar gemaak terwyl dit op of af langs die snaar gly, sodat die speler die korrekte plasing op die gehoor kan vaslê. Buite hierdie oefeninge behoort dit selde hoorbaar te wees (tensy die speler bewustelik 'n portamento-effek om uitdrukkingsredes toepas). Tydens 'n wisseling in lae posisies beweeg die duim van die linkerhand op of af langs die hals van die instrument om in dieselfde posisie relatief tot die vingers te bly (hoewel die beweging van die duim effens voor of effens na die beweging van die vingers kan plaasvind). In sulke posisies word die duim dikwels as 'n "anker" beskou waarvan die plek bepaal in watter posisie die speler is. In baie hoë posisies kan die duim nie met die vingers meebeweeg nie, omdat die klankkas van die instrument in die pad kom. In plaas daarvan beweeg die duim om die hals van die instrument om by die punt te sit waar die hals die regterronding van die klankkas ontmoet, en bly daar terwyl die vingers tussen die hoë posisies beweeg. 'n Noot wat buite die normale omvang van 'n posisie gespeel word, sonder wisseling, word 'n ''strekking'' genoem. In die derde posisie op die A-snaar sit die hand byvoorbeeld natuurlik met die eerste vinger op D en die vierde op G of G♯. Om die eerste vinger terug na 'n C♯ te strek, of die vierde vinger op na 'n A, vorm 'n strekking. Strekkings word algemeen gebruik waar een of twee note effens buite 'n andersins stewige posisie lê, en het die voordeel dat hulle minder opvallend is as 'n wisseling of 'n snaaroorgang. Die laagste posisie op die viool word die "halwe posisie" genoem. In hierdie posisie is die eerste vinger op 'n "lae eerste-posisie"-noot, byvoorbeeld B♭ op die A-snaar, en die vierde vinger in 'n afwaartse strekking vanaf sy gewone posisie, byvoorbeeld D op die A-snaar, met die ander twee vingers na behoefte tussenin geplaas. Aangesien die posisie van die duim in die "halwe posisie" tipies dieselfde is as in die eerste posisie, kan dit beter as 'n agterwaartse strekking van die hele hand as as 'n egte posisie beskou word. Die bogrens van die viool se omvang word grootliks deur die vaardigheid van die speler bepaal, wat maklik meer as twee oktawe op 'n enkele snaar en vier oktawe op die instrument as geheel kan speel. Posisiename word meestal vir die laer posisies en in metodeboeke en etudes gebruik; om dié rede hoor 'n mens selde verwysings na iets hoër as die sewende posisie. Die hoogste posisie is prakties gesproke die 13de. Baie hoë posisies is om twee redes 'n besondere tegniese uitdaging. Eerstens word die verskil in ligging van die verskillende note in hoë posisies veel kleiner, wat die note moeiliker maak om te vind en in sommige gevalle op die gehoor te onderskei. Tweedens is die veel korter klinkende lengte van die snaar in baie hoë posisies 'n uitdaging vir die regterarm en die strykstok om die instrument doeltreffend te laat klink. Hoe fyner (en duurder) 'n instrument, hoe beter kan dit 'n goeie toon tot bo aan die toets, by die hoogste toonhoogtes op die E-snaar, volhou. Alle note (behalwe dié onder die los D) kan op meer as een snaar gespeel word. Dit is 'n standaardontwerpkenmerk van snaarinstrumente, wat egter van die klavier verskil, wat vir elk van sy 88 note net een plek het. Die noot van die los A op die viool kan byvoorbeeld as die los A gespeel word, of op die D-snaar (in die eerste tot vierde posisie) of selfs op die G-snaar (baie hoog op, in die sesde tot negende posisie). Elke snaar het 'n ander [[toonkleur]], vanweë die verskillende gewigte (diktes) van die snare en die resonansies van ander los snare. Die G-snaar word byvoorbeeld dikwels beskou as 'n baie volle, klankryke klank te hê wat besonder gepas is vir laat-Romantiese musiek. Dit word dikwels in die musiek aangedui met die merk ''sul G'' of ''IV'' ('n Romeinse syfer wat aandui dat op die vierde snaar gespeel moet word; volgens konvensie word die snare van die dunste, hoogste (I) tot die laagste (IV) genommer). Selfs sonder uitdruklike aanwysings in die partituur sal 'n gevorderde violis na eie oordeel en artistieke aanvoeling kies op watter snaar bepaalde note of passasies gespeel word. Wanneer 'n passasie op 'n lae snaar en in 'n hoër posisie gespeel word, hoewel dit op 'n hoër snaar gemakliker gespeel sou kon word, dien dit ook om 'n besondere klankkleur voort te bring. ==== Los snare ==== As 'n snaar gestryk of getokkel word sonder dat 'n vinger dit gryp, word dit 'n ''los snaar'' genoem. Dit gee 'n ander klank as 'n gegrypte snaar, aangesien die snaar by die bosaal vryer tril as onder 'n vinger. Verder is dit onmoontlik om vibrato ten volle op 'n los snaar te gebruik (hoewel 'n gedeeltelike effek verkry kan word deur 'n noot 'n oktaaf hoër op 'n aangrensende snaar te gryp en dié te laat vibreer, wat 'n element van vibrato in die botone inbring). In die klassieke tradisie gebruik violiste dikwels 'n snaaroorgang of posisiewisseling om die verandering van toonkleur wat 'n los snaar meebring, te vermy, tensy die komponis dit aandui. Dit geld veral vir die los E, wat dikwels as hard van klank beskou word. Daar is egter ook situasies waar 'n los snaar spesifiek vir artistieke effek gekies kan word. Dit kom voor in klassieke musiek wat die bourdon van 'n [[orrel]] naboots (soos J.S. Bach in sy Partita in E vir soloviool bereik het), in ''fiddle''-musiek (byvoorbeeld ''Hoedown'') of waar stappe om die los snaar te vermy musikaal onvanpas is (byvoorbeeld in Barokmusiek, waar posisiewisselings minder gebruiklik was). In vinnige passasies van toonlere of arpeggio's kan 'n los E-snaar eenvoudig gerieflikheidshalwe gebruik word as die noot nie tyd het om uit te klink en 'n harde toonkleur te ontwikkel nie. In volksmusiek, ''fiddle''-musiek en ander tradisionele musiekgenres word los snare algemeen om hul resonante toonkleur gebruik. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n gegrypte noot op 'n aangrensende snaar te speel, lewer 'n [[doedelsak]]agtige bourdon, wat komponiste dikwels ter nabootsing van volksmusiek gebruik. Soms is die twee note identies (byvoorbeeld 'n gegrypte A op die D-snaar teen die los A-snaar), wat 'n klinkende soort ''fiddle''-klank gee. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n identiese gegrypte noot te speel, kan ook vereis word wanneer meer volume nodig is, veral in orkesspel. Sommige klassieke vioolpartye het note waarvoor die komponis die violis vra om 'n los snaar te speel, weens die spesifieke klankkarakter wat 'n los snaar skep. ==== Dubbelgrepe, akkoorde en bourdons ==== 'n Dubbelgreep is wanneer twee afsonderlike snare deur die vingers gegryp en gelyktydig gestryk word, wat twee deurlopende tone voortbring (tipiese intervalle sluit tertse, kwarte, kwinte, sekstes en oktawe in). Dubbelgrepe kan in enige posisie aangedui word, hoewel die wydste interval wat natuurlik in een posisie as dubbelgreep gespeel kan word, 'n oktaaf is (met die wysvinger op die laer snaar en die pinkie op die hoër snaar). Nietemin word in gevorderde repertoire soms dubbelgrepe van desiemes of selfs meer vereis, wat 'n gestrekte linkerhandposisie met uitgestrekte vingers tot gevolg het. Die term "dubbelgreep" word dikwels ook gebruik vir die laat klink van 'n los snaar saam met 'n gegrypte noot, hoewel net een vinger 'n snaar gryp. Met die tegniek van die dubbelgreep kan dus tweestemmig gespeel word. Waar drie of vier gelyktydige note aangedui word, "verdeel" die violis gewoonlik die akkoord: drie- of vierstemmige akkoorde word normaalweg gearpeggieer, deur die onderste een of twee note eerste te speel en onmiddellik na die boonste een of twee note voort te gaan, waarby die natuurlike resonansie van die instrument 'n effek voortbring soortgelyk aan asof al vier note gelyktydig geklink het. In sommige omstandighede is 'n "drievoudige greep" moontlik, waar drie note oor drie snare gelyktydig klink. Die strykstok raak nie van nature drie snare tegelyk nie, maar met voldoende stoksnelheid en druk, wanneer die violis 'n drienoot-akkoord "breek", kan die stokhare tydelik oor drie snare gebuig word sodat elkeen gelyktydig klink. Dit word met 'n swaar streek bereik, tipies naby die slof en met die stok op 'n sekere afstand van die kam, en bring 'n harde, aggressiewe toon voort. Dit is so moontlik om drienoot-akkoorde van kort duur, ook verskeie ná mekaar, sonder arpeggio te speel, sodat daar werklik drie stemme gelyktydig klink. Vierstemmige spel sonder arpeggio kan net met 'n spesiaal gekonstrueerde ronde strykstok verwesenlik word. Dubbelgrepe in die orkes word soms ''divisi'' gemerk en tussen die spelers verdeel, sodat een deel van die musikante die laer noot en 'n ander deel die hoër noot speel. Dubbelgrepe (en ''divisi'') kom algemeen in orkesrepertoire voor wanneer die viole begeleiding speel en 'n ander instrument of groep die melodie speel. In sommige genres van die historiese uitvoeringspraktyk (gewoonlik van Barokmusiek en vroeër) word nóg verdeelde akkoorde nóg drievoudige grepe as gepas beskou; sommige violiste arpeggieer alle akkoorde (insluitend gewone dubbelgrepe) deur al die note of die meeste daarvan afsonderlik te speel asof hulle as 'n gebonde figuur geskryf is. Met die ontwikkeling van moderne viole het drievoudige grepe egter natuurliker geword, omdat die kam minder gekrom is. In sommige musiekstyle kan 'n aangehoue bourdon op 'n los snaar gespeel word tydens 'n passasie wat hoofsaaklik op 'n aangrensende snaar geskryf is, om 'n basiese begeleiding te bied. Dit kom meer in volkstradisies as in die klassieke musiek voor. ==== Vibrato ==== [[Lêer:MHVC-KyokoYonemoto-PaganiniCaprice24.ogv|duimnael|Kyoko Yonemoto speel [[Niccolò Paganini|Paganini]] se Caprice nr. 24 op 'n viool]] [[Lêer:Peter Bissing.png|duimnael|regs|Petrowitsch Bissing was 'n onderwyser in vibratometodiek op die viool<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-EqAAAAYAAJ&q=PETROWITCH+BISSING&pg=RA2-PA52|publisher=Jacobs' Band Monthly, Volume 4|page=52|year=1919|access-date=16 November 2012|title=The Violin|first=Louis|last=Eaton}}</ref> en het 'n boek met die titel ''Cultivation of the Violin Vibrato Tone'' gepubliseer.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IwhLMgEACAAJ|title=Cultivation of the Violin Vibrato Tone|first=Petrowitsch|last=Bissing|publisher=Central States Music Publishing Company|access-date=16 November 2012}}</ref>]] Vibrato is 'n tegniek van die linkerhand en -arm waarby die toonhoogte van 'n noot subtiel in 'n polsende ritme wissel. Hoewel verskillende dele van die hand of arm by die beweging betrokke kan wees, is die resultaat 'n beweging van die vingerpunt wat 'n geringe verandering in die trillende snaarlengte meebring, wat 'n golwing in die toonhoogte veroorsaak. Die meeste violiste ossilleer onder die noot, dit wil sê laer in toonhoogte as die eintlike noot, wanneer hulle vibrato gebruik, omdat geglo word dat die waarneming die hoogste toonhoogte in 'n wisselende klank bevoordeel.<ref>{{Cite book|title=String Builder, Book 3: Teacher's Manual |last=Applebaum |first=Samuel |year=1957 |publisher=Alfred Publishing |location=New York |isbn=978-0-7579-3056-0 |page=4 }}. "Now we will discipline the shaking of the left hand in the following manner: Shake the wrist slowly and evenly in 8th notes. Start from the original position and for the second 8th note the wrist is to move backward (toward the scroll). Do this in triplets, dotted 8ths and 16ths, and 16th notes. A week or two later, the vibrato may be started on the Violin. ... The procedure will be as follows: 1. Roll the finger tip from this upright position on the note, to slightly below the pitch of this note."</ref> Vibrato doen min of niks om 'n onsuiwer noot te verbloem; met ander woorde, verkeerd toegepaste vibrato is 'n slegte plaasvervanger vir goeie intonasie. Toonlere en ander oefeninge wat op intonasie gerig is, word tipies sonder vibrato gespeel om die werk makliker en doeltreffender te maak. Musiekstudente word dikwels geleer dat vibrato veronderstel word tensy dit anders in die musiek aangedui is. Dit kan 'n struikelblok wees vir 'n klassiek opgeleide violis wat in 'n styl wil speel wat min of geen vibrato gebruik, soos Barokmusiek in historiese styl en baie tradisionele ''fiddle''-style. Vibrato kan deur 'n gepaste kombinasie van vinger-, pols- en armbewegings voortgebring word. Deur die vingerpunt van die grypende vinger liggies heen en weer te rol, ontstaan vingervibrato. Een metode, ''handvibrato'' (of ''polsvibrato''), behels dat die hand by die pols heen en weer gekantel word om die ossillasie te bewerkstellig. 'n Ander metode, ''armvibrato'', moduleer die toonhoogte deur beweging van die hele onderarm by die elmboog met 'n vaste pols. 'n Kombinasie van hierdie tegnieke stel 'n speler in staat om 'n groot verskeidenheid klankeffekte voort te bring. Die "wanneer", "waarvoor" en "hoeveel" van vibrato is artistieke kwessies van styl en smaak, waarby verskillende onderwysers, musiekskole en musiekstyle verskillende vibratostyle verkies. Oordrewe vibrato kan byvoorbeeld hinderlik word. Akoesties gesproke het die interessantheid wat vibrato aan die klank toevoeg te doen met die manier waarop die mengsel van botone<ref>{{Cite web|url=http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207150243/http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |url-status=dead |archive-date=7 Februarie 2010 |title=The psychoacoustic secret of vibrato |first=Martin |last=Schleske |access-date=11 Februarie 2010 |quote=Accordingly, the sound level of each harmonic will have a periodically fluctuating value due to the vibrato.}}</ref> (of toonkleur) en die rigtingpatroon van die klankuitstraling met veranderinge in toonhoogte verander. Deur die klank ritmies na verskillende dele van die vertrek te "rig",<ref>{{Cite web | last=Curtin | first=Joseph | title=Weinreich and Directional Tone Colour | url=http://www.josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | date=April 2000 | work=Strad Magazine | access-date=23 Mei 2009 | quote=In the case of string instruments, however, not only are they strongly directional, but the pattern of their directionality changes very rapidly with frequency. If you think of that pattern at a given frequency as beacons of sound, like the quills of a porcupine, then even the slight changes in pitch created by vibrato can cause those quills to be continually undulating. | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062722/http://josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | archive-date=29 Mei 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://knutsacoustics.com/files/weinreich,-g.-directional-tone-color-jasa-1997.pdf |title=Directional tone color |last=Weinreich |first=Gabriel |date=16 Desember 1996 |publisher=Acoustical Society of America |quote=The effect can be visualized in terms of a number of highly directional sound beacons, all of which the vibrato causes to undulate back and forth in a coherent and highly organized fashion. It is obvious that such a phenomenon will help immensely in fusing sounds of the differently directed partials into a single auditory stream; one may even speculate that it is a reason why vibrato is used so universally by violinists—as compared to wind players, from the sound of whose instruments directional tone color is generally absent.}}</ref> voeg vibrato 'n "glans" of "lewendigheid" by die klank van 'n goed geboude viool. Vibrato word grootliks aan die oordeel van die violis oorgelaat. Verskillende soorte vibrato bring verskillende stemminge in 'n stuk, en die wisselende grade en style van vibrato is dikwels kenmerke wat by bekende violiste uitstaan. ==== Vibratotriller ==== 'n Vibrato-agtige beweging kan soms gebruik word om 'n vinnige [[triller]]effek te skep. Om hierdie effek uit te voer, word die vinger bo die vinger wat die noot gryp, net effens van die snaar af geplaas (stewig teen die grypende vinger gedruk) en 'n vibratobeweging uitgevoer. Die tweede vinger raak met elke ossillasie liggies aan die snaar bo die laer vinger, sodat die toonhoogte ossilleer op 'n manier wat soos 'n mengsel van wye vibrato en 'n baie vinnige triller klink. Dit gee 'n minder duidelike oorgang tussen die hoër en die laer noot en word gewoonlik as interpretatiewe keuse toegepas. Hierdie trillertegniek werk net goed vir halftoontrillers of trillers in hoë posisies (waar die afstand tussen die note kleiner is), aangesien dit vereis dat die trillende vinger en die vinger daaronder aan mekaar raak, wat die afstand wat getrill kan word, beperk. In baie hoë posisies, waar die trilafstand kleiner as die breedte van die vinger is, kan 'n vibratotriller die enigste opsie vir trillereffekte wees. ==== Flageolettone ==== [[Lêer:Violin sounds and techniques.ogg|duimnael|regs|Vioolklanke en -tegnieke: los snare (arco en pizzicato); A-majeur-toonleer (arco en pizzicato); begin van 'n A-majeur-toonleer met vibrato; A-majeur-toonleer col legno gespeel; natuurlike flageolettone van 'n A, E en 'n A; kunsmatige flageolet van A₇; flageolet-glissando op die A-snaar]] Deur die snaar liggies met 'n vingerpunt by 'n [[nodus (fisika)|nodus]] aan te raak, sonder om die snaar heeltemal vas te druk, en die snaar dan te tokkel of te stryk, ontstaan flageolettone (harmonieke of botone). In plaas van die normale toon klink 'n hoër noot. Daardeur word die grondfrekwensie gedemp en tril net die ooreenstemmende botone (byvoorbeeld die dubbele of drievoudige frekwensie wanneer die vinger by die helfte of by 'n derde van die snaarlengte geplaas word). Daar ontstaan fluitagtige tone. Elke nodus lê by 'n heeltallige deling van die snaar, byvoorbeeld halfpad of 'n derde langs die lengte van die snaar. 'n Instrument wat goed reageer, laat talle moontlike flageoletnodusse langs die lengte van die snaar klink. Flageolettone word in die musiek óf met 'n sirkeltjie bo die noot wat die toonhoogte van die flageolet bepaal, óf met ruitvormige nootkoppe aangedui. Daar is twee soorte: ''natuurlike flageolettone'' en ''kunsmatige flageolettone'' (ook ''valse flageolettone'' genoem). Natuurlike flageolettone word op 'n los snaar gespeel. Die toonhoogte van die los snaar wanneer dit getokkel of gestryk word, word die grondfrekwensie genoem. Flageolettone word ook ''botone'' of ''deeltone'' genoem. Hulle kom voor by heeltallige veelvoude van die grondtoon, wat die eerste harmoniek genoem word. Die tweede harmoniek is die eerste botoon (die oktaaf bo die los snaar), die derde harmoniek is die tweede botoon, en so voorts. Die tweede harmoniek lê in die middel van die snaar en klink 'n oktaaf hoër as die toonhoogte van die snaar. Die derde harmoniek verdeel die snaar in derdes en klink 'n oktaaf en 'n kwint bo die grondtoon, en die vierde harmoniek verdeel die snaar in kwarte en klink twee oktawe bo die eerste. Die klank van die tweede harmoniek is die helderste van almal, omdat dit 'n gemeenskaplike nodus met al die daaropvolgende ewe harmonieke (4de, 6de, ens.) het. Die derde en die daaropvolgende onewe harmonieke is moeiliker om te speel, omdat hulle die snaar in 'n onewe aantal trillende dele verdeel en nie so baie nodusse met ander harmonieke deel nie. Kunsmatige flageolettone is moeiliker om voort te bring as natuurlike, aangesien hulle behels dat die snaar gegryp én 'n flageolet op die gegrypte noot gespeel word. Met die ''oktaafraam'' (die normale afstand tussen die eerste en die vierde vinger in enige gegewe posisie) en die vierde vinger wat die snaar 'n kwart bo die gegrypte noot net aanraak, ontstaan die vierde harmoniek, twee oktawe bo die gegrypte noot. Vingerplasing en -druk, asook stoksnelheid, -druk en kontakpunt, is almal wesenlik om die gewenste flageolet te laat klink. Boonop moet in passasies met verskillende note as valse flageolettone die afstand tussen die grypende vinger en die flageoletvinger voortdurend verander, aangesien die afstand tussen die note oor die lengte van die snaar verander. Die ''flageoletvinger'' kan die snaar ook 'n groot terts bo die vasgedrukte noot aanraak (die vyfde harmoniek), of 'n kwint hoër ('n derde harmoniek). Hierdie flageolettone word minder algemeen gebruik; in die geval van die groot terts moet sowel die gegrypte noot as die aangeraakte noot effens hoog gespeel word, anders spreek die flageolet nie so geredelik aan nie. In die geval van die kwint is die strekking groter as wat vir baie violiste gemaklik is. In die algemene repertoire word breuke kleiner as 'n sesde nie gebruik nie. Verdelings tot 'n agtste word egter soms gebruik, en met 'n goeie instrument en 'n vaardige speler is verdelings so klein as 'n twaalfde moontlik. Daar is 'n paar boeke wat uitsluitlik aan die studie van vioolflageolettone gewy is. Twee omvattende werke is Henryk Heller se sewedelige ''Theory of Harmonics'', in 1928 deur Simrock gepubliseer, en Michelangelo Abbado se vyfdelige ''Tecnica dei suoni armonici'', in 1934 deur Ricordi gepubliseer. Uitgebreide passasies in kunsmatige flageolettone kom in die virtuose vioolliteratuur voor, veral van die 19de en vroeë 20ste eeu. Twee opvallende voorbeelde hiervan is 'n hele gedeelte van Vittorio Monti se ''Csárdás'' en 'n passasie omtrent in die middel van die derde deel van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Vioolkonsert. 'n Gedeelte van die derde deel van Paganini se Vioolkonsert nr. 1 bestaan uit dubbelgreeptertse in flageolettone. Wanneer snare verslyt, vuil en oud is, is die flageolettone moontlik nie meer suiwer in toonhoogte nie. Om dié rede vervang violiste hul snare gereeld. === Regterhand en klankkleur === Die snare kan laat klink word deur die hare van die strykstok, wat in die regterhand gehou word, daaroor te trek (''arco'') of deur hulle te tokkel (''pizzicato''), meestal met die regterhand. In sommige gevalle tokkel die violis snare met die linkerhand. Dit word gedoen om oorgange van pizzicato na arco te vergemaklik, en dit word ook in sommige virtuose vertoonstukke gebruik. Linkerhand-pizzicato word gewoonlik op los snare gedoen. Pizzicato word op al die instrumente van die vioolfamilie gebruik; die sistematiese studie van gevorderde pizzicatotegnieke is egter die verste ontwikkel in die jazzkontrabas, 'n styl waarin die instrument byna uitsluitlik getokkel word. Die regterarm, -hand en strykstok en die stoksnelheid is verantwoordelik vir toonkwaliteit, [[ritme]], [[dinamika (musiek)|dinamika]], artikulasie en die meeste (maar nie alle) veranderinge in [[toonkleur]]. Die speler trek die strykstok oor die snaar, wat die snaar laat tril en 'n aangehoue toon voortbring. Die natuurlike tekstuur van die perdehaar en die klewerigheid van die hars help die stok om die snaar te "gryp", en wanneer die stok oor die snaar getrek word, laat dit die snaar 'n toon klink. Stryk kan gebruik word om lang aangehoue note of melodieë voort te bring. In 'n strykersgroep kan 'n noot eindeloos volgehou lyk as die spelers in die groep op verskillende tye van strykrigting verander. Die strykstok kan ook gebruik word om kort, skerp nootjies te speel, soos herhaalde note, toonlere en arpeggio's, wat in baie musiekstyle 'n stuwende ritme verskaf. ==== Stryktegnieke ==== Die wesenlikste deel van die stryktegniek is die greep van die strykstok. Gewoonlik is die duim gebuig in die klein ruimte tussen die slof en die omwikkeling van die stok. Die ander vingers is ietwat eweredig oor die bokant van die stok verspreid. Die pinkie is gekrul, met die vingerpunt op die hout naas die skroef. Die viool bring harder note voort met groter stoksnelheid of meer gewig op die snaar. Die twee metodes is nie gelykwaardig nie, omdat hulle verskillende toonkleure voortbring; om op die snaar af te druk, is geneig om 'n harder, intenser klank te gee. 'n Harder klank kan ook verkry word deur die stok nader aan die kam te plaas. Die kontakpunt waar die stok die snaar kruis, beïnvloed ook die toonkleur. Om naby die kam te speel (''sul ponticello'') gee 'n intenser klank as gewoonlik en beklemtoon die hoër harmonieke, terwyl om met die stok oor die einde van die toets te speel (''sul tasto'') 'n delikate, eteriese klank gee wat die [[grondtoon]] beklemtoon. Shinichi Suzuki het die kontakpunt die "[[Fritz Kreisler|Kreisler]]-snelweg" genoem; 'n mens kan die verskillende kontakpunte as "bane" op die snelweg beskou. Die klankkleur kan dus deur die manier van stokvoering verreikend beïnvloed word: deur die mees uiteenlopende stryksnelhede by 'n baie veranderlike stokdruk, maar ook deur die plek van die stryk (nader aan die kam of nader aan die toets). Verskillende maniere van aanslag met die strykstok bring verskillende artikulasies voort. Daar is baie stryktegnieke wat elke speelstyl moontlik maak. Baie onderwysers, spelers en orkeste bestee baie tyd aan die ontwikkeling van tegnieke en die skep van 'n eenvormige tegniek binne die groep. Hierdie tegnieke sluit in legato-stryk ('n gladde, verbonde, aangehoue klank wat vir melodieë geskik is), ''collé'' en 'n verskeidenheid strykwyses wat korter note voortbring, waaronder ricochet, ''sautillé'', ''martelé'', ''spiccato'' en staccato. ==== Pizzicato ==== 'n Noot wat in die geskrewe musiek ''pizz.'' (afkorting vir ''pizzicato'') gemerk is, moet gespeel word deur die snaar met 'n vinger van die regterhand te tokkel in plaas van te stryk. (Die wysvinger word hier die meeste gebruik.) Soms word in orkespartye of virtuose solomusiek waar die stokhand besig is (of vir vertoon-effek) ''linkerhand-pizzicato'' aangedui met 'n + (plusteken) onder of bo die noot. By linkerhand-pizzicato word twee vingers op die snaar geplaas; die een (gewoonlik die wys- of middelvinger) word op die korrekte noot geplaas, en die ander (gewoonlik die ring- of pinkvinger) bo die noot. Die hoër vinger tokkel dan die snaar terwyl die laer een bly lê, wat die korrekte toonhoogte voortbring. Deur die krag van die tokkel te vergroot, kan die volume van die noot verhoog word. Pizzicato word in orkeswerke en in solo-vertoonstukke gebruik. In orkespartye moet violiste dikwels baie vinnig van arco na pizzicato oorskakel, en omgekeerd. ==== Col legno ==== 'n Aanduiding ''col legno'' ([[Italiaans]] vir "met die hout") in die geskrewe musiek vereis dat die snaar of snare met die stok van die strykstok geslaan word in plaas van dat die hare van die stok oor die snare getrek word. Hierdie stryktegniek word betreklik selde gebruik en lewer 'n gedempte, perkussiewe klank. Die spookagtige kwaliteit van 'n vioolgroep wat ''col legno'' speel, word in sommige simfoniese stukke benut, veral in die "Heksedans" van die laaste deel van [[Hector Berlioz]] se ''Symphonie fantastique''. Saint-Saëns se simfoniese gedig ''Danse macabre'' laat die strykersgroep die ''col legno''-tegniek gebruik om die klank van dansende geraamtes na te boots. "Mars" uit Gustav Holst se ''The Planets'' gebruik ''col legno'' om 'n herhaalde ritme in 5/4-tydmaat te speel. [[Benjamin Britten]] se ''The Young Person's Guide to the Orchestra'' vereis dit in die "[[slaginstrument|Perkussie]]"-variasie. [[Dmitri Sjostakowitsj]] gebruik dit in sy Veertiende Simfonie in die deel "In die Santé-gevangenis". Sommige violiste maak egter beswaar teen hierdie speelwyse, omdat dit die afwerking kan beskadig en die waarde van 'n goeie strykstok kan verminder, maar die meeste van hulle maak 'n kompromie deur minstens vir die duur van die betrokke passasie 'n goedkoop strykstok te gebruik. ==== Détaché, martelé en tremolo ==== ''Détaché'' is 'n gladde en egalige streek waarby die stoksnelheid en -gewig van die begin van die streek tot die einde dieselfde bly.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Simon|date=1999|title=Detache|journal=Strad|volume=110|pages=638|via=Music Index}}</ref> ''Martelé'', letterlik "gehamer", is 'n sterk geaksentueerde effek wat voortgebring word deur elke streek kragtig en plotseling los te laat. Martelé kan in enige deel van die stok gespeel word en word in die geskrewe musiek soms met 'n pylpunt aangedui. Tremolo is die baie vinnige herhaling (tipies van 'n enkele noot, maar soms van meer note), gewoonlik by die punt van die stok gespeel. Tremolo word met drie kort, skuins strepies deur die steel van die noot aangedui en word dikwels as klankeffek in orkesmusiek gebruik, veral in die Romantiese tydperk (1800–1910) en in operamusiek. ==== Demper ==== [[Lêer:Two mutes.jpg|duimnael|links|'n Geïmproviseerde wasgoedpen-demper en 'n rubber-oefendemper]] Deur 'n klein toestelletjie van metaal, rubber, leer of hout, 'n ''demper'' of ''sordino'', op die kam van die viool te plaas of daarteen aan te skuif (na gelang van die konstruksie), verkry 'n mens 'n sagter, ronder toon met minder hoorbare botone; die klank van 'n hele orkesstrykersgroep wat met dempers speel, het 'n gedempte karakter. Die demper verminder die trillingsamplitude van die kam en beperk sy eiefrekwensie; die gebruikte materiaal en die massa van die demper bepaal in watter mate die verskeidenheid klankkleure en die volume van die viool verminder word. Die resultaat is 'n gewild verminderde toon wat as "nasaal" of "gesluier" beskryf word. Die demper verander dus sowel die volume as die toonkleur van 'n viool. Die konvensionele Italiaanse aanduidings vir die gebruik van die demper is ''con sord.'' of ''con sordino'' ("met demper"), ''senza sord.'' ("sonder demper") en ''via sord.'' ("demper af"). Groter dempers van metaal, rubber of hout is algemeen beskikbaar en staan as ''oefendempers'' of ''hoteldempers'' bekend. Sulke dempers word gewoonlik nie by uitvoerings gebruik nie, maar om die klank van die viool in oefenruimtes soos hotelkamers te smoor. (Vir oefendoeleindes is daar ook die stomme viool, 'n viool sonder klankkas.) Sommige komponiste het oefendempers vir 'n spesiale effek gebruik, byvoorbeeld [[Luciano Berio]] aan die einde van sy ''Sequenza VIII'' vir soloviool. === Dinamika === By die linkeroor van die violis bereik die viool in ''ff'' ([[dinamika (musiek)|fortissimo]]) piekwaardes van meer as 110&nbsp;dB.<ref>''Safe and Sound''. Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin. Dortmund 2010, p. 24.</ref> Die dinamiese omvang van die instrument is redelik gebalanseerd. Op 6,5&nbsp;meter afstand is die klankpeil in ''pp'' ongeveer 43–45&nbsp;dB, terwyl in ''ff'' op dieselfde afstand ongeveer 73–80&nbsp;dB bereik word. === Toonsoorte === Nie alle toonsoorte is op die viool ewe goed uitvoerbaar nie. Toonsoorte waarin dikwels los snare gestryk word, is betreklik maklik om te speel. Die toonsoort beïnvloed ook die klank. In die Duitse uitgawe van die instrumentasieleer van [[Hector Berlioz]], deur [[Richard Strauss]] bewerk, staan daaroor: "Die viole skitter en speel gemakliker in die toonsoorte wat hulle die gebruik van die los snare toelaat."<ref name="Berlioz/Strauss"/> Berlioz het die toekenning van moeilikheidsgrade en klankkwaliteite aan toonsoorte wat op die viool gespeel word, tot die uiterste gevoer deur vir elke afsonderlike toonsoort aanduidings te probeer gee. In sy tabelle van 19 majeur- en 19 mineurtoonsoorte staan byvoorbeeld dat As-majeur "nie baie moeilik" is om te speel nie en "sag, gesluier, baie edel" klink; e-mineur is "maklik" om te speel en klink "skreeuend, gewoon". Sommige toonsoorte het Berlioz "byna onuitvoerbaar" genoem, enkeles selfs "onuitvoerbaar".<ref name="Berlioz/Strauss">[[Hector Berlioz]]: ''Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes.'' Schonenberger, Parys 1844, hier p. 33, [https://archive.org/details/grandtraitdins1843berl archive.org].<br />Duitse uitgawe: ''Instrumentationslehre von Hector Berlioz. Ergänzt und revidiert von Richard Strauss.'' Twee bande. Edition Peters, Leipzig 1905; hier band 1, pp. 61 e.v., [https://archive.org/details/instrumentations01berl archive.org].</ref> == Pedagogiek == Vioolspel kan reeds op 'n baie vroeë kinderleeftyd aangeleer word. Pedagoë is van mening dat 'n so vroeg moontlike begin, ongeveer op die ouderdom van drie tot ses jaar, in beginsel voordelig en vir 'n suksesvolle loopbaan sterk aan te beveel is. Daarom bestaan daar talle "kindervriendelike" vioolmetodes. 'n So vroeg moontlike begin met vioolspel is 'n vaste bestanddeel van die Suzuki-metode, genoem na sy ontwikkelaar Shinichi Suzuki. Vir die vroeë begin met klein hande en kort arms bestaan daar aangepaste instrumente in breukgroottes (sien [[#Groottes|Groottes]]). As 'n belangrike pedagogiese werk geld [[Leopold Mozart]] se ''Versuch einer gründlichen Violinschule'' van 1756. Mozart se vioolmetode is een van die belangrike bronne vir die studie van die historiese uitvoeringspraktyk. Nog vroeëre leerwerke stam uit die Baroktyd; so het Daniel Merck, Michel Corrette en Francesco Geminiani hulle vir die vioolpedagogiek verdienstelik gemaak. Giuseppe Tartini het in sy ''L'arte dell'arco'', wat 50 etudes bevat, die eerste leerwerk oor die stokvoering geskryf. Georg Philipp Telemann het vir sy leerlinge die "Metodiese sonates" geskep, waarin die stadige dele boonop met barokke versiering uitgeskryf is. Moderner en sistematiese leerwerke het in die vroeë 19de eeu in Frankryk ontstaan, na die stigting van die Paryse Konservatorium. Enkele vooraanstaande outeurs van sulke werke is Pierre Rode, Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer, Charles-Auguste de Bériot, Jacques Féréol Mazas en in Duitsland Louis Spohr. In die 20ste eeu speel veral die publikasies van Carl Flesch en Ivan Galamian 'n uitstaande rol. == Gebruik in musiek == [[Lêer:PalacioReal Stradivarius1.jpg|duimnael|regs|Stradivari-viool in die Koninklike Paleis van Madrid]] Die viool is nou met die ontwikkeling van die Europese musiek van die nuwe tyd verbonde en is dienooreenkomstig ryk met literatuur bedeel. Hier kan net 'n kort oorsig van sy veelsydige take gegee word. === Klassieke musiek === [[Lêer:Telemann - 2violin Sonata 1-1.ogg|duimnael|regs|'n [[Sonate]] vir twee viole van die Barokkomponis Telemann. As 'n betreklik tipiese Barokvioolkomposisie sou dit oorspronklik waarskynlik met minder vibrato uitgevoer gewees het.]] [[Lêer:Meditation from Thais - Bomsori Kim.opus|duimnael|regs|Die ''Méditation'' uit Massenet se opera ''Thaïs''. Die baie legato-speelstyl, met oorvloedige gebruik van portamento, rubato en vibrato en van die hoër registers van die instrument, is tipies van die vioolspel in die laat-Romantiese tydperk.]] Sedert die [[Barok]] is die viool om verskeie redes een van die belangrikste van alle instrumente in die klassieke musiek. Die toon van die viool staan bo ander instrumente uit, wat dit geskik maak om 'n melodielyn te speel. In die hande van 'n goeie speler is die viool uiters behendig en kan dit vinnige en moeilike reekse note uitvoer. Bekende violiste sluit in [[Hilary Hahn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en, meer onlangs, TwoSet Violin en Chloe Chua. ==== Solo- en konsertwerke ==== Belangrike werke vir soloviool (sonder begeleiding) was daar in die Baroktyd by die vleet; genoem kan word die 16 Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber vir viool in [[scordatura]] en die ses Sonates en Partitas vir soloviool van [[Johann Sebastian Bach]]. Hier is veral met dubbelgrepe die moontlikheid ten volle benut om op een viool verskeie stemme te laat klink. In die Klassisisme en die Romantiek was hierdie genre (net soos solowerke vir ander instrumente, afgesien van [[klavier]] of [[orrel]]) minder verbreid, hoewel dit in die 24 Caprices van [[Niccolò Paganini]] 'n verdere hoogtepunt bereik het. In die 20ste eeu het dit met die Solosonate van [[Béla Bartók|Bartók]], werke van [[Igor Strawinski|Strawinski]] en veral [[Eugène Ysaÿe]] 'n nuwe verbreiding beleef. Die eerste [[concerto|instrumentale konserte]] het aanvanklik ontwikkel uit die tydelike na vore tree van die konsertmeester uit die Barokse strykorkes (sien ook concerto grosso). Gou het die eerste as sodanig verklaarde vioolkonserte ontstaan, soos dié van Giuseppe Torelli, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] of Bach. Al drie groot Weense Klassici het vioolkonserte geskryf, so ook die belangrike Romantiese meesters (Paganini, Louis Spohr, [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Antonín Dvořák|Dvořák]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], [[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], [[Henri Vieuxtemps|Vieuxtemps]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Max Bruch|Bruch]], [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]) en baie latere komponiste soos [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Edward Elgar|Elgar]], Korngold, Bartók, [[Benjamin Britten|Britten]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]], [[Alban Berg|Berg]], Strawinski, [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] en [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]]. Vanaf die einde van die 19de eeu is enkele werke vir soloviool met orkesbegeleiding gekomponeer wat formeel vryer was en hulle van die suiwer ''konsert''-genre wou onderskei, soos die ''Symphonie espagnole'' van Édouard Lalo, [[Maurice Ravel|Ravel]] se "sigeuner"-rapsodie ''Tzigane'', die ''Poème'' van [[Ernest Chausson|Chausson]] of ''The Lark Ascending'' van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]]. ==== Kamermusiek ==== Byna geen werk van die stryker- of gemengde kamermusiek kom sonder viool of viole klaar nie. Die belangrikste genres is die vioolsonate, die triosonate, die stryktrio, die klaviertrio, die [[strykkwartet]], die klavierkwartet, die strykkwintet en die stryksekstet. In baie van hierdie besettings het die viool die belangrikste melodiestem. Sy dikwels konsertante take laat dit daarby die spreekwoordelike "eerste viool" speel. 'n Strykkwartet het, soos die orkes, partye vir eerste en tweede viool, asook 'n altvioolparty en 'n basinstrument, soos die tjello of, selde, die kontrabas. ==== Orkes ==== [[Lêer:Maximilian Pilzer (IMSO pp09).jpg|duimnael|regs|Konsertmeester van die New Yorkse Filharmoniese Orkes (1917)]] Viole maak 'n groot deel van 'n [[simfonie-orkes|orkes]] uit en word gewoonlik in twee groepe verdeel, bekend as die eerste en die tweede viole. Sedert die Baroktyd is daar in die orkes (soos in die strykkwartet) twee verskillende vioolpartye, wat meestal ''koraal'' beset is, dit wil sê deur verskeie spelers. Komponiste ken die melodie dikwels aan die eerste viole toe, tipies 'n moeiliker party wat hoër posisies gebruik. Die tweede viole speel daarenteen harmonie, begeleidingspatrone of die melodie 'n oktaaf laer as die eerste viole. In 'n groot besette Romantiese [[simfonie]] speel in die algemeen 16 eerste en 14 tweede viole, soms meer. Albei groepe word gewoonlik deur een of meer stemleiers aan die voorste lessenaar gelei. Heel voor in die eerste vioolgroep sit die eerste konsertmeester, wat soms solo's moet speel en 'n besondere verantwoordelikheid vir die hele orkes draag. Die uitdrukking "die eerste viool speel", in die sin van "bepaal wat gedoen moet word", verwys na die konsertmeester van die klassieke orkesordening, wat as stemleier die toon vir die ander violiste aangegee het (net so "die tweede viool speel" in die sin van "jou na ander moet skik, 'n ondergeskikte rol speel"). === Dansmusiek === In samehang met die solistiese loopbaan van die viool in die hofmusiek van die 17de eeu het dit die toonaangewende instrument by die begeleiding van danse geword. Balletmeesters het viool gespeel en die dansmeesterviool (pochette) gebruik om geselskapsdanse in te studeer. Deur die opkoms van die burgerlike dans in die 18de eeu het baie dansorkeste ontstaan wat in die kern uit twee viole (met bas) bestaan het. Die eerste het die melodie gespeel, die tweede het ritmes en akkoorde bygevoeg. Nog op die hoogtepunt van die Weense dansmusiek in die tyd van die [[Biedermeier]], met Joseph Lanner of [[Johann Strauss I|Johann Strauss (vader)]], het hulle die kern van die dansorkeste gevorm, en baie danselemente het in die konsertmusiek weerklink. [[Johann Strauss II|Johann Strauss (seun)]] is nog as kapelmeester met sy viool afgebeeld, hoewel hy hom toenemend op dirigeer en komponeer toegespits het. === Volksmusiek === [[Lêer:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|duimnael|Die Sweedse volksvioolspeler Hins Anders Ersson, deur Anders Zorn geskilder, 1904]] [[Lêer:Fiddler from Hungary.jpg|duimnael|Vioolspeler uit Hongarye]] Soos baie ander instrumente wat in die klassieke musiek gebruik word, stam die viool van verre voorouers af wat vir volksmusiek gebruik is. Na 'n fase van intensiewe ontwikkeling in die laat [[Renaissance]], grootliks in Italië, het die viool (in volume, toon en behendigheid) soveel verbeter dat dit nie net 'n baie belangrike instrument in die kunsmusiek geword het nie, maar ook baie aantreklik vir volksmusikante was, en uiteindelik baie wyd verspreid geraak het, waar dit soms vroeëre strykinstrumente verdring het. Etnomusikoloë het sy wydverspreide gebruik in Europa, Asië en die Amerikas waargeneem. Wanneer die viool as volksinstrument gespeel word, word dit in Engels gewoonlik 'n ''fiddle'' genoem (hoewel die term ''fiddle'' informeel gebruik kan word ongeag die musiekgenre), en dit word onderskei van die historiese vedel, wat 'n voorloper van die viool is. Wêreldwyd is daar verskeie snaarinstrumente, soos die draailier en die Apache-viool, wat ook ''fiddles'' genoem word. Volksvioolmusiek verskil van die klassieke daarin dat die wysies algemeen as dansmusiek beskou word<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001|title=Fiddling|last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|date=2009|website=okhistory.org|access-date=9 Februarie 2018}}</ref> en dat verskeie tegnieke gebruik word, soos bourdons, "shuffles" en versierings wat eie aan bepaalde style is. In baie volksmusiektradisies word die wysies nie neergeskryf nie, maar deur opeenvolgende geslagte musikante gememoriseer en oorgedra<ref name="OKHistory" /> in wat as die mondelinge tradisie bekend staan. Baie ''old-time''-stukke vereis kruisstemming, dit wil sê ander stemminge as die standaard GDAE. Sommige spelers van Amerikaanse volksvioolstyle (soos bluegrass of ''old-time'') laat die bokant van hul kam tot 'n effens platter kromming sny, wat tegnieke soos die "double shuffle" minder veeleisend vir die stokarm maak, aangesien dit die bewegingsomvang verminder wat nodig is om tussen dubbelgrepe op verskillende snaarpare af te wissel. Volksvioolspelers wat snare met 'n soliede staalkern gebruik, verkies moontlik 'n stertstuk met fynstemmers op al vier snare in plaas van die enkele fynstemmer op die E-snaar wat baie klassieke spelers gebruik. Die viool is in talle variante 'n tipiese instrument van die tradisionele musiek in onder andere [[Ierland]], [[Wallis]] (''ffidil''), [[Skotland]], [[Frankryk]], die Alpelande, [[Noorweë]] ([[Hardangerviool]]), [[Swede]], [[Pole]] (''skrzypce podwiązane'' in plaas van die ''mazanki'' wat in die 19de eeu gebruik is), [[Hongarye]], [[Roemenië]] (''vioară''), [[Slowakye]] (''husle''), [[Litaue]] (''smuikas''), [[Estland]] (''viiul'') en [[Griekeland]] (''violi''). === Jazz === Die vroegste verwysings na jazzuitvoerings met die viool as solo-instrument is uit die eerste dekades van die 20ste eeu gedokumenteer. Joe Venuti, een van die eerste jazzvioliste, is bekend vir sy werk met die kitaarspeler Eddie Lang in die 1920's. Sedertdien was daar baie improviserende violiste, waaronder Stéphane Grappelli, Stuff Smith, Eddie South, Regina Carter, Johnny Frigo, John Blake, Adam Taubitz, Leroy Jenkins, Didier Lockwood en Jean-Luc Ponty. Hoewel hulle nie primêr jazzvioliste is nie, het Darol Anger en Mark O'Connor 'n groot deel van hul loopbane aan jazz gewy. Die Switsers-Kubaanse violis Yilian Cañizares meng jazz met Kubaanse musiek.<ref name="NZZ">{{Cite news |url= http://www.nzz.ch/zuerich/zuercher_kultur/die-gunst-der-goetter-1.18150997 |title = Die Sängerin und Geigerin Yilian Cañizares in Moods |newspaper=Neue Zürcher Zeitung | date = 16 September 2013 | access-date = 12 Junie 2015}}</ref> Viole kom ook voor in ensembles wat orkesagtergrond vir baie jazzopnames verskaf. In die tango-orkes en in "sigeuner"-orkeste speel die viool eweneens 'n belangrike rol. In 'n [[big band]] ([[Engels]] vir "groot musiekgroep") word 'n viool selde gespeel. Deur die gebruik van 'n elektriese viool kan die viool egter goed in die big band geïntegreer word, waar dit selfs as solo-instrument bo die blaasklanke kan uitspeel. Met 'n vervormer kan die klank van die viool sterk gevarieer word, van 'n "klassieke klank" tot volledige vervorming soos by 'n elektriese kitaar. === Populêre musiek, rock en metal === [[Lêer:Lindsey Stirling.jpg|duimnael|regs|Lindsey Stirling tree by TEDx Berkeley op, 2012]] Tot minstens die 1970's het die meeste soorte populêre musiek strykersgroepe gebruik. Hulle is dwarsdeur die 1920's en vroeë 1930's uitgebreid in die populêre musiek gebruik. Met die opkoms van die swingmusiek, van 1935 tot 1945, is die strykersklank egter dikwels gebruik om die volheid van die big band-musiek aan te vul. Na die swing-era, van die laat 1940's tot die middel 1950's, het strykers in die tradisionele popmusiek begin herleef. Hierdie neiging het in die laat 1960's versnel, met 'n beduidende herlewing van die gebruik van strykers, veral in die soulmusiek. Populêre Motown-opnames van die laat 1960's en 1970's het sterk op strykers as deel van hul kenmerkende tekstuur gesteun. Met die opkoms van [[elektroniese musiek|elektronies geskepte musiek]] in die 1980's het die gebruik van viole afgeneem, aangesien gesintetiseerde strykersklanke wat deur 'n klawerbordspeler op 'n [[sintetiese klavier|sintetiseerder]] gespeel word, hul plek ingeneem het. In die oorblywende ligte musiek word die viool eerder selde as solo-instrument ingespan; elektronies voortgebragte strykerspassasies word daarenteen graag gebruik om 'n romantiese stemming te skep. Hoewel die viool baie min in die hoofstroom-[[rockmusiek]] gebruik is, het dit 'n geskiedenis in die progressiewe rock (byvoorbeeld Electric Light Orchestra, King Crimson, [[Kansas (rock-groep)|Kansas]], Gentle Giant). Aan die einde van die sestigerjare is deur die groep East of Eden vir die eerste keer 'n viool as solo-instrument in die rockmusiek ingespan (komponis: David Jack, vioolsolis: Dave Arbus). Die populariteit van crossover-musiek vanaf die laaste jare van die 20ste eeu het die viool na die arena van die populêre musiek teruggebring, met sowel elektriese as akoestiese viole wat deur populêre groepe gebruik word. Die Dave Matthews Band het die violis Boyd Tinsley. Die komplekse musiek van die Amerikaanse groep The Flock het rock, jazz, blues en ander style vermeng; hul violis Jerry Goodman, wat 'n elektries versterkte viool gespeel het, het later by die jazzrock-fusiegroep The Mahavishnu Orchestra aangesluit. Saul Davies van James, wat ook 'n kitaarspeler is, is deur die groep as violis aangewerf. Baie moderne violiste onderneem uitstappies in crossover-projekte (Nigel Kennedy, [[Anne-Sophie Mutter]]). [[Vanessa-Mae]] is bekend vir haar samesmelting van klassieke en populêre genres, wat sy "violin techno-acoustic fusion" noem; met haar sukses is sy in 2006 as die rykste vermaaklikheidskunstenaar onder 30 in die Verenigde Koninkryk aangewys.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4927490.stm |title=Vanessa-Mae tops young rich list |work=BBC News Online |date=21 April 2006 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Die viool is ook te vinde in groepe wat stilisties in die rigtings Middeleeuse rock, folk metal en [[folk rock]] beweeg, soos Flogging Molly, Fiddler's Green, Letzte Instanz, Volkstrott, Subway to Sally, Schandmaul en Skyclad; die gebruik van die viool spruit hier uit die agtergrond van sy gebruik in die tradisionele musiek. Die folk metal-groep Ithilien gebruik die viool uitgebreid in hul diskografie. Die progressiewe metal-groep Ne Obliviscaris het 'n violis, Tim Charles, in hul besetting.<ref>{{Cite web | url=https://www.facebook.com/NeObliviscarisBand/ | title=Ne Obliviscaris| website=[[Facebook]]}}</ref> Verder word die viool sporadies in die rock- en metalmusiek gebruik; voorbeelde daarvan is die groepe Yellowcard en Kansas uit die rock, asook Turisas, Dornenreich, Corvus Corax, Subway to Sally en My Dying Bride uit die metal. Deur die gebruik van 'n viool kry die musiek 'n eie karakter en word dit melodieser. Stylrigtings waarin die viool betreklik dikwels voorkom, as solo- sowel as ensemble-instrument, is buiten die reeds genoemde folk-crossover-style veral simfoniese rock en metal asook gothic en dark metal; by lewende optredes word soloviool en strykers om kosteredes dikwels deur sintetiseerders vervang. By Emilie Autumn domineer die viool op groot skaal; sy noem haar musiek self ''Violindustrial''. Onafhanklike kunstenaars soos Owen Pallett, The Shondes en Andrew Bird het ook tot groter belangstelling in die instrument bygedra.<ref name="ChicagoMag">{{cite web |first=Brian |last=Golden |work= Chicago Magazine | date=5 Desember 2017 |title=Andrew Bird Brings His Sweeping Symphony of Sounds to Chicago | url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2017/Andrew-Bird-Echolocations-River}}</ref> [[Indie (musiekgenre)|Indie]]-groepe het dikwels nuwe en ongewone verwerkings omhels, wat hulle meer vryheid gee om die viool te laat uitstaan as baie hoofstroomkunstenaars. Lindsey Stirling speel viool saam met elektroniese, dubstep- en trance-riffs en -ritmes, en het daarmee haar eie musiekgenre geskep.<ref name="hercampus">{{cite journal |last= Self |first= Brooke |date= 9 April 2011 |title= Lindsey Stirling—hip hop violinist |url= http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling%E2%80%94hip-hop-violinist |journal= Her Campus |archive-url= https://web.archive.org/web/20141205163809/http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling-hip-hop-violinist |archive-date= 2014-12-05 |url-status= live }}</ref> Eric Stanley improviseer op die viool met [[hip-hop-musiek|hip-hop]]-, pop- en klassieke elemente en instrumentale ritmes.<ref name="vh1">{{cite web |last= Tietjen |first= Alexa |url= http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410191820/http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |url-status= dead |archive-date= 10 April 2015 |title= Get Your Life From This Violin Freestyle Of Fetty Wap's "Trap Queen" |publisher= [[VH1]] |website= vh1.com |access-date= 13 Mei 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Martinez |first=Marc |title=Eric Stanley: Hip Hop Violinist (onderhoud) |url=https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515072003/https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-date=15 Mei 2015 |publisher=KTSP-TV, Phoenix |date=3 Oktober 2010 |work=Fox 10 News |access-date=11 Desember 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Die suksesvolle [[indierock]]- en barokpop-groep [[Arcade Fire]] gebruik viole uitgebreid in hul verwerkings.<ref>{{cite news|title=Arcade Fire – 10 of the best|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-12|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/17/arcade-fire-10-of-the-best}}</ref> === Arabiese en Persiese musiek === Die viool is vir sangbegeleiding, as solo-instrument en in ensembles in die Arabiese en Persiese musiek opgeneem, waar dit naas die Arabiese ''rababah'' gebruik word. In [[Noord-Afrika]] is die viool as ''kamān'' en in [[Turkye]] as ''kemen'' bekend (vergelyk Turks ''kemençe''). In [[Iran]] kan die viool sedert die begin van die 20ste eeu die klassieke repertoire van die spieslier ''kamānče'' oorneem. === Indiese klassieke musiek === [[Lêer:Akella Mallikarjuna Sarma playing the Violin in the Indian Carnatic Style.jpg|duimnael|regs|Akella Mallikarjuna Sarma speel viool in die Indiese karnatiese styl]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|regs|Die Suid-Indiese violiste Ganesh en Kumaresh]] Die Indiese viool, hoewel wesenlik dieselfde instrument as dié wat in die Westerse musiek gebruik word, verskil in sekere opsigte daarvan.<ref name="FirstPost">{{cite web |first=Suryasarathi |last=Bhattacharya |work= First Post | date=10 Desember 2017 |title=Violin virtuoso Dr L Subramaniam on how Indian classical music took on the world stage | url=https://www.firstpost.com/living/violin-virtuoso-dr-l-subramaniam-on-how-indian-classical-music-took-on-the-world-stage-4251501.html}}</ref> Die instrument word so gestem dat die IV- en III-snaar (G en D op 'n Westers gestemde viool) en die II- en I-snaar (A en E) sa–pa-pare (do–sol) is en dieselfde klink, maar 'n oktaaf uit mekaar, wat aan algemene scordatura- of kruisstemminge soos G₃–D₄–G₄–D₅ of A₃–E₄–A₄–E₅ herinner. Die tonika sa (do) is nie vas nie, maar word veranderlik gestem om by die sanger of leidende speler aan te pas. Die manier waarop die musikant die instrument hou, verskil ook tussen die Westerse en die Indiese musiek. In die Indiese musiek sit die musikant kruisbeen op die vloer met die regtervoet vorentoe uitgesteek. Die krul van die instrument rus op die voet, sodat die viool teen die bors gestut en skuins afwaarts gehou word. Hierdie posisie is wesenlik om goed te speel vanweë die aard van die Indiese musiek: die hand kan oor die hele toets beweeg en daar is geen vaste posisie vir die linkerhand nie, sodat dit belangrik is dat die viool in 'n stabiele, onbeweeglike posisie is. Die viool is in die klassieke musiek van Suid-Indië (die karnatiese musiek) die eerste keer deur Baluswami Dikshitar (1786–1859), 'n broer van die groot komponis Muthuswami Dikshitar, gespeel.<ref>V. V. Ramesh: [https://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html ''The Great Violin Maestros Of The Past.''] Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, November 1995.</ref> In die Suid-Indiese klassieke musiek is die viool naas die vina die belangrikste snaarinstrument. Die eerste afbeeldings van viole in Indië word in die paleis van [[Tipu Sultan]] (1750–1799) gevind, wat met Frankryk verbonde en andersins in Europese tegniek geïnteresseerd was. Bekende Suid-Indiese violiste is Kunnakudi Vaidyanathan (1935–2008), Mysore Manjunath, Ganesh en Kumaresh, en L. Subramaniam. In Noord-Indië het die [[Bengale|Bengaalse]] komponis Nidhu Babu (1741–1839) moontlik as eerste die viool vir die begeleiding van sy Akhrai-liedere in [[Kolkata]] ingespan. Die beroemdste Noord-Indiese violis was Vishnu Govind Jog (1922–2004). === Suidoos-Asië === In [[Mianmar]] het die Europese viool, wat daar ''tayaw'' genoem word, die plek ingeneem van 'n driesnarige vioolagtige instrument wat in die 19de eeu bespeel is. Die viool het in die 17de eeu saam met die Portugese die [[Maleise Argipel|Maleise Eilande]] bereik. In [[Maleisië]] word die Europese viool (''biola'') in verskeie musiekstyle gebruik, onder andere saam met die tokkelluit ''gambus'' in die begeleidingsensemble van die ''zapin''-dansvertonings. In [[Indonesië]] kom die viool (''biola'') in enkele streeksvolksmusiekstyle voor, maar dit het die spieslier ''rebab'' wat in die Javaanse [[gamelan]] gespeel word, nie vervang nie. Op die [[Filippyne]] speel die ''biyolin'', wat in die 17de eeu deur die Spanjaarde meegebring is, in sommige streke Europese melodieë in die volksmusiek. == Elektriese viole == [[Lêer:Transformation.JPG|duimnael|upright=1.2|Akoestiese en elektriese viole]] '''Elektriese viole''' het 'n [[magnetisme|magnetiese]] of [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemer wat die snaartrilling in 'n elektriese sein omskakel. 'n Kabel of draadlose sender stuur die sein na 'n versterker of 'n klankstelsel. Elektriese viole word gewoonlik as sodanig gebou, maar 'n opnemer kan ook aan 'n konvensionele akoestiese viool aangebring word. 'n Elektriese viool met 'n resonerende klankkas wat onafhanklik van die elektriese elemente 'n hoorbare klank voortbring, kan 'n ''elektro-akoestiese viool'' genoem word. Om as akoestiese viool doeltreffend te wees, behou elektro-akoestiese viole 'n groot deel van die resonerende klankkas van die viool en lyk hulle dikwels soos 'n akoestiese viool. Die klankkas kan in helder kleure afgewerk en van alternatiewe materiale in plaas van hout gemaak wees. Hierdie viole moet moontlik by 'n instrumentversterker of klankstelsel aangesluit word. Sommige tipes het 'n stil opsie wat die speler toelaat om oorfone te gebruik wat aan die viool gekoppel is. Daar is vandag ook viole sonder 'n klankkas wat slegs opnemers het en 'n oudiosein lewer wat per kabel of radio oorgedra word; die voordele is dat die musikant nie voor 'n mikrofoon hoef te staan nie en dat daar geen gevaar van terugkoppeling is wanneer die versterkte klank na die instrument terugkom nie. Die eerste spesiaalgeboude elektriese viole dateer uit 1928 en is deur Victor Pfeil, Oskar Vierling, George Eisenberg, Benjamin Miessner, George Beauchamp, Hugo Benioff en Fredray Kislingbury gemaak. Hierdie viole kan, net soos 'n elektriese kitaar, by effekeenhede ingeprop word, insluitend vervorming, wah-wah-pedaal en [[weergalming]]. Aangesien elektriese viole nie op snaarspanning en resonansie aangewese is om hul klank te versterk nie, kan hulle meer snare hê. Vyfsnarige elektriese viole is byvoorbeeld by verskeie vervaardigers beskikbaar, en 'n sewesnarige elektriese viool (met drie laer snare wat die omvang van die tjello dek) is ook beskikbaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |publisher=Jordan Music |title=7String Violin Harlequin finish |access-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227173942/http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead}}</ref> Die meerderheid van die eerste elektriese violiste was musikante wat jazzfusie (byvoorbeeld Jean-Luc Ponty) en populêre musiek gespeel het. == Verwante instrumente == 'n Groter en laer klinkende bouvorm van die vioolinstrumente is die [[altviool]], ook viola genoem. Tot dieselfde familie behoort die [[tjello]], wat met die hals na bo en met die voorkant van die speler af weg gespeel word, terwyl die speler op 'n stoel sit. Die [[kontrabas]] het sowel boukundige eienskappe van die gambas, waartoe dit (as ''contrabasso da gamba'') eens gereken is, as van die vioolfamilie (''Contra-Bass-Geig''). Dit word meestal staande gespeel. Kleiner en handiger vorme van die viool word kleinviole genoem. Daartoe behoort die dansmeesterviool (pochette), die violino piccolo, die korthalsviool en die rebec. 'n Streeksvariant van 'n kleinviool is die ''złóbcoki'' wat in die Suid-Poolse Karpate gespeel word. Tot die eenvoudiger vioolvorme wat in streeksvolksmusiek gespeel word, behoort die Sorbiese viool en enkele variante van die Slowaakse ''husle''. Net in naam verwant is die Mongoolse perdekopviool. Die Strohviool is 'n vorm van die viool wat in 1899 in Londen deur Johannes Matthias Augustus Stroh ontwikkel is en sonder resonansiekas klaarkom. Die klank word in plaas daarvan met 'n hefboom onder die kam afgeneem en oor 'n membraan van geelkoper na 'n tregter van dieselfde metaal gelei. Hierdie instrument word ook fonoviool genoem, aangesien dit oorspronklik vir die gerigte klankuitstraling by [[fonograaf]]- en [[grammofoon]]opnames ontwikkel is, omdat gewone viole vir die destydse opnametegniek (nog sonder elektroniese versterkers) te sag was. In 1925 het die ingenieur Willy Tiebel van Markneukirchen die Strohviool verder ontwikkel deur 'n tweede tregter aan te bring wat na die oor van die musikant wys om die kontrole van sy spel te vergemaklik. Albei instrumente is deur die massiwiteit van die gebruikte onderdele so swaar dat hulle net met 'n ondersteunende steun onder die skroefkas gespeel kan word. 'n Historiese oefeninstrument was die plankviool wat deur Mozart genoem word. == Egtheidsbepaling == Egtheidsbepaling van 'n viool is die proses waarby die bouer en die vervaardigingsdatum van 'n viool vasgestel word. Dit kan 'n belangrike proses wees, aangesien beduidende waarde geheg kan word aan viole wat deur bepaalde bouers of op bepaalde tye en plekke gebou is. Ontleding van die ontwerp, die model, die eienskappe van die hout en die tekstuur van die lak kan gebruik word om 'n viool se egtheid te bepaal.<ref>{{Cite web |author=Smithsonian Institution |title=General Information on Violin Authentication and Appraisals |url=https://www.si.edu/spotlight/violins/appraisals |access-date=2023-05-27 |website=Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Vervalsing en ander vorme van [[bedrog|bedrieglike]] voorstelling kan gebruik word om die waarde van 'n instrument op te blaas. == Viole in sprokies == In [[sprokie]]s kom viole betreklik dikwels voor, dikwels met die magiese uitwerking dat elkeen wat dit hoor, moet dans, of hy wil of nie: byvoorbeeld in die Grimm-sprokies ''Der wunderliche Spielmann'', ''Fundevogel'', ''Der Liebste Roland'', ''Der Jude im Dorn'' en ''Vom klugen Schneiderlein''. Die [[Roma]]-sprokie ''Die Erschaffung der Geige'' vertel hoe die viool in die wêreld gekom het. == Sien ook == {{Div col}} * [[Lys van musiekinstrumente]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Stradivarius]] * [[Snaarinstrument]] {{Div col end}} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Paul O. Apian-Bennewitz: ''Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung''. Simon & Wahl, Egweil 1998, {{ISBN|3-923330-34-0}} (herdruk van die uitgawe Weimar 1892). * Alberto Bachmann: ''An Encyclopedia of the Violin''. Da Capo Press, 1965/1990, {{ISBN|0-306-80004-7}}. * Sam Bardfeld: ''Latin Violin''. {{ISBN|0-9628467-7-5}}. * James Beament: ''The Violin Explained – Components, Mechanism and Sound''. Clarendon Press, 1992/1997, {{ISBN|0-19-816623-0}}. * Jennifer A. Charlton: ''Viols, Violins and Virginals''. Ashmolean Museum, 1985, {{ISBN|0-907849-44-X}}. * Chris Coetzee: ''Violin – An Easy Guide''. New Holland Publishers, 2003, {{ISBN|1-84330-332-9}}. * Lothar Cremer: ''Physik der Geige.'' Hirzel, Stuttgart 1981, {{ISBN|3-7776-0372-4}}. * Flavio Dassenno: ''Per gli occhi e 'l core. Strumenti musicali nell'arte''. 2004 ('n volledige oorsig van die Brescia-skool volgens die jongste navorsing en dokumente). * Flavio Dassenno: ''Gasparo da Salò architetto del suono''. Comune di Salò, Cremonabooks, 2009 ('n katalogus van 'n uitstalling oor die lewe en werk van die meester). * Elmar Doflein, Erich Doflein: ''Der Anfang des Geigenspiels.'' Schott, Mainz 1990. * Stefan Drees (red.): ''Lexikon der Violine.'' Laaber-Verlag, Laaber 2004, {{ISBN|3-89007-544-4}}. * George Dubourg: ''The Violin''. Robert Cocks & Co., 1854. * Franz Farga: ''Violins & Violinists''. Rockliff Publishing Corporation Ltd., 1950. * Neville H. Fletcher, Thomas Rossing: ''The Physics of Musical Instruments.'' Springer-Verlag, New York 1991, {{ISBN|0-387-96947-0}}. * Ivan Galamian: ''Principles of Violin Playing and Teaching''. Shar Products Co., 1999, {{ISBN|0-9621416-3-1}}. * Dominic Gill (red.): ''The Book of the Violin''. Phaidon, 1984, {{ISBN|0-7148-2286-8}}. * Laurent Grillet: ''Les ancêtres du violon et du violoncelle''. Parys 1901. * Wernfried Güth: ''Einführung in die Akustik der Streichinstrumente.'' Hirzel, Stuttgart/Leipzig 1995, {{ISBN|3-7776-0644-8}}. * Edward Heron-Allen: ''Violin-Making as it was, and is''. Ward Lock Limited, 1885/1994, {{ISBN|0-7063-1045-4}}. * William Henry Hill, Arthur F. Hill, Alfred Ebsworth Hill: ''Antonio Stradivari, his life and work, 1644–1737''. Dover Publications, 1902/1963, {{ISBN|0-486-20425-1}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Musical Acoustics, Part I: Violin Family Components'' (Benchmark Papers in Acoustics 5). Dowden, Hutchinson & Ross, 1975, {{ISBN|0-471-42540-0}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Research Papers in Violin Acoustics 1975–1993''. Twee bande. Acoustical Society of America, 1997, {{ISBN|1-56396-609-3}}. * Erik Jansson: ''Acoustics for Violin and Guitar Makers.'' [https://www.speech.kth.se/music/acviguit4/index.html speech.kth.se]. * Mark Katz: ''The Violin: A Research and Information Guide''. Routledge, 2006, {{ISBN|0-8153-3637-3}}. * Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition.'' 6de uitgawe. Atlantis Musikbuchverlag, Zürich 2002, {{ISBN|3-254-00147-8}}. * Muthuswamy Lalitha: ''Violin techniques in Western and South Indian classical music: a comparative study''. Sundeep Prakashan, 2004, {{ISBN|9788175741515}}. * Eduard Melkus: ''Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels.'' 3de uitgawe. Schott, Mainz 2000, {{ISBN|3-7957-2359-0}}. * [[Yehudi Menuhin]]: ''The Violin''. Flammarion, 1996, {{ISBN|2-08-013623-2}}. * Yehudi Menuhin, William Primrose: ''Violine und Viola'' (= ''Yehudi Menuhins Musikführer''). Edition Bergh im Ullstein, Frankfurt am Main 1993, {{ISBN|3-7163-0175-2}}. * Otto Möckel: ''Geigenbaukunst.'' 8ste uitgawe. Nikol, Hamburg 2005, {{ISBN|3-937872-09-4}}. * [[Leopold Mozart]]: ''Versuch einer gründlichen Violinschule.'' Faksimilee. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1238-8}}. * Jo Nardolillo: ''The Canon of Violin Literature''. Scarecrow Press, 2012, {{ISBN|0-8108-7793-7}}. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell.'' Schott, Mainz 2003, {{ISBN|3-7957-5535-2}}. * Stefano Pio: ''Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630''. Venice Research, Venesië 2012, {{ISBN|978-88-907252-0-3}}. * Stefano Pio: ''Violin and Lute Makers of Venice 1640–1760''. Venice Research, Venesië 2004, {{ISBN|978-88-907252-2-7}}. * Stefano Pio: ''Liuteri & Sonadori, Venice 1750–1870''. Venice Research, Venesië 2002, {{ISBN|978-88-907252-1-0}}. * Stewart Pollens: ''The Violin Forms of Antonio Stradivari''. Peter Biddulph, Londen 1992, {{ISBN|0-9520109-0-9}}. * Heike Prange: ''Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel.'' 2de uitgawe. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1900-5}}. * Roberto Regazzi: ''The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments''. Florenus, Bologna 1990, {{ISBN|88-85250-01-7}}. * Theodore Rowland-Entwistle: ''The Violin''. Dover Publications, 1967/1974, {{ISBN|0-340-05992-3}}. * Karl Roy: ''The Violin: Its History and Making''. 2006, {{ISBN|978-1-4243-0838-5}}. * William Sandys, Simon Andrew Forster: ''History of the Violin''. Dover Publications, 2006, {{ISBN|0-486-45269-7}}. * David Schoenbaum: ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''. W.W. Norton & Company, New York 2012, {{ISBN|9780393084405}}. Duitse vertaling: ''Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt''. Bärenreiter/Metzler, Stuttgart 2015, {{ISBN|978-3-476-02558-6}}. * Robin Stowell: ''Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries''. Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-23279-1}}. * Robin Stowell: ''The Early Violin and Viola''. Cambridge University Press, 2001, {{ISBN|0-521-62555-6}}. * Patricia Strange, Allen Strange: ''The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques''. University of California Press, 2001, {{ISBN|0-520-22409-4}}. * David Templeton: [https://web.archive.org/web/20081024062309/http://www.stringsmagazine.com/issues/Strings105/coverstory.html ''Fresh Prince: Joshua Bell on composition, hyperviolins, and the future'']. Strings magazine, Oktober 2002, nr. 105. * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * Diana Young: [http://www.media.mit.edu/~young/publications/Young_Dissertation_2007.pdf ''A Methodology for Investigation of Bowed String Performance Through Measurement of Violin Bowing Technique'']. PhD-proefskrif, M.I.T., 2007. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Violins}} * [https://www.br-klassik.de/video/br-klassik-die-seele-der-geige-100.html ''Die Seele der Geige.''] TV-dokumentêr van Benedikt Schulte; BR en EuroArts Music in samewerking met ARTE, 2017 (Duits). * [http://www.schleske.de/unsere-forschung/einfuehrung-geigenakustik.html Inleiding tot die vioolboukuns en die akoestiese vioolnavorsing – multimediale handboek ''Akustik der Geige''] (Duits) * [http://www.museum-markneukirchen.de/streich.htm Musikinstrumentenmuseum Markneukirchen] (Duits) * [https://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Inleiding tot die vioolakoestiek en talle artikels] (Engels) * [https://www.earlyviolin.com/deutsch/home/ Rekonstruksies van vroeë viole] (Duits) * [https://www.estastrings.org.uk/ European String Teachers Association] (Engels) {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] estaxr3yu5r4t0rihflrgo6fha3vrnd 2966814 2966812 2026-09-12T18:04:22Z Pynappel 70858 /* Voorlopers en vroeë getuienisse */ 2966814 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viool | names = [[Fiddle]] | image = Violin VL100.png | image_capt = 'n Standaard moderne viool, van bo en van die kant gesien. | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[strykstok]] geklink | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[File:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * Familie van die [[viola da gamba]] (sommige historici argumenteer dat die [[kontrabas]] uit die bas- viola da gamba ontwikkel het) | musicians = *[[Lys van violiste]] | builders = *[[Lys van luitmakers]] | sound sample = <div style="text-align:center">[[File:Violin sounds and techniques.ogg]]<br />Opname van 'n violis wat verskillende klanke van die viool demonstreer.</div> }} [[Lêer:Violin case.jpg|duimnael|regs|'n Viool en strykstok in hul kassie]] Die '''viool''' is 'n [[snaarinstrument]] met vier snare wat hoofsaaklik met 'n [[strykstok]] bespeel word. Dit is die kleinste en dus hoogste (sopraan-) instrument wat algemeen in die [[vioolfamilie]] gebruik word, wat ook die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] insluit. Kleiner vioolagtige instrumente soos die violino piccolo en die pochette bestaan, maar word feitlik nie meer gebruik nie. Die vier snare (soms vyf){{Voetnota|Viole met ses, sewe of meer snare bestaan, maar is skaars en moet elektronies versterk word.}} word gewoonlik in reine [[kwint]]e op die note g, d¹, a¹ en e² gestem. Die klank word voortgebring deur die snare met die hare van 'n strykstok in trilling te bring ({{lang-it|coll'arco}}) of deur dit met die vingers te tokkel ({{lang-it|pizzicato}}); in besondere gevalle word die snare ook met die houtstok van die strykstok ({{lang-it|col legno}}) of met die strykstokhare geslaan ({{lang-it|battuto}}). Die hol houtklankkas dien om die geluid van die trillende snare te versterk. Die viool word deurgaans bespeel deur die instrument tussen ken en skouer te klem en met die vingers van die linkerhand die snare teen die [[ebbehout]]toets vas te druk om sodoende die snaar te verkort en die gewenste [[toonhoogte]] weer te gee. Die speler van 'n viool is 'n violis(te). Iemand wat viole bou of herstel, is 'n vioolbouer, en iemand wat strykstokke maak of herstel, 'n strykstokmaker. Die viool is 'n belangrike instrument in 'n wye verskeidenheid musiekgenres. Dit speel die prominentste rol in die tradisie van die Westerse [[klassieke musiek]], sowel in ensembles (van kamermusiek tot [[simfonie-orkes|orkeste]]) as as solo-instrument, en in alle tydperke van die musiekgeskiedenis sedert die ontstaan van die viool is belangrike werke daarvoor geskryf. Die viool is ook belangrik in baie soorte volksmusiek, insluitend countrymusiek en bluegrass, en in [[jazz]]. Elektriese viole met soliede lywe en [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemers word in sommige vorme van [[rockmusiek]] en jazzfusie gebruik, waar die opnemers by versterkers en luidsprekers ingeprop word. Die viool is in baie nie-Westerse musiekkulture opgeneem, insluitend Indiese en Iranse musiek. In [[Engels]] word die instrument dikwels ''[[fiddle]]'' genoem, veral in volksmusiek, maar ook ongeag die soort musiek wat daarop gespeel word.{{Voetnota|Die verskil tussen 'n ''fiddle'' en 'n ''violin'' lê eenvoudig in die musiekstyl waarvoor dit gebruik word. Violiste speel gewoonlik klassieke musiek, soos in orkeste en strykkwartette, terwyl ''fiddlers'' gewoonlik volksmusiek, countrymusiek en ander tradisionele musiek speel. Violiste hou die strykstok aan sy uiterste punt vas om die volle lengte te kan gebruik, terwyl sommige ''fiddlers'' dit hoër op vashou om vinnige bewegings en "spronge" te vergemaklik.}} Die viool het in die 16de eeu in [[Italië]] ontstaan, met verdere wysigings in die 18de en 19de eeu wat die instrument 'n kragtiger klank en groter draagvermoë gegee het. In Europa het dit as grondslag gedien vir die ontwikkeling van ander snaarinstrumente wat in die Westerse klassieke musiek gebruik word, soos die altviool.<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Jhujhar|title=Interview: Kala Ramnath|url=https://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603030520/http://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-date=2014-06-03|website=News X|publisher=YouTube|access-date=5 September 2015}}</ref><ref name="heron">{{cite book |last1=Allen |first1=Edward Heron |title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument |date=1914 |publisher=E. Howe}} Besoek op 5 September 2015.</ref><ref>{{cite book |last1=Choudhary |first1=S.Dhar |url=https://books.google.com/books?id=dUQWMwEACAAJ&q=history+violin+India |title=The Origin and Evolution of Violin as a Musical Instrument and Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music: In search of the historical roots of violin |date=2010 |publisher=Ramakrisna Vedanta Math |isbn=978-9380568065 |access-date=5 September 2015}}</ref> Violiste en versamelaars stel veral die historiese instrumente op prys wat van die 16de tot die 18de eeu deur die families [[Antonio Stradivari|Stradivari]], [[Guarneri]], Guadagnini en Amati in [[Brescia]] en [[Cremona]] (Italië) en deur [[Jacob Stainer]] in [[Oostenryk]] gebou is. Volgens hul reputasie het die kwaliteit van hul klank alle pogings om dit te verklaar of na te maak, weerstaan, hoewel hierdie opvatting betwis word.<ref name="NYT-201430407">{{cite news |last=Belluck |first=Pam |date=7 April 2014 |title=A Strad? Violinists Can't Tell |url=https://www.nytimes.com/2014/04/08/science/a-strad-violinists-cant-tell.html |access-date=9 April 2014 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Joyce |first=Christopher |year=2012 |title=Double-Blind Violin Test: Can You Pick The Strad? |url=https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2012/01/02/144482863/double-blind-violin-test-can-you-pick-the-strad?sc=fb&cc=fp |access-date=2012-01-02 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Groot getalle instrumente kom van minder bekende bouers, en nog groter getalle massavervaardigde kommersiële "handelsviole" uit huisnywerhede in streke soos [[Sakse]], [[Boheme]] en Mirecourt. Baie van hierdie handelsinstrumente is destyds deur Sears, Roebuck and Co. en ander massahandelaars verkoop. Die onderdele van 'n viool word gewoonlik van verskillende soorte [[hout]] gemaak. Viole kan met snare van derm, Perlon of ander sintetiese materiaal, of van [[staal]] besnaar word. == Etimologie == Die woord ''viool'' gaan terug op die Italiaanse {{lang|it|violino}}, 'n [[verkleinwoord]] van ''[[altviool|viola]]''.<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=violin |title=Violin |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die manlike verkleinvorm ''violino'' is sedert die vroeë 16de eeu geattesteer en het uiteindelik in Italiaans die oorhand gekry as benaming vir die instrument; die woord is in die 17de eeu uit Italiaans in Duits ontleen, waar die vroulike vorm ''Violine'' gevestig geraak het.<ref name="dwds-violine">''Violine.'' In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'' (DWDS), [https://www.dwds.de/wb/Violine dwds.de]. Die etimologie wat daar aangegee word, is woordeliks dieselfde as die inskrywing in Wolfgang Pfeifer: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.'' 2de uitgawe. Akademie-Verlag, Berlyn 1993.</ref><ref>''Violine.'' In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsches Wörterbuch.'' Band 26, kol. 367–368.</ref> Toe vroeë vorme van die viool ongeveer 10 tot 15 jaar na die eerste gedokumenteerde viola da gambas (1495) ontwikkel het, is hulle nog met uiteenlopende terme soos ''lira'', ''violetta'' of ''viola'' aangedui.<ref>{{cite book |last=Ravasio |first=Ugo |title=Gasparo da Salo e la liuteria bresciana |publisher=Editrice Turris Cremona |location=Brescia |year=1990}}</ref> In Engels is die woord ''violin'' in die 1570's die eerste keer gebruik.<ref name="auto"/> Die term ''viola'' kom uit Italiaans en Oud-Provensaals ''viola'', wat weer van die [[Latyn|Middeleeus-Latynse]] {{lang|la|vitula}} ('snaarinstrument') afkomstig is, moontlik van Vitula, die Romeinse godin van vreugde, of van die verwante Latynse werkwoord {{lang|la|vitulari}}, 'van vreugde uitroep'.<ref name="auto1">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=viola&allowed_in_frame=0 |title=Viola |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die verwante term ''viola da gamba'' ('basviool', 1724) beteken letterlik ''''n viola vir die been'' (om tussen die bene te hou),<ref name="auto1"/> terwyl die viool die "moderne vorm van die kleiner, Middeleeuse viola da braccio" ('armviool') is.<ref name="auto"/> Die woord ''vedel'' is verwant aan [[Oudnoors]] {{lang|non|fiðla}}, [[Middelnederlands]] {{lang|dum|vedele}}, [[Nederlands]] {{lang|nl|vedel}}, Oudhoogduits {{lang|goh|fidula}} en [[Duits]] {{lang|de|Fiedel}}; maar die herkoms bly onduidelik. Te oordeel aan die klank en betekenis, blyk die Middeleeus-Latynse ''vitula'' die waarskynlikste oorsprong te wees.<ref name="ety">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=fiddle |title=Fiddle |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref><ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/vedel Etymologiebank.nl s.v. vedel]</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers en vroeë getuienisse === [[Lêer:Palazzo costabili, sala del tesoro, affreschi del garofalo, 10.JPG|duimnael|links|Vroeë afbeelding van 'n viool in [[Ferrara]] (omstreeks 1508)]] [[Lêer:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|duimnael|regs|Die koepel van die Madonna dei Miracoli in Saronno, Italië, met engele wat viool, altviool en tjello speel, dateer uit 1535 en is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie.]] [[Lêer:Rekonstruktion Ferrari Violine.jpg|duimnael|regs|Moderne rekonstruksie van 'n vroeë viool na Gaudenzio Ferrari]] Die vroegste snaarinstrumente is meestal getokkel (byvoorbeeld die Griekse [[lier]]). Tweesnarige strykinstrumente, wat regop gespeel en met perdehaar besnaar en gestryk is, het moontlik in die nomadiese ruiterkulture van [[Sentraal-Asië]] ontstaan, in vorme wat sterk aan die hedendaagse [[Mongolië|Mongoolse]] morin khuur en die [[Kasakstan|Kasakse]] kobyz herinner. Soortgelyke en afwykende tipes is waarskynlik langs die oos-wes-handelsroetes uit Asië na die [[Midde-Ooste]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC |title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |last=Hoffman |first=Miles |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1997 |isbn=978-0618619450}}</ref> en die [[Bisantynse Ryk]] versprei.<ref name="Grillet29">{{Cite book |last=Grillet |first=Laurent |title=Les ancêtres du violon et du violoncelle |volume=1 |year=1901 |location=Parys |page=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: ''On Concepts and Classifications of Musical Instruments.'' Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990.</ref> Die rebec, die vedel en die lira da braccio word algemeen as die voorouers van die viool beskou,<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-cello/8C1492C022422732B6859906BFDF2A5C ''The Cambridge Companion to the Cello''.]</ref> hoewel verskeie bronne alternatiewe moontlikhede vir die oorsprong van die viool aanvoer, soos Noord- of Wes-Europa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ|title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies|first=Kathleen|last=Schlesinger|year=1914|page=221|publisher=W. Reeves}}</ref><ref name="auto2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand|title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations|first1=William|last1=Sandys|first2=Simon Andrew|last2=Forster|year=1864|publisher=William Reeves|location=Londen|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ|title=Catechism of musical history|first=Hugo|last=Riemann|year=1892|publisher=Augener & Company|page=27}}</ref> Die eerste vioolbouers het waarskynlik by verskeie ontwikkelings van die Bisantynse lira geleen, waaronder die vielle (ook bekend as die ''fidel'' of ''viuola'') en die ''lira da braccio''.<ref name="Grillet29"/><ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins |date=Oktober 2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22}}</ref> Omdat geen instrumente uit die ontstaanstyd van die vioolinstrumente behoue gebly het nie, is 'n mens vir daardie tydperk aangewese op afbeeldings in die kuns van Noord-Italië. Die vroegste skilderye met vioolinstrumente het vanaf 1508 in Ferrara ontstaan. Verdere afbeeldings tot in die 1530's word buiten Ferrara in Finalpia, Parma, [[Padua]], die omgewing van [[Milaan]] en in [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]] gevind.<ref name="Meucci">{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7}}</ref> Die naaste aan die hedendaagse viool kom die afbeeldings van Gaudenzio Ferrari en sy werkswinkel vanaf 1529/30. Hy beeld verskillende groottes ('n "familie") van die nuut gevestigde boutipe uit.<ref>{{cite book |last=Boccardi |first=Sandro |chapter=Un Concerto nel Cielo di Saronno |title=Il Concerto degli Angeli |publisher=Amilcare Pizzi Editore |location=Saronno |year=1994}}</ref> Die skilderye toon 'n nuwe konstruksiebeginsel en 'n nuwe vorm. Waar Middeleeuse strykinstrumente uit massiewe houtblokke uitgewerk is, is die nuwe strykinstrumente uit verskeie, deels baie dun houtdele aanmekaar gelym. Die opbou van die klankkas in drie segmente (boonste ronding, middelronding en onderste ronding) onderskei hulle ook wesenlik van die vorme van Middeleeuse strykinstrumente. Die eerste dokumentêre vermelding van die viool dateer uit 1523, toe "les trompettes et vyollons de Verceil" (trompette en viole uit Vercelli) aan die hof van die hertog van Savoje in [[Turyn]] 'n honorarium ontvang het.<ref>Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine: Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition'', p. 266.</ref> Uiterlik vanaf 1545 is Italiaanse violiste aan die Engelse hof gedokumenteer ("Mark Antonye Gayiardell and George Decombe vialline(s)"),<ref>{{cite book |last=Holman |first=Peter |title=Four and Twenty Fiddlers: The Violin at the English Court 1540–1690 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-19-816592-7 |page=87}}</ref> vanaf 1555 aan die Franse hof en vanaf 1561 in München.<ref>{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7 |page=81}}</ref> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-Italië te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole as sodanig, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|access-date=2006-09-22}}</ref> Die viool was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William|last=Bartruff|access-date=2006-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=2007-02-08}}</ref> Een van hierdie "adellike" instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Dit is tans in die Ashmolean Museum in [[Oxford]].<ref>{{cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford |access-date=29 Augustus 2025}}</ref> Die fynste gebeeldhoude en versierde Renaissance-viool ter wêreld is dié van Gasparo da Salò (ca. 1574), wat aan aartshertog Ferdinand II van Oostenryk behoort het en later, vanaf 1841, aan die Noorse virtuoos Ole Bull, wat dit weens sy baie kragtige en mooi toon, soortgelyk aan dié van 'n Guarneri, veertig jaar lank in duisende konserte gebruik het.<ref>Dit is tans in die Vestlandske Kunstindustrimuseum in [[Bergen]], Noorweë.</ref> Die ''Messiah'' of ''Le Messie'' (ook bekend as die ''Salabue''), wat [[Antonio Stradivari]] in 1716 gebou het, is nog in ongerepte toestand. Dit is ook in die Ashmolean Museum.<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead}}</ref> === Italiaanse vioolbou === Andrea Amati (ca. 1505-1577) in [[Cremona]] word as die grondlegger van die Italiaanse vioolbou beskou. Uit die laat tydperk van sy werkswinkel (met sy seun Antonio as medewerker) het pragtig beskilderde viole, altviole en tjello's behoue gebly, bestellings van die Franse hof wat vanaf ongeveer 1560 gebou is.<ref>{{cite book |last=Cacciatori |first=Fausto |title=Andrea Amati Opera omnia |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2007 |isbn=978-88-89839-13-3}}</ref> Instrumente van die vioolfamilie wat in daardie jare in Brescia vervaardig is (Gasparo da Salò), het weens hul minder sorgvuldige afwerking laer pryse behaal, maar is vandag weens hul mooi toon en hul seldsaamheid baie gesog.<ref>{{cite book |last1=Bizzarini |first1=Marco |last2=Orlandi |first2=Ugo |chapter=Ancient violinmaking and musical context in Brescia |title=Liutai in Brescia 1520–1724 |publisher=Eric Blot Edizioni |location=Cremona |year=2008 |isbn=978-88-88360-07-2}}</ref> Ook na Andrea Amati het die Italiaanse vioolbou nog minstens 200 jaar lank op die stad Cremona gekonsentreer gebly. Na sy dood het sy seuns Antonio en Girolamo die tradisie van hul vader voortgesit en ook nuwe weë bewandel. Die kleinseun Nicola was uiteindelik na die pesepidemie van 1630/32 die enigste erfgenaam van die familiekennis; hy het vakleerlinge opgelei en die beroemdste vioolbouer van die familie geword, wat met die dood van Girolamo II, Nicola se seun, tot 'n einde gekom het.<ref>{{cite book |last1=Cacciatori |first1=Fausto |last2=Chiesa |first2=Carlo |last3=Carlson |first3=Bruce |title=Il DNA degli Amati |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2006 |isbn=88-89839-11-2}}</ref> Onder die vioolbouers wat Nicola Amati opgelei het, was Andrea Guarneri, wat die kuns weer aan sy seuns Pietro "da Mantova" en Giuseppe oorgedra het. Van laasgenoemde se twee seuns, Pietro "da Venezia" en [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù"]], het die tweede die beroemdste meester van die familie geword.<ref>{{cite book |last1=Hill |first1=William H. |last2=Hill |first2=Arthur F. |last3=Hill |first3=Alfred E. |title=The Violin-Makers of the Guarneri Family |publisher=W. E. Hill and Sons |location=Buckinghamshire |year=1931}}</ref> Die beroemdste vioolbouers tussen die 16de en die 18de eeu sluit in: * Die skool van Brescia, wat in die laat 14de eeu met liras, violettas en violas begin het en in die eerste helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief was ** Die familie Dalla Corna, aktief 1510-1560 in Brescia en [[Venesië]] ** Die familie Micheli, aktief 1530-1615 in Brescia ** Die familie Inverardi, aktief 1550-1580 in Brescia ** Die familie Gasparo da Salò, aktief 1530-1615 in Brescia en Salò ** Giovanni Paolo Maggini, leerling van Gasparo da Salò, aktief 1600-1630 in Brescia ** Die familie Rogeri, aktief 1661-1721 in Brescia * Die skool van Cremona, wat in die tweede helfte van die 16de eeu met violas en violones begin het en in die tweede helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief geword het ** Die familie Amati, aktief 1550-1740 in Cremona ** Die familie [[Guarneri]], aktief 1626-1744 in Cremona en Venesië ** Die familie [[Antonio Stradivari|Stradivari]], aktief 1644-1737 in Cremona<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Music|last=Kennedy|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2017}}</ref> ** Die familie Rugeri, aktief 1650-1740 in Cremona ** [[Carlo Bergonzi]] (1683-1747) in Cremona * Die skool van Venesië, met verskeie bouers van strykinstrumente vanaf die vroeë 16de eeu, uit meer as 140 bouers van snaarinstrumente wat tussen 1490 en 1630 geregistreer is<ref>{{cite book|last=Pio|first=Stefano|title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630|year=2012|publisher=Venice Research|location=Venesië|isbn=9788890725203|pages=441|url=http://www.veniceresearch.com}}</ref> ** Die familie Linarolo, aktief 1505-1640 in Venesië ** Matteo Goffriller, bekend vir sy tjello's, aktief 1685-1742 in Venesië ** Pietro Guarneri, seun van Giuseppe Giovanni Battista Guarneri en afkomstig van Cremona, aktief 1717-1762 in Venesië ** Domenico Montagnana, aktief ongeveer 1700-1750 in Venesië ** Santo Serafin, aktief van voor 1741 tot 1776 in Venesië Sedert Andrea Amati het die vorm van die viool wesenlik nie meer verander nie. Veral [[Antonio Stradivari]] het later die groot voorbeeld vir die voorkoms en konstruksiebeginsels van feitlik alle viole geword, wat tot 'n verreikende standaardisering gelei het. Baie viole van Stradivari en ander beroemde vioolbouers van sy tyd word deur 'n uitmuntende klankkwaliteit gekenmerk en is vandag buitengewoon duur. === Vioolbou in ander lande === [[Lêer:Klein Diskant-Geige und Viola-Tenor-1594.jpg|duimnael|links|Moderne nabouings van Renaissance-viole van voor 1594 in die Dom van Freiberg]] [[Lêer:Stainer.jpg|duimnael|regs|'n Barokviool van Jacob Stainer uit 1658]] Instrumente van die vioolfamilie is gou ook in lande noord van die [[Alpe]] gebou. Musiekinstrumente wat vir versieringsdoeleindes gebou is, het in die keurvorstelike grafkapel in die Dom van Freiberg (voltooi in 1594) behoue gebly en lewer getuienis daarvan.<ref>{{cite book |last=Kunde |first=Claudia |chapter=Die Begräbniskapelle der albertinischen Wettiner im Freiberger Dom |title=Wenn Engel musizieren: Musikinstrumente von 1594 im Freiberger Dom |publisher=Janos Stekovics |location=Leipzig |year=2004 |isbn=3-89923-067-1}}</ref> Viole van bepaalde streke toon soms kleiner, individuele eienaardighede in bouwyse en versiering. Onder watter omstandighede die Tiroolse vioolbouer Jacob Stainer die ambag in Italië geleer het, is omstrede. Wat seker is, is dat die meester van Absam in die tweede helfte van die 17de eeu, onder deels ongunstige omstandighede, die beste viole noord van die Alpe gebou het. Hulle is gou teen hoër pryse verhandel as viole wat uit Italië gekom het. Stainer se model, wat self baie aan Nicola Amati te danke het, is sowel deur sy tydgenote as deur die volgende geslagte Europese vioolbouers nagevolg (onder andere in Duitsland, Engeland en Italië) en het eers met die algemene smaakverandering omstreeks 1800 sy invloed verloor.<ref>{{cite book |last=Hopfner |first=Rudolf |title=Jacob Stainer "… kayserlicher diener und geigenmacher zu Absom" |publisher=Skira |location=Milaan |year=2003 |isbn=3-85497-060-9}}</ref> === Verbouings en vernuwings === [[Lêer:Violin Vuillaume.jpg|duimnael|regs|Viool van Jean-Baptiste Vuillaume (kopie van 'n Giuseppe Guarneri del Gesù)]] Viole uit die 17de en 18de eeu word barokviole genoem. Sedert die 1950's word hulle toenemend vir die uitvoering van ou musiek ingespan. Die gebruik van die oorspronklike instrumente of van kopieë van die oorspronklike barokviole maak 'n historiese uitvoeringspraktyk moontlik wat die klankideale van die [[Barok]] nader bring. In die 18de en 19de eeu het die viool beduidende boukundige veranderinge ondergaan wat die klank beïnvloed het: veral 'n langer hals, wat skuiner na agter geplaas is as by vroeëre instrumente, swaarder snare en 'n sterker basbalk, wat 'n hoër snaarspanning as by viole met die ou mensuur moontlik gemaak het. Die meerderheid ou instrumente, insluitend baie beroemde viole van Stradivari, Guarneri, Amati en Stainer, het hierdie wysigings ondergaan en is dus in 'n beduidend ander toestand as toe hulle die hande van hul bouers verlaat het, ongetwyfeld met verskille in klank en reaksie.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |first=Richard |last=Perras |access-date=2006-10-29 |archive-date=2006-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> Danksy die langer snare, die hoër snaarspanning en die gestrekte, konkawe strykstok het die volume toegeneem en sodoende aan die steeds groter wordende konsertsale en orkeste voldoen. Kritici voer egter aan dat die gewysigde bouvorm die klank harder en minder lieflik gemaak het. In Frankryk het veral Jean-Baptiste Vuillaume beslissende stukrag gegee deur hom met die Stradivari- en Guarneri-viole besig te hou. Dit is egter in hul huidige (gewysigde) toestand dat hierdie instrumente die standaard vir volmaaktheid in vioolbou en -klank gestel het, en vioolbouers oor die hele wêreld probeer so na as moontlik aan hierdie ideaal kom. Tot vandag toe is instrumente uit die sogenaamde Goue Era van die vioolbou, veral dié van Stradivari, Guarneri del Gesù en Montagnana, die instrumente wat deur sowel versamelaars as uitvoerende kunstenaars die meeste gesog word. Die huidige rekordbedrag wat vir 'n Stradivari-viool betaal is, is £9,8 miljoen (destyds US$15,9 miljoen), toe die instrument bekend as die ''Lady Blunt'' op 20 Junie 2011 deur Tarisio Auctions op 'n aanlyn veiling verkoop is.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | work=BBC News | date=2011-06-21 | access-date=2011-06-21}}</ref> Goedkoop fabrieksviole was reeds aan die begin van die 19de eeu uit die Duitse en Franse vioolbousentrums beskikbaar. Die industriële vioolbou het sy oorsprong in 1887 in [[Nagoja]] (Japan) gehad met die stigting van ''Suzuki Violin Co. Ltd.'' deur Masakichi Suzuki (1859–1944), die vader van die vioolpedagoog Shinichi Suzuki. Sy onderneming het reeds na 'n kort aanloop meer as 1&nbsp;000 werknemers gehad en binne 'n maand tot 400 viole en 4&nbsp;000 strykstokke vervaardig. Hoewel die instrument sedert sy ontstaan nie wesenlik verander het nie, was daar dikwels pogings tot vormgewende en tegniese hervormings. So is destyds ryk versierde viole met ander ornamente gebou (byvoorbeeld met 'n mense- of leeukop in plaas van die krul), of instrumente van blik vir armer mense. Bekendheid het die Chanot-viool van 1819, die trapesiumvormige viole van Félix Savart en Johann Reiter (1908) en talle pogings van baie ander vooraanstaande vioolbouers verwerf. Die Belgiese vioolboukunstenaar Gauthier Louppe bou tans strykinstrumente in vorme wat aan Jugendstil herinner en deur besondere asimmetrieë 'n breër klankspektrum moontlik sou maak.<ref>{{cite web |url=http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |title=Bildbericht über Louppe-Geigen |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112080159/http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |archive-date=2008-11-12 |url-status=dead}}</ref> == Bou en werking == [[Lêer:Violinconsruction3.JPG|duimnael|regs|upright=1.8|Die bou van 'n viool]] [[Lêer:Violin Details.jpg|duimnael|regs|Drie kante van die klankkas: boblad, bodem en sy. Detailbeelde links: skroefkas en krul.]] [[Lêer:Violinschnitt.png|duimnael|regs|Deursnee van die klankkas van 'n viool (die kam behoort nie tot die klankkas nie)]] 'n Viool bestaan gewoonlik uit 'n boblad (die klankblad) van [[spar]]hout (veral Noorse spar), sye en 'n bodem van esdoringhout, twee eindblokke, 'n hals, 'n kam, 'n stemstok, vier snare en verskeie toebehore, opsioneel met inbegrip van 'n kenstuk, wat direk oor of links van die stertstuk vasgeklem kan word. 'n Kenmerkende eienskap van 'n vioolklankkas is sy uurglasagtige vorm en die welwing van die boblad en die bodem. Die uurglasvorm bestaan uit twee boonste rondings, twee onderste rondings en twee konkawe C-vormige middelrondings by die "middellyf", wat ruimte vir die strykstok laat. Die "stem" of klank van 'n viool hang af van sy vorm, die hout waarvan dit gemaak is, die diktegradering van sowel die boblad as die bodem, die lak wat die buitekant bedek, en die vaardigheid van die vioolbouer by al hierdie stappe. Die lak en veral die hout word met ouderdom steeds beter, wat die beperkte voorraad ou, goed geboude viole van beroemde vioolbouers baie gesog maak. === Klankkas === Die klankkas van die viool bestaan uit die boblad, die bodem en die sykrans. Saam vorm hulle 'n hol liggaam van ongeveer 35 tot 36&nbsp;cm lank wat as resonansiekas dien. ==== Boblad ==== Die boblad is die gewelfde boonste deel van sparhout waarin die twee f-gate gesny is. Dit word meestal uit twee gespieëlde dele gemaak wat in die middel aanmekaar gelym word. Daarna word die beoogde vorm met beitels en skawe uitgewerk, eers die buitenste en dan die binneste welwing.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Conrad |title=Vogtland – Geige – Mensch: Aufschachteln – Schritt für Schritt = Vogtland Violins = Vogtlandské housle |location=Markneukirchen |year=2015 |isbn=978-3-00-048816-0}}</ref> Ideaal gesproke word "fynjarige" hout gebruik (waarvan die jaarringe dig en eweredig lê), wat op voedingsarme grond in hooggebergtestreke stadig gegroei het. Dit word in die eerste helfte van die winter gekap, wanneer daar so min sap as moontlik in die stam is, en daarna verskeie jare lank vir droging opgeberg, eers as stam en dan nog etlike jare in gesnyde toestand. Die voltooide boblad is onder die kam meestal 2,4 tot 3,5&nbsp;mm dik. Om die gepaste buigsaamheid te bereik, word styf hout dunner uitgewerk as sagte hout.<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, pp. 21 e.v.</ref> ==== Bodem ==== [[Lêer:Violinboden Woelben.jpg|duimnael|regs|Die "welwing" van die bodem van 'n viool]] Die bodem word meestal van esdoringhout gemaak (baie selde van [[populier]] of wilg) en word ook gewelf uitgesteek. Dit kan uit een stuk of uit twee aanmekaar gelymde dele bestaan, wat aan die spieëlsimmetriese houtnerf herkenbaar is. Die bodem en die sye word tipies van esdoringhout met 'n bypassende gestreepte tekening gemaak, wat as "vlam" of "tierstreep" bekend staan. ==== Sye ==== Die sye is die sydele van die klankkas en word met die bodem en die boblad verlym, in seldsame gevalle ook in die bodem ingelaat. Hulle bestaan meestal uit dieselfde hout as die bodem. Randinlegsels of "are" versier die rand van die boblad en die bodem. Dit is drie smal houtstroke wat naas mekaar lê en waarvan die buitenste twee dikwels swart gekleur is. Hulle word in 'n groef gelê en vasgelym. Buiten die versiering dien hulle om die rande van die boblad en die bodem, wat oor die sykrans uitsteek, te verstewig en bied hulle 'n mate van beskerming teen krake wat by die rand ontstaan. Dit laat die boblad ook meer onafhanklik van die sykrans buig. 'n Randinlegsel wat bloot op die boblad geverf is, is gewoonlik 'n teken van 'n minderwaardige instrument. ==== Binnekant ==== [[Lêer:Soundpost end.jpg|duimnael|regs|upright=0.55|Die stemstok, deur 'n f-gat gesien]] Enkele onderdele bevind hulle binne-in die klankkas. Die basbalk is 'n lys van sparhout wat effens skuins teenoor die nerfrigting loop en onder 'n ligte voorspanning teen die binnekant van die boblad gelym word. Dit verhoog sowel die anisotropie as die styfheid van die boblad. Die basbalk loop asimmetries onder die kamvoet aan die baskant. Die stemstok (ook die "siel" of "stem" genoem) en die presiese plasing daarvan beïnvloed en reguleer die klank van die viool aansienlik. Dit is 'n silindriese staaf van sparhout (ongeveer 6&nbsp;mm in deursnee) wat tussen die boblad en die bodem ingepas, maar nie vasgelym word nie, op 'n sorgvuldig gekose plek ongeveer drie millimeter onder die kamvoet teenoor die basbalk (die diskantvoet), wat dit help ondersteun. Dit beïnvloed ook die trillingsmodusse van die boblad en die bodem van die instrument. Boonste, onderste en hoekblokke asook dun voeringstroke binne-in die klankkas dien om die sye te verstewig. Die blokke is van sparhout, die voeringstroke van spar of wilg. === Hals en toets === Die hals word in 'n trapesiumvormige uitsparing van die klankkas gelym. Dit is ongeveer 13&nbsp;cm lank en word met die toets (ongeveer 27&nbsp;cm lank) verlym, wat ongeveer 14&nbsp;cm oor die klankkas uitsteek. Die hals is gewoonlik van esdoringhout met 'n vlamtekening wat by dié van die sye en die bodem pas. Die toets word meestal van fynporige [[ebbehout]] gemaak, wat besonder hard en slytvas is en ook weens sy skoonheid verkies word. Seldener, veral by eenvoudiger instrumente, word ander houtsoorte gebruik, byvoorbeeld [[peer]]boomhout, wat swart gekleur of geverf word om die voorkoms van die edeler ebbehout na te boots. Voordat ebbehout in Europa as grondstof beskikbaar was, is alle instrumente met toetse van vrugtebome se hout toegerus. Dié het deur herstelwerk en verbouings feitlik volledig van die instrumente verdwyn. Toetse word tot 'n bepaalde dwarskromming afgewerk en het 'n klein lengtegewyse holte, wat by die laer snare iets meer uitgesproke is, veral wanneer die instrument vir derm- of sintetiese snare bedoel is. Sommige ou viole (en sommige wat oud gemaak is om te lyk) het 'n ingeënte krul, wat aan 'n lymnaat tussen die skroefkas en die hals te herken is. By baie egte ou instrumente is die hals teen 'n effens groter hoek herplaas en met ongeveer een sentimeter verleng. Die halsenting maak dit moontlik om die oorspronklike krul van 'n barokviool te behou wanneer die hals aan moderne standaarde aangepas word. === Skroefkas en krul === [[Lêer:Violin peg strings.jpg|duimnael|links|upright=0.45|Krul en skroefkas, korrek besnaar]] Aan die boonste, smal ent van die toets is 'n saal, die bosaal van die viool. Daaroor loop die snare die skroefkas in. Hier bevind hulle die vier koniese stemskroewe waarmee die snare van die instrument gestem word. Weens die meganiese belasting tydens die stem bestaan die stemskroewe altyd uit hardehout, meestal ebbehout of palissander, seldener buksboom. Die stemskroewe is tapsgewys en pas in gate in die skroefkas, waar hulle deur die wrywing van hout op hout in plek gehou word; deur tydens die draai gepaste druk langs die as van die skroef uit te oefen, kan die speler die wrywing vergroot of verklein. Die skroefkas eindig in 'n krul (selde in 'n vroue- of leeukop). Dit is fyn gesnede hout wat gewoonlik die vorm van 'n slakkehuis het, waarvandaan die naam. Die krul is saam met ander boukundige besonderhede 'n belangrike herkenningsteken by die herkomsondersoek van ou instrumente. === Kam === [[Lêer:Violin bridge 2 views.jpg|duimnael|regs|Voor- en agteraansig van 'n vioolkam]] Die kam (of brug) van fynjarige esdoringhout word tussen die boblad en die snare ingesit. Dit is 'n presies gesnyde stuk hout wat sonder bevestiging op die boblad staan en deur die spanning van die snare wat daaroor loop, in die korrekte posisie gehou word. Dit vorm die onderste ankerpunt van die trillende lengte van die snare en dra hul trillings op die klankkas oor.<ref>{{cite web |url=http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |title=Helge Marsel, Geigen- und Gambenbau in Klagenfurt, Austria |date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205094013/http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |archive-date=2019-02-05 |url-status=dead |access-date=2019-02-05}}</ref> Die boonste kromming van die kam hou die snare in 'n boog op die regte hoogte bo die toets, sodat elkeen afsonderlik met die strykstok bespeel kan word. === Stertstuk === [[Lêer:Tailpieceandbridge.JPG|upright=0.7|duimnael|links|Nabyskoot van 'n stertstuk met 'n [[fleur-de-lis]]]] Die snare loop van die skroefkas oor die kam tot by die stertstuk. Dit behoort, net soos die stemskroewe, tot die speeltegnies noodsaaklike toerusting van die instrument, en daarom word om estetiese redes vir die stemskroewe en die stertstuk meestal dieselfde hout gekies. Die stertstuk anker die snare aan die onderste ronding van die viool deur middel van 'n staartdraad wat oor die ondersaal loop en om 'n eindknop van ebbehout lus (soms verwarrend die "eindpen" genoem, soos die tjello se pen), wat in 'n taps gat in die onderste blok pas. Die E-snaar het dikwels 'n fynstemmer, 'n hefboompie wat deur 'n klein skroef met die vingers gedraai word. Fynstemmers kan ook op die ander snare aangebring word, veral op studente-instrumente, en is soms in die stertstuk ingebou. Hulle stel die speler in staat om klein veranderinge aan die toonhoogte van 'n snaar te maak. === Snare === Snare is aanvanklik van skaapderm gemaak (algemeen bekend as "katderm", wat ondanks die naam nie van katte gekom het nie), of eenvoudig "derm", wat gerek, gedroog en gedraai is. In die vroeë jare van die 20ste eeu is snare van óf derm óf staal gemaak. Moderne snare kan van derm bestaan, wat met silwer- of aluminiumdraad omspin kan wees, van soliede [[staal]], gevlegte staal of verskeie sintetiese materiale soos Perlon, met verskillende metale omspin en soms met [[silwer]] geplateer. Die hoogste snaar (die ''chanterelle''), die E-snaar, is meestal onomspinde, gewone of geplateerde staaldraad. Dermsnare reageer sterker op veranderinge in temperatuur en humiditeit en is nie meer so algemeen soos vroeër nie, maar baie spelers gebruik hulle om 'n spesifieke klank te verkry, veral in die historiese uitvoeringspraktyk van [[Barokmusiek]]. Snare het gewoonlik 'n gekleurde [[sy]]omwikkeling aan albei ente, om die snaar (G-, D-, A- of E-snaar) te identifiseer en om wrywing teen die stemskroewe te bied. Snare het 'n beperkte lewensduur. Wanneer olie, vuil, korrosie en hars mettertyd ophoop, kan die massa van die snaar oor sy lengte ongelyk word. Afgesien van ooglopende dinge, soos 'n omwikkeling wat deur slytasie loskom, vervang spelers gewoonlik 'n snaar wanneer dit nie meer "suiwer" speel nie (met goeie intonasie op die flageolettone) en die gewenste toon, helderheid en intonasie verloor. Die lewensduur hang van die kwaliteit van die snaar en die speelintensiteit af. Die snare word in [[kwint]]e op die tone g – d¹ – a¹ – e² gestem. Die tabel toon die frekwensies van die snare by verskillende kamertone (sien ook [[#Stem|Stem]]). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Snaar ! rowspan="2"| Toon/noot ! colspan="3"| Frekwensie by 'n kamertoon (a¹) van |- ! 443 Hz ! 442 Hz ! 440 Hz |- |style="text-align:left"| '''1''' (hoogste snaar) | '''e²''' | 664,50&nbsp;Hz | 663,00&nbsp;Hz | 660,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''2''' | '''a¹''' | 443,00&nbsp;Hz | 442,00&nbsp;Hz | 440,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''3''' | '''d¹''' | 295,33&nbsp;Hz | 294,67&nbsp;Hz | 293,33&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''4''' (laagste snaar) | '''g''' | 196,89&nbsp;Hz | 196,44&nbsp;Hz | 195,56&nbsp;Hz |} === Lym en lak === Die dele van die klankkas word aanmekaar gelym, daarna die hals aan die klankkas en dan die toets aan die hals. Hiervoor word beenlym (warm lym) of huidlym gebruik in plaas van gewone wit lym, om verskeie redes. Dit is wateroplosbaar en word by 'n temperatuur van ongeveer 50 tot 60&nbsp;°C sag, sodat 'n ervare vioolbouer die instrument sonder probleme uitmekaar kan haal sonder om die hout of die lak te beskadig. Huidlym kan 'n dunner las as die meeste ander lymsoorte maak en is omkeerbaar (bros genoeg om met sorgvuldig toegepaste krag te kraak en met warm water verwyderbaar) wanneer die instrument uitmekaar gehaal moet word. Omdat vars huidlym aan ou huidlym kleef, kan by die herstel van 'n las meer van die oorspronklike hout behoue bly; moderner lymsoorte moet heeltemal skoongemaak word voordat 'n nuwe las hou, wat gewoonlik meebring dat saam met die ou lym ook 'n bietjie hout afgeskraap word. Swakker, verdunde lym word gewoonlik gebruik om die boblad aan die sye en die bosaal aan die toets te bevestig, omdat algemene herstelwerk die verwydering van hierdie dele vereis. Die lak beskerm die hout van die instrument en bewaar sy trillingseienskappe. Dit kan die klank aansienlik beïnvloed, maar nie duidelik verbeter nie. 'n Onvakkundig aangebragte lak kan die klank van 'n instrument "doodmaak", dit wil sê die trillingsvermoë van die boblad sterk beperk. === Asimmetrie === Die viool lyk op die eerste gesig simmetries, maar dit is nie so nie. 'n Regs-links-asimmetrie is die duidelikste sigbaar aan die posisie van die kenstuk en die skouersteun, maar ook aan ander kenmerke: die posisie van die basbalk en die stemstok binne-in die klankkas, die verspringende plasing van die stemskroewe in die skroefkas, die besnaring met snare van verskillende dikte en die verskillende houtnerf aan die twee kante. Die rangskikking van die snare (die dikwels gebruikte E-snaar vir hoë tone bevind hom, vanuit die violis gesien, regs) is daarop afgestem dat die regterhand van die violis die strykstok hanteer. Die taak van die linkerhand tydens die spel is om die snare te gryp. Die viool word met die onderkaak (of die ken, na gewoonte) en die sleutelbeen- of skouerstreek vasgehou. Linkshandiges speel die viool gewoonlik op dieselfde manier as regshandiges. Daar word wel ook viole vir linkshandiges gebou, waarby die snare omgekeerd gerangskik is, maar tot dusver baie min.<ref>Andrea Hayek-Schwarz: [http://www.linkehand.at/wissenh.php ''Musizieren mit links – Musizierende Linkshänder_innen''] linkehand.at, 2012.</ref> Linkshandige viole is in orkeste gewoonlik nie welkom nie. Die rede is enersyds dat violiste wat langs mekaar sit, met hul instrumente of elmboë te na aan mekaar kan kom wanneer hulle spieëlbeeldig speel. Andersyds is eenvormige bewegings binne die stemgroepe van die orkes vir die toeskouer 'n esteties oortuigende gesig, wat 'n enkele violis wat anders stryk, sou versteur.<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html ''Orchester mögen keine Linkshänder''] mittelbayerische.de, 17 Augustus 2012; sien die laaste twee paragrawe van die artikel.</ref> In 2007 het die linkshandige violis Martial Gauthier, wat met die linkerhand stryk, in Cremona 'n lesing oor linkshandige vioolspel gehou.<ref>[https://www.nmz.de/artikel/war-paganini-linkshaender ''War Paganini Linkshänder? – Gedanken über ein Tabu-Thema der Streicherpädagogik''.] In: ''neue musikzeitung.'' 7/2007; besoek op 20 Julie 2016.</ref> === Toonomvang === [[Lêer:Range violin.svg|duimnael|regs|Toonomvang van die viool]] [[Lêer:Spectrumgstring.jpg|upright=1.15|duimnael|regs|Driedimensionele spektrumdiagram van die botone van 'n viool se G-snaar (voorgrond). Die toonhoogte wat ons hoor, is die piek by ongeveer 200&nbsp;Hz.]] Die stemming g – d¹ – a¹ – e² stem ooreen met G₃, D₄, A₄ en E₅ in wetenskaplike toonhoogtenotasie. Die laagste noot van 'n normaal gestemde viool is dus G₃, die G onder die middel-C (C₄). (By seldsame geleenthede kan die laagste snaar tot 'n kwart laer, na D₃, gestem word.) Die hoogste speelbare noot is minder duidelik omskryf: E₇, die E twee oktawe bo die los snaar (wat op E₅ gestem is), kan as 'n praktiese grens vir orkesvioolpartye beskou word,<ref>Piston, Walter (1955). ''Orchestration'', p. 45.</ref> maar dit is dikwels moontlik om hoër te speel, afhangende van die lengte van die toets en die vaardigheid van die violis. Nog hoër note (tot C₈) kan voortgebring word deur die snaar tot by die einde van die toets te gryp en/of deur kunsmatige flageolettone te gebruik. === Akoestiek === [[Lêer:Bowed violin string in slow motion.gif|duimnael|regs|Die Helmholtz-hoek wat heen en weer langs die snaar beweeg<ref>{{cite web |url=https://plus.maths.org/content/why-violin-so-hard-play |title=Why is the violin so hard to play? |author=Jim Woodhouse en Paul Galluzzo |date=2004-09-01 |access-date=2025-06-22}}</ref>]] Die gewelfde vorm, die dikte van die hout en sy fisiese eienskappe bepaal die klank van 'n viool. Patrone van die [[nodus (fisika)|nodusse]] wat deur sand of glinsters op die blaaie gevorm word wanneer dié by bepaalde frekwensies in trilling gebring word, sogenaamde Chladni-patrone, word soms deur vioolbouers gebruik om hul werk te kontroleer voordat hulle die instrument saamstel.<ref>{{Cite web|url=http://www.catgutacoustical.org/people/cmh/laird3.htm|title=Carleen Maley Hutchins' Work With Saunders|publisher=Violin Society of America|last=Laird|first=Paul R.|access-date=2008-09-26}}</ref> Vanweë die oppervlakstruktuur van die perdehaar, versterk deur die aanbring van hars (kolofonium), het die strykstokbehaarsel 'n hoë kleefkrag uit statiese [[wrywing]]. Wanneer die snaar met die aangelegde strykstok gestryk word, word dit daarom aanvanklik in die strykrigting meegeneem, totdat die terugstelkrag van die snaar groter word as die statiese wrywing tussen die stokhare en die snaar: die snaar skiet teen die strykrigting terug. By die korrekte keuse van strykplek, stryksnelheid en stokdruk word die snaar aan die einde van hierdie beweging weer deur die strykstok gegryp en opnuut meegeneem (die glip-kleef-effek), sodat die snaar voortdurend aangedryf tril. Hoeveel keer per sekonde hierdie proses hom herhaal, hang af van die frekwensie van die gespeelde toon, dit wil sê van die effektiewe snaarlengte. Die uitwyking van die aangedrewe punt van die snaar beskryf met verloop van tyd 'n elliptiese baan, met die langer as ongeveer in die strykrigting georiënteer. Die snaar self het 'n baie klein werkoppervlak en versit dus slegs 'n geringe hoeveelheid lug, te min om 'n toon voort te bring wat vir die menslike oor duidelik hoorbaar is. Die klankkas werk as 'n impedansie-omsetter. Deur die oordrag van die trillings van die snaar op die klankkas word die [[amplitude]] van die trillings wel aansienlik kleiner, maar die uitstralingsoppervlak word soveel vergroot dat 'n goeie koppeling met die lug en 'n vir die oor waarneembare toon ontstaan. Hierdie omsetting volg uiters komplekse patrone. Die kam, waarop die snaar rus, word aangedryf om die snaartrilling in die strykvlak te volg. Die boblad, waarop die kam rus, kan egter net loodreg op die strykvlak tril. Dit dwing die kam tot 'n skommelbeweging waarby die twee kamvoete die twee helftes van die boblad afwisselend belas en ontlas. By so 'n wipbeweging, waar die draai-as presies in die middel van die kam lê, sou die twee helftes van die boblad egter teen mekaar werk, wat met volumeverlies en klankveranderinge gepaard sou gaan. Dit word teengewerk deur onder die regter kamvoet 'n stafie – die stemstok – vas te klem. Dié belemmer eers die regter kamvoet, waardeur die draai-as van hierdie skommelbeweging na regs verskuif en byna al die werk (dié van die lae frekwensies) deur die linker kamvoet verrig word. Om 'n beter verspreiding van die trillings wat daar afgegee word oor die boblad te bereik, word boonop aan die onderkant van die boblad onder die linker kamvoet die basbalk onder spanning vasgelym, wat die linker kamvoet veral by hoë frekwensies belemmer, dit wil sê die draai-as verskuif vir dié frekwensies na links. Afhangende van die frekwensie van die gespeelde toon is die linker (lae frekwensies) of die regter (hoë frekwensies) kamvoet aktiewer, waardeur die trillings in die een geval meer deur die boblad (ondersteun deur die basbalk), in die ander deur die boblad en (oorgedra deur die stemstok) die bodem afgegee word. By lae frekwensies tril bodem en boblad dus teen mekaar, en die ingeslote lugvolume vorm 'n breëband-holteresonator wat klankuitstraling deur die f-gate bewerkstellig. === Groottes === [[Lêer:LembeyeLembeyon.jpg|duimnael|links|'n {{Frac|1|16}}-viool en 'n volgrootte ({{Frac|4|4}}) viool]] Buiten die standaard "volgrootte" ({{Frac|4|4}}) word viole ook in sogenaamde breukgroottes van {{Frac|7|8}}, {{Frac|3|4}}, {{Frac|1|2}}, {{Frac|1|4}}, {{Frac|1|8}}, {{Frac|1|10}}, {{Frac|1|16}}, {{Frac|1|32}} en selfs {{Frac|1|64}} gebou. Hierdie kleiner instrumente word algemeen deur jong spelers gebruik wie se vingers nie lank genoeg is om die korrekte posisies op volgrootte-instrumente te bereik nie. Die regte grootte van die instrument word gewoonlik volgens die armlengte bepaal.<ref>{{cite web |url=https://www.vionoble.de/violine-viola-cello-groesse-ermitteln/ |title=Die richtige Größe ermitteln für Geige: Bratsche: Cello |website=Violinoble.de |access-date=2022-06-13}}</ref> Hoewel die breukgroottes in 'n sekere sin met die afmetings van die instrumente verband hou, is hulle nie as letterlike beskrywings van die relatiewe verhoudings bedoel nie. 'n {{Frac|3|4}}-instrument is byvoorbeeld nie driekwart van die lengte van 'n volgrootte-instrument nie. Die lengte van die klankkas (sonder die hals) van 'n volgrootte- of {{Frac|4|4}}-viool is 356&nbsp;mm, en kleiner by sommige 17de-eeuse modelle. Die klankkas van 'n {{Frac|3|4}}-viool is 335&nbsp;mm lank en dié van 'n {{Frac|1|2}}-viool 310&nbsp;mm; 'n {{Frac|3|4}}-viool is dus net omtrent 6&nbsp;% kleiner as 'n "hele" en 'n {{Frac|1|2}}-viool net omtrent 12&nbsp;%. By die viool se naaste familielid, die altviool, word die grootte as klankkaslengte in sentimeter aangegee eerder as in breukgroottes. 'n Volgrootte-altviool is gemiddeld 40&nbsp;cm, maar elke volwassene bepaal self watter grootte altviool hy of sy gebruik. Soms gebruik 'n volwassene met 'n klein liggaamsbou 'n sogenaamde {{Frac|7|8}}-viool in plaas van 'n volgrootte-instrument. Hierdie instrumente, wat soms 'n "damesviool" genoem word, is effens korter as 'n volgrootte-viool, maar is geneig om hoëkwaliteit-instrumente te wees wat 'n klank kan voortbring wat met dié van goeie volgrootte-viole vergelykbaar is. Die groottes van vyfsnarige viole kan van dié van die normale viersnarige verskil. Die instrument wat in die vioolokted met die viool ooreenstem, is die mezzoviool, wat dieselfde as 'n viool gestem word, maar 'n effens langer klankkas het. Die snare van die mezzoviool is net so lank soos dié van die standaardviool. Hierdie instrument is nie in algemene gebruik nie.<ref>{{Cite web|url=https://nvfa.org/8tet.html|title=The New Violin Family|author=The New Violin Family Association, Inc|date=2020-04-04|website=The New Violin Family}}</ref> == Toebehore == === Kenstuk en skouersteun === Die kenstuk vergemaklik dit om die instrument tussen die ken en die skouer vas te hou en verhoed boonop dat vog van die vel die lak aantas, oplos en uiteindelik die hout op daardie plek toenemend verswak. Dit bestaan meestal uit ebbehout, word met spanskroewe aan die instrument vasgeklem en bevind hom tydens die spel tussen die instrument en die ken. Die skouersteun dien om die individuele anatomie van die speler tussen die liggaam en die instrument te vereffen. Veral die lengte van die nek asook die breedte en natuurlike stand van die skouers bepaal hoe die skouersteun gevorm moet wees. Dit word telkens onmiddellik voor die spel opnuut gemonteer. Jonger spelers wat met skouersteune sukkel, gebruik soms 'n spons met 'n rek in plaas daarvan. === Strykstok === [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|regs|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] 'n Viool word gewoonlik met 'n strykstok bespeel, wat bestaan uit 'n stok met 'n lint van perdehaar wat tussen die punt (kop) en die slof aan die teenoorgestelde ente gespan is. 'n Tipiese vioolstrykstok is in die geheel ongeveer 75&nbsp;cm lank en weeg 55 tot 65&nbsp;g. Altvioolstrykstokke is ongeveer 5&nbsp;mm korter en 10&nbsp;g swaarder. Belangrik is die gewigsverdeling: die swaartepunt moet 24 tot 25&nbsp;cm van die begin van die stok af lê (sonder die skroef gemeet).<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58.</ref> Die stok word meestal van [[Pernambuco|pernambukhout]] (ook bekend as Brasiliaanse hout) gemaak. Goeie pernambukhout het reguit gegroei met parallel lopende vesels; die stok kan besonder dun uitgewerk word en het ondanks die nodige stabiliteit die gewenste elastisiteit. Pernambukhout is dus besonder geskik vir hoëkwaliteit-strykstokke. Omdat die voorkoms van hierdie houtsoort beperk is, word dit moeiliker om goeie kwaliteite te bekom. Ander tradisionele materiale vir duurder stokke sluit slanghout in. Daarom word deesdae ook strykstokke van koolstofveselversterkte plastiek ("koolstofvesel") gebruik, op alle vlakke van vakmanskap, onder andere om by grensoorgange probleme met die [[Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora|CITES]]-verdrag te vermy; baie professionele musikante beskou hul klank- en speeltegniese eienskappe egter as nie gelykwaardig nie. Goedkoop strykstokke vir studente word van minder duur houtsoorte of van veselglas gemaak; sommige veselglas-studentestokke gebruik 'n plastiekhuls as greep en omwikkeling tegelyk. Aan die onderste ent van die stok is die slof van ebbehout, [[ivoor]] of skilpaddop, meestal versier met 'n ronde perlemoerinlegsel, die sogenaamde "oog". Suiwer metaalinlegwerk as versiering kom ook voor. By die slof is 'n skroef wat die hare stywer of losser maak. Net voor die slof beskerm 'n duimkussing van [[leer (stof)|leer]] (die greep) en 'n omwikkeling die stok en bied hulle 'n stewige houvas vir die speler se hand. Tradisionele omwikkelinge is van draad (dikwels silwer of versilwer), sy of [[balein]] ("walvisbeen", nou vervang deur afwisselende stroke bruin en swart plastiek). Tussen die slof en die punt van die stok word die stokhare gespan; dit word die behaarsel genoem. Afhangende van die dikte word ongeveer 150 tot 220 hare uit die stert van hingste van bepaalde perderasse gebruik, tradisioneel van 'n skimmelperd (wat oorwegend wit hare het). Sommige goedkoper strykstokke gebruik sintetiese vesel. Deur die skroef te draai word die hare gespan, en na elke speelsessie moet die hare weer ontspan word. Die hare bring die snare deur daaroor te stryk in trilling. Daarvoor moet die hare gereeld met vaste hars (kolofonium, 'n natuurlike boomhars) behandel word om dit effens klewerig te maak, wat bereik word deur die stok herhaaldelik oor 'n harsblok te stryk. Afhangende van die gebruik en die kwaliteit van die hare moet die behaarsel na twee maande tot uiterlik na 'n jaar vernuwe word. == Stem == [[Lêer:Violin - open strings notes.PNG|regs|duimnael|Die toonhoogtes van die los snare van 'n viool. Die nootname staan onder die notebalk en hul Franse solfège-ekwivalente daarbo: G = sol; D = re; A = la; E = mi. {{audio|Violin open strings.mid|Speel}}]] Viole word gestem deur die stemskroewe in die skroefkas onder die krul te draai of deur die fynstemmerskroewe by die stertstuk te verstel. Alle viole het stemskroewe; fynstemmers is opsioneel. Die meeste fynstemmers bestaan uit 'n metaalskroef wat 'n hefboom beweeg wat aan die ent van die snaar vas is. Hulle maak baie klein toonhoogteverstellings veel makliker as die stemskroewe. Deur 'n fynstemmer kloksgewys te draai, word die toon hoër (omdat die snaar onder groter spanning is), en antikloksgewys word dit laer (omdat die snaar onder minder spanning is). Fynstemmers op al vier snare is baie nuttig by snare met 'n staalkern, en sommige spelers gebruik dit ook met sintetiese snare. Omdat moderne E-snare van staal is, word vir dié snaar byna altyd 'n fynstemmer aangebring. Fynstemmers word nie met dermsnare gebruik nie, wat meer [[Young se modulus|elasties]] is as snare met 'n staal- of sintetiese kern en nie voldoende op die baie klein bewegings van fynstemmers reageer nie. Om 'n viool te stem, word die A-snaar eers op 'n standaardtoonhoogte gestem (gewoonlik A = 440&nbsp;[[hertz|Hz]]; orkeste in Duitsland en Oostenryk stem met 'n kamertoon van 443&nbsp;Hz, in Switserland oorwegend op 442&nbsp;Hz). Wanneer die viool saam met 'n instrument met vaste toonhoogte soos 'n [[klavier]] of [[trekklavier]] speel, word dit na die ooreenstemmende noot op daardie instrument gestem en nie na enige ander stemverwysing nie. Die hobo is gewoonlik die instrument waarna orkeste met viole stem, aangesien sy klank deurdringend is en bo die ander houtblasers uit gehoor kan word. Die ander snare word dan in intervalle van reine kwinte teen mekaar gestem deur hulle paarsgewys te stryk. Vir solospel word soms 'n effens hoër stemming gebruik om die instrument 'n helderder klank te gee; omgekeerd word Barokmusiek soms met laer stemminge gespeel om die klank van die viool sagter te maak. Na die stem kan die kam van die instrument nagegaan word om te verseker dat dit reguit staan en tussen die binneste kepe van die f-gate gesentreer is; 'n skewe kam kan die klank van 'n andersins goed geboude viool aansienlik beïnvloed. Na lang gebruik kan die stemskroewe en hul gate verslyt raak, sodat die skroewe onder spanning makliker glip. 'n Glippende stemskroef laat die toonhoogte van die snaar effens daal, of, as die skroef heeltemal los raak, laat die snaar sy spanning heeltemal verloor. 'n Viool waarvan die stemskroewe glip, moet deur 'n vioolbouer of vioolhersteller herstel word. Stemskroefsmeer, gereeld gebruik, kan die intrede van sulke slytasie vertraag terwyl dit die skroewe glad laat draai. Die stemming G–D–A–E word vir die meeste vioolmusiek gebruik, insluitend klassieke musiek, jazz en volksmusiek. Ander stemminge word soms gebruik; die G-snaar kan byvoorbeeld tot A opgestem word. Die gebruik van nie-standaardstemminge in klassieke musiek staan as ''[[scordatura]]'' bekend; in sommige volksmusiekstyle word dit kruisstemming genoem. Een beroemde voorbeeld van scordatura in die klassieke musiek is [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse macabre'', waar die E-snaar van die soloviool na E♭ verlaag word om 'n spookagtige dissonansie aan die komposisie te verleen. Ander voorbeelde is die derde deel van ''Contrasts'' van [[Béla Bartók]], waar die E-snaar na E♭ en die G-snaar na G♯ gestem word, [[Niccolò Paganini]] se Eerste Vioolkonsert, waar al vier snare 'n halftoon hoër gestem moet word, en die Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber, waarin elke deel 'n ander scordatura-stemming het. In die Indiese klassieke en ligte musiek word die viool in die Suid-Indiese styl waarskynlik op D♯–A♯–D♯–A♯ gestem. Aangesien daar in die Indiese klassieke musiek geen begrip van absolute toonhoogte is nie, kan musikante enige gerieflike stemming gebruik om hierdie relatiewe intervalle tussen die snare te behou. Nog 'n algemene stemming met hierdie intervalle is B♭–F–B♭–F, wat met Sa–Pa–Sa–Pa in die Indiese karnatiese klassieke styl ooreenstem. In die Noord-Indiese Hindoestaanse styl is die stemming gewoonlik Pa–Sa–Pa–Sa in plaas van Sa–Pa–Sa–Pa, wat byvoorbeeld met F–B♭–F–B♭ kan ooreenstem. In die Iranse klassieke musiek en ligte musiek het die viool in elke ''dastgah'' 'n ander stemming;<ref>Edith Gerson-Kiwi: ''The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes.'' Israel Music Institute, Tel Aviv 1963, p. 15.</ref> dit word waarskynlik op E–A–E–A in Dastgāh-e Esfahan gestem, in Dastgāh-e Šur op E–A–D–E en E–A–E–E, en in Dastgāh-e Māhur op E–A–D–A. In die Arabiese klassieke musiek word die A- en E-snaar 'n heeltoon verlaag, dit wil sê G–D–G–D, om die spel van Arabiese ''maqams'' te vergemaklik, veral dié met kwarttone. Hoewel die meeste viole vier snare het, is daar viole met bykomende snare, sommige met soveel as sewe. Sewe word algemeen as die maksimum aantal snare beskou wat op 'n strykinstrument prakties is; met meer as sewe snare sou dit onmoontlik wees om enige bepaalde binnesnaar afsonderlik met die strykstok te bespeel. Viole met sewe snare is baie skaars. Die ekstra snare op sulke viole is gewoonlik laer as die G-snaar en word gewoonlik (van die hoogste bygevoegde snaar na die laagste) op C, F en B♭ gestem. As die speellengte van die instrument, dit wil sê die snaarlengte van die bosaal tot die kam, gelyk is aan dié van 'n gewone volgrootte-viool (effens minder as 33&nbsp;cm), kan dit met reg 'n viool genoem word. Sommige van hierdie instrumente is ietwat langer en moet as altviole beskou word. Viole met vyf of meer snare word tipies in jazz of volksmusiek gebruik. Sommige spesiaal gemaakte instrumente het ekstra snare wat nie gestryk word nie, maar deur die trillings van die gestrykte snare meeklink. == Speeltegniek == === Houding === [[Lêer:Man Playing Violin on Bench at Park.jpg|duimnael|upright=0.75|'n Man speel viool op 'n parkbank]] Die viool word sittend of staande bespeel. Soliste (of hulle alleen, met 'n klavier of met 'n orkes speel) speel meestal staande, tensy 'n fisieke gestremdheid dit verhoed, soos in die geval van [[Itzhak Perlman]]. In die orkes en in kamermusiek word daar daarenteen gewoonlik sittend gespeel. In die 2000's en 2010's het sommige orkeste wat Barokmusiek uitvoer (soos die Freiburger Barockorchester) al hul violiste en altvioliste, solo en ensemble, staande laat speel. Die viool rus aan die linkerkant op die skouer en bors van die violis en word, afhangende van die houding of draai van die kop, deur die linkerkant van die onderkaak, soms deur die ken, op die kenstuk vasgehou en deur die linkerskouer ondersteun, dikwels met behulp van 'n skouersteun. Die kaak en die skouer moet die viool stewig genoeg vashou sodat dit stabiel bly wanneer die linkerhand van 'n hoë posisie ('n hoë noot ver op die toets) na 'n lae (nader aan die skroefkas) beweeg. In die Indiese houding word die stabiliteit van die viool verseker deur die krul wat op die sy van die voet rus. Van die linkerhand word die duim gebruik om die hals te omvat of as hulp vir bepaalde greeptegnieke. Al die ander vingers speel uitsluitlik op die snare om die gewenste tone vas te lê. Afhangende van die skool neem die linkerhand ook 'n ondersteunende of vashoufunksie van die instrument oor. Die regterhand hanteer die strykstok, waarmee die snare meestal tussen die einde van die toets en die kam gestryk word, in moderne komposisies deels ook agter die kam. Dit word die kontakpunt genoem. Vir die wisselende volume, die klankkleure, die presisie van die artikulasie, die legatospel en meer is dit beslissend met watter kombinasie van gewig, snelheid, kontakpunt (na aan die kam, na aan die toets of tussenin) en kanteling van die stokhare die snare aangeraak word. Hoewel onderwysers die wesenlike belang van 'n goeie houding beklemtoon, sowel ter wille van die kwaliteit van die spel as om die kans op oorbelastingsbeserings te verminder, verskil advies oor wat 'n goeie houding is en hoe dit bereik word in die besonderhede. Almal dring egter aan op die belang van 'n natuurlike, ontspanne posisie sonder spanning of styfheid. Wat byna universeel aanbeveel word, is om die linkerpols reguit (of baie naby daaraan) te hou sodat die vingers van die linkerhand vry kan beweeg en die kans op besering verminder word, en om albei skouers in 'n natuurlike, ontspanne posisie te hou en te vermy om enige van hulle oordrewe op te trek. Dit sou, soos enige ander onnodige spanning, die bewegingsvryheid beperk en die risiko van besering verhoog. 'n Krom houding kan goeie spel belemmer omdat dit die liggaam uit balans bring en die skouers laat optrek. Nog 'n teken van ongesonde spanning is pyn in die linkerhand, wat op te veel druk by die vashou van die viool dui. === Linkerhand en toonhoogte === [[Lêer:Violin first position fingering chart.svg|regs|upright=1.35|duimnael|Vingersettings in die eerste posisie. Hierdie diagram toon net die note van die eerste posisie; daar is hoër note buite dié wat aangedui word.]] [[Lêer:Geigengrifftabelle.svg|duimnael|regs|Greeptabel vir alle toonsoorte]] Die linkerhand bepaal die klinkende lengte van die snaar, en dus die toonhoogte, deur dit met die vingerpunte teen die toets te "gryp" (vas te druk), wat verskillende toonhoogtes voortbring. Aangesien die viool geen frette het om die snare af te stop nie, soos gebruiklik by die [[kitaar]], moet die speler presies weet waar om die vingers op die snare te plaas om met goeie intonasie (suiwer) te speel. Beginners speel los snare en die laagste posisie, naaste aan die bosaal. Studente begin dikwels met relatief maklike toonsoorte, soos A-majeur en G-majeur, en leer toonlere en eenvoudige melodieë. Deur toonlere en arpeggio's te oefen en die gehoor op te lei, "vind" die linkerhand van die violis die note uiteindelik intuïtief deur spiergeheue. Beginners maak soms gebruik van [[kleefband|kleefbandjies]] op die toets vir die korrekte plasing van die linkerhandvingers, maar laat die bandjies gewoonlik gou staan wanneer hulle vorder. Nog 'n algemene merktegniek gebruik kolletjies [[korrigeervloeistof]] op die toets, wat binne 'n paar weke se gereelde oefening afslyt. Hierdie praktyk word ongelukkig soms in plaas van voldoende gehooropleiding gebruik, sodat die plasing van die vingers deur die oog en nie deur die oor gelei word nie. Veral in die vroeë stadiums van die leerproses is die sogenaamde "klinkende tone" nuttig. Daar is nege sulke note in die eerste posisie, waar 'n gegrypte noot 'n unisoon of oktaaf met 'n ander (los) snaar klink en dié laat meeresoneer. Studente gebruik hierdie klinkende tone dikwels om die intonasie van die gegrypte noot te kontroleer deur te luister of dit met die los snaar harmonieer. Wanneer die gegrypte toonhoogte "A" op die G-snaar gespeel word, kan die violis byvoorbeeld terselfdertyd die los D-snaar speel om die intonasie van die gegrypte "A" te toets. As die "A" suiwer is, behoort die "A" en die los D-snaar 'n harmonieuse reine kwart voort te bring. Viole word in reine kwinte gestem, soos al die orkesstrykers (viool, altviool, tjello) behalwe die kontrabas, wat in reine kwarte gestem word. Elke daaropvolgende noot word gegryp op die toonhoogte wat die speler as die harmonieuste ervaar; wanneer 'n violis onbegeleid speel, "speel hy nie konsekwent in óf die getempereerde óf die natuurlike [reine] toonleer nie, maar neig in die geheel om by die Pythagorese toonleer aan te sluit."<ref>Seashore, Carl (1938). ''Psychology of Music'', p. 224. Aangehaal in Kolinski, Mieczyslaw (somer–herfs 1959). "A New Equidistant 12-Tone Temperament", p. 210, ''Journal of the American Musicological Society'', vol. 12, nr. 2/3, pp. 210–214.</ref> Wanneer violiste in 'n [[strykkwartet]] of 'n strykorkes speel, "versoet" die strykers gewoonlik hul stemming om by die toonsoort te pas waarin hulle speel. Wanneer daar saam met 'n instrument met gelykswewende stemming gespeel word, soos 'n klavier, pas vaardige violiste hul stemming by die gelykswewende stemming van die klavier aan om dissonante note te vermy. Die vingers word in die [[musieknotasie]], soos in bladmusiek en etudeboeke, konvensioneel van 1 (wysvinger) tot 4 (pinkie) genommer. Veral in leeruitgawes van vioolmusiek kan syfers bo die note aandui watter vinger gebruik moet word, met ''0'' of ''O'' vir 'n los snaar. Die diagram regs toon die rangskikking van die note wat in die eerste posisie bereik kan word. Wat nie op hierdie diagram gewys word nie, is hoe die afstande tussen die nootposisies kleiner word hoe hoër (in toonhoogte) die vingers van die bosaal af beweeg. Die balke aan die kante van die diagram stel die gebruiklike moontlikhede vir beginners se kleefbandjies voor, by die 1ste, hoë 2de, 3de en 4de vinger. ==== Posisies ==== Die plasing van die linkerhand op die toets word deur "posisies" gekenmerk. Die eerste posisie, waar die meeste beginners begin (hoewel sommige metodes in die derde posisie begin), is die posisie wat die meeste in strykmusiek gebruik word. Musiek wat vir beginnende jeugorkeste gekomponeer is, is dikwels meestal in die eerste posisie. Die laagste noot wat in hierdie posisie in standaardstemming beskikbaar is, is 'n los G₃; die hoogste noot in die eerste posisie word met die vierde vinger op die E-snaar gespeel en klink as B₅. Deur die hand op die hals op te skuif, neem die eerste vinger die plek van die tweede vinger in, wat die speler in die ''tweede posisie'' bring. Deur die eerste vinger die eerste-posisie-plek van die derde vinger te laat inneem, kom die speler in die ''derde posisie'', en so voorts. 'n Verandering van posisie, met die gepaardgaande beweging van die hand, word 'n ''posisiewisseling'' genoem, en doeltreffende posisiewisselings met behoud van suiwer intonasie en 'n gladde legato (verbonde) klank is 'n sleutelelement van die tegniek op alle vlakke. Dikwels word 'n "gidsvinger" gebruik: die laaste vinger wat 'n noot in die ou posisie gespeel het, raak tydens die wisseling voortdurend liggies aan die snaar om op sy korrekte plek in die nuwe posisie uit te kom. In elementêre wisselingsoefeninge word die "gidsvinger" dikwels hoorbaar gemaak terwyl dit op of af langs die snaar gly, sodat die speler die korrekte plasing op die gehoor kan vaslê. Buite hierdie oefeninge behoort dit selde hoorbaar te wees (tensy die speler bewustelik 'n portamento-effek om uitdrukkingsredes toepas). Tydens 'n wisseling in lae posisies beweeg die duim van die linkerhand op of af langs die hals van die instrument om in dieselfde posisie relatief tot die vingers te bly (hoewel die beweging van die duim effens voor of effens na die beweging van die vingers kan plaasvind). In sulke posisies word die duim dikwels as 'n "anker" beskou waarvan die plek bepaal in watter posisie die speler is. In baie hoë posisies kan die duim nie met die vingers meebeweeg nie, omdat die klankkas van die instrument in die pad kom. In plaas daarvan beweeg die duim om die hals van die instrument om by die punt te sit waar die hals die regterronding van die klankkas ontmoet, en bly daar terwyl die vingers tussen die hoë posisies beweeg. 'n Noot wat buite die normale omvang van 'n posisie gespeel word, sonder wisseling, word 'n ''strekking'' genoem. In die derde posisie op die A-snaar sit die hand byvoorbeeld natuurlik met die eerste vinger op D en die vierde op G of G♯. Om die eerste vinger terug na 'n C♯ te strek, of die vierde vinger op na 'n A, vorm 'n strekking. Strekkings word algemeen gebruik waar een of twee note effens buite 'n andersins stewige posisie lê, en het die voordeel dat hulle minder opvallend is as 'n wisseling of 'n snaaroorgang. Die laagste posisie op die viool word die "halwe posisie" genoem. In hierdie posisie is die eerste vinger op 'n "lae eerste-posisie"-noot, byvoorbeeld B♭ op die A-snaar, en die vierde vinger in 'n afwaartse strekking vanaf sy gewone posisie, byvoorbeeld D op die A-snaar, met die ander twee vingers na behoefte tussenin geplaas. Aangesien die posisie van die duim in die "halwe posisie" tipies dieselfde is as in die eerste posisie, kan dit beter as 'n agterwaartse strekking van die hele hand as as 'n egte posisie beskou word. Die bogrens van die viool se omvang word grootliks deur die vaardigheid van die speler bepaal, wat maklik meer as twee oktawe op 'n enkele snaar en vier oktawe op die instrument as geheel kan speel. Posisiename word meestal vir die laer posisies en in metodeboeke en etudes gebruik; om dié rede hoor 'n mens selde verwysings na iets hoër as die sewende posisie. Die hoogste posisie is prakties gesproke die 13de. Baie hoë posisies is om twee redes 'n besondere tegniese uitdaging. Eerstens word die verskil in ligging van die verskillende note in hoë posisies veel kleiner, wat die note moeiliker maak om te vind en in sommige gevalle op die gehoor te onderskei. Tweedens is die veel korter klinkende lengte van die snaar in baie hoë posisies 'n uitdaging vir die regterarm en die strykstok om die instrument doeltreffend te laat klink. Hoe fyner (en duurder) 'n instrument, hoe beter kan dit 'n goeie toon tot bo aan die toets, by die hoogste toonhoogtes op die E-snaar, volhou. Alle note (behalwe dié onder die los D) kan op meer as een snaar gespeel word. Dit is 'n standaardontwerpkenmerk van snaarinstrumente, wat egter van die klavier verskil, wat vir elk van sy 88 note net een plek het. Die noot van die los A op die viool kan byvoorbeeld as die los A gespeel word, of op die D-snaar (in die eerste tot vierde posisie) of selfs op die G-snaar (baie hoog op, in die sesde tot negende posisie). Elke snaar het 'n ander [[toonkleur]], vanweë die verskillende gewigte (diktes) van die snare en die resonansies van ander los snare. Die G-snaar word byvoorbeeld dikwels beskou as 'n baie volle, klankryke klank te hê wat besonder gepas is vir laat-Romantiese musiek. Dit word dikwels in die musiek aangedui met die merk ''sul G'' of ''IV'' ('n Romeinse syfer wat aandui dat op die vierde snaar gespeel moet word; volgens konvensie word die snare van die dunste, hoogste (I) tot die laagste (IV) genommer). Selfs sonder uitdruklike aanwysings in die partituur sal 'n gevorderde violis na eie oordeel en artistieke aanvoeling kies op watter snaar bepaalde note of passasies gespeel word. Wanneer 'n passasie op 'n lae snaar en in 'n hoër posisie gespeel word, hoewel dit op 'n hoër snaar gemakliker gespeel sou kon word, dien dit ook om 'n besondere klankkleur voort te bring. ==== Los snare ==== As 'n snaar gestryk of getokkel word sonder dat 'n vinger dit gryp, word dit 'n ''los snaar'' genoem. Dit gee 'n ander klank as 'n gegrypte snaar, aangesien die snaar by die bosaal vryer tril as onder 'n vinger. Verder is dit onmoontlik om vibrato ten volle op 'n los snaar te gebruik (hoewel 'n gedeeltelike effek verkry kan word deur 'n noot 'n oktaaf hoër op 'n aangrensende snaar te gryp en dié te laat vibreer, wat 'n element van vibrato in die botone inbring). In die klassieke tradisie gebruik violiste dikwels 'n snaaroorgang of posisiewisseling om die verandering van toonkleur wat 'n los snaar meebring, te vermy, tensy die komponis dit aandui. Dit geld veral vir die los E, wat dikwels as hard van klank beskou word. Daar is egter ook situasies waar 'n los snaar spesifiek vir artistieke effek gekies kan word. Dit kom voor in klassieke musiek wat die bourdon van 'n [[orrel]] naboots (soos J.S. Bach in sy Partita in E vir soloviool bereik het), in ''fiddle''-musiek (byvoorbeeld ''Hoedown'') of waar stappe om die los snaar te vermy musikaal onvanpas is (byvoorbeeld in Barokmusiek, waar posisiewisselings minder gebruiklik was). In vinnige passasies van toonlere of arpeggio's kan 'n los E-snaar eenvoudig gerieflikheidshalwe gebruik word as die noot nie tyd het om uit te klink en 'n harde toonkleur te ontwikkel nie. In volksmusiek, ''fiddle''-musiek en ander tradisionele musiekgenres word los snare algemeen om hul resonante toonkleur gebruik. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n gegrypte noot op 'n aangrensende snaar te speel, lewer 'n [[doedelsak]]agtige bourdon, wat komponiste dikwels ter nabootsing van volksmusiek gebruik. Soms is die twee note identies (byvoorbeeld 'n gegrypte A op die D-snaar teen die los A-snaar), wat 'n klinkende soort ''fiddle''-klank gee. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n identiese gegrypte noot te speel, kan ook vereis word wanneer meer volume nodig is, veral in orkesspel. Sommige klassieke vioolpartye het note waarvoor die komponis die violis vra om 'n los snaar te speel, weens die spesifieke klankkarakter wat 'n los snaar skep. ==== Dubbelgrepe, akkoorde en bourdons ==== 'n Dubbelgreep is wanneer twee afsonderlike snare deur die vingers gegryp en gelyktydig gestryk word, wat twee deurlopende tone voortbring (tipiese intervalle sluit tertse, kwarte, kwinte, sekstes en oktawe in). Dubbelgrepe kan in enige posisie aangedui word, hoewel die wydste interval wat natuurlik in een posisie as dubbelgreep gespeel kan word, 'n oktaaf is (met die wysvinger op die laer snaar en die pinkie op die hoër snaar). Nietemin word in gevorderde repertoire soms dubbelgrepe van desiemes of selfs meer vereis, wat 'n gestrekte linkerhandposisie met uitgestrekte vingers tot gevolg het. Die term "dubbelgreep" word dikwels ook gebruik vir die laat klink van 'n los snaar saam met 'n gegrypte noot, hoewel net een vinger 'n snaar gryp. Met die tegniek van die dubbelgreep kan dus tweestemmig gespeel word. Waar drie of vier gelyktydige note aangedui word, "verdeel" die violis gewoonlik die akkoord: drie- of vierstemmige akkoorde word normaalweg gearpeggieer, deur die onderste een of twee note eerste te speel en onmiddellik na die boonste een of twee note voort te gaan, waarby die natuurlike resonansie van die instrument 'n effek voortbring soortgelyk aan asof al vier note gelyktydig geklink het. In sommige omstandighede is 'n "drievoudige greep" moontlik, waar drie note oor drie snare gelyktydig klink. Die strykstok raak nie van nature drie snare tegelyk nie, maar met voldoende stoksnelheid en druk, wanneer die violis 'n drienoot-akkoord "breek", kan die stokhare tydelik oor drie snare gebuig word sodat elkeen gelyktydig klink. Dit word met 'n swaar streek bereik, tipies naby die slof en met die stok op 'n sekere afstand van die kam, en bring 'n harde, aggressiewe toon voort. Dit is so moontlik om drienoot-akkoorde van kort duur, ook verskeie ná mekaar, sonder arpeggio te speel, sodat daar werklik drie stemme gelyktydig klink. Vierstemmige spel sonder arpeggio kan net met 'n spesiaal gekonstrueerde ronde strykstok verwesenlik word. Dubbelgrepe in die orkes word soms ''divisi'' gemerk en tussen die spelers verdeel, sodat een deel van die musikante die laer noot en 'n ander deel die hoër noot speel. Dubbelgrepe (en ''divisi'') kom algemeen in orkesrepertoire voor wanneer die viole begeleiding speel en 'n ander instrument of groep die melodie speel. In sommige genres van die historiese uitvoeringspraktyk (gewoonlik van Barokmusiek en vroeër) word nóg verdeelde akkoorde nóg drievoudige grepe as gepas beskou; sommige violiste arpeggieer alle akkoorde (insluitend gewone dubbelgrepe) deur al die note of die meeste daarvan afsonderlik te speel asof hulle as 'n gebonde figuur geskryf is. Met die ontwikkeling van moderne viole het drievoudige grepe egter natuurliker geword, omdat die kam minder gekrom is. In sommige musiekstyle kan 'n aangehoue bourdon op 'n los snaar gespeel word tydens 'n passasie wat hoofsaaklik op 'n aangrensende snaar geskryf is, om 'n basiese begeleiding te bied. Dit kom meer in volkstradisies as in die klassieke musiek voor. ==== Vibrato ==== [[Lêer:MHVC-KyokoYonemoto-PaganiniCaprice24.ogv|duimnael|Kyoko Yonemoto speel [[Niccolò Paganini|Paganini]] se Caprice nr. 24 op 'n viool]] [[Lêer:Peter Bissing.png|duimnael|regs|Petrowitsch Bissing was 'n onderwyser in vibratometodiek op die viool<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-EqAAAAYAAJ&q=PETROWITCH+BISSING&pg=RA2-PA52|publisher=Jacobs' Band Monthly, Volume 4|page=52|year=1919|access-date=16 November 2012|title=The Violin|first=Louis|last=Eaton}}</ref> en het 'n boek met die titel ''Cultivation of the Violin Vibrato Tone'' gepubliseer.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IwhLMgEACAAJ|title=Cultivation of the Violin Vibrato Tone|first=Petrowitsch|last=Bissing|publisher=Central States Music Publishing Company|access-date=16 November 2012}}</ref>]] Vibrato is 'n tegniek van die linkerhand en -arm waarby die toonhoogte van 'n noot subtiel in 'n polsende ritme wissel. Hoewel verskillende dele van die hand of arm by die beweging betrokke kan wees, is die resultaat 'n beweging van die vingerpunt wat 'n geringe verandering in die trillende snaarlengte meebring, wat 'n golwing in die toonhoogte veroorsaak. Die meeste violiste ossilleer onder die noot, dit wil sê laer in toonhoogte as die eintlike noot, wanneer hulle vibrato gebruik, omdat geglo word dat die waarneming die hoogste toonhoogte in 'n wisselende klank bevoordeel.<ref>{{Cite book|title=String Builder, Book 3: Teacher's Manual |last=Applebaum |first=Samuel |year=1957 |publisher=Alfred Publishing |location=New York |isbn=978-0-7579-3056-0 |page=4 }}. "Now we will discipline the shaking of the left hand in the following manner: Shake the wrist slowly and evenly in 8th notes. Start from the original position and for the second 8th note the wrist is to move backward (toward the scroll). Do this in triplets, dotted 8ths and 16ths, and 16th notes. A week or two later, the vibrato may be started on the Violin. ... The procedure will be as follows: 1. Roll the finger tip from this upright position on the note, to slightly below the pitch of this note."</ref> Vibrato doen min of niks om 'n onsuiwer noot te verbloem; met ander woorde, verkeerd toegepaste vibrato is 'n slegte plaasvervanger vir goeie intonasie. Toonlere en ander oefeninge wat op intonasie gerig is, word tipies sonder vibrato gespeel om die werk makliker en doeltreffender te maak. Musiekstudente word dikwels geleer dat vibrato veronderstel word tensy dit anders in die musiek aangedui is. Dit kan 'n struikelblok wees vir 'n klassiek opgeleide violis wat in 'n styl wil speel wat min of geen vibrato gebruik, soos Barokmusiek in historiese styl en baie tradisionele ''fiddle''-style. Vibrato kan deur 'n gepaste kombinasie van vinger-, pols- en armbewegings voortgebring word. Deur die vingerpunt van die grypende vinger liggies heen en weer te rol, ontstaan vingervibrato. Een metode, ''handvibrato'' (of ''polsvibrato''), behels dat die hand by die pols heen en weer gekantel word om die ossillasie te bewerkstellig. 'n Ander metode, ''armvibrato'', moduleer die toonhoogte deur beweging van die hele onderarm by die elmboog met 'n vaste pols. 'n Kombinasie van hierdie tegnieke stel 'n speler in staat om 'n groot verskeidenheid klankeffekte voort te bring. Die "wanneer", "waarvoor" en "hoeveel" van vibrato is artistieke kwessies van styl en smaak, waarby verskillende onderwysers, musiekskole en musiekstyle verskillende vibratostyle verkies. Oordrewe vibrato kan byvoorbeeld hinderlik word. Akoesties gesproke het die interessantheid wat vibrato aan die klank toevoeg te doen met die manier waarop die mengsel van botone<ref>{{Cite web|url=http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207150243/http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |url-status=dead |archive-date=7 Februarie 2010 |title=The psychoacoustic secret of vibrato |first=Martin |last=Schleske |access-date=11 Februarie 2010 |quote=Accordingly, the sound level of each harmonic will have a periodically fluctuating value due to the vibrato.}}</ref> (of toonkleur) en die rigtingpatroon van die klankuitstraling met veranderinge in toonhoogte verander. Deur die klank ritmies na verskillende dele van die vertrek te "rig",<ref>{{Cite web | last=Curtin | first=Joseph | title=Weinreich and Directional Tone Colour | url=http://www.josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | date=April 2000 | work=Strad Magazine | access-date=23 Mei 2009 | quote=In the case of string instruments, however, not only are they strongly directional, but the pattern of their directionality changes very rapidly with frequency. If you think of that pattern at a given frequency as beacons of sound, like the quills of a porcupine, then even the slight changes in pitch created by vibrato can cause those quills to be continually undulating. | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062722/http://josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | archive-date=29 Mei 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://knutsacoustics.com/files/weinreich,-g.-directional-tone-color-jasa-1997.pdf |title=Directional tone color |last=Weinreich |first=Gabriel |date=16 Desember 1996 |publisher=Acoustical Society of America |quote=The effect can be visualized in terms of a number of highly directional sound beacons, all of which the vibrato causes to undulate back and forth in a coherent and highly organized fashion. It is obvious that such a phenomenon will help immensely in fusing sounds of the differently directed partials into a single auditory stream; one may even speculate that it is a reason why vibrato is used so universally by violinists—as compared to wind players, from the sound of whose instruments directional tone color is generally absent.}}</ref> voeg vibrato 'n "glans" of "lewendigheid" by die klank van 'n goed geboude viool. Vibrato word grootliks aan die oordeel van die violis oorgelaat. Verskillende soorte vibrato bring verskillende stemminge in 'n stuk, en die wisselende grade en style van vibrato is dikwels kenmerke wat by bekende violiste uitstaan. ==== Vibratotriller ==== 'n Vibrato-agtige beweging kan soms gebruik word om 'n vinnige [[triller]]effek te skep. Om hierdie effek uit te voer, word die vinger bo die vinger wat die noot gryp, net effens van die snaar af geplaas (stewig teen die grypende vinger gedruk) en 'n vibratobeweging uitgevoer. Die tweede vinger raak met elke ossillasie liggies aan die snaar bo die laer vinger, sodat die toonhoogte ossilleer op 'n manier wat soos 'n mengsel van wye vibrato en 'n baie vinnige triller klink. Dit gee 'n minder duidelike oorgang tussen die hoër en die laer noot en word gewoonlik as interpretatiewe keuse toegepas. Hierdie trillertegniek werk net goed vir halftoontrillers of trillers in hoë posisies (waar die afstand tussen die note kleiner is), aangesien dit vereis dat die trillende vinger en die vinger daaronder aan mekaar raak, wat die afstand wat getrill kan word, beperk. In baie hoë posisies, waar die trilafstand kleiner as die breedte van die vinger is, kan 'n vibratotriller die enigste opsie vir trillereffekte wees. ==== Flageolettone ==== [[Lêer:Violin sounds and techniques.ogg|duimnael|regs|Vioolklanke en -tegnieke: los snare (arco en pizzicato); A-majeur-toonleer (arco en pizzicato); begin van 'n A-majeur-toonleer met vibrato; A-majeur-toonleer col legno gespeel; natuurlike flageolettone van 'n A, E en 'n A; kunsmatige flageolet van A₇; flageolet-glissando op die A-snaar]] Deur die snaar liggies met 'n vingerpunt by 'n [[nodus (fisika)|nodus]] aan te raak, sonder om die snaar heeltemal vas te druk, en die snaar dan te tokkel of te stryk, ontstaan flageolettone (harmonieke of botone). In plaas van die normale toon klink 'n hoër noot. Daardeur word die grondfrekwensie gedemp en tril net die ooreenstemmende botone (byvoorbeeld die dubbele of drievoudige frekwensie wanneer die vinger by die helfte of by 'n derde van die snaarlengte geplaas word). Daar ontstaan fluitagtige tone. Elke nodus lê by 'n heeltallige deling van die snaar, byvoorbeeld halfpad of 'n derde langs die lengte van die snaar. 'n Instrument wat goed reageer, laat talle moontlike flageoletnodusse langs die lengte van die snaar klink. Flageolettone word in die musiek óf met 'n sirkeltjie bo die noot wat die toonhoogte van die flageolet bepaal, óf met ruitvormige nootkoppe aangedui. Daar is twee soorte: ''natuurlike flageolettone'' en ''kunsmatige flageolettone'' (ook ''valse flageolettone'' genoem). Natuurlike flageolettone word op 'n los snaar gespeel. Die toonhoogte van die los snaar wanneer dit getokkel of gestryk word, word die grondfrekwensie genoem. Flageolettone word ook ''botone'' of ''deeltone'' genoem. Hulle kom voor by heeltallige veelvoude van die grondtoon, wat die eerste harmoniek genoem word. Die tweede harmoniek is die eerste botoon (die oktaaf bo die los snaar), die derde harmoniek is die tweede botoon, en so voorts. Die tweede harmoniek lê in die middel van die snaar en klink 'n oktaaf hoër as die toonhoogte van die snaar. Die derde harmoniek verdeel die snaar in derdes en klink 'n oktaaf en 'n kwint bo die grondtoon, en die vierde harmoniek verdeel die snaar in kwarte en klink twee oktawe bo die eerste. Die klank van die tweede harmoniek is die helderste van almal, omdat dit 'n gemeenskaplike nodus met al die daaropvolgende ewe harmonieke (4de, 6de, ens.) het. Die derde en die daaropvolgende onewe harmonieke is moeiliker om te speel, omdat hulle die snaar in 'n onewe aantal trillende dele verdeel en nie so baie nodusse met ander harmonieke deel nie. Kunsmatige flageolettone is moeiliker om voort te bring as natuurlike, aangesien hulle behels dat die snaar gegryp én 'n flageolet op die gegrypte noot gespeel word. Met die ''oktaafraam'' (die normale afstand tussen die eerste en die vierde vinger in enige gegewe posisie) en die vierde vinger wat die snaar 'n kwart bo die gegrypte noot net aanraak, ontstaan die vierde harmoniek, twee oktawe bo die gegrypte noot. Vingerplasing en -druk, asook stoksnelheid, -druk en kontakpunt, is almal wesenlik om die gewenste flageolet te laat klink. Boonop moet in passasies met verskillende note as valse flageolettone die afstand tussen die grypende vinger en die flageoletvinger voortdurend verander, aangesien die afstand tussen die note oor die lengte van die snaar verander. Die ''flageoletvinger'' kan die snaar ook 'n groot terts bo die vasgedrukte noot aanraak (die vyfde harmoniek), of 'n kwint hoër ('n derde harmoniek). Hierdie flageolettone word minder algemeen gebruik; in die geval van die groot terts moet sowel die gegrypte noot as die aangeraakte noot effens hoog gespeel word, anders spreek die flageolet nie so geredelik aan nie. In die geval van die kwint is die strekking groter as wat vir baie violiste gemaklik is. In die algemene repertoire word breuke kleiner as 'n sesde nie gebruik nie. Verdelings tot 'n agtste word egter soms gebruik, en met 'n goeie instrument en 'n vaardige speler is verdelings so klein as 'n twaalfde moontlik. Daar is 'n paar boeke wat uitsluitlik aan die studie van vioolflageolettone gewy is. Twee omvattende werke is Henryk Heller se sewedelige ''Theory of Harmonics'', in 1928 deur Simrock gepubliseer, en Michelangelo Abbado se vyfdelige ''Tecnica dei suoni armonici'', in 1934 deur Ricordi gepubliseer. Uitgebreide passasies in kunsmatige flageolettone kom in die virtuose vioolliteratuur voor, veral van die 19de en vroeë 20ste eeu. Twee opvallende voorbeelde hiervan is 'n hele gedeelte van Vittorio Monti se ''Csárdás'' en 'n passasie omtrent in die middel van die derde deel van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Vioolkonsert. 'n Gedeelte van die derde deel van Paganini se Vioolkonsert nr. 1 bestaan uit dubbelgreeptertse in flageolettone. Wanneer snare verslyt, vuil en oud is, is die flageolettone moontlik nie meer suiwer in toonhoogte nie. Om dié rede vervang violiste hul snare gereeld. === Regterhand en klankkleur === Die snare kan laat klink word deur die hare van die strykstok, wat in die regterhand gehou word, daaroor te trek (''arco'') of deur hulle te tokkel (''pizzicato''), meestal met die regterhand. In sommige gevalle tokkel die violis snare met die linkerhand. Dit word gedoen om oorgange van pizzicato na arco te vergemaklik, en dit word ook in sommige virtuose vertoonstukke gebruik. Linkerhand-pizzicato word gewoonlik op los snare gedoen. Pizzicato word op al die instrumente van die vioolfamilie gebruik; die sistematiese studie van gevorderde pizzicatotegnieke is egter die verste ontwikkel in die jazzkontrabas, 'n styl waarin die instrument byna uitsluitlik getokkel word. Die regterarm, -hand en strykstok en die stoksnelheid is verantwoordelik vir toonkwaliteit, [[ritme]], [[dinamika (musiek)|dinamika]], artikulasie en die meeste (maar nie alle) veranderinge in [[toonkleur]]. Die speler trek die strykstok oor die snaar, wat die snaar laat tril en 'n aangehoue toon voortbring. Die natuurlike tekstuur van die perdehaar en die klewerigheid van die hars help die stok om die snaar te "gryp", en wanneer die stok oor die snaar getrek word, laat dit die snaar 'n toon klink. Stryk kan gebruik word om lang aangehoue note of melodieë voort te bring. In 'n strykersgroep kan 'n noot eindeloos volgehou lyk as die spelers in die groep op verskillende tye van strykrigting verander. Die strykstok kan ook gebruik word om kort, skerp nootjies te speel, soos herhaalde note, toonlere en arpeggio's, wat in baie musiekstyle 'n stuwende ritme verskaf. ==== Stryktegnieke ==== Die wesenlikste deel van die stryktegniek is die greep van die strykstok. Gewoonlik is die duim gebuig in die klein ruimte tussen die slof en die omwikkeling van die stok. Die ander vingers is ietwat eweredig oor die bokant van die stok verspreid. Die pinkie is gekrul, met die vingerpunt op die hout naas die skroef. Die viool bring harder note voort met groter stoksnelheid of meer gewig op die snaar. Die twee metodes is nie gelykwaardig nie, omdat hulle verskillende toonkleure voortbring; om op die snaar af te druk, is geneig om 'n harder, intenser klank te gee. 'n Harder klank kan ook verkry word deur die stok nader aan die kam te plaas. Die kontakpunt waar die stok die snaar kruis, beïnvloed ook die toonkleur. Om naby die kam te speel (''sul ponticello'') gee 'n intenser klank as gewoonlik en beklemtoon die hoër harmonieke, terwyl om met die stok oor die einde van die toets te speel (''sul tasto'') 'n delikate, eteriese klank gee wat die [[grondtoon]] beklemtoon. Shinichi Suzuki het die kontakpunt die "[[Fritz Kreisler|Kreisler]]-snelweg" genoem; 'n mens kan die verskillende kontakpunte as "bane" op die snelweg beskou. Die klankkleur kan dus deur die manier van stokvoering verreikend beïnvloed word: deur die mees uiteenlopende stryksnelhede by 'n baie veranderlike stokdruk, maar ook deur die plek van die stryk (nader aan die kam of nader aan die toets). Verskillende maniere van aanslag met die strykstok bring verskillende artikulasies voort. Daar is baie stryktegnieke wat elke speelstyl moontlik maak. Baie onderwysers, spelers en orkeste bestee baie tyd aan die ontwikkeling van tegnieke en die skep van 'n eenvormige tegniek binne die groep. Hierdie tegnieke sluit in legato-stryk ('n gladde, verbonde, aangehoue klank wat vir melodieë geskik is), ''collé'' en 'n verskeidenheid strykwyses wat korter note voortbring, waaronder ricochet, ''sautillé'', ''martelé'', ''spiccato'' en staccato. ==== Pizzicato ==== 'n Noot wat in die geskrewe musiek ''pizz.'' (afkorting vir ''pizzicato'') gemerk is, moet gespeel word deur die snaar met 'n vinger van die regterhand te tokkel in plaas van te stryk. (Die wysvinger word hier die meeste gebruik.) Soms word in orkespartye of virtuose solomusiek waar die stokhand besig is (of vir vertoon-effek) ''linkerhand-pizzicato'' aangedui met 'n + (plusteken) onder of bo die noot. By linkerhand-pizzicato word twee vingers op die snaar geplaas; die een (gewoonlik die wys- of middelvinger) word op die korrekte noot geplaas, en die ander (gewoonlik die ring- of pinkvinger) bo die noot. Die hoër vinger tokkel dan die snaar terwyl die laer een bly lê, wat die korrekte toonhoogte voortbring. Deur die krag van die tokkel te vergroot, kan die volume van die noot verhoog word. Pizzicato word in orkeswerke en in solo-vertoonstukke gebruik. In orkespartye moet violiste dikwels baie vinnig van arco na pizzicato oorskakel, en omgekeerd. ==== Col legno ==== 'n Aanduiding ''col legno'' ([[Italiaans]] vir "met die hout") in die geskrewe musiek vereis dat die snaar of snare met die stok van die strykstok geslaan word in plaas van dat die hare van die stok oor die snare getrek word. Hierdie stryktegniek word betreklik selde gebruik en lewer 'n gedempte, perkussiewe klank. Die spookagtige kwaliteit van 'n vioolgroep wat ''col legno'' speel, word in sommige simfoniese stukke benut, veral in die "Heksedans" van die laaste deel van [[Hector Berlioz]] se ''Symphonie fantastique''. Saint-Saëns se simfoniese gedig ''Danse macabre'' laat die strykersgroep die ''col legno''-tegniek gebruik om die klank van dansende geraamtes na te boots. "Mars" uit Gustav Holst se ''The Planets'' gebruik ''col legno'' om 'n herhaalde ritme in 5/4-tydmaat te speel. [[Benjamin Britten]] se ''The Young Person's Guide to the Orchestra'' vereis dit in die "[[slaginstrument|Perkussie]]"-variasie. [[Dmitri Sjostakowitsj]] gebruik dit in sy Veertiende Simfonie in die deel "In die Santé-gevangenis". Sommige violiste maak egter beswaar teen hierdie speelwyse, omdat dit die afwerking kan beskadig en die waarde van 'n goeie strykstok kan verminder, maar die meeste van hulle maak 'n kompromie deur minstens vir die duur van die betrokke passasie 'n goedkoop strykstok te gebruik. ==== Détaché, martelé en tremolo ==== ''Détaché'' is 'n gladde en egalige streek waarby die stoksnelheid en -gewig van die begin van die streek tot die einde dieselfde bly.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Simon|date=1999|title=Detache|journal=Strad|volume=110|pages=638|via=Music Index}}</ref> ''Martelé'', letterlik "gehamer", is 'n sterk geaksentueerde effek wat voortgebring word deur elke streek kragtig en plotseling los te laat. Martelé kan in enige deel van die stok gespeel word en word in die geskrewe musiek soms met 'n pylpunt aangedui. Tremolo is die baie vinnige herhaling (tipies van 'n enkele noot, maar soms van meer note), gewoonlik by die punt van die stok gespeel. Tremolo word met drie kort, skuins strepies deur die steel van die noot aangedui en word dikwels as klankeffek in orkesmusiek gebruik, veral in die Romantiese tydperk (1800–1910) en in operamusiek. ==== Demper ==== [[Lêer:Two mutes.jpg|duimnael|links|'n Geïmproviseerde wasgoedpen-demper en 'n rubber-oefendemper]] Deur 'n klein toestelletjie van metaal, rubber, leer of hout, 'n ''demper'' of ''sordino'', op die kam van die viool te plaas of daarteen aan te skuif (na gelang van die konstruksie), verkry 'n mens 'n sagter, ronder toon met minder hoorbare botone; die klank van 'n hele orkesstrykersgroep wat met dempers speel, het 'n gedempte karakter. Die demper verminder die trillingsamplitude van die kam en beperk sy eiefrekwensie; die gebruikte materiaal en die massa van die demper bepaal in watter mate die verskeidenheid klankkleure en die volume van die viool verminder word. Die resultaat is 'n gewild verminderde toon wat as "nasaal" of "gesluier" beskryf word. Die demper verander dus sowel die volume as die toonkleur van 'n viool. Die konvensionele Italiaanse aanduidings vir die gebruik van die demper is ''con sord.'' of ''con sordino'' ("met demper"), ''senza sord.'' ("sonder demper") en ''via sord.'' ("demper af"). Groter dempers van metaal, rubber of hout is algemeen beskikbaar en staan as ''oefendempers'' of ''hoteldempers'' bekend. Sulke dempers word gewoonlik nie by uitvoerings gebruik nie, maar om die klank van die viool in oefenruimtes soos hotelkamers te smoor. (Vir oefendoeleindes is daar ook die stomme viool, 'n viool sonder klankkas.) Sommige komponiste het oefendempers vir 'n spesiale effek gebruik, byvoorbeeld [[Luciano Berio]] aan die einde van sy ''Sequenza VIII'' vir soloviool. === Dinamika === By die linkeroor van die violis bereik die viool in ''ff'' ([[dinamika (musiek)|fortissimo]]) piekwaardes van meer as 110&nbsp;dB.<ref>''Safe and Sound''. Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin. Dortmund 2010, p. 24.</ref> Die dinamiese omvang van die instrument is redelik gebalanseerd. Op 6,5&nbsp;meter afstand is die klankpeil in ''pp'' ongeveer 43–45&nbsp;dB, terwyl in ''ff'' op dieselfde afstand ongeveer 73–80&nbsp;dB bereik word. === Toonsoorte === Nie alle toonsoorte is op die viool ewe goed uitvoerbaar nie. Toonsoorte waarin dikwels los snare gestryk word, is betreklik maklik om te speel. Die toonsoort beïnvloed ook die klank. In die Duitse uitgawe van die instrumentasieleer van [[Hector Berlioz]], deur [[Richard Strauss]] bewerk, staan daaroor: "Die viole skitter en speel gemakliker in die toonsoorte wat hulle die gebruik van die los snare toelaat."<ref name="Berlioz/Strauss"/> Berlioz het die toekenning van moeilikheidsgrade en klankkwaliteite aan toonsoorte wat op die viool gespeel word, tot die uiterste gevoer deur vir elke afsonderlike toonsoort aanduidings te probeer gee. In sy tabelle van 19 majeur- en 19 mineurtoonsoorte staan byvoorbeeld dat As-majeur "nie baie moeilik" is om te speel nie en "sag, gesluier, baie edel" klink; e-mineur is "maklik" om te speel en klink "skreeuend, gewoon". Sommige toonsoorte het Berlioz "byna onuitvoerbaar" genoem, enkeles selfs "onuitvoerbaar".<ref name="Berlioz/Strauss">[[Hector Berlioz]]: ''Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes.'' Schonenberger, Parys 1844, hier p. 33, [https://archive.org/details/grandtraitdins1843berl archive.org].<br />Duitse uitgawe: ''Instrumentationslehre von Hector Berlioz. Ergänzt und revidiert von Richard Strauss.'' Twee bande. Edition Peters, Leipzig 1905; hier band 1, pp. 61 e.v., [https://archive.org/details/instrumentations01berl archive.org].</ref> == Pedagogiek == Vioolspel kan reeds op 'n baie vroeë kinderleeftyd aangeleer word. Pedagoë is van mening dat 'n so vroeg moontlike begin, ongeveer op die ouderdom van drie tot ses jaar, in beginsel voordelig en vir 'n suksesvolle loopbaan sterk aan te beveel is. Daarom bestaan daar talle "kindervriendelike" vioolmetodes. 'n So vroeg moontlike begin met vioolspel is 'n vaste bestanddeel van die Suzuki-metode, genoem na sy ontwikkelaar Shinichi Suzuki. Vir die vroeë begin met klein hande en kort arms bestaan daar aangepaste instrumente in breukgroottes (sien [[#Groottes|Groottes]]). As 'n belangrike pedagogiese werk geld [[Leopold Mozart]] se ''Versuch einer gründlichen Violinschule'' van 1756. Mozart se vioolmetode is een van die belangrike bronne vir die studie van die historiese uitvoeringspraktyk. Nog vroeëre leerwerke stam uit die Baroktyd; so het Daniel Merck, Michel Corrette en Francesco Geminiani hulle vir die vioolpedagogiek verdienstelik gemaak. Giuseppe Tartini het in sy ''L'arte dell'arco'', wat 50 etudes bevat, die eerste leerwerk oor die stokvoering geskryf. Georg Philipp Telemann het vir sy leerlinge die "Metodiese sonates" geskep, waarin die stadige dele boonop met barokke versiering uitgeskryf is. Moderner en sistematiese leerwerke het in die vroeë 19de eeu in Frankryk ontstaan, na die stigting van die Paryse Konservatorium. Enkele vooraanstaande outeurs van sulke werke is Pierre Rode, Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer, Charles-Auguste de Bériot, Jacques Féréol Mazas en in Duitsland Louis Spohr. In die 20ste eeu speel veral die publikasies van Carl Flesch en Ivan Galamian 'n uitstaande rol. == Gebruik in musiek == [[Lêer:PalacioReal Stradivarius1.jpg|duimnael|regs|Stradivari-viool in die Koninklike Paleis van Madrid]] Die viool is nou met die ontwikkeling van die Europese musiek van die nuwe tyd verbonde en is dienooreenkomstig ryk met literatuur bedeel. Hier kan net 'n kort oorsig van sy veelsydige take gegee word. === Klassieke musiek === [[Lêer:Telemann - 2violin Sonata 1-1.ogg|duimnael|regs|'n [[Sonate]] vir twee viole van die Barokkomponis Telemann. As 'n betreklik tipiese Barokvioolkomposisie sou dit oorspronklik waarskynlik met minder vibrato uitgevoer gewees het.]] [[Lêer:Meditation from Thais - Bomsori Kim.opus|duimnael|regs|Die ''Méditation'' uit Massenet se opera ''Thaïs''. Die baie legato-speelstyl, met oorvloedige gebruik van portamento, rubato en vibrato en van die hoër registers van die instrument, is tipies van die vioolspel in die laat-Romantiese tydperk.]] Sedert die [[Barok]] is die viool om verskeie redes een van die belangrikste van alle instrumente in die klassieke musiek. Die toon van die viool staan bo ander instrumente uit, wat dit geskik maak om 'n melodielyn te speel. In die hande van 'n goeie speler is die viool uiters behendig en kan dit vinnige en moeilike reekse note uitvoer. Bekende violiste sluit in [[Hilary Hahn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en, meer onlangs, TwoSet Violin en Chloe Chua. ==== Solo- en konsertwerke ==== Belangrike werke vir soloviool (sonder begeleiding) was daar in die Baroktyd by die vleet; genoem kan word die 16 Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber vir viool in [[scordatura]] en die ses Sonates en Partitas vir soloviool van [[Johann Sebastian Bach]]. Hier is veral met dubbelgrepe die moontlikheid ten volle benut om op een viool verskeie stemme te laat klink. In die Klassisisme en die Romantiek was hierdie genre (net soos solowerke vir ander instrumente, afgesien van [[klavier]] of [[orrel]]) minder verbreid, hoewel dit in die 24 Caprices van [[Niccolò Paganini]] 'n verdere hoogtepunt bereik het. In die 20ste eeu het dit met die Solosonate van [[Béla Bartók|Bartók]], werke van [[Igor Strawinski|Strawinski]] en veral [[Eugène Ysaÿe]] 'n nuwe verbreiding beleef. Die eerste [[concerto|instrumentale konserte]] het aanvanklik ontwikkel uit die tydelike na vore tree van die konsertmeester uit die Barokse strykorkes (sien ook concerto grosso). Gou het die eerste as sodanig verklaarde vioolkonserte ontstaan, soos dié van Giuseppe Torelli, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] of Bach. Al drie groot Weense Klassici het vioolkonserte geskryf, so ook die belangrike Romantiese meesters (Paganini, Louis Spohr, [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Antonín Dvořák|Dvořák]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], [[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], [[Henri Vieuxtemps|Vieuxtemps]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Max Bruch|Bruch]], [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]) en baie latere komponiste soos [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Edward Elgar|Elgar]], Korngold, Bartók, [[Benjamin Britten|Britten]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]], [[Alban Berg|Berg]], Strawinski, [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] en [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]]. Vanaf die einde van die 19de eeu is enkele werke vir soloviool met orkesbegeleiding gekomponeer wat formeel vryer was en hulle van die suiwer ''konsert''-genre wou onderskei, soos die ''Symphonie espagnole'' van Édouard Lalo, [[Maurice Ravel|Ravel]] se "sigeuner"-rapsodie ''Tzigane'', die ''Poème'' van [[Ernest Chausson|Chausson]] of ''The Lark Ascending'' van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]]. ==== Kamermusiek ==== Byna geen werk van die stryker- of gemengde kamermusiek kom sonder viool of viole klaar nie. Die belangrikste genres is die vioolsonate, die triosonate, die stryktrio, die klaviertrio, die [[strykkwartet]], die klavierkwartet, die strykkwintet en die stryksekstet. In baie van hierdie besettings het die viool die belangrikste melodiestem. Sy dikwels konsertante take laat dit daarby die spreekwoordelike "eerste viool" speel. 'n Strykkwartet het, soos die orkes, partye vir eerste en tweede viool, asook 'n altvioolparty en 'n basinstrument, soos die tjello of, selde, die kontrabas. ==== Orkes ==== [[Lêer:Maximilian Pilzer (IMSO pp09).jpg|duimnael|regs|Konsertmeester van die New Yorkse Filharmoniese Orkes (1917)]] Viole maak 'n groot deel van 'n [[simfonie-orkes|orkes]] uit en word gewoonlik in twee groepe verdeel, bekend as die eerste en die tweede viole. Sedert die Baroktyd is daar in die orkes (soos in die strykkwartet) twee verskillende vioolpartye, wat meestal ''koraal'' beset is, dit wil sê deur verskeie spelers. Komponiste ken die melodie dikwels aan die eerste viole toe, tipies 'n moeiliker party wat hoër posisies gebruik. Die tweede viole speel daarenteen harmonie, begeleidingspatrone of die melodie 'n oktaaf laer as die eerste viole. In 'n groot besette Romantiese [[simfonie]] speel in die algemeen 16 eerste en 14 tweede viole, soms meer. Albei groepe word gewoonlik deur een of meer stemleiers aan die voorste lessenaar gelei. Heel voor in die eerste vioolgroep sit die eerste konsertmeester, wat soms solo's moet speel en 'n besondere verantwoordelikheid vir die hele orkes draag. Die uitdrukking "die eerste viool speel", in die sin van "bepaal wat gedoen moet word", verwys na die konsertmeester van die klassieke orkesordening, wat as stemleier die toon vir die ander violiste aangegee het (net so "die tweede viool speel" in die sin van "jou na ander moet skik, 'n ondergeskikte rol speel"). === Dansmusiek === In samehang met die solistiese loopbaan van die viool in die hofmusiek van die 17de eeu het dit die toonaangewende instrument by die begeleiding van danse geword. Balletmeesters het viool gespeel en die dansmeesterviool (pochette) gebruik om geselskapsdanse in te studeer. Deur die opkoms van die burgerlike dans in die 18de eeu het baie dansorkeste ontstaan wat in die kern uit twee viole (met bas) bestaan het. Die eerste het die melodie gespeel, die tweede het ritmes en akkoorde bygevoeg. Nog op die hoogtepunt van die Weense dansmusiek in die tyd van die [[Biedermeier]], met Joseph Lanner of [[Johann Strauss I|Johann Strauss (vader)]], het hulle die kern van die dansorkeste gevorm, en baie danselemente het in die konsertmusiek weerklink. [[Johann Strauss II|Johann Strauss (seun)]] is nog as kapelmeester met sy viool afgebeeld, hoewel hy hom toenemend op dirigeer en komponeer toegespits het. === Volksmusiek === [[Lêer:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|duimnael|Die Sweedse volksvioolspeler Hins Anders Ersson, deur Anders Zorn geskilder, 1904]] [[Lêer:Fiddler from Hungary.jpg|duimnael|Vioolspeler uit Hongarye]] Soos baie ander instrumente wat in die klassieke musiek gebruik word, stam die viool van verre voorouers af wat vir volksmusiek gebruik is. Na 'n fase van intensiewe ontwikkeling in die laat [[Renaissance]], grootliks in Italië, het die viool (in volume, toon en behendigheid) soveel verbeter dat dit nie net 'n baie belangrike instrument in die kunsmusiek geword het nie, maar ook baie aantreklik vir volksmusikante was, en uiteindelik baie wyd verspreid geraak het, waar dit soms vroeëre strykinstrumente verdring het. Etnomusikoloë het sy wydverspreide gebruik in Europa, Asië en die Amerikas waargeneem. Wanneer die viool as volksinstrument gespeel word, word dit in Engels gewoonlik 'n ''fiddle'' genoem (hoewel die term ''fiddle'' informeel gebruik kan word ongeag die musiekgenre), en dit word onderskei van die historiese vedel, wat 'n voorloper van die viool is. Wêreldwyd is daar verskeie snaarinstrumente, soos die draailier en die Apache-viool, wat ook ''fiddles'' genoem word. Volksvioolmusiek verskil van die klassieke daarin dat die wysies algemeen as dansmusiek beskou word<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001|title=Fiddling|last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|date=2009|website=okhistory.org|access-date=9 Februarie 2018}}</ref> en dat verskeie tegnieke gebruik word, soos bourdons, "shuffles" en versierings wat eie aan bepaalde style is. In baie volksmusiektradisies word die wysies nie neergeskryf nie, maar deur opeenvolgende geslagte musikante gememoriseer en oorgedra<ref name="OKHistory" /> in wat as die mondelinge tradisie bekend staan. Baie ''old-time''-stukke vereis kruisstemming, dit wil sê ander stemminge as die standaard GDAE. Sommige spelers van Amerikaanse volksvioolstyle (soos bluegrass of ''old-time'') laat die bokant van hul kam tot 'n effens platter kromming sny, wat tegnieke soos die "double shuffle" minder veeleisend vir die stokarm maak, aangesien dit die bewegingsomvang verminder wat nodig is om tussen dubbelgrepe op verskillende snaarpare af te wissel. Volksvioolspelers wat snare met 'n soliede staalkern gebruik, verkies moontlik 'n stertstuk met fynstemmers op al vier snare in plaas van die enkele fynstemmer op die E-snaar wat baie klassieke spelers gebruik. Die viool is in talle variante 'n tipiese instrument van die tradisionele musiek in onder andere [[Ierland]], [[Wallis]] (''ffidil''), [[Skotland]], [[Frankryk]], die Alpelande, [[Noorweë]] ([[Hardangerviool]]), [[Swede]], [[Pole]] (''skrzypce podwiązane'' in plaas van die ''mazanki'' wat in die 19de eeu gebruik is), [[Hongarye]], [[Roemenië]] (''vioară''), [[Slowakye]] (''husle''), [[Litaue]] (''smuikas''), [[Estland]] (''viiul'') en [[Griekeland]] (''violi''). === Jazz === Die vroegste verwysings na jazzuitvoerings met die viool as solo-instrument is uit die eerste dekades van die 20ste eeu gedokumenteer. Joe Venuti, een van die eerste jazzvioliste, is bekend vir sy werk met die kitaarspeler Eddie Lang in die 1920's. Sedertdien was daar baie improviserende violiste, waaronder Stéphane Grappelli, Stuff Smith, Eddie South, Regina Carter, Johnny Frigo, John Blake, Adam Taubitz, Leroy Jenkins, Didier Lockwood en Jean-Luc Ponty. Hoewel hulle nie primêr jazzvioliste is nie, het Darol Anger en Mark O'Connor 'n groot deel van hul loopbane aan jazz gewy. Die Switsers-Kubaanse violis Yilian Cañizares meng jazz met Kubaanse musiek.<ref name="NZZ">{{Cite news |url= http://www.nzz.ch/zuerich/zuercher_kultur/die-gunst-der-goetter-1.18150997 |title = Die Sängerin und Geigerin Yilian Cañizares in Moods |newspaper=Neue Zürcher Zeitung | date = 16 September 2013 | access-date = 12 Junie 2015}}</ref> Viole kom ook voor in ensembles wat orkesagtergrond vir baie jazzopnames verskaf. In die tango-orkes en in "sigeuner"-orkeste speel die viool eweneens 'n belangrike rol. In 'n [[big band]] ([[Engels]] vir "groot musiekgroep") word 'n viool selde gespeel. Deur die gebruik van 'n elektriese viool kan die viool egter goed in die big band geïntegreer word, waar dit selfs as solo-instrument bo die blaasklanke kan uitspeel. Met 'n vervormer kan die klank van die viool sterk gevarieer word, van 'n "klassieke klank" tot volledige vervorming soos by 'n elektriese kitaar. === Populêre musiek, rock en metal === [[Lêer:Lindsey Stirling.jpg|duimnael|regs|Lindsey Stirling tree by TEDx Berkeley op, 2012]] Tot minstens die 1970's het die meeste soorte populêre musiek strykersgroepe gebruik. Hulle is dwarsdeur die 1920's en vroeë 1930's uitgebreid in die populêre musiek gebruik. Met die opkoms van die swingmusiek, van 1935 tot 1945, is die strykersklank egter dikwels gebruik om die volheid van die big band-musiek aan te vul. Na die swing-era, van die laat 1940's tot die middel 1950's, het strykers in die tradisionele popmusiek begin herleef. Hierdie neiging het in die laat 1960's versnel, met 'n beduidende herlewing van die gebruik van strykers, veral in die soulmusiek. Populêre Motown-opnames van die laat 1960's en 1970's het sterk op strykers as deel van hul kenmerkende tekstuur gesteun. Met die opkoms van [[elektroniese musiek|elektronies geskepte musiek]] in die 1980's het die gebruik van viole afgeneem, aangesien gesintetiseerde strykersklanke wat deur 'n klawerbordspeler op 'n [[sintetiese klavier|sintetiseerder]] gespeel word, hul plek ingeneem het. In die oorblywende ligte musiek word die viool eerder selde as solo-instrument ingespan; elektronies voortgebragte strykerspassasies word daarenteen graag gebruik om 'n romantiese stemming te skep. Hoewel die viool baie min in die hoofstroom-[[rockmusiek]] gebruik is, het dit 'n geskiedenis in die progressiewe rock (byvoorbeeld Electric Light Orchestra, King Crimson, [[Kansas (rock-groep)|Kansas]], Gentle Giant). Aan die einde van die sestigerjare is deur die groep East of Eden vir die eerste keer 'n viool as solo-instrument in die rockmusiek ingespan (komponis: David Jack, vioolsolis: Dave Arbus). Die populariteit van crossover-musiek vanaf die laaste jare van die 20ste eeu het die viool na die arena van die populêre musiek teruggebring, met sowel elektriese as akoestiese viole wat deur populêre groepe gebruik word. Die Dave Matthews Band het die violis Boyd Tinsley. Die komplekse musiek van die Amerikaanse groep The Flock het rock, jazz, blues en ander style vermeng; hul violis Jerry Goodman, wat 'n elektries versterkte viool gespeel het, het later by die jazzrock-fusiegroep The Mahavishnu Orchestra aangesluit. Saul Davies van James, wat ook 'n kitaarspeler is, is deur die groep as violis aangewerf. Baie moderne violiste onderneem uitstappies in crossover-projekte (Nigel Kennedy, [[Anne-Sophie Mutter]]). [[Vanessa-Mae]] is bekend vir haar samesmelting van klassieke en populêre genres, wat sy "violin techno-acoustic fusion" noem; met haar sukses is sy in 2006 as die rykste vermaaklikheidskunstenaar onder 30 in die Verenigde Koninkryk aangewys.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4927490.stm |title=Vanessa-Mae tops young rich list |work=BBC News Online |date=21 April 2006 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Die viool is ook te vinde in groepe wat stilisties in die rigtings Middeleeuse rock, folk metal en [[folk rock]] beweeg, soos Flogging Molly, Fiddler's Green, Letzte Instanz, Volkstrott, Subway to Sally, Schandmaul en Skyclad; die gebruik van die viool spruit hier uit die agtergrond van sy gebruik in die tradisionele musiek. Die folk metal-groep Ithilien gebruik die viool uitgebreid in hul diskografie. Die progressiewe metal-groep Ne Obliviscaris het 'n violis, Tim Charles, in hul besetting.<ref>{{Cite web | url=https://www.facebook.com/NeObliviscarisBand/ | title=Ne Obliviscaris| website=[[Facebook]]}}</ref> Verder word die viool sporadies in die rock- en metalmusiek gebruik; voorbeelde daarvan is die groepe Yellowcard en Kansas uit die rock, asook Turisas, Dornenreich, Corvus Corax, Subway to Sally en My Dying Bride uit die metal. Deur die gebruik van 'n viool kry die musiek 'n eie karakter en word dit melodieser. Stylrigtings waarin die viool betreklik dikwels voorkom, as solo- sowel as ensemble-instrument, is buiten die reeds genoemde folk-crossover-style veral simfoniese rock en metal asook gothic en dark metal; by lewende optredes word soloviool en strykers om kosteredes dikwels deur sintetiseerders vervang. By Emilie Autumn domineer die viool op groot skaal; sy noem haar musiek self ''Violindustrial''. Onafhanklike kunstenaars soos Owen Pallett, The Shondes en Andrew Bird het ook tot groter belangstelling in die instrument bygedra.<ref name="ChicagoMag">{{cite web |first=Brian |last=Golden |work= Chicago Magazine | date=5 Desember 2017 |title=Andrew Bird Brings His Sweeping Symphony of Sounds to Chicago | url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2017/Andrew-Bird-Echolocations-River}}</ref> [[Indie (musiekgenre)|Indie]]-groepe het dikwels nuwe en ongewone verwerkings omhels, wat hulle meer vryheid gee om die viool te laat uitstaan as baie hoofstroomkunstenaars. Lindsey Stirling speel viool saam met elektroniese, dubstep- en trance-riffs en -ritmes, en het daarmee haar eie musiekgenre geskep.<ref name="hercampus">{{cite journal |last= Self |first= Brooke |date= 9 April 2011 |title= Lindsey Stirling—hip hop violinist |url= http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling%E2%80%94hip-hop-violinist |journal= Her Campus |archive-url= https://web.archive.org/web/20141205163809/http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling-hip-hop-violinist |archive-date= 2014-12-05 |url-status= live }}</ref> Eric Stanley improviseer op die viool met [[hip-hop-musiek|hip-hop]]-, pop- en klassieke elemente en instrumentale ritmes.<ref name="vh1">{{cite web |last= Tietjen |first= Alexa |url= http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410191820/http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |url-status= dead |archive-date= 10 April 2015 |title= Get Your Life From This Violin Freestyle Of Fetty Wap's "Trap Queen" |publisher= [[VH1]] |website= vh1.com |access-date= 13 Mei 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Martinez |first=Marc |title=Eric Stanley: Hip Hop Violinist (onderhoud) |url=https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515072003/https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-date=15 Mei 2015 |publisher=KTSP-TV, Phoenix |date=3 Oktober 2010 |work=Fox 10 News |access-date=11 Desember 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Die suksesvolle [[indierock]]- en barokpop-groep [[Arcade Fire]] gebruik viole uitgebreid in hul verwerkings.<ref>{{cite news|title=Arcade Fire – 10 of the best|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-12|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/17/arcade-fire-10-of-the-best}}</ref> === Arabiese en Persiese musiek === Die viool is vir sangbegeleiding, as solo-instrument en in ensembles in die Arabiese en Persiese musiek opgeneem, waar dit naas die Arabiese ''rababah'' gebruik word. In [[Noord-Afrika]] is die viool as ''kamān'' en in [[Turkye]] as ''kemen'' bekend (vergelyk Turks ''kemençe''). In [[Iran]] kan die viool sedert die begin van die 20ste eeu die klassieke repertoire van die spieslier ''kamānče'' oorneem. === Indiese klassieke musiek === [[Lêer:Akella Mallikarjuna Sarma playing the Violin in the Indian Carnatic Style.jpg|duimnael|regs|Akella Mallikarjuna Sarma speel viool in die Indiese karnatiese styl]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|regs|Die Suid-Indiese violiste Ganesh en Kumaresh]] Die Indiese viool, hoewel wesenlik dieselfde instrument as dié wat in die Westerse musiek gebruik word, verskil in sekere opsigte daarvan.<ref name="FirstPost">{{cite web |first=Suryasarathi |last=Bhattacharya |work= First Post | date=10 Desember 2017 |title=Violin virtuoso Dr L Subramaniam on how Indian classical music took on the world stage | url=https://www.firstpost.com/living/violin-virtuoso-dr-l-subramaniam-on-how-indian-classical-music-took-on-the-world-stage-4251501.html}}</ref> Die instrument word so gestem dat die IV- en III-snaar (G en D op 'n Westers gestemde viool) en die II- en I-snaar (A en E) sa–pa-pare (do–sol) is en dieselfde klink, maar 'n oktaaf uit mekaar, wat aan algemene scordatura- of kruisstemminge soos G₃–D₄–G₄–D₅ of A₃–E₄–A₄–E₅ herinner. Die tonika sa (do) is nie vas nie, maar word veranderlik gestem om by die sanger of leidende speler aan te pas. Die manier waarop die musikant die instrument hou, verskil ook tussen die Westerse en die Indiese musiek. In die Indiese musiek sit die musikant kruisbeen op die vloer met die regtervoet vorentoe uitgesteek. Die krul van die instrument rus op die voet, sodat die viool teen die bors gestut en skuins afwaarts gehou word. Hierdie posisie is wesenlik om goed te speel vanweë die aard van die Indiese musiek: die hand kan oor die hele toets beweeg en daar is geen vaste posisie vir die linkerhand nie, sodat dit belangrik is dat die viool in 'n stabiele, onbeweeglike posisie is. Die viool is in die klassieke musiek van Suid-Indië (die karnatiese musiek) die eerste keer deur Baluswami Dikshitar (1786–1859), 'n broer van die groot komponis Muthuswami Dikshitar, gespeel.<ref>V. V. Ramesh: [https://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html ''The Great Violin Maestros Of The Past.''] Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, November 1995.</ref> In die Suid-Indiese klassieke musiek is die viool naas die vina die belangrikste snaarinstrument. Die eerste afbeeldings van viole in Indië word in die paleis van [[Tipu Sultan]] (1750–1799) gevind, wat met Frankryk verbonde en andersins in Europese tegniek geïnteresseerd was. Bekende Suid-Indiese violiste is Kunnakudi Vaidyanathan (1935–2008), Mysore Manjunath, Ganesh en Kumaresh, en L. Subramaniam. In Noord-Indië het die [[Bengale|Bengaalse]] komponis Nidhu Babu (1741–1839) moontlik as eerste die viool vir die begeleiding van sy Akhrai-liedere in [[Kolkata]] ingespan. Die beroemdste Noord-Indiese violis was Vishnu Govind Jog (1922–2004). === Suidoos-Asië === In [[Mianmar]] het die Europese viool, wat daar ''tayaw'' genoem word, die plek ingeneem van 'n driesnarige vioolagtige instrument wat in die 19de eeu bespeel is. Die viool het in die 17de eeu saam met die Portugese die [[Maleise Argipel|Maleise Eilande]] bereik. In [[Maleisië]] word die Europese viool (''biola'') in verskeie musiekstyle gebruik, onder andere saam met die tokkelluit ''gambus'' in die begeleidingsensemble van die ''zapin''-dansvertonings. In [[Indonesië]] kom die viool (''biola'') in enkele streeksvolksmusiekstyle voor, maar dit het die spieslier ''rebab'' wat in die Javaanse [[gamelan]] gespeel word, nie vervang nie. Op die [[Filippyne]] speel die ''biyolin'', wat in die 17de eeu deur die Spanjaarde meegebring is, in sommige streke Europese melodieë in die volksmusiek. == Elektriese viole == [[Lêer:Transformation.JPG|duimnael|upright=1.2|Akoestiese en elektriese viole]] '''Elektriese viole''' het 'n [[magnetisme|magnetiese]] of [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemer wat die snaartrilling in 'n elektriese sein omskakel. 'n Kabel of draadlose sender stuur die sein na 'n versterker of 'n klankstelsel. Elektriese viole word gewoonlik as sodanig gebou, maar 'n opnemer kan ook aan 'n konvensionele akoestiese viool aangebring word. 'n Elektriese viool met 'n resonerende klankkas wat onafhanklik van die elektriese elemente 'n hoorbare klank voortbring, kan 'n ''elektro-akoestiese viool'' genoem word. Om as akoestiese viool doeltreffend te wees, behou elektro-akoestiese viole 'n groot deel van die resonerende klankkas van die viool en lyk hulle dikwels soos 'n akoestiese viool. Die klankkas kan in helder kleure afgewerk en van alternatiewe materiale in plaas van hout gemaak wees. Hierdie viole moet moontlik by 'n instrumentversterker of klankstelsel aangesluit word. Sommige tipes het 'n stil opsie wat die speler toelaat om oorfone te gebruik wat aan die viool gekoppel is. Daar is vandag ook viole sonder 'n klankkas wat slegs opnemers het en 'n oudiosein lewer wat per kabel of radio oorgedra word; die voordele is dat die musikant nie voor 'n mikrofoon hoef te staan nie en dat daar geen gevaar van terugkoppeling is wanneer die versterkte klank na die instrument terugkom nie. Die eerste spesiaalgeboude elektriese viole dateer uit 1928 en is deur Victor Pfeil, Oskar Vierling, George Eisenberg, Benjamin Miessner, George Beauchamp, Hugo Benioff en Fredray Kislingbury gemaak. Hierdie viole kan, net soos 'n elektriese kitaar, by effekeenhede ingeprop word, insluitend vervorming, wah-wah-pedaal en [[weergalming]]. Aangesien elektriese viole nie op snaarspanning en resonansie aangewese is om hul klank te versterk nie, kan hulle meer snare hê. Vyfsnarige elektriese viole is byvoorbeeld by verskeie vervaardigers beskikbaar, en 'n sewesnarige elektriese viool (met drie laer snare wat die omvang van die tjello dek) is ook beskikbaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |publisher=Jordan Music |title=7String Violin Harlequin finish |access-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227173942/http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead}}</ref> Die meerderheid van die eerste elektriese violiste was musikante wat jazzfusie (byvoorbeeld Jean-Luc Ponty) en populêre musiek gespeel het. == Verwante instrumente == 'n Groter en laer klinkende bouvorm van die vioolinstrumente is die [[altviool]], ook viola genoem. Tot dieselfde familie behoort die [[tjello]], wat met die hals na bo en met die voorkant van die speler af weg gespeel word, terwyl die speler op 'n stoel sit. Die [[kontrabas]] het sowel boukundige eienskappe van die gambas, waartoe dit (as ''contrabasso da gamba'') eens gereken is, as van die vioolfamilie (''Contra-Bass-Geig''). Dit word meestal staande gespeel. Kleiner en handiger vorme van die viool word kleinviole genoem. Daartoe behoort die dansmeesterviool (pochette), die violino piccolo, die korthalsviool en die rebec. 'n Streeksvariant van 'n kleinviool is die ''złóbcoki'' wat in die Suid-Poolse Karpate gespeel word. Tot die eenvoudiger vioolvorme wat in streeksvolksmusiek gespeel word, behoort die Sorbiese viool en enkele variante van die Slowaakse ''husle''. Net in naam verwant is die Mongoolse perdekopviool. Die Strohviool is 'n vorm van die viool wat in 1899 in Londen deur Johannes Matthias Augustus Stroh ontwikkel is en sonder resonansiekas klaarkom. Die klank word in plaas daarvan met 'n hefboom onder die kam afgeneem en oor 'n membraan van geelkoper na 'n tregter van dieselfde metaal gelei. Hierdie instrument word ook fonoviool genoem, aangesien dit oorspronklik vir die gerigte klankuitstraling by [[fonograaf]]- en [[grammofoon]]opnames ontwikkel is, omdat gewone viole vir die destydse opnametegniek (nog sonder elektroniese versterkers) te sag was. In 1925 het die ingenieur Willy Tiebel van Markneukirchen die Strohviool verder ontwikkel deur 'n tweede tregter aan te bring wat na die oor van die musikant wys om die kontrole van sy spel te vergemaklik. Albei instrumente is deur die massiwiteit van die gebruikte onderdele so swaar dat hulle net met 'n ondersteunende steun onder die skroefkas gespeel kan word. 'n Historiese oefeninstrument was die plankviool wat deur Mozart genoem word. == Egtheidsbepaling == Egtheidsbepaling van 'n viool is die proses waarby die bouer en die vervaardigingsdatum van 'n viool vasgestel word. Dit kan 'n belangrike proses wees, aangesien beduidende waarde geheg kan word aan viole wat deur bepaalde bouers of op bepaalde tye en plekke gebou is. Ontleding van die ontwerp, die model, die eienskappe van die hout en die tekstuur van die lak kan gebruik word om 'n viool se egtheid te bepaal.<ref>{{Cite web |author=Smithsonian Institution |title=General Information on Violin Authentication and Appraisals |url=https://www.si.edu/spotlight/violins/appraisals |access-date=2023-05-27 |website=Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Vervalsing en ander vorme van [[bedrog|bedrieglike]] voorstelling kan gebruik word om die waarde van 'n instrument op te blaas. == Viole in sprokies == In [[sprokie]]s kom viole betreklik dikwels voor, dikwels met die magiese uitwerking dat elkeen wat dit hoor, moet dans, of hy wil of nie: byvoorbeeld in die Grimm-sprokies ''Der wunderliche Spielmann'', ''Fundevogel'', ''Der Liebste Roland'', ''Der Jude im Dorn'' en ''Vom klugen Schneiderlein''. Die [[Roma]]-sprokie ''Die Erschaffung der Geige'' vertel hoe die viool in die wêreld gekom het. == Sien ook == {{Div col}} * [[Lys van musiekinstrumente]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Stradivarius]] * [[Snaarinstrument]] {{Div col end}} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Paul O. Apian-Bennewitz: ''Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung''. Simon & Wahl, Egweil 1998, {{ISBN|3-923330-34-0}} (herdruk van die uitgawe Weimar 1892). * Alberto Bachmann: ''An Encyclopedia of the Violin''. Da Capo Press, 1965/1990, {{ISBN|0-306-80004-7}}. * Sam Bardfeld: ''Latin Violin''. {{ISBN|0-9628467-7-5}}. * James Beament: ''The Violin Explained – Components, Mechanism and Sound''. Clarendon Press, 1992/1997, {{ISBN|0-19-816623-0}}. * Jennifer A. Charlton: ''Viols, Violins and Virginals''. Ashmolean Museum, 1985, {{ISBN|0-907849-44-X}}. * Chris Coetzee: ''Violin – An Easy Guide''. New Holland Publishers, 2003, {{ISBN|1-84330-332-9}}. * Lothar Cremer: ''Physik der Geige.'' Hirzel, Stuttgart 1981, {{ISBN|3-7776-0372-4}}. * Flavio Dassenno: ''Per gli occhi e 'l core. Strumenti musicali nell'arte''. 2004 ('n volledige oorsig van die Brescia-skool volgens die jongste navorsing en dokumente). * Flavio Dassenno: ''Gasparo da Salò architetto del suono''. Comune di Salò, Cremonabooks, 2009 ('n katalogus van 'n uitstalling oor die lewe en werk van die meester). * Elmar Doflein, Erich Doflein: ''Der Anfang des Geigenspiels.'' Schott, Mainz 1990. * Stefan Drees (red.): ''Lexikon der Violine.'' Laaber-Verlag, Laaber 2004, {{ISBN|3-89007-544-4}}. * George Dubourg: ''The Violin''. Robert Cocks & Co., 1854. * Franz Farga: ''Violins & Violinists''. Rockliff Publishing Corporation Ltd., 1950. * Neville H. Fletcher, Thomas Rossing: ''The Physics of Musical Instruments.'' Springer-Verlag, New York 1991, {{ISBN|0-387-96947-0}}. * Ivan Galamian: ''Principles of Violin Playing and Teaching''. Shar Products Co., 1999, {{ISBN|0-9621416-3-1}}. * Dominic Gill (red.): ''The Book of the Violin''. Phaidon, 1984, {{ISBN|0-7148-2286-8}}. * Laurent Grillet: ''Les ancêtres du violon et du violoncelle''. Parys 1901. * Wernfried Güth: ''Einführung in die Akustik der Streichinstrumente.'' Hirzel, Stuttgart/Leipzig 1995, {{ISBN|3-7776-0644-8}}. * Edward Heron-Allen: ''Violin-Making as it was, and is''. Ward Lock Limited, 1885/1994, {{ISBN|0-7063-1045-4}}. * William Henry Hill, Arthur F. Hill, Alfred Ebsworth Hill: ''Antonio Stradivari, his life and work, 1644–1737''. Dover Publications, 1902/1963, {{ISBN|0-486-20425-1}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Musical Acoustics, Part I: Violin Family Components'' (Benchmark Papers in Acoustics 5). Dowden, Hutchinson & Ross, 1975, {{ISBN|0-471-42540-0}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Research Papers in Violin Acoustics 1975–1993''. Twee bande. Acoustical Society of America, 1997, {{ISBN|1-56396-609-3}}. * Erik Jansson: ''Acoustics for Violin and Guitar Makers.'' [https://www.speech.kth.se/music/acviguit4/index.html speech.kth.se]. * Mark Katz: ''The Violin: A Research and Information Guide''. Routledge, 2006, {{ISBN|0-8153-3637-3}}. * Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition.'' 6de uitgawe. Atlantis Musikbuchverlag, Zürich 2002, {{ISBN|3-254-00147-8}}. * Muthuswamy Lalitha: ''Violin techniques in Western and South Indian classical music: a comparative study''. Sundeep Prakashan, 2004, {{ISBN|9788175741515}}. * Eduard Melkus: ''Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels.'' 3de uitgawe. Schott, Mainz 2000, {{ISBN|3-7957-2359-0}}. * [[Yehudi Menuhin]]: ''The Violin''. Flammarion, 1996, {{ISBN|2-08-013623-2}}. * Yehudi Menuhin, William Primrose: ''Violine und Viola'' (= ''Yehudi Menuhins Musikführer''). Edition Bergh im Ullstein, Frankfurt am Main 1993, {{ISBN|3-7163-0175-2}}. * Otto Möckel: ''Geigenbaukunst.'' 8ste uitgawe. Nikol, Hamburg 2005, {{ISBN|3-937872-09-4}}. * [[Leopold Mozart]]: ''Versuch einer gründlichen Violinschule.'' Faksimilee. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1238-8}}. * Jo Nardolillo: ''The Canon of Violin Literature''. Scarecrow Press, 2012, {{ISBN|0-8108-7793-7}}. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell.'' Schott, Mainz 2003, {{ISBN|3-7957-5535-2}}. * Stefano Pio: ''Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630''. Venice Research, Venesië 2012, {{ISBN|978-88-907252-0-3}}. * Stefano Pio: ''Violin and Lute Makers of Venice 1640–1760''. Venice Research, Venesië 2004, {{ISBN|978-88-907252-2-7}}. * Stefano Pio: ''Liuteri & Sonadori, Venice 1750–1870''. Venice Research, Venesië 2002, {{ISBN|978-88-907252-1-0}}. * Stewart Pollens: ''The Violin Forms of Antonio Stradivari''. Peter Biddulph, Londen 1992, {{ISBN|0-9520109-0-9}}. * Heike Prange: ''Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel.'' 2de uitgawe. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1900-5}}. * Roberto Regazzi: ''The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments''. Florenus, Bologna 1990, {{ISBN|88-85250-01-7}}. * Theodore Rowland-Entwistle: ''The Violin''. Dover Publications, 1967/1974, {{ISBN|0-340-05992-3}}. * Karl Roy: ''The Violin: Its History and Making''. 2006, {{ISBN|978-1-4243-0838-5}}. * William Sandys, Simon Andrew Forster: ''History of the Violin''. Dover Publications, 2006, {{ISBN|0-486-45269-7}}. * David Schoenbaum: ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''. W.W. Norton & Company, New York 2012, {{ISBN|9780393084405}}. Duitse vertaling: ''Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt''. Bärenreiter/Metzler, Stuttgart 2015, {{ISBN|978-3-476-02558-6}}. * Robin Stowell: ''Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries''. Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-23279-1}}. * Robin Stowell: ''The Early Violin and Viola''. Cambridge University Press, 2001, {{ISBN|0-521-62555-6}}. * Patricia Strange, Allen Strange: ''The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques''. University of California Press, 2001, {{ISBN|0-520-22409-4}}. * David Templeton: [https://web.archive.org/web/20081024062309/http://www.stringsmagazine.com/issues/Strings105/coverstory.html ''Fresh Prince: Joshua Bell on composition, hyperviolins, and the future'']. Strings magazine, Oktober 2002, nr. 105. * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * Diana Young: [http://www.media.mit.edu/~young/publications/Young_Dissertation_2007.pdf ''A Methodology for Investigation of Bowed String Performance Through Measurement of Violin Bowing Technique'']. PhD-proefskrif, M.I.T., 2007. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Violins}} * [https://www.br-klassik.de/video/br-klassik-die-seele-der-geige-100.html ''Die Seele der Geige.''] TV-dokumentêr van Benedikt Schulte; BR en EuroArts Music in samewerking met ARTE, 2017 (Duits). * [http://www.schleske.de/unsere-forschung/einfuehrung-geigenakustik.html Inleiding tot die vioolboukuns en die akoestiese vioolnavorsing – multimediale handboek ''Akustik der Geige''] (Duits) * [http://www.museum-markneukirchen.de/streich.htm Musikinstrumentenmuseum Markneukirchen] (Duits) * [https://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Inleiding tot die vioolakoestiek en talle artikels] (Engels) * [https://www.earlyviolin.com/deutsch/home/ Rekonstruksies van vroeë viole] (Duits) * [https://www.estastrings.org.uk/ European String Teachers Association] (Engels) {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] gg8mpq9ebcn5pscd2x3oz0q2qr8ql5t 2966816 2966814 2026-09-12T18:06:19Z Pynappel 70858 /* Voorlopers en vroeë getuienisse */ 2966816 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viool | names = [[Fiddle]] | image = Violin VL100.png | image_capt = 'n Standaard moderne viool, van bo en van die kant gesien. | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[strykstok]] geklink | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[File:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * Familie van die [[viola da gamba]] (sommige historici argumenteer dat die [[kontrabas]] uit die bas- viola da gamba ontwikkel het) | musicians = *[[Lys van violiste]] | builders = *[[Lys van luitmakers]] | sound sample = <div style="text-align:center">[[File:Violin sounds and techniques.ogg]]<br />Opname van 'n violis wat verskillende klanke van die viool demonstreer.</div> }} [[Lêer:Violin case.jpg|duimnael|regs|'n Viool en strykstok in hul kassie]] Die '''viool''' is 'n [[snaarinstrument]] met vier snare wat hoofsaaklik met 'n [[strykstok]] bespeel word. Dit is die kleinste en dus hoogste (sopraan-) instrument wat algemeen in die [[vioolfamilie]] gebruik word, wat ook die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] insluit. Kleiner vioolagtige instrumente soos die violino piccolo en die pochette bestaan, maar word feitlik nie meer gebruik nie. Die vier snare (soms vyf){{Voetnota|Viole met ses, sewe of meer snare bestaan, maar is skaars en moet elektronies versterk word.}} word gewoonlik in reine [[kwint]]e op die note g, d¹, a¹ en e² gestem. Die klank word voortgebring deur die snare met die hare van 'n strykstok in trilling te bring ({{lang-it|coll'arco}}) of deur dit met die vingers te tokkel ({{lang-it|pizzicato}}); in besondere gevalle word die snare ook met die houtstok van die strykstok ({{lang-it|col legno}}) of met die strykstokhare geslaan ({{lang-it|battuto}}). Die hol houtklankkas dien om die geluid van die trillende snare te versterk. Die viool word deurgaans bespeel deur die instrument tussen ken en skouer te klem en met die vingers van die linkerhand die snare teen die [[ebbehout]]toets vas te druk om sodoende die snaar te verkort en die gewenste [[toonhoogte]] weer te gee. Die speler van 'n viool is 'n violis(te). Iemand wat viole bou of herstel, is 'n vioolbouer, en iemand wat strykstokke maak of herstel, 'n strykstokmaker. Die viool is 'n belangrike instrument in 'n wye verskeidenheid musiekgenres. Dit speel die prominentste rol in die tradisie van die Westerse [[klassieke musiek]], sowel in ensembles (van kamermusiek tot [[simfonie-orkes|orkeste]]) as as solo-instrument, en in alle tydperke van die musiekgeskiedenis sedert die ontstaan van die viool is belangrike werke daarvoor geskryf. Die viool is ook belangrik in baie soorte volksmusiek, insluitend countrymusiek en bluegrass, en in [[jazz]]. Elektriese viole met soliede lywe en [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemers word in sommige vorme van [[rockmusiek]] en jazzfusie gebruik, waar die opnemers by versterkers en luidsprekers ingeprop word. Die viool is in baie nie-Westerse musiekkulture opgeneem, insluitend Indiese en Iranse musiek. In [[Engels]] word die instrument dikwels ''[[fiddle]]'' genoem, veral in volksmusiek, maar ook ongeag die soort musiek wat daarop gespeel word.{{Voetnota|Die verskil tussen 'n ''fiddle'' en 'n ''violin'' lê eenvoudig in die musiekstyl waarvoor dit gebruik word. Violiste speel gewoonlik klassieke musiek, soos in orkeste en strykkwartette, terwyl ''fiddlers'' gewoonlik volksmusiek, countrymusiek en ander tradisionele musiek speel. Violiste hou die strykstok aan sy uiterste punt vas om die volle lengte te kan gebruik, terwyl sommige ''fiddlers'' dit hoër op vashou om vinnige bewegings en "spronge" te vergemaklik.}} Die viool het in die 16de eeu in [[Italië]] ontstaan, met verdere wysigings in die 18de en 19de eeu wat die instrument 'n kragtiger klank en groter draagvermoë gegee het. In Europa het dit as grondslag gedien vir die ontwikkeling van ander snaarinstrumente wat in die Westerse klassieke musiek gebruik word, soos die altviool.<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Jhujhar|title=Interview: Kala Ramnath|url=https://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603030520/http://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-date=2014-06-03|website=News X|publisher=YouTube|access-date=5 September 2015}}</ref><ref name="heron">{{cite book |last1=Allen |first1=Edward Heron |title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument |date=1914 |publisher=E. Howe}} Besoek op 5 September 2015.</ref><ref>{{cite book |last1=Choudhary |first1=S.Dhar |url=https://books.google.com/books?id=dUQWMwEACAAJ&q=history+violin+India |title=The Origin and Evolution of Violin as a Musical Instrument and Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music: In search of the historical roots of violin |date=2010 |publisher=Ramakrisna Vedanta Math |isbn=978-9380568065 |access-date=5 September 2015}}</ref> Violiste en versamelaars stel veral die historiese instrumente op prys wat van die 16de tot die 18de eeu deur die families [[Antonio Stradivari|Stradivari]], [[Guarneri]], Guadagnini en Amati in [[Brescia]] en [[Cremona]] (Italië) en deur [[Jacob Stainer]] in [[Oostenryk]] gebou is. Volgens hul reputasie het die kwaliteit van hul klank alle pogings om dit te verklaar of na te maak, weerstaan, hoewel hierdie opvatting betwis word.<ref name="NYT-201430407">{{cite news |last=Belluck |first=Pam |date=7 April 2014 |title=A Strad? Violinists Can't Tell |url=https://www.nytimes.com/2014/04/08/science/a-strad-violinists-cant-tell.html |access-date=9 April 2014 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Joyce |first=Christopher |year=2012 |title=Double-Blind Violin Test: Can You Pick The Strad? |url=https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2012/01/02/144482863/double-blind-violin-test-can-you-pick-the-strad?sc=fb&cc=fp |access-date=2012-01-02 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Groot getalle instrumente kom van minder bekende bouers, en nog groter getalle massavervaardigde kommersiële "handelsviole" uit huisnywerhede in streke soos [[Sakse]], [[Boheme]] en Mirecourt. Baie van hierdie handelsinstrumente is destyds deur Sears, Roebuck and Co. en ander massahandelaars verkoop. Die onderdele van 'n viool word gewoonlik van verskillende soorte [[hout]] gemaak. Viole kan met snare van derm, Perlon of ander sintetiese materiaal, of van [[staal]] besnaar word. == Etimologie == Die woord ''viool'' gaan terug op die Italiaanse {{lang|it|violino}}, 'n [[verkleinwoord]] van ''viola'' ([[altviool]]).<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=violin |title=Violin |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die manlike verkleinvorm ''violino'' is sedert die vroeë 16de eeu geattesteer en het uiteindelik in Italiaans die oorhand gekry as benaming vir die instrument; die woord is in die 17de eeu uit Italiaans in Duits ontleen, waar die vroulike vorm ''Violine'' gevestig geraak het.<ref name="dwds-violine">''Violine.'' In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'' (DWDS), [https://www.dwds.de/wb/Violine dwds.de]. Die etimologie wat daar aangegee word, is woordeliks dieselfde as die inskrywing in Wolfgang Pfeifer: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.'' 2de uitgawe. Akademie-Verlag, Berlyn 1993.</ref><ref>''Violine.'' In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsches Wörterbuch.'' Band 26, kol. 367–368.</ref> Toe vroeë vorme van die viool ongeveer 10 tot 15 jaar na die eerste gedokumenteerde viola da gambas (1495) ontwikkel het, is hulle nog met uiteenlopende terme soos ''lira'', ''violetta'' of ''viola'' aangedui.<ref>{{cite book |last=Ravasio |first=Ugo |title=Gasparo da Salo e la liuteria bresciana |publisher=Editrice Turris Cremona |location=Brescia |year=1990}}</ref> In Engels is die woord ''violin'' in die 1570's die eerste keer gebruik.<ref name="auto"/> Die term ''viola'' kom uit Italiaans en Oud-Provensaals ''viola'', wat weer van die [[Latyn|Middeleeus-Latynse]] {{lang|la|vitula}} ('snaarinstrument') afkomstig is, moontlik van Vitula, die Romeinse godin van vreugde, of van die verwante Latynse werkwoord {{lang|la|vitulari}}, 'van vreugde uitroep'.<ref name="auto1">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=viola&allowed_in_frame=0 |title=Viola |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die verwante term ''viola da gamba'' ('basviool', 1724) beteken letterlik ''''n viola vir die been'' (om tussen die bene te hou),<ref name="auto1"/> terwyl die viool die "moderne vorm van die kleiner, Middeleeuse viola da braccio" ('armviool') is.<ref name="auto"/> Die woord ''[[vedel]]'' is verwant aan [[Oudnoors]] {{lang|non|fiðla}}, [[Middelnederlands]] {{lang|dum|vedele}}, [[Nederlands]] {{lang|nl|vedel}}, Oudhoogduits {{lang|goh|fidula}} en [[Duits]] {{lang|de|Fiedel}}; maar die herkoms bly onduidelik. Te oordeel aan die klank en betekenis, blyk die Middeleeus-Latynse ''vitula'' die waarskynlikste oorsprong te wees.<ref name="ety">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=fiddle |title=Fiddle |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref><ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/vedel Etymologiebank.nl s.v. vedel]</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers en vroeë getuienisse === [[Lêer:Palazzo costabili, sala del tesoro, affreschi del garofalo, 10.JPG|duimnael|links|Vroeë afbeelding van 'n viool in [[Ferrara]] (omstreeks 1508)]] [[Lêer:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|duimnael|regs|Die koepel van die Madonna dei Miracoli in Saronno, Italië, met engele wat viool, altviool en tjello speel, dateer uit 1535 en is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie.]] [[Lêer:Rekonstruktion Ferrari Violine.jpg|duimnael|regs|Moderne rekonstruksie van 'n vroeë viool na Gaudenzio Ferrari]] Die vroegste snaarinstrumente is meestal getokkel (byvoorbeeld die Griekse [[lier]]). Tweesnarige strykinstrumente, wat regop gespeel en met perdehaar besnaar en gestryk is, het moontlik in die nomadiese ruiterkulture van [[Sentraal-Asië]] ontstaan, in vorme wat sterk aan die hedendaagse [[Mongolië|Mongoolse]] morin khuur en die [[Kasakstan|Kasakse]] kobyz herinner. Soortgelyke en afwykende tipes is waarskynlik langs die oos-wes-handelsroetes uit Asië na die [[Midde-Ooste]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC |title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |last=Hoffman |first=Miles |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1997 |isbn=978-0618619450}}</ref> en die [[Bisantynse Ryk]] versprei.<ref name="Grillet29">{{Cite book |last=Grillet |first=Laurent |title=Les ancêtres du violon et du violoncelle |volume=1 |year=1901 |location=Parys |page=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: ''On Concepts and Classifications of Musical Instruments.'' Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990.</ref> Die rebec, die [[vedel]] en die lira da braccio word algemeen as die voorouers van die viool beskou,<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-cello/8C1492C022422732B6859906BFDF2A5C ''The Cambridge Companion to the Cello''.]</ref> hoewel verskeie bronne alternatiewe moontlikhede vir die oorsprong van die viool aanvoer, soos Noord- of Wes-Europa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ|title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies|first=Kathleen|last=Schlesinger|year=1914|page=221|publisher=W. Reeves}}</ref><ref name="auto2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand|title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations|first1=William|last1=Sandys|first2=Simon Andrew|last2=Forster|year=1864|publisher=William Reeves|location=Londen|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ|title=Catechism of musical history|first=Hugo|last=Riemann|year=1892|publisher=Augener & Company|page=27}}</ref> Die eerste vioolbouers het waarskynlik by verskeie ontwikkelings van die Bisantynse lira geleen, waaronder die vielle (ook bekend as die ''fidel'' of ''viuola'') en die ''lira da braccio''.<ref name="Grillet29"/><ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins |date=Oktober 2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22}}</ref> Omdat geen instrumente uit die ontstaanstyd van die vioolinstrumente behoue gebly het nie, is 'n mens vir daardie tydperk aangewese op afbeeldings in die kuns van Noord-Italië. Die vroegste skilderye met vioolinstrumente het vanaf 1508 in Ferrara ontstaan. Verdere afbeeldings tot in die 1530's word buiten Ferrara in Finalpia, Parma, [[Padua]], die omgewing van [[Milaan]] en in [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]] gevind.<ref name="Meucci">{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7}}</ref> Die naaste aan die hedendaagse viool kom die afbeeldings van Gaudenzio Ferrari en sy werkswinkel vanaf 1529/30. Hy beeld verskillende groottes ('n "familie") van die nuut gevestigde boutipe uit.<ref>{{cite book |last=Boccardi |first=Sandro |chapter=Un Concerto nel Cielo di Saronno |title=Il Concerto degli Angeli |publisher=Amilcare Pizzi Editore |location=Saronno |year=1994}}</ref> Die skilderye toon 'n nuwe konstruksiebeginsel en 'n nuwe vorm. Waar Middeleeuse strykinstrumente uit massiewe houtblokke uitgewerk is, is die nuwe strykinstrumente uit verskeie, deels baie dun houtdele aanmekaar gelym. Die opbou van die klankkas in drie segmente (boonste ronding, middelronding en onderste ronding) onderskei hulle ook wesenlik van die vorme van Middeleeuse strykinstrumente. Die eerste dokumentêre vermelding van die viool dateer uit 1523, toe "les trompettes et vyollons de Verceil" (trompette en viole uit Vercelli) aan die hof van die hertog van Savoje in [[Turyn]] 'n honorarium ontvang het.<ref>Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine: Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition'', p. 266.</ref> Uiterlik vanaf 1545 is Italiaanse violiste aan die Engelse hof gedokumenteer ("Mark Antonye Gayiardell and George Decombe vialline(s)"),<ref>{{cite book |last=Holman |first=Peter |title=Four and Twenty Fiddlers: The Violin at the English Court 1540–1690 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-19-816592-7 |page=87}}</ref> vanaf 1555 aan die Franse hof en vanaf 1561 in München.<ref>{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7 |page=81}}</ref> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-Italië te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole as sodanig, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|access-date=2006-09-22}}</ref> Die viool was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William|last=Bartruff|access-date=2006-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=2007-02-08}}</ref> Een van hierdie "adellike" instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Dit is tans in die Ashmolean Museum in [[Oxford]].<ref>{{cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford |access-date=29 Augustus 2025}}</ref> Die fynste gebeeldhoude en versierde Renaissance-viool ter wêreld is dié van Gasparo da Salò (ca. 1574), wat aan aartshertog Ferdinand II van Oostenryk behoort het en later, vanaf 1841, aan die Noorse virtuoos Ole Bull, wat dit weens sy baie kragtige en mooi toon, soortgelyk aan dié van 'n Guarneri, veertig jaar lank in duisende konserte gebruik het.<ref>Dit is tans in die Vestlandske Kunstindustrimuseum in [[Bergen]], Noorweë.</ref> Die ''Messiah'' of ''Le Messie'' (ook bekend as die ''Salabue''), wat [[Antonio Stradivari]] in 1716 gebou het, is nog in ongerepte toestand. Dit is ook in die Ashmolean Museum.<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead}}</ref> === Italiaanse vioolbou === Andrea Amati (ca. 1505-1577) in [[Cremona]] word as die grondlegger van die Italiaanse vioolbou beskou. Uit die laat tydperk van sy werkswinkel (met sy seun Antonio as medewerker) het pragtig beskilderde viole, altviole en tjello's behoue gebly, bestellings van die Franse hof wat vanaf ongeveer 1560 gebou is.<ref>{{cite book |last=Cacciatori |first=Fausto |title=Andrea Amati Opera omnia |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2007 |isbn=978-88-89839-13-3}}</ref> Instrumente van die vioolfamilie wat in daardie jare in Brescia vervaardig is (Gasparo da Salò), het weens hul minder sorgvuldige afwerking laer pryse behaal, maar is vandag weens hul mooi toon en hul seldsaamheid baie gesog.<ref>{{cite book |last1=Bizzarini |first1=Marco |last2=Orlandi |first2=Ugo |chapter=Ancient violinmaking and musical context in Brescia |title=Liutai in Brescia 1520–1724 |publisher=Eric Blot Edizioni |location=Cremona |year=2008 |isbn=978-88-88360-07-2}}</ref> Ook na Andrea Amati het die Italiaanse vioolbou nog minstens 200 jaar lank op die stad Cremona gekonsentreer gebly. Na sy dood het sy seuns Antonio en Girolamo die tradisie van hul vader voortgesit en ook nuwe weë bewandel. Die kleinseun Nicola was uiteindelik na die pesepidemie van 1630/32 die enigste erfgenaam van die familiekennis; hy het vakleerlinge opgelei en die beroemdste vioolbouer van die familie geword, wat met die dood van Girolamo II, Nicola se seun, tot 'n einde gekom het.<ref>{{cite book |last1=Cacciatori |first1=Fausto |last2=Chiesa |first2=Carlo |last3=Carlson |first3=Bruce |title=Il DNA degli Amati |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2006 |isbn=88-89839-11-2}}</ref> Onder die vioolbouers wat Nicola Amati opgelei het, was Andrea Guarneri, wat die kuns weer aan sy seuns Pietro "da Mantova" en Giuseppe oorgedra het. Van laasgenoemde se twee seuns, Pietro "da Venezia" en [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù"]], het die tweede die beroemdste meester van die familie geword.<ref>{{cite book |last1=Hill |first1=William H. |last2=Hill |first2=Arthur F. |last3=Hill |first3=Alfred E. |title=The Violin-Makers of the Guarneri Family |publisher=W. E. Hill and Sons |location=Buckinghamshire |year=1931}}</ref> Die beroemdste vioolbouers tussen die 16de en die 18de eeu sluit in: * Die skool van Brescia, wat in die laat 14de eeu met liras, violettas en violas begin het en in die eerste helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief was ** Die familie Dalla Corna, aktief 1510-1560 in Brescia en [[Venesië]] ** Die familie Micheli, aktief 1530-1615 in Brescia ** Die familie Inverardi, aktief 1550-1580 in Brescia ** Die familie Gasparo da Salò, aktief 1530-1615 in Brescia en Salò ** Giovanni Paolo Maggini, leerling van Gasparo da Salò, aktief 1600-1630 in Brescia ** Die familie Rogeri, aktief 1661-1721 in Brescia * Die skool van Cremona, wat in die tweede helfte van die 16de eeu met violas en violones begin het en in die tweede helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief geword het ** Die familie Amati, aktief 1550-1740 in Cremona ** Die familie [[Guarneri]], aktief 1626-1744 in Cremona en Venesië ** Die familie [[Antonio Stradivari|Stradivari]], aktief 1644-1737 in Cremona<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Music|last=Kennedy|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2017}}</ref> ** Die familie Rugeri, aktief 1650-1740 in Cremona ** [[Carlo Bergonzi]] (1683-1747) in Cremona * Die skool van Venesië, met verskeie bouers van strykinstrumente vanaf die vroeë 16de eeu, uit meer as 140 bouers van snaarinstrumente wat tussen 1490 en 1630 geregistreer is<ref>{{cite book|last=Pio|first=Stefano|title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630|year=2012|publisher=Venice Research|location=Venesië|isbn=9788890725203|pages=441|url=http://www.veniceresearch.com}}</ref> ** Die familie Linarolo, aktief 1505-1640 in Venesië ** Matteo Goffriller, bekend vir sy tjello's, aktief 1685-1742 in Venesië ** Pietro Guarneri, seun van Giuseppe Giovanni Battista Guarneri en afkomstig van Cremona, aktief 1717-1762 in Venesië ** Domenico Montagnana, aktief ongeveer 1700-1750 in Venesië ** Santo Serafin, aktief van voor 1741 tot 1776 in Venesië Sedert Andrea Amati het die vorm van die viool wesenlik nie meer verander nie. Veral [[Antonio Stradivari]] het later die groot voorbeeld vir die voorkoms en konstruksiebeginsels van feitlik alle viole geword, wat tot 'n verreikende standaardisering gelei het. Baie viole van Stradivari en ander beroemde vioolbouers van sy tyd word deur 'n uitmuntende klankkwaliteit gekenmerk en is vandag buitengewoon duur. === Vioolbou in ander lande === [[Lêer:Klein Diskant-Geige und Viola-Tenor-1594.jpg|duimnael|links|Moderne nabouings van Renaissance-viole van voor 1594 in die Dom van Freiberg]] [[Lêer:Stainer.jpg|duimnael|regs|'n Barokviool van Jacob Stainer uit 1658]] Instrumente van die vioolfamilie is gou ook in lande noord van die [[Alpe]] gebou. Musiekinstrumente wat vir versieringsdoeleindes gebou is, het in die keurvorstelike grafkapel in die Dom van Freiberg (voltooi in 1594) behoue gebly en lewer getuienis daarvan.<ref>{{cite book |last=Kunde |first=Claudia |chapter=Die Begräbniskapelle der albertinischen Wettiner im Freiberger Dom |title=Wenn Engel musizieren: Musikinstrumente von 1594 im Freiberger Dom |publisher=Janos Stekovics |location=Leipzig |year=2004 |isbn=3-89923-067-1}}</ref> Viole van bepaalde streke toon soms kleiner, individuele eienaardighede in bouwyse en versiering. Onder watter omstandighede die Tiroolse vioolbouer Jacob Stainer die ambag in Italië geleer het, is omstrede. Wat seker is, is dat die meester van Absam in die tweede helfte van die 17de eeu, onder deels ongunstige omstandighede, die beste viole noord van die Alpe gebou het. Hulle is gou teen hoër pryse verhandel as viole wat uit Italië gekom het. Stainer se model, wat self baie aan Nicola Amati te danke het, is sowel deur sy tydgenote as deur die volgende geslagte Europese vioolbouers nagevolg (onder andere in Duitsland, Engeland en Italië) en het eers met die algemene smaakverandering omstreeks 1800 sy invloed verloor.<ref>{{cite book |last=Hopfner |first=Rudolf |title=Jacob Stainer "… kayserlicher diener und geigenmacher zu Absom" |publisher=Skira |location=Milaan |year=2003 |isbn=3-85497-060-9}}</ref> === Verbouings en vernuwings === [[Lêer:Violin Vuillaume.jpg|duimnael|regs|Viool van Jean-Baptiste Vuillaume (kopie van 'n Giuseppe Guarneri del Gesù)]] Viole uit die 17de en 18de eeu word barokviole genoem. Sedert die 1950's word hulle toenemend vir die uitvoering van ou musiek ingespan. Die gebruik van die oorspronklike instrumente of van kopieë van die oorspronklike barokviole maak 'n historiese uitvoeringspraktyk moontlik wat die klankideale van die [[Barok]] nader bring. In die 18de en 19de eeu het die viool beduidende boukundige veranderinge ondergaan wat die klank beïnvloed het: veral 'n langer hals, wat skuiner na agter geplaas is as by vroeëre instrumente, swaarder snare en 'n sterker basbalk, wat 'n hoër snaarspanning as by viole met die ou mensuur moontlik gemaak het. Die meerderheid ou instrumente, insluitend baie beroemde viole van Stradivari, Guarneri, Amati en Stainer, het hierdie wysigings ondergaan en is dus in 'n beduidend ander toestand as toe hulle die hande van hul bouers verlaat het, ongetwyfeld met verskille in klank en reaksie.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |first=Richard |last=Perras |access-date=2006-10-29 |archive-date=2006-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> Danksy die langer snare, die hoër snaarspanning en die gestrekte, konkawe strykstok het die volume toegeneem en sodoende aan die steeds groter wordende konsertsale en orkeste voldoen. Kritici voer egter aan dat die gewysigde bouvorm die klank harder en minder lieflik gemaak het. In Frankryk het veral Jean-Baptiste Vuillaume beslissende stukrag gegee deur hom met die Stradivari- en Guarneri-viole besig te hou. Dit is egter in hul huidige (gewysigde) toestand dat hierdie instrumente die standaard vir volmaaktheid in vioolbou en -klank gestel het, en vioolbouers oor die hele wêreld probeer so na as moontlik aan hierdie ideaal kom. Tot vandag toe is instrumente uit die sogenaamde Goue Era van die vioolbou, veral dié van Stradivari, Guarneri del Gesù en Montagnana, die instrumente wat deur sowel versamelaars as uitvoerende kunstenaars die meeste gesog word. Die huidige rekordbedrag wat vir 'n Stradivari-viool betaal is, is £9,8 miljoen (destyds US$15,9 miljoen), toe die instrument bekend as die ''Lady Blunt'' op 20 Junie 2011 deur Tarisio Auctions op 'n aanlyn veiling verkoop is.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | work=BBC News | date=2011-06-21 | access-date=2011-06-21}}</ref> Goedkoop fabrieksviole was reeds aan die begin van die 19de eeu uit die Duitse en Franse vioolbousentrums beskikbaar. Die industriële vioolbou het sy oorsprong in 1887 in [[Nagoja]] (Japan) gehad met die stigting van ''Suzuki Violin Co. Ltd.'' deur Masakichi Suzuki (1859–1944), die vader van die vioolpedagoog Shinichi Suzuki. Sy onderneming het reeds na 'n kort aanloop meer as 1&nbsp;000 werknemers gehad en binne 'n maand tot 400 viole en 4&nbsp;000 strykstokke vervaardig. Hoewel die instrument sedert sy ontstaan nie wesenlik verander het nie, was daar dikwels pogings tot vormgewende en tegniese hervormings. So is destyds ryk versierde viole met ander ornamente gebou (byvoorbeeld met 'n mense- of leeukop in plaas van die krul), of instrumente van blik vir armer mense. Bekendheid het die Chanot-viool van 1819, die trapesiumvormige viole van Félix Savart en Johann Reiter (1908) en talle pogings van baie ander vooraanstaande vioolbouers verwerf. Die Belgiese vioolboukunstenaar Gauthier Louppe bou tans strykinstrumente in vorme wat aan Jugendstil herinner en deur besondere asimmetrieë 'n breër klankspektrum moontlik sou maak.<ref>{{cite web |url=http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |title=Bildbericht über Louppe-Geigen |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112080159/http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |archive-date=2008-11-12 |url-status=dead}}</ref> == Bou en werking == [[Lêer:Violinconsruction3.JPG|duimnael|regs|upright=1.8|Die bou van 'n viool]] [[Lêer:Violin Details.jpg|duimnael|regs|Drie kante van die klankkas: boblad, bodem en sy. Detailbeelde links: skroefkas en krul.]] [[Lêer:Violinschnitt.png|duimnael|regs|Deursnee van die klankkas van 'n viool (die kam behoort nie tot die klankkas nie)]] 'n Viool bestaan gewoonlik uit 'n boblad (die klankblad) van [[spar]]hout (veral Noorse spar), sye en 'n bodem van esdoringhout, twee eindblokke, 'n hals, 'n kam, 'n stemstok, vier snare en verskeie toebehore, opsioneel met inbegrip van 'n kenstuk, wat direk oor of links van die stertstuk vasgeklem kan word. 'n Kenmerkende eienskap van 'n vioolklankkas is sy uurglasagtige vorm en die welwing van die boblad en die bodem. Die uurglasvorm bestaan uit twee boonste rondings, twee onderste rondings en twee konkawe C-vormige middelrondings by die "middellyf", wat ruimte vir die strykstok laat. Die "stem" of klank van 'n viool hang af van sy vorm, die hout waarvan dit gemaak is, die diktegradering van sowel die boblad as die bodem, die lak wat die buitekant bedek, en die vaardigheid van die vioolbouer by al hierdie stappe. Die lak en veral die hout word met ouderdom steeds beter, wat die beperkte voorraad ou, goed geboude viole van beroemde vioolbouers baie gesog maak. === Klankkas === Die klankkas van die viool bestaan uit die boblad, die bodem en die sykrans. Saam vorm hulle 'n hol liggaam van ongeveer 35 tot 36&nbsp;cm lank wat as resonansiekas dien. ==== Boblad ==== Die boblad is die gewelfde boonste deel van sparhout waarin die twee f-gate gesny is. Dit word meestal uit twee gespieëlde dele gemaak wat in die middel aanmekaar gelym word. Daarna word die beoogde vorm met beitels en skawe uitgewerk, eers die buitenste en dan die binneste welwing.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Conrad |title=Vogtland – Geige – Mensch: Aufschachteln – Schritt für Schritt = Vogtland Violins = Vogtlandské housle |location=Markneukirchen |year=2015 |isbn=978-3-00-048816-0}}</ref> Ideaal gesproke word "fynjarige" hout gebruik (waarvan die jaarringe dig en eweredig lê), wat op voedingsarme grond in hooggebergtestreke stadig gegroei het. Dit word in die eerste helfte van die winter gekap, wanneer daar so min sap as moontlik in die stam is, en daarna verskeie jare lank vir droging opgeberg, eers as stam en dan nog etlike jare in gesnyde toestand. Die voltooide boblad is onder die kam meestal 2,4 tot 3,5&nbsp;mm dik. Om die gepaste buigsaamheid te bereik, word styf hout dunner uitgewerk as sagte hout.<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, pp. 21 e.v.</ref> ==== Bodem ==== [[Lêer:Violinboden Woelben.jpg|duimnael|regs|Die "welwing" van die bodem van 'n viool]] Die bodem word meestal van esdoringhout gemaak (baie selde van [[populier]] of wilg) en word ook gewelf uitgesteek. Dit kan uit een stuk of uit twee aanmekaar gelymde dele bestaan, wat aan die spieëlsimmetriese houtnerf herkenbaar is. Die bodem en die sye word tipies van esdoringhout met 'n bypassende gestreepte tekening gemaak, wat as "vlam" of "tierstreep" bekend staan. ==== Sye ==== Die sye is die sydele van die klankkas en word met die bodem en die boblad verlym, in seldsame gevalle ook in die bodem ingelaat. Hulle bestaan meestal uit dieselfde hout as die bodem. Randinlegsels of "are" versier die rand van die boblad en die bodem. Dit is drie smal houtstroke wat naas mekaar lê en waarvan die buitenste twee dikwels swart gekleur is. Hulle word in 'n groef gelê en vasgelym. Buiten die versiering dien hulle om die rande van die boblad en die bodem, wat oor die sykrans uitsteek, te verstewig en bied hulle 'n mate van beskerming teen krake wat by die rand ontstaan. Dit laat die boblad ook meer onafhanklik van die sykrans buig. 'n Randinlegsel wat bloot op die boblad geverf is, is gewoonlik 'n teken van 'n minderwaardige instrument. ==== Binnekant ==== [[Lêer:Soundpost end.jpg|duimnael|regs|upright=0.55|Die stemstok, deur 'n f-gat gesien]] Enkele onderdele bevind hulle binne-in die klankkas. Die basbalk is 'n lys van sparhout wat effens skuins teenoor die nerfrigting loop en onder 'n ligte voorspanning teen die binnekant van die boblad gelym word. Dit verhoog sowel die anisotropie as die styfheid van die boblad. Die basbalk loop asimmetries onder die kamvoet aan die baskant. Die stemstok (ook die "siel" of "stem" genoem) en die presiese plasing daarvan beïnvloed en reguleer die klank van die viool aansienlik. Dit is 'n silindriese staaf van sparhout (ongeveer 6&nbsp;mm in deursnee) wat tussen die boblad en die bodem ingepas, maar nie vasgelym word nie, op 'n sorgvuldig gekose plek ongeveer drie millimeter onder die kamvoet teenoor die basbalk (die diskantvoet), wat dit help ondersteun. Dit beïnvloed ook die trillingsmodusse van die boblad en die bodem van die instrument. Boonste, onderste en hoekblokke asook dun voeringstroke binne-in die klankkas dien om die sye te verstewig. Die blokke is van sparhout, die voeringstroke van spar of wilg. === Hals en toets === Die hals word in 'n trapesiumvormige uitsparing van die klankkas gelym. Dit is ongeveer 13&nbsp;cm lank en word met die toets (ongeveer 27&nbsp;cm lank) verlym, wat ongeveer 14&nbsp;cm oor die klankkas uitsteek. Die hals is gewoonlik van esdoringhout met 'n vlamtekening wat by dié van die sye en die bodem pas. Die toets word meestal van fynporige [[ebbehout]] gemaak, wat besonder hard en slytvas is en ook weens sy skoonheid verkies word. Seldener, veral by eenvoudiger instrumente, word ander houtsoorte gebruik, byvoorbeeld [[peer]]boomhout, wat swart gekleur of geverf word om die voorkoms van die edeler ebbehout na te boots. Voordat ebbehout in Europa as grondstof beskikbaar was, is alle instrumente met toetse van vrugtebome se hout toegerus. Dié het deur herstelwerk en verbouings feitlik volledig van die instrumente verdwyn. Toetse word tot 'n bepaalde dwarskromming afgewerk en het 'n klein lengtegewyse holte, wat by die laer snare iets meer uitgesproke is, veral wanneer die instrument vir derm- of sintetiese snare bedoel is. Sommige ou viole (en sommige wat oud gemaak is om te lyk) het 'n ingeënte krul, wat aan 'n lymnaat tussen die skroefkas en die hals te herken is. By baie egte ou instrumente is die hals teen 'n effens groter hoek herplaas en met ongeveer een sentimeter verleng. Die halsenting maak dit moontlik om die oorspronklike krul van 'n barokviool te behou wanneer die hals aan moderne standaarde aangepas word. === Skroefkas en krul === [[Lêer:Violin peg strings.jpg|duimnael|links|upright=0.45|Krul en skroefkas, korrek besnaar]] Aan die boonste, smal ent van die toets is 'n saal, die bosaal van die viool. Daaroor loop die snare die skroefkas in. Hier bevind hulle die vier koniese stemskroewe waarmee die snare van die instrument gestem word. Weens die meganiese belasting tydens die stem bestaan die stemskroewe altyd uit hardehout, meestal ebbehout of palissander, seldener buksboom. Die stemskroewe is tapsgewys en pas in gate in die skroefkas, waar hulle deur die wrywing van hout op hout in plek gehou word; deur tydens die draai gepaste druk langs die as van die skroef uit te oefen, kan die speler die wrywing vergroot of verklein. Die skroefkas eindig in 'n krul (selde in 'n vroue- of leeukop). Dit is fyn gesnede hout wat gewoonlik die vorm van 'n slakkehuis het, waarvandaan die naam. Die krul is saam met ander boukundige besonderhede 'n belangrike herkenningsteken by die herkomsondersoek van ou instrumente. === Kam === [[Lêer:Violin bridge 2 views.jpg|duimnael|regs|Voor- en agteraansig van 'n vioolkam]] Die kam (of brug) van fynjarige esdoringhout word tussen die boblad en die snare ingesit. Dit is 'n presies gesnyde stuk hout wat sonder bevestiging op die boblad staan en deur die spanning van die snare wat daaroor loop, in die korrekte posisie gehou word. Dit vorm die onderste ankerpunt van die trillende lengte van die snare en dra hul trillings op die klankkas oor.<ref>{{cite web |url=http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |title=Helge Marsel, Geigen- und Gambenbau in Klagenfurt, Austria |date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205094013/http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |archive-date=2019-02-05 |url-status=dead |access-date=2019-02-05}}</ref> Die boonste kromming van die kam hou die snare in 'n boog op die regte hoogte bo die toets, sodat elkeen afsonderlik met die strykstok bespeel kan word. === Stertstuk === [[Lêer:Tailpieceandbridge.JPG|upright=0.7|duimnael|links|Nabyskoot van 'n stertstuk met 'n [[fleur-de-lis]]]] Die snare loop van die skroefkas oor die kam tot by die stertstuk. Dit behoort, net soos die stemskroewe, tot die speeltegnies noodsaaklike toerusting van die instrument, en daarom word om estetiese redes vir die stemskroewe en die stertstuk meestal dieselfde hout gekies. Die stertstuk anker die snare aan die onderste ronding van die viool deur middel van 'n staartdraad wat oor die ondersaal loop en om 'n eindknop van ebbehout lus (soms verwarrend die "eindpen" genoem, soos die tjello se pen), wat in 'n taps gat in die onderste blok pas. Die E-snaar het dikwels 'n fynstemmer, 'n hefboompie wat deur 'n klein skroef met die vingers gedraai word. Fynstemmers kan ook op die ander snare aangebring word, veral op studente-instrumente, en is soms in die stertstuk ingebou. Hulle stel die speler in staat om klein veranderinge aan die toonhoogte van 'n snaar te maak. === Snare === Snare is aanvanklik van skaapderm gemaak (algemeen bekend as "katderm", wat ondanks die naam nie van katte gekom het nie), of eenvoudig "derm", wat gerek, gedroog en gedraai is. In die vroeë jare van die 20ste eeu is snare van óf derm óf staal gemaak. Moderne snare kan van derm bestaan, wat met silwer- of aluminiumdraad omspin kan wees, van soliede [[staal]], gevlegte staal of verskeie sintetiese materiale soos Perlon, met verskillende metale omspin en soms met [[silwer]] geplateer. Die hoogste snaar (die ''chanterelle''), die E-snaar, is meestal onomspinde, gewone of geplateerde staaldraad. Dermsnare reageer sterker op veranderinge in temperatuur en humiditeit en is nie meer so algemeen soos vroeër nie, maar baie spelers gebruik hulle om 'n spesifieke klank te verkry, veral in die historiese uitvoeringspraktyk van [[Barokmusiek]]. Snare het gewoonlik 'n gekleurde [[sy]]omwikkeling aan albei ente, om die snaar (G-, D-, A- of E-snaar) te identifiseer en om wrywing teen die stemskroewe te bied. Snare het 'n beperkte lewensduur. Wanneer olie, vuil, korrosie en hars mettertyd ophoop, kan die massa van die snaar oor sy lengte ongelyk word. Afgesien van ooglopende dinge, soos 'n omwikkeling wat deur slytasie loskom, vervang spelers gewoonlik 'n snaar wanneer dit nie meer "suiwer" speel nie (met goeie intonasie op die flageolettone) en die gewenste toon, helderheid en intonasie verloor. Die lewensduur hang van die kwaliteit van die snaar en die speelintensiteit af. Die snare word in [[kwint]]e op die tone g – d¹ – a¹ – e² gestem. Die tabel toon die frekwensies van die snare by verskillende kamertone (sien ook [[#Stem|Stem]]). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Snaar ! rowspan="2"| Toon/noot ! colspan="3"| Frekwensie by 'n kamertoon (a¹) van |- ! 443 Hz ! 442 Hz ! 440 Hz |- |style="text-align:left"| '''1''' (hoogste snaar) | '''e²''' | 664,50&nbsp;Hz | 663,00&nbsp;Hz | 660,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''2''' | '''a¹''' | 443,00&nbsp;Hz | 442,00&nbsp;Hz | 440,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''3''' | '''d¹''' | 295,33&nbsp;Hz | 294,67&nbsp;Hz | 293,33&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''4''' (laagste snaar) | '''g''' | 196,89&nbsp;Hz | 196,44&nbsp;Hz | 195,56&nbsp;Hz |} === Lym en lak === Die dele van die klankkas word aanmekaar gelym, daarna die hals aan die klankkas en dan die toets aan die hals. Hiervoor word beenlym (warm lym) of huidlym gebruik in plaas van gewone wit lym, om verskeie redes. Dit is wateroplosbaar en word by 'n temperatuur van ongeveer 50 tot 60&nbsp;°C sag, sodat 'n ervare vioolbouer die instrument sonder probleme uitmekaar kan haal sonder om die hout of die lak te beskadig. Huidlym kan 'n dunner las as die meeste ander lymsoorte maak en is omkeerbaar (bros genoeg om met sorgvuldig toegepaste krag te kraak en met warm water verwyderbaar) wanneer die instrument uitmekaar gehaal moet word. Omdat vars huidlym aan ou huidlym kleef, kan by die herstel van 'n las meer van die oorspronklike hout behoue bly; moderner lymsoorte moet heeltemal skoongemaak word voordat 'n nuwe las hou, wat gewoonlik meebring dat saam met die ou lym ook 'n bietjie hout afgeskraap word. Swakker, verdunde lym word gewoonlik gebruik om die boblad aan die sye en die bosaal aan die toets te bevestig, omdat algemene herstelwerk die verwydering van hierdie dele vereis. Die lak beskerm die hout van die instrument en bewaar sy trillingseienskappe. Dit kan die klank aansienlik beïnvloed, maar nie duidelik verbeter nie. 'n Onvakkundig aangebragte lak kan die klank van 'n instrument "doodmaak", dit wil sê die trillingsvermoë van die boblad sterk beperk. === Asimmetrie === Die viool lyk op die eerste gesig simmetries, maar dit is nie so nie. 'n Regs-links-asimmetrie is die duidelikste sigbaar aan die posisie van die kenstuk en die skouersteun, maar ook aan ander kenmerke: die posisie van die basbalk en die stemstok binne-in die klankkas, die verspringende plasing van die stemskroewe in die skroefkas, die besnaring met snare van verskillende dikte en die verskillende houtnerf aan die twee kante. Die rangskikking van die snare (die dikwels gebruikte E-snaar vir hoë tone bevind hom, vanuit die violis gesien, regs) is daarop afgestem dat die regterhand van die violis die strykstok hanteer. Die taak van die linkerhand tydens die spel is om die snare te gryp. Die viool word met die onderkaak (of die ken, na gewoonte) en die sleutelbeen- of skouerstreek vasgehou. Linkshandiges speel die viool gewoonlik op dieselfde manier as regshandiges. Daar word wel ook viole vir linkshandiges gebou, waarby die snare omgekeerd gerangskik is, maar tot dusver baie min.<ref>Andrea Hayek-Schwarz: [http://www.linkehand.at/wissenh.php ''Musizieren mit links – Musizierende Linkshänder_innen''] linkehand.at, 2012.</ref> Linkshandige viole is in orkeste gewoonlik nie welkom nie. Die rede is enersyds dat violiste wat langs mekaar sit, met hul instrumente of elmboë te na aan mekaar kan kom wanneer hulle spieëlbeeldig speel. Andersyds is eenvormige bewegings binne die stemgroepe van die orkes vir die toeskouer 'n esteties oortuigende gesig, wat 'n enkele violis wat anders stryk, sou versteur.<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html ''Orchester mögen keine Linkshänder''] mittelbayerische.de, 17 Augustus 2012; sien die laaste twee paragrawe van die artikel.</ref> In 2007 het die linkshandige violis Martial Gauthier, wat met die linkerhand stryk, in Cremona 'n lesing oor linkshandige vioolspel gehou.<ref>[https://www.nmz.de/artikel/war-paganini-linkshaender ''War Paganini Linkshänder? – Gedanken über ein Tabu-Thema der Streicherpädagogik''.] In: ''neue musikzeitung.'' 7/2007; besoek op 20 Julie 2016.</ref> === Toonomvang === [[Lêer:Range violin.svg|duimnael|regs|Toonomvang van die viool]] [[Lêer:Spectrumgstring.jpg|upright=1.15|duimnael|regs|Driedimensionele spektrumdiagram van die botone van 'n viool se G-snaar (voorgrond). Die toonhoogte wat ons hoor, is die piek by ongeveer 200&nbsp;Hz.]] Die stemming g – d¹ – a¹ – e² stem ooreen met G₃, D₄, A₄ en E₅ in wetenskaplike toonhoogtenotasie. Die laagste noot van 'n normaal gestemde viool is dus G₃, die G onder die middel-C (C₄). (By seldsame geleenthede kan die laagste snaar tot 'n kwart laer, na D₃, gestem word.) Die hoogste speelbare noot is minder duidelik omskryf: E₇, die E twee oktawe bo die los snaar (wat op E₅ gestem is), kan as 'n praktiese grens vir orkesvioolpartye beskou word,<ref>Piston, Walter (1955). ''Orchestration'', p. 45.</ref> maar dit is dikwels moontlik om hoër te speel, afhangende van die lengte van die toets en die vaardigheid van die violis. Nog hoër note (tot C₈) kan voortgebring word deur die snaar tot by die einde van die toets te gryp en/of deur kunsmatige flageolettone te gebruik. === Akoestiek === [[Lêer:Bowed violin string in slow motion.gif|duimnael|regs|Die Helmholtz-hoek wat heen en weer langs die snaar beweeg<ref>{{cite web |url=https://plus.maths.org/content/why-violin-so-hard-play |title=Why is the violin so hard to play? |author=Jim Woodhouse en Paul Galluzzo |date=2004-09-01 |access-date=2025-06-22}}</ref>]] Die gewelfde vorm, die dikte van die hout en sy fisiese eienskappe bepaal die klank van 'n viool. Patrone van die [[nodus (fisika)|nodusse]] wat deur sand of glinsters op die blaaie gevorm word wanneer dié by bepaalde frekwensies in trilling gebring word, sogenaamde Chladni-patrone, word soms deur vioolbouers gebruik om hul werk te kontroleer voordat hulle die instrument saamstel.<ref>{{Cite web|url=http://www.catgutacoustical.org/people/cmh/laird3.htm|title=Carleen Maley Hutchins' Work With Saunders|publisher=Violin Society of America|last=Laird|first=Paul R.|access-date=2008-09-26}}</ref> Vanweë die oppervlakstruktuur van die perdehaar, versterk deur die aanbring van hars (kolofonium), het die strykstokbehaarsel 'n hoë kleefkrag uit statiese [[wrywing]]. Wanneer die snaar met die aangelegde strykstok gestryk word, word dit daarom aanvanklik in die strykrigting meegeneem, totdat die terugstelkrag van die snaar groter word as die statiese wrywing tussen die stokhare en die snaar: die snaar skiet teen die strykrigting terug. By die korrekte keuse van strykplek, stryksnelheid en stokdruk word die snaar aan die einde van hierdie beweging weer deur die strykstok gegryp en opnuut meegeneem (die glip-kleef-effek), sodat die snaar voortdurend aangedryf tril. Hoeveel keer per sekonde hierdie proses hom herhaal, hang af van die frekwensie van die gespeelde toon, dit wil sê van die effektiewe snaarlengte. Die uitwyking van die aangedrewe punt van die snaar beskryf met verloop van tyd 'n elliptiese baan, met die langer as ongeveer in die strykrigting georiënteer. Die snaar self het 'n baie klein werkoppervlak en versit dus slegs 'n geringe hoeveelheid lug, te min om 'n toon voort te bring wat vir die menslike oor duidelik hoorbaar is. Die klankkas werk as 'n impedansie-omsetter. Deur die oordrag van die trillings van die snaar op die klankkas word die [[amplitude]] van die trillings wel aansienlik kleiner, maar die uitstralingsoppervlak word soveel vergroot dat 'n goeie koppeling met die lug en 'n vir die oor waarneembare toon ontstaan. Hierdie omsetting volg uiters komplekse patrone. Die kam, waarop die snaar rus, word aangedryf om die snaartrilling in die strykvlak te volg. Die boblad, waarop die kam rus, kan egter net loodreg op die strykvlak tril. Dit dwing die kam tot 'n skommelbeweging waarby die twee kamvoete die twee helftes van die boblad afwisselend belas en ontlas. By so 'n wipbeweging, waar die draai-as presies in die middel van die kam lê, sou die twee helftes van die boblad egter teen mekaar werk, wat met volumeverlies en klankveranderinge gepaard sou gaan. Dit word teengewerk deur onder die regter kamvoet 'n stafie – die stemstok – vas te klem. Dié belemmer eers die regter kamvoet, waardeur die draai-as van hierdie skommelbeweging na regs verskuif en byna al die werk (dié van die lae frekwensies) deur die linker kamvoet verrig word. Om 'n beter verspreiding van die trillings wat daar afgegee word oor die boblad te bereik, word boonop aan die onderkant van die boblad onder die linker kamvoet die basbalk onder spanning vasgelym, wat die linker kamvoet veral by hoë frekwensies belemmer, dit wil sê die draai-as verskuif vir dié frekwensies na links. Afhangende van die frekwensie van die gespeelde toon is die linker (lae frekwensies) of die regter (hoë frekwensies) kamvoet aktiewer, waardeur die trillings in die een geval meer deur die boblad (ondersteun deur die basbalk), in die ander deur die boblad en (oorgedra deur die stemstok) die bodem afgegee word. By lae frekwensies tril bodem en boblad dus teen mekaar, en die ingeslote lugvolume vorm 'n breëband-holteresonator wat klankuitstraling deur die f-gate bewerkstellig. === Groottes === [[Lêer:LembeyeLembeyon.jpg|duimnael|links|'n {{Frac|1|16}}-viool en 'n volgrootte ({{Frac|4|4}}) viool]] Buiten die standaard "volgrootte" ({{Frac|4|4}}) word viole ook in sogenaamde breukgroottes van {{Frac|7|8}}, {{Frac|3|4}}, {{Frac|1|2}}, {{Frac|1|4}}, {{Frac|1|8}}, {{Frac|1|10}}, {{Frac|1|16}}, {{Frac|1|32}} en selfs {{Frac|1|64}} gebou. Hierdie kleiner instrumente word algemeen deur jong spelers gebruik wie se vingers nie lank genoeg is om die korrekte posisies op volgrootte-instrumente te bereik nie. Die regte grootte van die instrument word gewoonlik volgens die armlengte bepaal.<ref>{{cite web |url=https://www.vionoble.de/violine-viola-cello-groesse-ermitteln/ |title=Die richtige Größe ermitteln für Geige: Bratsche: Cello |website=Violinoble.de |access-date=2022-06-13}}</ref> Hoewel die breukgroottes in 'n sekere sin met die afmetings van die instrumente verband hou, is hulle nie as letterlike beskrywings van die relatiewe verhoudings bedoel nie. 'n {{Frac|3|4}}-instrument is byvoorbeeld nie driekwart van die lengte van 'n volgrootte-instrument nie. Die lengte van die klankkas (sonder die hals) van 'n volgrootte- of {{Frac|4|4}}-viool is 356&nbsp;mm, en kleiner by sommige 17de-eeuse modelle. Die klankkas van 'n {{Frac|3|4}}-viool is 335&nbsp;mm lank en dié van 'n {{Frac|1|2}}-viool 310&nbsp;mm; 'n {{Frac|3|4}}-viool is dus net omtrent 6&nbsp;% kleiner as 'n "hele" en 'n {{Frac|1|2}}-viool net omtrent 12&nbsp;%. By die viool se naaste familielid, die altviool, word die grootte as klankkaslengte in sentimeter aangegee eerder as in breukgroottes. 'n Volgrootte-altviool is gemiddeld 40&nbsp;cm, maar elke volwassene bepaal self watter grootte altviool hy of sy gebruik. Soms gebruik 'n volwassene met 'n klein liggaamsbou 'n sogenaamde {{Frac|7|8}}-viool in plaas van 'n volgrootte-instrument. Hierdie instrumente, wat soms 'n "damesviool" genoem word, is effens korter as 'n volgrootte-viool, maar is geneig om hoëkwaliteit-instrumente te wees wat 'n klank kan voortbring wat met dié van goeie volgrootte-viole vergelykbaar is. Die groottes van vyfsnarige viole kan van dié van die normale viersnarige verskil. Die instrument wat in die vioolokted met die viool ooreenstem, is die mezzoviool, wat dieselfde as 'n viool gestem word, maar 'n effens langer klankkas het. Die snare van die mezzoviool is net so lank soos dié van die standaardviool. Hierdie instrument is nie in algemene gebruik nie.<ref>{{Cite web|url=https://nvfa.org/8tet.html|title=The New Violin Family|author=The New Violin Family Association, Inc|date=2020-04-04|website=The New Violin Family}}</ref> == Toebehore == === Kenstuk en skouersteun === Die kenstuk vergemaklik dit om die instrument tussen die ken en die skouer vas te hou en verhoed boonop dat vog van die vel die lak aantas, oplos en uiteindelik die hout op daardie plek toenemend verswak. Dit bestaan meestal uit ebbehout, word met spanskroewe aan die instrument vasgeklem en bevind hom tydens die spel tussen die instrument en die ken. Die skouersteun dien om die individuele anatomie van die speler tussen die liggaam en die instrument te vereffen. Veral die lengte van die nek asook die breedte en natuurlike stand van die skouers bepaal hoe die skouersteun gevorm moet wees. Dit word telkens onmiddellik voor die spel opnuut gemonteer. Jonger spelers wat met skouersteune sukkel, gebruik soms 'n spons met 'n rek in plaas daarvan. === Strykstok === [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|regs|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] 'n Viool word gewoonlik met 'n strykstok bespeel, wat bestaan uit 'n stok met 'n lint van perdehaar wat tussen die punt (kop) en die slof aan die teenoorgestelde ente gespan is. 'n Tipiese vioolstrykstok is in die geheel ongeveer 75&nbsp;cm lank en weeg 55 tot 65&nbsp;g. Altvioolstrykstokke is ongeveer 5&nbsp;mm korter en 10&nbsp;g swaarder. Belangrik is die gewigsverdeling: die swaartepunt moet 24 tot 25&nbsp;cm van die begin van die stok af lê (sonder die skroef gemeet).<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58.</ref> Die stok word meestal van [[Pernambuco|pernambukhout]] (ook bekend as Brasiliaanse hout) gemaak. Goeie pernambukhout het reguit gegroei met parallel lopende vesels; die stok kan besonder dun uitgewerk word en het ondanks die nodige stabiliteit die gewenste elastisiteit. Pernambukhout is dus besonder geskik vir hoëkwaliteit-strykstokke. Omdat die voorkoms van hierdie houtsoort beperk is, word dit moeiliker om goeie kwaliteite te bekom. Ander tradisionele materiale vir duurder stokke sluit slanghout in. Daarom word deesdae ook strykstokke van koolstofveselversterkte plastiek ("koolstofvesel") gebruik, op alle vlakke van vakmanskap, onder andere om by grensoorgange probleme met die [[Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora|CITES]]-verdrag te vermy; baie professionele musikante beskou hul klank- en speeltegniese eienskappe egter as nie gelykwaardig nie. Goedkoop strykstokke vir studente word van minder duur houtsoorte of van veselglas gemaak; sommige veselglas-studentestokke gebruik 'n plastiekhuls as greep en omwikkeling tegelyk. Aan die onderste ent van die stok is die slof van ebbehout, [[ivoor]] of skilpaddop, meestal versier met 'n ronde perlemoerinlegsel, die sogenaamde "oog". Suiwer metaalinlegwerk as versiering kom ook voor. By die slof is 'n skroef wat die hare stywer of losser maak. Net voor die slof beskerm 'n duimkussing van [[leer (stof)|leer]] (die greep) en 'n omwikkeling die stok en bied hulle 'n stewige houvas vir die speler se hand. Tradisionele omwikkelinge is van draad (dikwels silwer of versilwer), sy of [[balein]] ("walvisbeen", nou vervang deur afwisselende stroke bruin en swart plastiek). Tussen die slof en die punt van die stok word die stokhare gespan; dit word die behaarsel genoem. Afhangende van die dikte word ongeveer 150 tot 220 hare uit die stert van hingste van bepaalde perderasse gebruik, tradisioneel van 'n skimmelperd (wat oorwegend wit hare het). Sommige goedkoper strykstokke gebruik sintetiese vesel. Deur die skroef te draai word die hare gespan, en na elke speelsessie moet die hare weer ontspan word. Die hare bring die snare deur daaroor te stryk in trilling. Daarvoor moet die hare gereeld met vaste hars (kolofonium, 'n natuurlike boomhars) behandel word om dit effens klewerig te maak, wat bereik word deur die stok herhaaldelik oor 'n harsblok te stryk. Afhangende van die gebruik en die kwaliteit van die hare moet die behaarsel na twee maande tot uiterlik na 'n jaar vernuwe word. == Stem == [[Lêer:Violin - open strings notes.PNG|regs|duimnael|Die toonhoogtes van die los snare van 'n viool. Die nootname staan onder die notebalk en hul Franse solfège-ekwivalente daarbo: G = sol; D = re; A = la; E = mi. {{audio|Violin open strings.mid|Speel}}]] Viole word gestem deur die stemskroewe in die skroefkas onder die krul te draai of deur die fynstemmerskroewe by die stertstuk te verstel. Alle viole het stemskroewe; fynstemmers is opsioneel. Die meeste fynstemmers bestaan uit 'n metaalskroef wat 'n hefboom beweeg wat aan die ent van die snaar vas is. Hulle maak baie klein toonhoogteverstellings veel makliker as die stemskroewe. Deur 'n fynstemmer kloksgewys te draai, word die toon hoër (omdat die snaar onder groter spanning is), en antikloksgewys word dit laer (omdat die snaar onder minder spanning is). Fynstemmers op al vier snare is baie nuttig by snare met 'n staalkern, en sommige spelers gebruik dit ook met sintetiese snare. Omdat moderne E-snare van staal is, word vir dié snaar byna altyd 'n fynstemmer aangebring. Fynstemmers word nie met dermsnare gebruik nie, wat meer [[Young se modulus|elasties]] is as snare met 'n staal- of sintetiese kern en nie voldoende op die baie klein bewegings van fynstemmers reageer nie. Om 'n viool te stem, word die A-snaar eers op 'n standaardtoonhoogte gestem (gewoonlik A = 440&nbsp;[[hertz|Hz]]; orkeste in Duitsland en Oostenryk stem met 'n kamertoon van 443&nbsp;Hz, in Switserland oorwegend op 442&nbsp;Hz). Wanneer die viool saam met 'n instrument met vaste toonhoogte soos 'n [[klavier]] of [[trekklavier]] speel, word dit na die ooreenstemmende noot op daardie instrument gestem en nie na enige ander stemverwysing nie. Die hobo is gewoonlik die instrument waarna orkeste met viole stem, aangesien sy klank deurdringend is en bo die ander houtblasers uit gehoor kan word. Die ander snare word dan in intervalle van reine kwinte teen mekaar gestem deur hulle paarsgewys te stryk. Vir solospel word soms 'n effens hoër stemming gebruik om die instrument 'n helderder klank te gee; omgekeerd word Barokmusiek soms met laer stemminge gespeel om die klank van die viool sagter te maak. Na die stem kan die kam van die instrument nagegaan word om te verseker dat dit reguit staan en tussen die binneste kepe van die f-gate gesentreer is; 'n skewe kam kan die klank van 'n andersins goed geboude viool aansienlik beïnvloed. Na lang gebruik kan die stemskroewe en hul gate verslyt raak, sodat die skroewe onder spanning makliker glip. 'n Glippende stemskroef laat die toonhoogte van die snaar effens daal, of, as die skroef heeltemal los raak, laat die snaar sy spanning heeltemal verloor. 'n Viool waarvan die stemskroewe glip, moet deur 'n vioolbouer of vioolhersteller herstel word. Stemskroefsmeer, gereeld gebruik, kan die intrede van sulke slytasie vertraag terwyl dit die skroewe glad laat draai. Die stemming G–D–A–E word vir die meeste vioolmusiek gebruik, insluitend klassieke musiek, jazz en volksmusiek. Ander stemminge word soms gebruik; die G-snaar kan byvoorbeeld tot A opgestem word. Die gebruik van nie-standaardstemminge in klassieke musiek staan as ''[[scordatura]]'' bekend; in sommige volksmusiekstyle word dit kruisstemming genoem. Een beroemde voorbeeld van scordatura in die klassieke musiek is [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse macabre'', waar die E-snaar van die soloviool na E♭ verlaag word om 'n spookagtige dissonansie aan die komposisie te verleen. Ander voorbeelde is die derde deel van ''Contrasts'' van [[Béla Bartók]], waar die E-snaar na E♭ en die G-snaar na G♯ gestem word, [[Niccolò Paganini]] se Eerste Vioolkonsert, waar al vier snare 'n halftoon hoër gestem moet word, en die Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber, waarin elke deel 'n ander scordatura-stemming het. In die Indiese klassieke en ligte musiek word die viool in die Suid-Indiese styl waarskynlik op D♯–A♯–D♯–A♯ gestem. Aangesien daar in die Indiese klassieke musiek geen begrip van absolute toonhoogte is nie, kan musikante enige gerieflike stemming gebruik om hierdie relatiewe intervalle tussen die snare te behou. Nog 'n algemene stemming met hierdie intervalle is B♭–F–B♭–F, wat met Sa–Pa–Sa–Pa in die Indiese karnatiese klassieke styl ooreenstem. In die Noord-Indiese Hindoestaanse styl is die stemming gewoonlik Pa–Sa–Pa–Sa in plaas van Sa–Pa–Sa–Pa, wat byvoorbeeld met F–B♭–F–B♭ kan ooreenstem. In die Iranse klassieke musiek en ligte musiek het die viool in elke ''dastgah'' 'n ander stemming;<ref>Edith Gerson-Kiwi: ''The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes.'' Israel Music Institute, Tel Aviv 1963, p. 15.</ref> dit word waarskynlik op E–A–E–A in Dastgāh-e Esfahan gestem, in Dastgāh-e Šur op E–A–D–E en E–A–E–E, en in Dastgāh-e Māhur op E–A–D–A. In die Arabiese klassieke musiek word die A- en E-snaar 'n heeltoon verlaag, dit wil sê G–D–G–D, om die spel van Arabiese ''maqams'' te vergemaklik, veral dié met kwarttone. Hoewel die meeste viole vier snare het, is daar viole met bykomende snare, sommige met soveel as sewe. Sewe word algemeen as die maksimum aantal snare beskou wat op 'n strykinstrument prakties is; met meer as sewe snare sou dit onmoontlik wees om enige bepaalde binnesnaar afsonderlik met die strykstok te bespeel. Viole met sewe snare is baie skaars. Die ekstra snare op sulke viole is gewoonlik laer as die G-snaar en word gewoonlik (van die hoogste bygevoegde snaar na die laagste) op C, F en B♭ gestem. As die speellengte van die instrument, dit wil sê die snaarlengte van die bosaal tot die kam, gelyk is aan dié van 'n gewone volgrootte-viool (effens minder as 33&nbsp;cm), kan dit met reg 'n viool genoem word. Sommige van hierdie instrumente is ietwat langer en moet as altviole beskou word. Viole met vyf of meer snare word tipies in jazz of volksmusiek gebruik. Sommige spesiaal gemaakte instrumente het ekstra snare wat nie gestryk word nie, maar deur die trillings van die gestrykte snare meeklink. == Speeltegniek == === Houding === [[Lêer:Man Playing Violin on Bench at Park.jpg|duimnael|upright=0.75|'n Man speel viool op 'n parkbank]] Die viool word sittend of staande bespeel. Soliste (of hulle alleen, met 'n klavier of met 'n orkes speel) speel meestal staande, tensy 'n fisieke gestremdheid dit verhoed, soos in die geval van [[Itzhak Perlman]]. In die orkes en in kamermusiek word daar daarenteen gewoonlik sittend gespeel. In die 2000's en 2010's het sommige orkeste wat Barokmusiek uitvoer (soos die Freiburger Barockorchester) al hul violiste en altvioliste, solo en ensemble, staande laat speel. Die viool rus aan die linkerkant op die skouer en bors van die violis en word, afhangende van die houding of draai van die kop, deur die linkerkant van die onderkaak, soms deur die ken, op die kenstuk vasgehou en deur die linkerskouer ondersteun, dikwels met behulp van 'n skouersteun. Die kaak en die skouer moet die viool stewig genoeg vashou sodat dit stabiel bly wanneer die linkerhand van 'n hoë posisie ('n hoë noot ver op die toets) na 'n lae (nader aan die skroefkas) beweeg. In die Indiese houding word die stabiliteit van die viool verseker deur die krul wat op die sy van die voet rus. Van die linkerhand word die duim gebruik om die hals te omvat of as hulp vir bepaalde greeptegnieke. Al die ander vingers speel uitsluitlik op die snare om die gewenste tone vas te lê. Afhangende van die skool neem die linkerhand ook 'n ondersteunende of vashoufunksie van die instrument oor. Die regterhand hanteer die strykstok, waarmee die snare meestal tussen die einde van die toets en die kam gestryk word, in moderne komposisies deels ook agter die kam. Dit word die kontakpunt genoem. Vir die wisselende volume, die klankkleure, die presisie van die artikulasie, die legatospel en meer is dit beslissend met watter kombinasie van gewig, snelheid, kontakpunt (na aan die kam, na aan die toets of tussenin) en kanteling van die stokhare die snare aangeraak word. Hoewel onderwysers die wesenlike belang van 'n goeie houding beklemtoon, sowel ter wille van die kwaliteit van die spel as om die kans op oorbelastingsbeserings te verminder, verskil advies oor wat 'n goeie houding is en hoe dit bereik word in die besonderhede. Almal dring egter aan op die belang van 'n natuurlike, ontspanne posisie sonder spanning of styfheid. Wat byna universeel aanbeveel word, is om die linkerpols reguit (of baie naby daaraan) te hou sodat die vingers van die linkerhand vry kan beweeg en die kans op besering verminder word, en om albei skouers in 'n natuurlike, ontspanne posisie te hou en te vermy om enige van hulle oordrewe op te trek. Dit sou, soos enige ander onnodige spanning, die bewegingsvryheid beperk en die risiko van besering verhoog. 'n Krom houding kan goeie spel belemmer omdat dit die liggaam uit balans bring en die skouers laat optrek. Nog 'n teken van ongesonde spanning is pyn in die linkerhand, wat op te veel druk by die vashou van die viool dui. === Linkerhand en toonhoogte === [[Lêer:Violin first position fingering chart.svg|regs|upright=1.35|duimnael|Vingersettings in die eerste posisie. Hierdie diagram toon net die note van die eerste posisie; daar is hoër note buite dié wat aangedui word.]] [[Lêer:Geigengrifftabelle.svg|duimnael|regs|Greeptabel vir alle toonsoorte]] Die linkerhand bepaal die klinkende lengte van die snaar, en dus die toonhoogte, deur dit met die vingerpunte teen die toets te "gryp" (vas te druk), wat verskillende toonhoogtes voortbring. Aangesien die viool geen frette het om die snare af te stop nie, soos gebruiklik by die [[kitaar]], moet die speler presies weet waar om die vingers op die snare te plaas om met goeie intonasie (suiwer) te speel. Beginners speel los snare en die laagste posisie, naaste aan die bosaal. Studente begin dikwels met relatief maklike toonsoorte, soos A-majeur en G-majeur, en leer toonlere en eenvoudige melodieë. Deur toonlere en arpeggio's te oefen en die gehoor op te lei, "vind" die linkerhand van die violis die note uiteindelik intuïtief deur spiergeheue. Beginners maak soms gebruik van [[kleefband|kleefbandjies]] op die toets vir die korrekte plasing van die linkerhandvingers, maar laat die bandjies gewoonlik gou staan wanneer hulle vorder. Nog 'n algemene merktegniek gebruik kolletjies [[korrigeervloeistof]] op die toets, wat binne 'n paar weke se gereelde oefening afslyt. Hierdie praktyk word ongelukkig soms in plaas van voldoende gehooropleiding gebruik, sodat die plasing van die vingers deur die oog en nie deur die oor gelei word nie. Veral in die vroeë stadiums van die leerproses is die sogenaamde "klinkende tone" nuttig. Daar is nege sulke note in die eerste posisie, waar 'n gegrypte noot 'n unisoon of oktaaf met 'n ander (los) snaar klink en dié laat meeresoneer. Studente gebruik hierdie klinkende tone dikwels om die intonasie van die gegrypte noot te kontroleer deur te luister of dit met die los snaar harmonieer. Wanneer die gegrypte toonhoogte "A" op die G-snaar gespeel word, kan die violis byvoorbeeld terselfdertyd die los D-snaar speel om die intonasie van die gegrypte "A" te toets. As die "A" suiwer is, behoort die "A" en die los D-snaar 'n harmonieuse reine kwart voort te bring. Viole word in reine kwinte gestem, soos al die orkesstrykers (viool, altviool, tjello) behalwe die kontrabas, wat in reine kwarte gestem word. Elke daaropvolgende noot word gegryp op die toonhoogte wat die speler as die harmonieuste ervaar; wanneer 'n violis onbegeleid speel, "speel hy nie konsekwent in óf die getempereerde óf die natuurlike [reine] toonleer nie, maar neig in die geheel om by die Pythagorese toonleer aan te sluit."<ref>Seashore, Carl (1938). ''Psychology of Music'', p. 224. Aangehaal in Kolinski, Mieczyslaw (somer–herfs 1959). "A New Equidistant 12-Tone Temperament", p. 210, ''Journal of the American Musicological Society'', vol. 12, nr. 2/3, pp. 210–214.</ref> Wanneer violiste in 'n [[strykkwartet]] of 'n strykorkes speel, "versoet" die strykers gewoonlik hul stemming om by die toonsoort te pas waarin hulle speel. Wanneer daar saam met 'n instrument met gelykswewende stemming gespeel word, soos 'n klavier, pas vaardige violiste hul stemming by die gelykswewende stemming van die klavier aan om dissonante note te vermy. Die vingers word in die [[musieknotasie]], soos in bladmusiek en etudeboeke, konvensioneel van 1 (wysvinger) tot 4 (pinkie) genommer. Veral in leeruitgawes van vioolmusiek kan syfers bo die note aandui watter vinger gebruik moet word, met ''0'' of ''O'' vir 'n los snaar. Die diagram regs toon die rangskikking van die note wat in die eerste posisie bereik kan word. Wat nie op hierdie diagram gewys word nie, is hoe die afstande tussen die nootposisies kleiner word hoe hoër (in toonhoogte) die vingers van die bosaal af beweeg. Die balke aan die kante van die diagram stel die gebruiklike moontlikhede vir beginners se kleefbandjies voor, by die 1ste, hoë 2de, 3de en 4de vinger. ==== Posisies ==== Die plasing van die linkerhand op die toets word deur "posisies" gekenmerk. Die eerste posisie, waar die meeste beginners begin (hoewel sommige metodes in die derde posisie begin), is die posisie wat die meeste in strykmusiek gebruik word. Musiek wat vir beginnende jeugorkeste gekomponeer is, is dikwels meestal in die eerste posisie. Die laagste noot wat in hierdie posisie in standaardstemming beskikbaar is, is 'n los G₃; die hoogste noot in die eerste posisie word met die vierde vinger op die E-snaar gespeel en klink as B₅. Deur die hand op die hals op te skuif, neem die eerste vinger die plek van die tweede vinger in, wat die speler in die ''tweede posisie'' bring. Deur die eerste vinger die eerste-posisie-plek van die derde vinger te laat inneem, kom die speler in die ''derde posisie'', en so voorts. 'n Verandering van posisie, met die gepaardgaande beweging van die hand, word 'n ''posisiewisseling'' genoem, en doeltreffende posisiewisselings met behoud van suiwer intonasie en 'n gladde legato (verbonde) klank is 'n sleutelelement van die tegniek op alle vlakke. Dikwels word 'n "gidsvinger" gebruik: die laaste vinger wat 'n noot in die ou posisie gespeel het, raak tydens die wisseling voortdurend liggies aan die snaar om op sy korrekte plek in die nuwe posisie uit te kom. In elementêre wisselingsoefeninge word die "gidsvinger" dikwels hoorbaar gemaak terwyl dit op of af langs die snaar gly, sodat die speler die korrekte plasing op die gehoor kan vaslê. Buite hierdie oefeninge behoort dit selde hoorbaar te wees (tensy die speler bewustelik 'n portamento-effek om uitdrukkingsredes toepas). Tydens 'n wisseling in lae posisies beweeg die duim van die linkerhand op of af langs die hals van die instrument om in dieselfde posisie relatief tot die vingers te bly (hoewel die beweging van die duim effens voor of effens na die beweging van die vingers kan plaasvind). In sulke posisies word die duim dikwels as 'n "anker" beskou waarvan die plek bepaal in watter posisie die speler is. In baie hoë posisies kan die duim nie met die vingers meebeweeg nie, omdat die klankkas van die instrument in die pad kom. In plaas daarvan beweeg die duim om die hals van die instrument om by die punt te sit waar die hals die regterronding van die klankkas ontmoet, en bly daar terwyl die vingers tussen die hoë posisies beweeg. 'n Noot wat buite die normale omvang van 'n posisie gespeel word, sonder wisseling, word 'n ''strekking'' genoem. In die derde posisie op die A-snaar sit die hand byvoorbeeld natuurlik met die eerste vinger op D en die vierde op G of G♯. Om die eerste vinger terug na 'n C♯ te strek, of die vierde vinger op na 'n A, vorm 'n strekking. Strekkings word algemeen gebruik waar een of twee note effens buite 'n andersins stewige posisie lê, en het die voordeel dat hulle minder opvallend is as 'n wisseling of 'n snaaroorgang. Die laagste posisie op die viool word die "halwe posisie" genoem. In hierdie posisie is die eerste vinger op 'n "lae eerste-posisie"-noot, byvoorbeeld B♭ op die A-snaar, en die vierde vinger in 'n afwaartse strekking vanaf sy gewone posisie, byvoorbeeld D op die A-snaar, met die ander twee vingers na behoefte tussenin geplaas. Aangesien die posisie van die duim in die "halwe posisie" tipies dieselfde is as in die eerste posisie, kan dit beter as 'n agterwaartse strekking van die hele hand as as 'n egte posisie beskou word. Die bogrens van die viool se omvang word grootliks deur die vaardigheid van die speler bepaal, wat maklik meer as twee oktawe op 'n enkele snaar en vier oktawe op die instrument as geheel kan speel. Posisiename word meestal vir die laer posisies en in metodeboeke en etudes gebruik; om dié rede hoor 'n mens selde verwysings na iets hoër as die sewende posisie. Die hoogste posisie is prakties gesproke die 13de. Baie hoë posisies is om twee redes 'n besondere tegniese uitdaging. Eerstens word die verskil in ligging van die verskillende note in hoë posisies veel kleiner, wat die note moeiliker maak om te vind en in sommige gevalle op die gehoor te onderskei. Tweedens is die veel korter klinkende lengte van die snaar in baie hoë posisies 'n uitdaging vir die regterarm en die strykstok om die instrument doeltreffend te laat klink. Hoe fyner (en duurder) 'n instrument, hoe beter kan dit 'n goeie toon tot bo aan die toets, by die hoogste toonhoogtes op die E-snaar, volhou. Alle note (behalwe dié onder die los D) kan op meer as een snaar gespeel word. Dit is 'n standaardontwerpkenmerk van snaarinstrumente, wat egter van die klavier verskil, wat vir elk van sy 88 note net een plek het. Die noot van die los A op die viool kan byvoorbeeld as die los A gespeel word, of op die D-snaar (in die eerste tot vierde posisie) of selfs op die G-snaar (baie hoog op, in die sesde tot negende posisie). Elke snaar het 'n ander [[toonkleur]], vanweë die verskillende gewigte (diktes) van die snare en die resonansies van ander los snare. Die G-snaar word byvoorbeeld dikwels beskou as 'n baie volle, klankryke klank te hê wat besonder gepas is vir laat-Romantiese musiek. Dit word dikwels in die musiek aangedui met die merk ''sul G'' of ''IV'' ('n Romeinse syfer wat aandui dat op die vierde snaar gespeel moet word; volgens konvensie word die snare van die dunste, hoogste (I) tot die laagste (IV) genommer). Selfs sonder uitdruklike aanwysings in die partituur sal 'n gevorderde violis na eie oordeel en artistieke aanvoeling kies op watter snaar bepaalde note of passasies gespeel word. Wanneer 'n passasie op 'n lae snaar en in 'n hoër posisie gespeel word, hoewel dit op 'n hoër snaar gemakliker gespeel sou kon word, dien dit ook om 'n besondere klankkleur voort te bring. ==== Los snare ==== As 'n snaar gestryk of getokkel word sonder dat 'n vinger dit gryp, word dit 'n ''los snaar'' genoem. Dit gee 'n ander klank as 'n gegrypte snaar, aangesien die snaar by die bosaal vryer tril as onder 'n vinger. Verder is dit onmoontlik om vibrato ten volle op 'n los snaar te gebruik (hoewel 'n gedeeltelike effek verkry kan word deur 'n noot 'n oktaaf hoër op 'n aangrensende snaar te gryp en dié te laat vibreer, wat 'n element van vibrato in die botone inbring). In die klassieke tradisie gebruik violiste dikwels 'n snaaroorgang of posisiewisseling om die verandering van toonkleur wat 'n los snaar meebring, te vermy, tensy die komponis dit aandui. Dit geld veral vir die los E, wat dikwels as hard van klank beskou word. Daar is egter ook situasies waar 'n los snaar spesifiek vir artistieke effek gekies kan word. Dit kom voor in klassieke musiek wat die bourdon van 'n [[orrel]] naboots (soos J.S. Bach in sy Partita in E vir soloviool bereik het), in ''[[fiddle]]''-musiek (byvoorbeeld ''Hoedown'') of waar stappe om die los snaar te vermy musikaal onvanpas is (byvoorbeeld in Barokmusiek, waar posisiewisselings minder gebruiklik was). In vinnige passasies van toonlere of arpeggio's kan 'n los E-snaar eenvoudig gerieflikheidshalwe gebruik word as die noot nie tyd het om uit te klink en 'n harde toonkleur te ontwikkel nie. In volksmusiek, ''fiddle''-musiek en ander tradisionele musiekgenres word los snare algemeen om hul resonante toonkleur gebruik. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n gegrypte noot op 'n aangrensende snaar te speel, lewer 'n [[doedelsak]]agtige bourdon, wat komponiste dikwels ter nabootsing van volksmusiek gebruik. Soms is die twee note identies (byvoorbeeld 'n gegrypte A op die D-snaar teen die los A-snaar), wat 'n klinkende soort ''fiddle''-klank gee. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n identiese gegrypte noot te speel, kan ook vereis word wanneer meer volume nodig is, veral in orkesspel. Sommige klassieke vioolpartye het note waarvoor die komponis die violis vra om 'n los snaar te speel, weens die spesifieke klankkarakter wat 'n los snaar skep. ==== Dubbelgrepe, akkoorde en bourdons ==== 'n Dubbelgreep is wanneer twee afsonderlike snare deur die vingers gegryp en gelyktydig gestryk word, wat twee deurlopende tone voortbring (tipiese intervalle sluit tertse, kwarte, kwinte, sekstes en oktawe in). Dubbelgrepe kan in enige posisie aangedui word, hoewel die wydste interval wat natuurlik in een posisie as dubbelgreep gespeel kan word, 'n oktaaf is (met die wysvinger op die laer snaar en die pinkie op die hoër snaar). Nietemin word in gevorderde repertoire soms dubbelgrepe van desiemes of selfs meer vereis, wat 'n gestrekte linkerhandposisie met uitgestrekte vingers tot gevolg het. Die term "dubbelgreep" word dikwels ook gebruik vir die laat klink van 'n los snaar saam met 'n gegrypte noot, hoewel net een vinger 'n snaar gryp. Met die tegniek van die dubbelgreep kan dus tweestemmig gespeel word. Waar drie of vier gelyktydige note aangedui word, "verdeel" die violis gewoonlik die akkoord: drie- of vierstemmige akkoorde word normaalweg gearpeggieer, deur die onderste een of twee note eerste te speel en onmiddellik na die boonste een of twee note voort te gaan, waarby die natuurlike resonansie van die instrument 'n effek voortbring soortgelyk aan asof al vier note gelyktydig geklink het. In sommige omstandighede is 'n "drievoudige greep" moontlik, waar drie note oor drie snare gelyktydig klink. Die strykstok raak nie van nature drie snare tegelyk nie, maar met voldoende stoksnelheid en druk, wanneer die violis 'n drienoot-akkoord "breek", kan die stokhare tydelik oor drie snare gebuig word sodat elkeen gelyktydig klink. Dit word met 'n swaar streek bereik, tipies naby die slof en met die stok op 'n sekere afstand van die kam, en bring 'n harde, aggressiewe toon voort. Dit is so moontlik om drienoot-akkoorde van kort duur, ook verskeie ná mekaar, sonder arpeggio te speel, sodat daar werklik drie stemme gelyktydig klink. Vierstemmige spel sonder arpeggio kan net met 'n spesiaal gekonstrueerde ronde strykstok verwesenlik word. Dubbelgrepe in die orkes word soms ''divisi'' gemerk en tussen die spelers verdeel, sodat een deel van die musikante die laer noot en 'n ander deel die hoër noot speel. Dubbelgrepe (en ''divisi'') kom algemeen in orkesrepertoire voor wanneer die viole begeleiding speel en 'n ander instrument of groep die melodie speel. In sommige genres van die historiese uitvoeringspraktyk (gewoonlik van Barokmusiek en vroeër) word nóg verdeelde akkoorde nóg drievoudige grepe as gepas beskou; sommige violiste arpeggieer alle akkoorde (insluitend gewone dubbelgrepe) deur al die note of die meeste daarvan afsonderlik te speel asof hulle as 'n gebonde figuur geskryf is. Met die ontwikkeling van moderne viole het drievoudige grepe egter natuurliker geword, omdat die kam minder gekrom is. In sommige musiekstyle kan 'n aangehoue bourdon op 'n los snaar gespeel word tydens 'n passasie wat hoofsaaklik op 'n aangrensende snaar geskryf is, om 'n basiese begeleiding te bied. Dit kom meer in volkstradisies as in die klassieke musiek voor. ==== Vibrato ==== [[Lêer:MHVC-KyokoYonemoto-PaganiniCaprice24.ogv|duimnael|Kyoko Yonemoto speel [[Niccolò Paganini|Paganini]] se Caprice nr. 24 op 'n viool]] [[Lêer:Peter Bissing.png|duimnael|regs|Petrowitsch Bissing was 'n onderwyser in vibratometodiek op die viool<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-EqAAAAYAAJ&q=PETROWITCH+BISSING&pg=RA2-PA52|publisher=Jacobs' Band Monthly, Volume 4|page=52|year=1919|access-date=16 November 2012|title=The Violin|first=Louis|last=Eaton}}</ref> en het 'n boek met die titel ''Cultivation of the Violin Vibrato Tone'' gepubliseer.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IwhLMgEACAAJ|title=Cultivation of the Violin Vibrato Tone|first=Petrowitsch|last=Bissing|publisher=Central States Music Publishing Company|access-date=16 November 2012}}</ref>]] Vibrato is 'n tegniek van die linkerhand en -arm waarby die toonhoogte van 'n noot subtiel in 'n polsende ritme wissel. Hoewel verskillende dele van die hand of arm by die beweging betrokke kan wees, is die resultaat 'n beweging van die vingerpunt wat 'n geringe verandering in die trillende snaarlengte meebring, wat 'n golwing in die toonhoogte veroorsaak. Die meeste violiste ossilleer onder die noot, dit wil sê laer in toonhoogte as die eintlike noot, wanneer hulle vibrato gebruik, omdat geglo word dat die waarneming die hoogste toonhoogte in 'n wisselende klank bevoordeel.<ref>{{Cite book|title=String Builder, Book 3: Teacher's Manual |last=Applebaum |first=Samuel |year=1957 |publisher=Alfred Publishing |location=New York |isbn=978-0-7579-3056-0 |page=4 }}. "Now we will discipline the shaking of the left hand in the following manner: Shake the wrist slowly and evenly in 8th notes. Start from the original position and for the second 8th note the wrist is to move backward (toward the scroll). Do this in triplets, dotted 8ths and 16ths, and 16th notes. A week or two later, the vibrato may be started on the Violin. ... The procedure will be as follows: 1. Roll the finger tip from this upright position on the note, to slightly below the pitch of this note."</ref> Vibrato doen min of niks om 'n onsuiwer noot te verbloem; met ander woorde, verkeerd toegepaste vibrato is 'n slegte plaasvervanger vir goeie intonasie. Toonlere en ander oefeninge wat op intonasie gerig is, word tipies sonder vibrato gespeel om die werk makliker en doeltreffender te maak. Musiekstudente word dikwels geleer dat vibrato veronderstel word tensy dit anders in die musiek aangedui is. Dit kan 'n struikelblok wees vir 'n klassiek opgeleide violis wat in 'n styl wil speel wat min of geen vibrato gebruik, soos Barokmusiek in historiese styl en baie tradisionele ''[[fiddle]]''-style. Vibrato kan deur 'n gepaste kombinasie van vinger-, pols- en armbewegings voortgebring word. Deur die vingerpunt van die grypende vinger liggies heen en weer te rol, ontstaan vingervibrato. Een metode, ''handvibrato'' (of ''polsvibrato''), behels dat die hand by die pols heen en weer gekantel word om die ossillasie te bewerkstellig. 'n Ander metode, ''armvibrato'', moduleer die toonhoogte deur beweging van die hele onderarm by die elmboog met 'n vaste pols. 'n Kombinasie van hierdie tegnieke stel 'n speler in staat om 'n groot verskeidenheid klankeffekte voort te bring. Die "wanneer", "waarvoor" en "hoeveel" van vibrato is artistieke kwessies van styl en smaak, waarby verskillende onderwysers, musiekskole en musiekstyle verskillende vibratostyle verkies. Oordrewe vibrato kan byvoorbeeld hinderlik word. Akoesties gesproke het die interessantheid wat vibrato aan die klank toevoeg te doen met die manier waarop die mengsel van botone<ref>{{Cite web|url=http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207150243/http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |url-status=dead |archive-date=7 Februarie 2010 |title=The psychoacoustic secret of vibrato |first=Martin |last=Schleske |access-date=11 Februarie 2010 |quote=Accordingly, the sound level of each harmonic will have a periodically fluctuating value due to the vibrato.}}</ref> (of toonkleur) en die rigtingpatroon van die klankuitstraling met veranderinge in toonhoogte verander. Deur die klank ritmies na verskillende dele van die vertrek te "rig",<ref>{{Cite web | last=Curtin | first=Joseph | title=Weinreich and Directional Tone Colour | url=http://www.josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | date=April 2000 | work=Strad Magazine | access-date=23 Mei 2009 | quote=In the case of string instruments, however, not only are they strongly directional, but the pattern of their directionality changes very rapidly with frequency. If you think of that pattern at a given frequency as beacons of sound, like the quills of a porcupine, then even the slight changes in pitch created by vibrato can cause those quills to be continually undulating. | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062722/http://josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | archive-date=29 Mei 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://knutsacoustics.com/files/weinreich,-g.-directional-tone-color-jasa-1997.pdf |title=Directional tone color |last=Weinreich |first=Gabriel |date=16 Desember 1996 |publisher=Acoustical Society of America |quote=The effect can be visualized in terms of a number of highly directional sound beacons, all of which the vibrato causes to undulate back and forth in a coherent and highly organized fashion. It is obvious that such a phenomenon will help immensely in fusing sounds of the differently directed partials into a single auditory stream; one may even speculate that it is a reason why vibrato is used so universally by violinists—as compared to wind players, from the sound of whose instruments directional tone color is generally absent.}}</ref> voeg vibrato 'n "glans" of "lewendigheid" by die klank van 'n goed geboude viool. Vibrato word grootliks aan die oordeel van die violis oorgelaat. Verskillende soorte vibrato bring verskillende stemminge in 'n stuk, en die wisselende grade en style van vibrato is dikwels kenmerke wat by bekende violiste uitstaan. ==== Vibratotriller ==== 'n Vibrato-agtige beweging kan soms gebruik word om 'n vinnige [[triller]]effek te skep. Om hierdie effek uit te voer, word die vinger bo die vinger wat die noot gryp, net effens van die snaar af geplaas (stewig teen die grypende vinger gedruk) en 'n vibratobeweging uitgevoer. Die tweede vinger raak met elke ossillasie liggies aan die snaar bo die laer vinger, sodat die toonhoogte ossilleer op 'n manier wat soos 'n mengsel van wye vibrato en 'n baie vinnige triller klink. Dit gee 'n minder duidelike oorgang tussen die hoër en die laer noot en word gewoonlik as interpretatiewe keuse toegepas. Hierdie trillertegniek werk net goed vir halftoontrillers of trillers in hoë posisies (waar die afstand tussen die note kleiner is), aangesien dit vereis dat die trillende vinger en die vinger daaronder aan mekaar raak, wat die afstand wat getrill kan word, beperk. In baie hoë posisies, waar die trilafstand kleiner as die breedte van die vinger is, kan 'n vibratotriller die enigste opsie vir trillereffekte wees. ==== Flageolettone ==== [[Lêer:Violin sounds and techniques.ogg|duimnael|regs|Vioolklanke en -tegnieke: los snare (arco en pizzicato); A-majeur-toonleer (arco en pizzicato); begin van 'n A-majeur-toonleer met vibrato; A-majeur-toonleer col legno gespeel; natuurlike flageolettone van 'n A, E en 'n A; kunsmatige flageolet van A₇; flageolet-glissando op die A-snaar]] Deur die snaar liggies met 'n vingerpunt by 'n [[nodus (fisika)|nodus]] aan te raak, sonder om die snaar heeltemal vas te druk, en die snaar dan te tokkel of te stryk, ontstaan flageolettone (harmonieke of botone). In plaas van die normale toon klink 'n hoër noot. Daardeur word die grondfrekwensie gedemp en tril net die ooreenstemmende botone (byvoorbeeld die dubbele of drievoudige frekwensie wanneer die vinger by die helfte of by 'n derde van die snaarlengte geplaas word). Daar ontstaan fluitagtige tone. Elke nodus lê by 'n heeltallige deling van die snaar, byvoorbeeld halfpad of 'n derde langs die lengte van die snaar. 'n Instrument wat goed reageer, laat talle moontlike flageoletnodusse langs die lengte van die snaar klink. Flageolettone word in die musiek óf met 'n sirkeltjie bo die noot wat die toonhoogte van die flageolet bepaal, óf met ruitvormige nootkoppe aangedui. Daar is twee soorte: ''natuurlike flageolettone'' en ''kunsmatige flageolettone'' (ook ''valse flageolettone'' genoem). Natuurlike flageolettone word op 'n los snaar gespeel. Die toonhoogte van die los snaar wanneer dit getokkel of gestryk word, word die grondfrekwensie genoem. Flageolettone word ook ''botone'' of ''deeltone'' genoem. Hulle kom voor by heeltallige veelvoude van die grondtoon, wat die eerste harmoniek genoem word. Die tweede harmoniek is die eerste botoon (die oktaaf bo die los snaar), die derde harmoniek is die tweede botoon, en so voorts. Die tweede harmoniek lê in die middel van die snaar en klink 'n oktaaf hoër as die toonhoogte van die snaar. Die derde harmoniek verdeel die snaar in derdes en klink 'n oktaaf en 'n kwint bo die grondtoon, en die vierde harmoniek verdeel die snaar in kwarte en klink twee oktawe bo die eerste. Die klank van die tweede harmoniek is die helderste van almal, omdat dit 'n gemeenskaplike nodus met al die daaropvolgende ewe harmonieke (4de, 6de, ens.) het. Die derde en die daaropvolgende onewe harmonieke is moeiliker om te speel, omdat hulle die snaar in 'n onewe aantal trillende dele verdeel en nie so baie nodusse met ander harmonieke deel nie. Kunsmatige flageolettone is moeiliker om voort te bring as natuurlike, aangesien hulle behels dat die snaar gegryp én 'n flageolet op die gegrypte noot gespeel word. Met die ''oktaafraam'' (die normale afstand tussen die eerste en die vierde vinger in enige gegewe posisie) en die vierde vinger wat die snaar 'n kwart bo die gegrypte noot net aanraak, ontstaan die vierde harmoniek, twee oktawe bo die gegrypte noot. Vingerplasing en -druk, asook stoksnelheid, -druk en kontakpunt, is almal wesenlik om die gewenste flageolet te laat klink. Boonop moet in passasies met verskillende note as valse flageolettone die afstand tussen die grypende vinger en die flageoletvinger voortdurend verander, aangesien die afstand tussen die note oor die lengte van die snaar verander. Die ''flageoletvinger'' kan die snaar ook 'n groot terts bo die vasgedrukte noot aanraak (die vyfde harmoniek), of 'n kwint hoër ('n derde harmoniek). Hierdie flageolettone word minder algemeen gebruik; in die geval van die groot terts moet sowel die gegrypte noot as die aangeraakte noot effens hoog gespeel word, anders spreek die flageolet nie so geredelik aan nie. In die geval van die kwint is die strekking groter as wat vir baie violiste gemaklik is. In die algemene repertoire word breuke kleiner as 'n sesde nie gebruik nie. Verdelings tot 'n agtste word egter soms gebruik, en met 'n goeie instrument en 'n vaardige speler is verdelings so klein as 'n twaalfde moontlik. Daar is 'n paar boeke wat uitsluitlik aan die studie van vioolflageolettone gewy is. Twee omvattende werke is Henryk Heller se sewedelige ''Theory of Harmonics'', in 1928 deur Simrock gepubliseer, en Michelangelo Abbado se vyfdelige ''Tecnica dei suoni armonici'', in 1934 deur Ricordi gepubliseer. Uitgebreide passasies in kunsmatige flageolettone kom in die virtuose vioolliteratuur voor, veral van die 19de en vroeë 20ste eeu. Twee opvallende voorbeelde hiervan is 'n hele gedeelte van Vittorio Monti se ''Csárdás'' en 'n passasie omtrent in die middel van die derde deel van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Vioolkonsert. 'n Gedeelte van die derde deel van Paganini se Vioolkonsert nr. 1 bestaan uit dubbelgreeptertse in flageolettone. Wanneer snare verslyt, vuil en oud is, is die flageolettone moontlik nie meer suiwer in toonhoogte nie. Om dié rede vervang violiste hul snare gereeld. === Regterhand en klankkleur === Die snare kan laat klink word deur die hare van die strykstok, wat in die regterhand gehou word, daaroor te trek (''arco'') of deur hulle te tokkel (''pizzicato''), meestal met die regterhand. In sommige gevalle tokkel die violis snare met die linkerhand. Dit word gedoen om oorgange van pizzicato na arco te vergemaklik, en dit word ook in sommige virtuose vertoonstukke gebruik. Linkerhand-pizzicato word gewoonlik op los snare gedoen. Pizzicato word op al die instrumente van die vioolfamilie gebruik; die sistematiese studie van gevorderde pizzicatotegnieke is egter die verste ontwikkel in die jazzkontrabas, 'n styl waarin die instrument byna uitsluitlik getokkel word. Die regterarm, -hand en strykstok en die stoksnelheid is verantwoordelik vir toonkwaliteit, [[ritme]], [[dinamika (musiek)|dinamika]], artikulasie en die meeste (maar nie alle) veranderinge in [[toonkleur]]. Die speler trek die strykstok oor die snaar, wat die snaar laat tril en 'n aangehoue toon voortbring. Die natuurlike tekstuur van die perdehaar en die klewerigheid van die hars help die stok om die snaar te "gryp", en wanneer die stok oor die snaar getrek word, laat dit die snaar 'n toon klink. Stryk kan gebruik word om lang aangehoue note of melodieë voort te bring. In 'n strykersgroep kan 'n noot eindeloos volgehou lyk as die spelers in die groep op verskillende tye van strykrigting verander. Die strykstok kan ook gebruik word om kort, skerp nootjies te speel, soos herhaalde note, toonlere en arpeggio's, wat in baie musiekstyle 'n stuwende ritme verskaf. ==== Stryktegnieke ==== Die wesenlikste deel van die stryktegniek is die greep van die strykstok. Gewoonlik is die duim gebuig in die klein ruimte tussen die slof en die omwikkeling van die stok. Die ander vingers is ietwat eweredig oor die bokant van die stok verspreid. Die pinkie is gekrul, met die vingerpunt op die hout naas die skroef. Die viool bring harder note voort met groter stoksnelheid of meer gewig op die snaar. Die twee metodes is nie gelykwaardig nie, omdat hulle verskillende toonkleure voortbring; om op die snaar af te druk, is geneig om 'n harder, intenser klank te gee. 'n Harder klank kan ook verkry word deur die stok nader aan die kam te plaas. Die kontakpunt waar die stok die snaar kruis, beïnvloed ook die toonkleur. Om naby die kam te speel (''sul ponticello'') gee 'n intenser klank as gewoonlik en beklemtoon die hoër harmonieke, terwyl om met die stok oor die einde van die toets te speel (''sul tasto'') 'n delikate, eteriese klank gee wat die [[grondtoon]] beklemtoon. Shinichi Suzuki het die kontakpunt die "[[Fritz Kreisler|Kreisler]]-snelweg" genoem; 'n mens kan die verskillende kontakpunte as "bane" op die snelweg beskou. Die klankkleur kan dus deur die manier van stokvoering verreikend beïnvloed word: deur die mees uiteenlopende stryksnelhede by 'n baie veranderlike stokdruk, maar ook deur die plek van die stryk (nader aan die kam of nader aan die toets). Verskillende maniere van aanslag met die strykstok bring verskillende artikulasies voort. Daar is baie stryktegnieke wat elke speelstyl moontlik maak. Baie onderwysers, spelers en orkeste bestee baie tyd aan die ontwikkeling van tegnieke en die skep van 'n eenvormige tegniek binne die groep. Hierdie tegnieke sluit in legato-stryk ('n gladde, verbonde, aangehoue klank wat vir melodieë geskik is), ''collé'' en 'n verskeidenheid strykwyses wat korter note voortbring, waaronder ricochet, ''sautillé'', ''martelé'', ''spiccato'' en staccato. ==== Pizzicato ==== 'n Noot wat in die geskrewe musiek ''pizz.'' (afkorting vir ''pizzicato'') gemerk is, moet gespeel word deur die snaar met 'n vinger van die regterhand te tokkel in plaas van te stryk. (Die wysvinger word hier die meeste gebruik.) Soms word in orkespartye of virtuose solomusiek waar die stokhand besig is (of vir vertoon-effek) ''linkerhand-pizzicato'' aangedui met 'n + (plusteken) onder of bo die noot. By linkerhand-pizzicato word twee vingers op die snaar geplaas; die een (gewoonlik die wys- of middelvinger) word op die korrekte noot geplaas, en die ander (gewoonlik die ring- of pinkvinger) bo die noot. Die hoër vinger tokkel dan die snaar terwyl die laer een bly lê, wat die korrekte toonhoogte voortbring. Deur die krag van die tokkel te vergroot, kan die volume van die noot verhoog word. Pizzicato word in orkeswerke en in solo-vertoonstukke gebruik. In orkespartye moet violiste dikwels baie vinnig van arco na pizzicato oorskakel, en omgekeerd. ==== Col legno ==== 'n Aanduiding ''col legno'' ([[Italiaans]] vir "met die hout") in die geskrewe musiek vereis dat die snaar of snare met die stok van die strykstok geslaan word in plaas van dat die hare van die stok oor die snare getrek word. Hierdie stryktegniek word betreklik selde gebruik en lewer 'n gedempte, perkussiewe klank. Die spookagtige kwaliteit van 'n vioolgroep wat ''col legno'' speel, word in sommige simfoniese stukke benut, veral in die "Heksedans" van die laaste deel van [[Hector Berlioz]] se ''Symphonie fantastique''. Saint-Saëns se simfoniese gedig ''Danse macabre'' laat die strykersgroep die ''col legno''-tegniek gebruik om die klank van dansende geraamtes na te boots. "Mars" uit Gustav Holst se ''The Planets'' gebruik ''col legno'' om 'n herhaalde ritme in 5/4-tydmaat te speel. [[Benjamin Britten]] se ''The Young Person's Guide to the Orchestra'' vereis dit in die "[[slaginstrument|Perkussie]]"-variasie. [[Dmitri Sjostakowitsj]] gebruik dit in sy Veertiende Simfonie in die deel "In die Santé-gevangenis". Sommige violiste maak egter beswaar teen hierdie speelwyse, omdat dit die afwerking kan beskadig en die waarde van 'n goeie strykstok kan verminder, maar die meeste van hulle maak 'n kompromie deur minstens vir die duur van die betrokke passasie 'n goedkoop strykstok te gebruik. ==== Détaché, martelé en tremolo ==== ''Détaché'' is 'n gladde en egalige streek waarby die stoksnelheid en -gewig van die begin van die streek tot die einde dieselfde bly.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Simon|date=1999|title=Detache|journal=Strad|volume=110|pages=638|via=Music Index}}</ref> ''Martelé'', letterlik "gehamer", is 'n sterk geaksentueerde effek wat voortgebring word deur elke streek kragtig en plotseling los te laat. Martelé kan in enige deel van die stok gespeel word en word in die geskrewe musiek soms met 'n pylpunt aangedui. Tremolo is die baie vinnige herhaling (tipies van 'n enkele noot, maar soms van meer note), gewoonlik by die punt van die stok gespeel. Tremolo word met drie kort, skuins strepies deur die steel van die noot aangedui en word dikwels as klankeffek in orkesmusiek gebruik, veral in die Romantiese tydperk (1800–1910) en in operamusiek. ==== Demper ==== [[Lêer:Two mutes.jpg|duimnael|links|'n Geïmproviseerde wasgoedpen-demper en 'n rubber-oefendemper]] Deur 'n klein toestelletjie van metaal, rubber, leer of hout, 'n ''demper'' of ''sordino'', op die kam van die viool te plaas of daarteen aan te skuif (na gelang van die konstruksie), verkry 'n mens 'n sagter, ronder toon met minder hoorbare botone; die klank van 'n hele orkesstrykersgroep wat met dempers speel, het 'n gedempte karakter. Die demper verminder die trillingsamplitude van die kam en beperk sy eiefrekwensie; die gebruikte materiaal en die massa van die demper bepaal in watter mate die verskeidenheid klankkleure en die volume van die viool verminder word. Die resultaat is 'n gewild verminderde toon wat as "nasaal" of "gesluier" beskryf word. Die demper verander dus sowel die volume as die toonkleur van 'n viool. Die konvensionele Italiaanse aanduidings vir die gebruik van die demper is ''con sord.'' of ''con sordino'' ("met demper"), ''senza sord.'' ("sonder demper") en ''via sord.'' ("demper af"). Groter dempers van metaal, rubber of hout is algemeen beskikbaar en staan as ''oefendempers'' of ''hoteldempers'' bekend. Sulke dempers word gewoonlik nie by uitvoerings gebruik nie, maar om die klank van die viool in oefenruimtes soos hotelkamers te smoor. (Vir oefendoeleindes is daar ook die stomme viool, 'n viool sonder klankkas.) Sommige komponiste het oefendempers vir 'n spesiale effek gebruik, byvoorbeeld [[Luciano Berio]] aan die einde van sy ''Sequenza VIII'' vir soloviool. === Dinamika === By die linkeroor van die violis bereik die viool in ''ff'' ([[dinamika (musiek)|fortissimo]]) piekwaardes van meer as 110&nbsp;dB.<ref>''Safe and Sound''. Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin. Dortmund 2010, p. 24.</ref> Die dinamiese omvang van die instrument is redelik gebalanseerd. Op 6,5&nbsp;meter afstand is die klankpeil in ''pp'' ongeveer 43–45&nbsp;dB, terwyl in ''ff'' op dieselfde afstand ongeveer 73–80&nbsp;dB bereik word. === Toonsoorte === Nie alle toonsoorte is op die viool ewe goed uitvoerbaar nie. Toonsoorte waarin dikwels los snare gestryk word, is betreklik maklik om te speel. Die toonsoort beïnvloed ook die klank. In die Duitse uitgawe van die instrumentasieleer van [[Hector Berlioz]], deur [[Richard Strauss]] bewerk, staan daaroor: "Die viole skitter en speel gemakliker in die toonsoorte wat hulle die gebruik van die los snare toelaat."<ref name="Berlioz/Strauss"/> Berlioz het die toekenning van moeilikheidsgrade en klankkwaliteite aan toonsoorte wat op die viool gespeel word, tot die uiterste gevoer deur vir elke afsonderlike toonsoort aanduidings te probeer gee. In sy tabelle van 19 majeur- en 19 mineurtoonsoorte staan byvoorbeeld dat As-majeur "nie baie moeilik" is om te speel nie en "sag, gesluier, baie edel" klink; e-mineur is "maklik" om te speel en klink "skreeuend, gewoon". Sommige toonsoorte het Berlioz "byna onuitvoerbaar" genoem, enkeles selfs "onuitvoerbaar".<ref name="Berlioz/Strauss">[[Hector Berlioz]]: ''Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes.'' Schonenberger, Parys 1844, hier p. 33, [https://archive.org/details/grandtraitdins1843berl archive.org].<br />Duitse uitgawe: ''Instrumentationslehre von Hector Berlioz. Ergänzt und revidiert von Richard Strauss.'' Twee bande. Edition Peters, Leipzig 1905; hier band 1, pp. 61 e.v., [https://archive.org/details/instrumentations01berl archive.org].</ref> == Pedagogiek == Vioolspel kan reeds op 'n baie vroeë kinderleeftyd aangeleer word. Pedagoë is van mening dat 'n so vroeg moontlike begin, ongeveer op die ouderdom van drie tot ses jaar, in beginsel voordelig en vir 'n suksesvolle loopbaan sterk aan te beveel is. Daarom bestaan daar talle "kindervriendelike" vioolmetodes. 'n So vroeg moontlike begin met vioolspel is 'n vaste bestanddeel van die Suzuki-metode, genoem na sy ontwikkelaar Shinichi Suzuki. Vir die vroeë begin met klein hande en kort arms bestaan daar aangepaste instrumente in breukgroottes (sien [[#Groottes|Groottes]]). As 'n belangrike pedagogiese werk geld [[Leopold Mozart]] se ''Versuch einer gründlichen Violinschule'' van 1756. Mozart se vioolmetode is een van die belangrike bronne vir die studie van die historiese uitvoeringspraktyk. Nog vroeëre leerwerke stam uit die Baroktyd; so het Daniel Merck, Michel Corrette en Francesco Geminiani hulle vir die vioolpedagogiek verdienstelik gemaak. Giuseppe Tartini het in sy ''L'arte dell'arco'', wat 50 etudes bevat, die eerste leerwerk oor die stokvoering geskryf. Georg Philipp Telemann het vir sy leerlinge die "Metodiese sonates" geskep, waarin die stadige dele boonop met barokke versiering uitgeskryf is. Moderner en sistematiese leerwerke het in die vroeë 19de eeu in Frankryk ontstaan, na die stigting van die Paryse Konservatorium. Enkele vooraanstaande outeurs van sulke werke is Pierre Rode, Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer, Charles-Auguste de Bériot, Jacques Féréol Mazas en in Duitsland Louis Spohr. In die 20ste eeu speel veral die publikasies van Carl Flesch en Ivan Galamian 'n uitstaande rol. == Gebruik in musiek == [[Lêer:PalacioReal Stradivarius1.jpg|duimnael|regs|Stradivari-viool in die Koninklike Paleis van Madrid]] Die viool is nou met die ontwikkeling van die Europese musiek van die nuwe tyd verbonde en is dienooreenkomstig ryk met literatuur bedeel. Hier kan net 'n kort oorsig van sy veelsydige take gegee word. === Klassieke musiek === [[Lêer:Telemann - 2violin Sonata 1-1.ogg|duimnael|regs|'n [[Sonate]] vir twee viole van die Barokkomponis Telemann. As 'n betreklik tipiese Barokvioolkomposisie sou dit oorspronklik waarskynlik met minder vibrato uitgevoer gewees het.]] [[Lêer:Meditation from Thais - Bomsori Kim.opus|duimnael|regs|Die ''Méditation'' uit Massenet se opera ''Thaïs''. Die baie legato-speelstyl, met oorvloedige gebruik van portamento, rubato en vibrato en van die hoër registers van die instrument, is tipies van die vioolspel in die laat-Romantiese tydperk.]] Sedert die [[Barok]] is die viool om verskeie redes een van die belangrikste van alle instrumente in die klassieke musiek. Die toon van die viool staan bo ander instrumente uit, wat dit geskik maak om 'n melodielyn te speel. In die hande van 'n goeie speler is die viool uiters behendig en kan dit vinnige en moeilike reekse note uitvoer. Bekende violiste sluit in [[Hilary Hahn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en, meer onlangs, TwoSet Violin en Chloe Chua. ==== Solo- en konsertwerke ==== Belangrike werke vir soloviool (sonder begeleiding) was daar in die Baroktyd by die vleet; genoem kan word die 16 Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber vir viool in [[scordatura]] en die ses Sonates en Partitas vir soloviool van [[Johann Sebastian Bach]]. Hier is veral met dubbelgrepe die moontlikheid ten volle benut om op een viool verskeie stemme te laat klink. In die Klassisisme en die Romantiek was hierdie genre (net soos solowerke vir ander instrumente, afgesien van [[klavier]] of [[orrel]]) minder verbreid, hoewel dit in die 24 Caprices van [[Niccolò Paganini]] 'n verdere hoogtepunt bereik het. In die 20ste eeu het dit met die Solosonate van [[Béla Bartók|Bartók]], werke van [[Igor Strawinski|Strawinski]] en veral [[Eugène Ysaÿe]] 'n nuwe verbreiding beleef. Die eerste [[concerto|instrumentale konserte]] het aanvanklik ontwikkel uit die tydelike na vore tree van die konsertmeester uit die Barokse strykorkes (sien ook concerto grosso). Gou het die eerste as sodanig verklaarde vioolkonserte ontstaan, soos dié van Giuseppe Torelli, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] of Bach. Al drie groot Weense Klassici het vioolkonserte geskryf, so ook die belangrike Romantiese meesters (Paganini, Louis Spohr, [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Antonín Dvořák|Dvořák]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], [[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], [[Henri Vieuxtemps|Vieuxtemps]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Max Bruch|Bruch]], [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]) en baie latere komponiste soos [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Edward Elgar|Elgar]], Korngold, Bartók, [[Benjamin Britten|Britten]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]], [[Alban Berg|Berg]], Strawinski, [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] en [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]]. Vanaf die einde van die 19de eeu is enkele werke vir soloviool met orkesbegeleiding gekomponeer wat formeel vryer was en hulle van die suiwer ''konsert''-genre wou onderskei, soos die ''Symphonie espagnole'' van Édouard Lalo, [[Maurice Ravel|Ravel]] se "sigeuner"-rapsodie ''Tzigane'', die ''Poème'' van [[Ernest Chausson|Chausson]] of ''The Lark Ascending'' van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]]. ==== Kamermusiek ==== Byna geen werk van die stryker- of gemengde kamermusiek kom sonder viool of viole klaar nie. Die belangrikste genres is die vioolsonate, die triosonate, die stryktrio, die klaviertrio, die [[strykkwartet]], die klavierkwartet, die strykkwintet en die stryksekstet. In baie van hierdie besettings het die viool die belangrikste melodiestem. Sy dikwels konsertante take laat dit daarby die spreekwoordelike "eerste viool" speel. 'n Strykkwartet het, soos die orkes, partye vir eerste en tweede viool, asook 'n altvioolparty en 'n basinstrument, soos die tjello of, selde, die kontrabas. ==== Orkes ==== [[Lêer:Maximilian Pilzer (IMSO pp09).jpg|duimnael|regs|Konsertmeester van die New Yorkse Filharmoniese Orkes (1917)]] Viole maak 'n groot deel van 'n [[simfonie-orkes|orkes]] uit en word gewoonlik in twee groepe verdeel, bekend as die eerste en die tweede viole. Sedert die Baroktyd is daar in die orkes (soos in die strykkwartet) twee verskillende vioolpartye, wat meestal ''koraal'' beset is, dit wil sê deur verskeie spelers. Komponiste ken die melodie dikwels aan die eerste viole toe, tipies 'n moeiliker party wat hoër posisies gebruik. Die tweede viole speel daarenteen harmonie, begeleidingspatrone of die melodie 'n oktaaf laer as die eerste viole. In 'n groot besette Romantiese [[simfonie]] speel in die algemeen 16 eerste en 14 tweede viole, soms meer. Albei groepe word gewoonlik deur een of meer stemleiers aan die voorste lessenaar gelei. Heel voor in die eerste vioolgroep sit die eerste konsertmeester, wat soms solo's moet speel en 'n besondere verantwoordelikheid vir die hele orkes draag. Die uitdrukking "die eerste viool speel", in die sin van "bepaal wat gedoen moet word", verwys na die konsertmeester van die klassieke orkesordening, wat as stemleier die toon vir die ander violiste aangegee het (net so "die tweede viool speel" in die sin van "jou na ander moet skik, 'n ondergeskikte rol speel"). === Dansmusiek === In samehang met die solistiese loopbaan van die viool in die hofmusiek van die 17de eeu het dit die toonaangewende instrument by die begeleiding van danse geword. Balletmeesters het viool gespeel en die dansmeesterviool (pochette) gebruik om geselskapsdanse in te studeer. Deur die opkoms van die burgerlike dans in die 18de eeu het baie dansorkeste ontstaan wat in die kern uit twee viole (met bas) bestaan het. Die eerste het die melodie gespeel, die tweede het ritmes en akkoorde bygevoeg. Nog op die hoogtepunt van die Weense dansmusiek in die tyd van die [[Biedermeier]], met Joseph Lanner of [[Johann Strauss I|Johann Strauss (vader)]], het hulle die kern van die dansorkeste gevorm, en baie danselemente het in die konsertmusiek weerklink. [[Johann Strauss II|Johann Strauss (seun)]] is nog as kapelmeester met sy viool afgebeeld, hoewel hy hom toenemend op dirigeer en komponeer toegespits het. === Volksmusiek === [[Lêer:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|duimnael|Die Sweedse volksvioolspeler Hins Anders Ersson, deur Anders Zorn geskilder, 1904]] [[Lêer:Fiddler from Hungary.jpg|duimnael|Vioolspeler uit Hongarye]] Soos baie ander instrumente wat in die klassieke musiek gebruik word, stam die viool van verre voorouers af wat vir volksmusiek gebruik is. Na 'n fase van intensiewe ontwikkeling in die laat [[Renaissance]], grootliks in Italië, het die viool (in volume, toon en behendigheid) soveel verbeter dat dit nie net 'n baie belangrike instrument in die kunsmusiek geword het nie, maar ook baie aantreklik vir volksmusikante was, en uiteindelik baie wyd verspreid geraak het, waar dit soms vroeëre strykinstrumente verdring het. Etnomusikoloë het sy wydverspreide gebruik in Europa, Asië en die Amerikas waargeneem. Wanneer die viool as volksinstrument gespeel word, word dit in Engels gewoonlik 'n ''[[fiddle]]'' genoem (hoewel die term ''fiddle'' in Engels informeel gebruik kan word ongeag die musiekgenre), en dit word onderskei van die historiese [[vedel]], wat 'n voorloper van die viool is. Wêreldwyd is daar verskeie snaarinstrumente, soos die draailier en die Apache-viool, wat ook ''fiddles'' genoem word. Volksvioolmusiek verskil van die klassieke daarin dat die wysies algemeen as dansmusiek beskou word<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001|title=Fiddling|last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|date=2009|website=okhistory.org|access-date=9 Februarie 2018}}</ref> en dat verskeie tegnieke gebruik word, soos bourdons, "shuffles" en versierings wat eie aan bepaalde style is. In baie volksmusiektradisies word die wysies nie neergeskryf nie, maar deur opeenvolgende geslagte musikante gememoriseer en oorgedra<ref name="OKHistory" /> in wat as die mondelinge tradisie bekend staan. Baie ''old-time''-stukke vereis kruisstemming, dit wil sê ander stemminge as die standaard GDAE. Sommige spelers van Amerikaanse volksvioolstyle (soos bluegrass of ''old-time'') laat die bokant van hul kam tot 'n effens platter kromming sny, wat tegnieke soos die "double shuffle" minder veeleisend vir die stokarm maak, aangesien dit die bewegingsomvang verminder wat nodig is om tussen dubbelgrepe op verskillende snaarpare af te wissel. Volksvioolspelers wat snare met 'n soliede staalkern gebruik, verkies moontlik 'n stertstuk met fynstemmers op al vier snare in plaas van die enkele fynstemmer op die E-snaar wat baie klassieke spelers gebruik. Die viool is in talle variante 'n tipiese instrument van die tradisionele musiek in onder andere [[Ierland]], [[Wallis]] (''ffidil''), [[Skotland]], [[Frankryk]], die Alpelande, [[Noorweë]] ([[Hardangerviool]]), [[Swede]], [[Pole]] (''skrzypce podwiązane'' in plaas van die ''mazanki'' wat in die 19de eeu gebruik is), [[Hongarye]], [[Roemenië]] (''vioară''), [[Slowakye]] (''husle''), [[Litaue]] (''smuikas''), [[Estland]] (''viiul'') en [[Griekeland]] (''violi''). === Jazz === Die vroegste verwysings na jazzuitvoerings met die viool as solo-instrument is uit die eerste dekades van die 20ste eeu gedokumenteer. Joe Venuti, een van die eerste jazzvioliste, is bekend vir sy werk met die kitaarspeler Eddie Lang in die 1920's. Sedertdien was daar baie improviserende violiste, waaronder Stéphane Grappelli, Stuff Smith, Eddie South, Regina Carter, Johnny Frigo, John Blake, Adam Taubitz, Leroy Jenkins, Didier Lockwood en Jean-Luc Ponty. Hoewel hulle nie primêr jazzvioliste is nie, het Darol Anger en Mark O'Connor 'n groot deel van hul loopbane aan jazz gewy. Die Switsers-Kubaanse violis Yilian Cañizares meng jazz met Kubaanse musiek.<ref name="NZZ">{{Cite news |url= http://www.nzz.ch/zuerich/zuercher_kultur/die-gunst-der-goetter-1.18150997 |title = Die Sängerin und Geigerin Yilian Cañizares in Moods |newspaper=Neue Zürcher Zeitung | date = 16 September 2013 | access-date = 12 Junie 2015}}</ref> Viole kom ook voor in ensembles wat orkesagtergrond vir baie jazzopnames verskaf. In die tango-orkes en in "sigeuner"-orkeste speel die viool eweneens 'n belangrike rol. In 'n [[big band]] ([[Engels]] vir "groot musiekgroep") word 'n viool selde gespeel. Deur die gebruik van 'n elektriese viool kan die viool egter goed in die big band geïntegreer word, waar dit selfs as solo-instrument bo die blaasklanke kan uitspeel. Met 'n vervormer kan die klank van die viool sterk gevarieer word, van 'n "klassieke klank" tot volledige vervorming soos by 'n elektriese kitaar. === Populêre musiek, rock en metal === [[Lêer:Lindsey Stirling.jpg|duimnael|regs|Lindsey Stirling tree by TEDx Berkeley op, 2012]] Tot minstens die 1970's het die meeste soorte populêre musiek strykersgroepe gebruik. Hulle is dwarsdeur die 1920's en vroeë 1930's uitgebreid in die populêre musiek gebruik. Met die opkoms van die swingmusiek, van 1935 tot 1945, is die strykersklank egter dikwels gebruik om die volheid van die big band-musiek aan te vul. Na die swing-era, van die laat 1940's tot die middel 1950's, het strykers in die tradisionele popmusiek begin herleef. Hierdie neiging het in die laat 1960's versnel, met 'n beduidende herlewing van die gebruik van strykers, veral in die soulmusiek. Populêre Motown-opnames van die laat 1960's en 1970's het sterk op strykers as deel van hul kenmerkende tekstuur gesteun. Met die opkoms van [[elektroniese musiek|elektronies geskepte musiek]] in die 1980's het die gebruik van viole afgeneem, aangesien gesintetiseerde strykersklanke wat deur 'n klawerbordspeler op 'n [[sintetiese klavier|sintetiseerder]] gespeel word, hul plek ingeneem het. In die oorblywende ligte musiek word die viool eerder selde as solo-instrument ingespan; elektronies voortgebragte strykerspassasies word daarenteen graag gebruik om 'n romantiese stemming te skep. Hoewel die viool baie min in die hoofstroom-[[rockmusiek]] gebruik is, het dit 'n geskiedenis in die progressiewe rock (byvoorbeeld Electric Light Orchestra, King Crimson, [[Kansas (rock-groep)|Kansas]], Gentle Giant). Aan die einde van die sestigerjare is deur die groep East of Eden vir die eerste keer 'n viool as solo-instrument in die rockmusiek ingespan (komponis: David Jack, vioolsolis: Dave Arbus). Die populariteit van crossover-musiek vanaf die laaste jare van die 20ste eeu het die viool na die arena van die populêre musiek teruggebring, met sowel elektriese as akoestiese viole wat deur populêre groepe gebruik word. Die Dave Matthews Band het die violis Boyd Tinsley. Die komplekse musiek van die Amerikaanse groep The Flock het rock, jazz, blues en ander style vermeng; hul violis Jerry Goodman, wat 'n elektries versterkte viool gespeel het, het later by die jazzrock-fusiegroep The Mahavishnu Orchestra aangesluit. Saul Davies van James, wat ook 'n kitaarspeler is, is deur die groep as violis aangewerf. Baie moderne violiste onderneem uitstappies in crossover-projekte (Nigel Kennedy, [[Anne-Sophie Mutter]]). [[Vanessa-Mae]] is bekend vir haar samesmelting van klassieke en populêre genres, wat sy "violin techno-acoustic fusion" noem; met haar sukses is sy in 2006 as die rykste vermaaklikheidskunstenaar onder 30 in die Verenigde Koninkryk aangewys.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4927490.stm |title=Vanessa-Mae tops young rich list |work=BBC News Online |date=21 April 2006 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Die viool is ook te vinde in groepe wat stilisties in die rigtings Middeleeuse rock, folk metal en [[folk rock]] beweeg, soos Flogging Molly, Fiddler's Green, Letzte Instanz, Volkstrott, Subway to Sally, Schandmaul en Skyclad; die gebruik van die viool spruit hier uit die agtergrond van sy gebruik in die tradisionele musiek. Die folk metal-groep Ithilien gebruik die viool uitgebreid in hul diskografie. Die progressiewe metal-groep Ne Obliviscaris het 'n violis, Tim Charles, in hul besetting.<ref>{{Cite web | url=https://www.facebook.com/NeObliviscarisBand/ | title=Ne Obliviscaris| website=[[Facebook]]}}</ref> Verder word die viool sporadies in die rock- en metalmusiek gebruik; voorbeelde daarvan is die groepe Yellowcard en Kansas uit die rock, asook Turisas, Dornenreich, Corvus Corax, Subway to Sally en My Dying Bride uit die metal. Deur die gebruik van 'n viool kry die musiek 'n eie karakter en word dit melodieser. Stylrigtings waarin die viool betreklik dikwels voorkom, as solo- sowel as ensemble-instrument, is buiten die reeds genoemde folk-crossover-style veral simfoniese rock en metal asook gothic en dark metal; by lewende optredes word soloviool en strykers om kosteredes dikwels deur sintetiseerders vervang. By Emilie Autumn domineer die viool op groot skaal; sy noem haar musiek self ''Violindustrial''. Onafhanklike kunstenaars soos Owen Pallett, The Shondes en Andrew Bird het ook tot groter belangstelling in die instrument bygedra.<ref name="ChicagoMag">{{cite web |first=Brian |last=Golden |work= Chicago Magazine | date=5 Desember 2017 |title=Andrew Bird Brings His Sweeping Symphony of Sounds to Chicago | url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2017/Andrew-Bird-Echolocations-River}}</ref> [[Indie (musiekgenre)|Indie]]-groepe het dikwels nuwe en ongewone verwerkings omhels, wat hulle meer vryheid gee om die viool te laat uitstaan as baie hoofstroomkunstenaars. Lindsey Stirling speel viool saam met elektroniese, dubstep- en trance-riffs en -ritmes, en het daarmee haar eie musiekgenre geskep.<ref name="hercampus">{{cite journal |last= Self |first= Brooke |date= 9 April 2011 |title= Lindsey Stirling—hip hop violinist |url= http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling%E2%80%94hip-hop-violinist |journal= Her Campus |archive-url= https://web.archive.org/web/20141205163809/http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling-hip-hop-violinist |archive-date= 2014-12-05 |url-status= live }}</ref> Eric Stanley improviseer op die viool met [[hip-hop-musiek|hip-hop]]-, pop- en klassieke elemente en instrumentale ritmes.<ref name="vh1">{{cite web |last= Tietjen |first= Alexa |url= http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410191820/http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |url-status= dead |archive-date= 10 April 2015 |title= Get Your Life From This Violin Freestyle Of Fetty Wap's "Trap Queen" |publisher= [[VH1]] |website= vh1.com |access-date= 13 Mei 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Martinez |first=Marc |title=Eric Stanley: Hip Hop Violinist (onderhoud) |url=https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515072003/https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-date=15 Mei 2015 |publisher=KTSP-TV, Phoenix |date=3 Oktober 2010 |work=Fox 10 News |access-date=11 Desember 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Die suksesvolle [[indierock]]- en barokpop-groep [[Arcade Fire]] gebruik viole uitgebreid in hul verwerkings.<ref>{{cite news|title=Arcade Fire – 10 of the best|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-12|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/17/arcade-fire-10-of-the-best}}</ref> === Arabiese en Persiese musiek === Die viool is vir sangbegeleiding, as solo-instrument en in ensembles in die Arabiese en Persiese musiek opgeneem, waar dit naas die Arabiese ''rababah'' gebruik word. In [[Noord-Afrika]] is die viool as ''kamān'' en in [[Turkye]] as ''kemen'' bekend (vergelyk Turks ''kemençe''). In [[Iran]] kan die viool sedert die begin van die 20ste eeu die klassieke repertoire van die spieslier ''kamānče'' oorneem. === Indiese klassieke musiek === [[Lêer:Akella Mallikarjuna Sarma playing the Violin in the Indian Carnatic Style.jpg|duimnael|regs|Akella Mallikarjuna Sarma speel viool in die Indiese karnatiese styl]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|regs|Die Suid-Indiese violiste Ganesh en Kumaresh]] Die Indiese viool, hoewel wesenlik dieselfde instrument as dié wat in die Westerse musiek gebruik word, verskil in sekere opsigte daarvan.<ref name="FirstPost">{{cite web |first=Suryasarathi |last=Bhattacharya |work= First Post | date=10 Desember 2017 |title=Violin virtuoso Dr L Subramaniam on how Indian classical music took on the world stage | url=https://www.firstpost.com/living/violin-virtuoso-dr-l-subramaniam-on-how-indian-classical-music-took-on-the-world-stage-4251501.html}}</ref> Die instrument word so gestem dat die IV- en III-snaar (G en D op 'n Westers gestemde viool) en die II- en I-snaar (A en E) sa–pa-pare (do–sol) is en dieselfde klink, maar 'n oktaaf uit mekaar, wat aan algemene scordatura- of kruisstemminge soos G₃–D₄–G₄–D₅ of A₃–E₄–A₄–E₅ herinner. Die tonika sa (do) is nie vas nie, maar word veranderlik gestem om by die sanger of leidende speler aan te pas. Die manier waarop die musikant die instrument hou, verskil ook tussen die Westerse en die Indiese musiek. In die Indiese musiek sit die musikant kruisbeen op die vloer met die regtervoet vorentoe uitgesteek. Die krul van die instrument rus op die voet, sodat die viool teen die bors gestut en skuins afwaarts gehou word. Hierdie posisie is wesenlik om goed te speel vanweë die aard van die Indiese musiek: die hand kan oor die hele toets beweeg en daar is geen vaste posisie vir die linkerhand nie, sodat dit belangrik is dat die viool in 'n stabiele, onbeweeglike posisie is. Die viool is in die klassieke musiek van Suid-Indië (die karnatiese musiek) die eerste keer deur Baluswami Dikshitar (1786–1859), 'n broer van die groot komponis Muthuswami Dikshitar, gespeel.<ref>V. V. Ramesh: [https://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html ''The Great Violin Maestros Of The Past.''] Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, November 1995.</ref> In die Suid-Indiese klassieke musiek is die viool naas die vina die belangrikste snaarinstrument. Die eerste afbeeldings van viole in Indië word in die paleis van [[Tipu Sultan]] (1750–1799) gevind, wat met Frankryk verbonde en andersins in Europese tegniek geïnteresseerd was. Bekende Suid-Indiese violiste is Kunnakudi Vaidyanathan (1935–2008), Mysore Manjunath, Ganesh en Kumaresh, en L. Subramaniam. In Noord-Indië het die [[Bengale|Bengaalse]] komponis Nidhu Babu (1741–1839) moontlik as eerste die viool vir die begeleiding van sy Akhrai-liedere in [[Kolkata]] ingespan. Die beroemdste Noord-Indiese violis was Vishnu Govind Jog (1922–2004). === Suidoos-Asië === In [[Mianmar]] het die Europese viool, wat daar ''tayaw'' genoem word, die plek ingeneem van 'n driesnarige vioolagtige instrument wat in die 19de eeu bespeel is. Die viool het in die 17de eeu saam met die Portugese die [[Maleise Argipel|Maleise Eilande]] bereik. In [[Maleisië]] word die Europese viool (''biola'') in verskeie musiekstyle gebruik, onder andere saam met die tokkelluit ''gambus'' in die begeleidingsensemble van die ''zapin''-dansvertonings. In [[Indonesië]] kom die viool (''biola'') in enkele streeksvolksmusiekstyle voor, maar dit het die spieslier ''rebab'' wat in die Javaanse [[gamelan]] gespeel word, nie vervang nie. Op die [[Filippyne]] speel die ''biyolin'', wat in die 17de eeu deur die Spanjaarde meegebring is, in sommige streke Europese melodieë in die volksmusiek. == Elektriese viole == [[Lêer:Transformation.JPG|duimnael|upright=1.2|Akoestiese en elektriese viole]] '''Elektriese viole''' het 'n [[magnetisme|magnetiese]] of [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemer wat die snaartrilling in 'n elektriese sein omskakel. 'n Kabel of draadlose sender stuur die sein na 'n versterker of 'n klankstelsel. Elektriese viole word gewoonlik as sodanig gebou, maar 'n opnemer kan ook aan 'n konvensionele akoestiese viool aangebring word. 'n Elektriese viool met 'n resonerende klankkas wat onafhanklik van die elektriese elemente 'n hoorbare klank voortbring, kan 'n ''elektro-akoestiese viool'' genoem word. Om as akoestiese viool doeltreffend te wees, behou elektro-akoestiese viole 'n groot deel van die resonerende klankkas van die viool en lyk hulle dikwels soos 'n akoestiese viool. Die klankkas kan in helder kleure afgewerk en van alternatiewe materiale in plaas van hout gemaak wees. Hierdie viole moet moontlik by 'n instrumentversterker of klankstelsel aangesluit word. Sommige tipes het 'n stil opsie wat die speler toelaat om oorfone te gebruik wat aan die viool gekoppel is. Daar is vandag ook viole sonder 'n klankkas wat slegs opnemers het en 'n oudiosein lewer wat per kabel of radio oorgedra word; die voordele is dat die musikant nie voor 'n mikrofoon hoef te staan nie en dat daar geen gevaar van terugkoppeling is wanneer die versterkte klank na die instrument terugkom nie. Die eerste spesiaalgeboude elektriese viole dateer uit 1928 en is deur Victor Pfeil, Oskar Vierling, George Eisenberg, Benjamin Miessner, George Beauchamp, Hugo Benioff en Fredray Kislingbury gemaak. Hierdie viole kan, net soos 'n elektriese kitaar, by effekeenhede ingeprop word, insluitend vervorming, wah-wah-pedaal en [[weergalming]]. Aangesien elektriese viole nie op snaarspanning en resonansie aangewese is om hul klank te versterk nie, kan hulle meer snare hê. Vyfsnarige elektriese viole is byvoorbeeld by verskeie vervaardigers beskikbaar, en 'n sewesnarige elektriese viool (met drie laer snare wat die omvang van die tjello dek) is ook beskikbaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |publisher=Jordan Music |title=7String Violin Harlequin finish |access-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227173942/http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead}}</ref> Die meerderheid van die eerste elektriese violiste was musikante wat jazzfusie (byvoorbeeld Jean-Luc Ponty) en populêre musiek gespeel het. == Verwante instrumente == 'n Groter en laer klinkende bouvorm van die vioolinstrumente is die [[altviool]], ook viola genoem. Tot dieselfde familie behoort die [[tjello]], wat met die hals na bo en met die voorkant van die speler af weg gespeel word, terwyl die speler op 'n stoel sit. Die [[kontrabas]] het sowel boukundige eienskappe van die gambas, waartoe dit (as ''contrabasso da gamba'') eens gereken is, as van die vioolfamilie (''Contra-Bass-Geig''). Dit word meestal staande gespeel. Kleiner en handiger vorme van die viool word kleinviole genoem. Daartoe behoort die dansmeesterviool (pochette), die violino piccolo, die korthalsviool en die rebec. 'n Streeksvariant van 'n kleinviool is die ''złóbcoki'' wat in die Suid-Poolse Karpate gespeel word. Tot die eenvoudiger vioolvorme wat in streeksvolksmusiek gespeel word, behoort die Sorbiese viool en enkele variante van die Slowaakse ''husle''. Net in naam verwant is die Mongoolse perdekopviool. Die Strohviool is 'n vorm van die viool wat in 1899 in Londen deur Johannes Matthias Augustus Stroh ontwikkel is en sonder resonansiekas klaarkom. Die klank word in plaas daarvan met 'n hefboom onder die kam afgeneem en oor 'n membraan van geelkoper na 'n tregter van dieselfde metaal gelei. Hierdie instrument word ook fonoviool genoem, aangesien dit oorspronklik vir die gerigte klankuitstraling by [[fonograaf]]- en [[grammofoon]]opnames ontwikkel is, omdat gewone viole vir die destydse opnametegniek (nog sonder elektroniese versterkers) te sag was. In 1925 het die ingenieur Willy Tiebel van Markneukirchen die Strohviool verder ontwikkel deur 'n tweede tregter aan te bring wat na die oor van die musikant wys om die kontrole van sy spel te vergemaklik. Albei instrumente is deur die massiwiteit van die gebruikte onderdele so swaar dat hulle net met 'n ondersteunende steun onder die skroefkas gespeel kan word. 'n Historiese oefeninstrument was die plankviool wat deur Mozart genoem word. == Egtheidsbepaling == Egtheidsbepaling van 'n viool is die proses waarby die bouer en die vervaardigingsdatum van 'n viool vasgestel word. Dit kan 'n belangrike proses wees, aangesien beduidende waarde geheg kan word aan viole wat deur bepaalde bouers of op bepaalde tye en plekke gebou is. Ontleding van die ontwerp, die model, die eienskappe van die hout en die tekstuur van die lak kan gebruik word om 'n viool se egtheid te bepaal.<ref>{{Cite web |author=Smithsonian Institution |title=General Information on Violin Authentication and Appraisals |url=https://www.si.edu/spotlight/violins/appraisals |access-date=2023-05-27 |website=Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Vervalsing en ander vorme van [[bedrog|bedrieglike]] voorstelling kan gebruik word om die waarde van 'n instrument op te blaas. == Viole in sprokies == In [[sprokie]]s kom viole betreklik dikwels voor, dikwels met die magiese uitwerking dat elkeen wat dit hoor, moet dans, of hy wil of nie: byvoorbeeld in die Grimm-sprokies ''Der wunderliche Spielmann'', ''Fundevogel'', ''Der Liebste Roland'', ''Der Jude im Dorn'' en ''Vom klugen Schneiderlein''. Die [[Roma]]-sprokie ''Die Erschaffung der Geige'' vertel hoe die viool in die wêreld gekom het. == Sien ook == {{Div col}} * [[Lys van musiekinstrumente]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Stradivarius]] * [[Snaarinstrument]] {{Div col end}} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Paul O. Apian-Bennewitz: ''Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung''. Simon & Wahl, Egweil 1998, {{ISBN|3-923330-34-0}} (herdruk van die uitgawe Weimar 1892). * Alberto Bachmann: ''An Encyclopedia of the Violin''. Da Capo Press, 1965/1990, {{ISBN|0-306-80004-7}}. * Sam Bardfeld: ''Latin Violin''. {{ISBN|0-9628467-7-5}}. * James Beament: ''The Violin Explained – Components, Mechanism and Sound''. Clarendon Press, 1992/1997, {{ISBN|0-19-816623-0}}. * Jennifer A. Charlton: ''Viols, Violins and Virginals''. Ashmolean Museum, 1985, {{ISBN|0-907849-44-X}}. * Chris Coetzee: ''Violin – An Easy Guide''. New Holland Publishers, 2003, {{ISBN|1-84330-332-9}}. * Lothar Cremer: ''Physik der Geige.'' Hirzel, Stuttgart 1981, {{ISBN|3-7776-0372-4}}. * Flavio Dassenno: ''Per gli occhi e 'l core. Strumenti musicali nell'arte''. 2004 ('n volledige oorsig van die Brescia-skool volgens die jongste navorsing en dokumente). * Flavio Dassenno: ''Gasparo da Salò architetto del suono''. Comune di Salò, Cremonabooks, 2009 ('n katalogus van 'n uitstalling oor die lewe en werk van die meester). * Elmar Doflein, Erich Doflein: ''Der Anfang des Geigenspiels.'' Schott, Mainz 1990. * Stefan Drees (red.): ''Lexikon der Violine.'' Laaber-Verlag, Laaber 2004, {{ISBN|3-89007-544-4}}. * George Dubourg: ''The Violin''. Robert Cocks & Co., 1854. * Franz Farga: ''Violins & Violinists''. Rockliff Publishing Corporation Ltd., 1950. * Neville H. Fletcher, Thomas Rossing: ''The Physics of Musical Instruments.'' Springer-Verlag, New York 1991, {{ISBN|0-387-96947-0}}. * Ivan Galamian: ''Principles of Violin Playing and Teaching''. Shar Products Co., 1999, {{ISBN|0-9621416-3-1}}. * Dominic Gill (red.): ''The Book of the Violin''. Phaidon, 1984, {{ISBN|0-7148-2286-8}}. * Laurent Grillet: ''Les ancêtres du violon et du violoncelle''. Parys 1901. * Wernfried Güth: ''Einführung in die Akustik der Streichinstrumente.'' Hirzel, Stuttgart/Leipzig 1995, {{ISBN|3-7776-0644-8}}. * Edward Heron-Allen: ''Violin-Making as it was, and is''. Ward Lock Limited, 1885/1994, {{ISBN|0-7063-1045-4}}. * William Henry Hill, Arthur F. Hill, Alfred Ebsworth Hill: ''Antonio Stradivari, his life and work, 1644–1737''. Dover Publications, 1902/1963, {{ISBN|0-486-20425-1}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Musical Acoustics, Part I: Violin Family Components'' (Benchmark Papers in Acoustics 5). Dowden, Hutchinson & Ross, 1975, {{ISBN|0-471-42540-0}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Research Papers in Violin Acoustics 1975–1993''. Twee bande. Acoustical Society of America, 1997, {{ISBN|1-56396-609-3}}. * Erik Jansson: ''Acoustics for Violin and Guitar Makers.'' [https://www.speech.kth.se/music/acviguit4/index.html speech.kth.se]. * Mark Katz: ''The Violin: A Research and Information Guide''. Routledge, 2006, {{ISBN|0-8153-3637-3}}. * Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition.'' 6de uitgawe. Atlantis Musikbuchverlag, Zürich 2002, {{ISBN|3-254-00147-8}}. * Muthuswamy Lalitha: ''Violin techniques in Western and South Indian classical music: a comparative study''. Sundeep Prakashan, 2004, {{ISBN|9788175741515}}. * Eduard Melkus: ''Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels.'' 3de uitgawe. Schott, Mainz 2000, {{ISBN|3-7957-2359-0}}. * [[Yehudi Menuhin]]: ''The Violin''. Flammarion, 1996, {{ISBN|2-08-013623-2}}. * Yehudi Menuhin, William Primrose: ''Violine und Viola'' (= ''Yehudi Menuhins Musikführer''). Edition Bergh im Ullstein, Frankfurt am Main 1993, {{ISBN|3-7163-0175-2}}. * Otto Möckel: ''Geigenbaukunst.'' 8ste uitgawe. Nikol, Hamburg 2005, {{ISBN|3-937872-09-4}}. * [[Leopold Mozart]]: ''Versuch einer gründlichen Violinschule.'' Faksimilee. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1238-8}}. * Jo Nardolillo: ''The Canon of Violin Literature''. Scarecrow Press, 2012, {{ISBN|0-8108-7793-7}}. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell.'' Schott, Mainz 2003, {{ISBN|3-7957-5535-2}}. * Stefano Pio: ''Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630''. Venice Research, Venesië 2012, {{ISBN|978-88-907252-0-3}}. * Stefano Pio: ''Violin and Lute Makers of Venice 1640–1760''. Venice Research, Venesië 2004, {{ISBN|978-88-907252-2-7}}. * Stefano Pio: ''Liuteri & Sonadori, Venice 1750–1870''. Venice Research, Venesië 2002, {{ISBN|978-88-907252-1-0}}. * Stewart Pollens: ''The Violin Forms of Antonio Stradivari''. Peter Biddulph, Londen 1992, {{ISBN|0-9520109-0-9}}. * Heike Prange: ''Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel.'' 2de uitgawe. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1900-5}}. * Roberto Regazzi: ''The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments''. Florenus, Bologna 1990, {{ISBN|88-85250-01-7}}. * Theodore Rowland-Entwistle: ''The Violin''. Dover Publications, 1967/1974, {{ISBN|0-340-05992-3}}. * Karl Roy: ''The Violin: Its History and Making''. 2006, {{ISBN|978-1-4243-0838-5}}. * William Sandys, Simon Andrew Forster: ''History of the Violin''. Dover Publications, 2006, {{ISBN|0-486-45269-7}}. * David Schoenbaum: ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''. W.W. Norton & Company, New York 2012, {{ISBN|9780393084405}}. Duitse vertaling: ''Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt''. Bärenreiter/Metzler, Stuttgart 2015, {{ISBN|978-3-476-02558-6}}. * Robin Stowell: ''Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries''. Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-23279-1}}. * Robin Stowell: ''The Early Violin and Viola''. Cambridge University Press, 2001, {{ISBN|0-521-62555-6}}. * Patricia Strange, Allen Strange: ''The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques''. University of California Press, 2001, {{ISBN|0-520-22409-4}}. * David Templeton: [https://web.archive.org/web/20081024062309/http://www.stringsmagazine.com/issues/Strings105/coverstory.html ''Fresh Prince: Joshua Bell on composition, hyperviolins, and the future'']. Strings magazine, Oktober 2002, nr. 105. * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * Diana Young: [http://www.media.mit.edu/~young/publications/Young_Dissertation_2007.pdf ''A Methodology for Investigation of Bowed String Performance Through Measurement of Violin Bowing Technique'']. PhD-proefskrif, M.I.T., 2007. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Violins}} * [https://www.br-klassik.de/video/br-klassik-die-seele-der-geige-100.html ''Die Seele der Geige.''] TV-dokumentêr van Benedikt Schulte; BR en EuroArts Music in samewerking met ARTE, 2017 (Duits). * [http://www.schleske.de/unsere-forschung/einfuehrung-geigenakustik.html Inleiding tot die vioolboukuns en die akoestiese vioolnavorsing – multimediale handboek ''Akustik der Geige''] (Duits) * [http://www.museum-markneukirchen.de/streich.htm Musikinstrumentenmuseum Markneukirchen] (Duits) * [https://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Inleiding tot die vioolakoestiek en talle artikels] (Engels) * [https://www.earlyviolin.com/deutsch/home/ Rekonstruksies van vroeë viole] (Duits) * [https://www.estastrings.org.uk/ European String Teachers Association] (Engels) {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] cnn6g8lltb2q6st042biksg2q8p8vpy 2966967 2966816 2026-09-13T07:17:52Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966967 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viool | names = [[Fiddle]] | image = Violin VL100.png | image_capt = 'n Standaard moderne viool, van bo en van die kant gesien. | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[strykstok]] geklink | developed = Vroeë 16de eeu | range = [[File:Range violin.svg|class=skin-invert|130px|center]] | related = *'''[[Vioolfamilie]]''' ([[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * Familie van die [[viola da gamba]] (sommige historici argumenteer dat die [[kontrabas]] uit die bas- viola da gamba ontwikkel het) | musicians = *[[Lys van violiste]] | builders = *[[Lys van luitmakers]] | sound sample = <div style="text-align:center">[[File:Violin sounds and techniques.ogg]]<br />Opname van 'n violis wat verskillende klanke van die viool demonstreer.</div> }} [[Lêer:Violin case.jpg|duimnael|regs|'n Viool en strykstok in hul kassie]] Die '''viool''' is 'n [[snaarinstrument]] met vier snare wat hoofsaaklik met 'n [[strykstok]] bespeel word. Dit is die kleinste en dus hoogste (sopraan-) instrument wat algemeen in die [[vioolfamilie]] gebruik word, wat ook die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] insluit. Kleiner vioolagtige instrumente soos die violino piccolo en die pochette bestaan, maar word feitlik nie meer gebruik nie. Die vier snare (soms vyf){{Voetnota|Viole met ses, sewe of meer snare bestaan, maar is skaars en moet elektronies versterk word.}} word gewoonlik in reine [[kwint]]e op die note g, d¹, a¹ en e² gestem. Die klank word voortgebring deur die snare met die hare van 'n strykstok in trilling te bring ({{lang-it|coll'arco}}) of deur dit met die vingers te tokkel ({{lang-it|pizzicato}}); in besondere gevalle word die snare ook met die houtstok van die strykstok ({{lang-it|col legno}}) of met die strykstokhare geslaan ({{lang-it|battuto}}). Die hol houtklankkas dien om die geluid van die trillende snare te versterk. Die viool word deurgaans bespeel deur die instrument tussen ken en skouer te klem en met die vingers van die linkerhand die snare teen die [[ebbehout]]toets vas te druk om sodoende die snaar te verkort en die gewenste [[toonhoogte]] weer te gee. Die speler van 'n viool is 'n violis(te). Iemand wat viole bou of herstel, is 'n vioolbouer, en iemand wat strykstokke maak of herstel, 'n strykstokmaker. Die viool is 'n belangrike instrument in 'n wye verskeidenheid musiekgenres. Dit speel die prominentste rol in die tradisie van die Westerse [[klassieke musiek]], sowel in ensembles (van kamermusiek tot [[simfonie-orkes|orkeste]]) as as solo-instrument, en in alle tydperke van die musiekgeskiedenis sedert die ontstaan van die viool is belangrike werke daarvoor geskryf. Die viool is ook belangrik in baie soorte volksmusiek, insluitend countrymusiek en bluegrass, en in [[jazz]]. Elektriese viole met soliede lywe en [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemers word in sommige vorme van [[rockmusiek]] en jazzfusie gebruik, waar die opnemers by versterkers en luidsprekers ingeprop word. Die viool is in baie nie-Westerse musiekkulture opgeneem, insluitend Indiese en Iranse musiek. In [[Engels]] word die instrument dikwels ''[[fiddle]]'' genoem, veral in volksmusiek, maar ook ongeag die soort musiek wat daarop gespeel word.{{Voetnota|Die verskil tussen 'n ''fiddle'' en 'n ''violin'' lê eenvoudig in die musiekstyl waarvoor dit gebruik word. Violiste speel gewoonlik klassieke musiek, soos in orkeste en strykkwartette, terwyl ''fiddlers'' gewoonlik volksmusiek, countrymusiek en ander tradisionele musiek speel. Violiste hou die strykstok aan sy uiterste punt vas om die volle lengte te kan gebruik, terwyl sommige ''fiddlers'' dit hoër op vashou om vinnige bewegings en "spronge" te vergemaklik.}} Die viool het in die 16de eeu in [[Italië]] ontstaan, met verdere wysigings in die 18de en 19de eeu wat die instrument 'n kragtiger klank en groter draagvermoë gegee het. In Europa het dit as grondslag gedien vir die ontwikkeling van ander snaarinstrumente wat in die Westerse klassieke musiek gebruik word, soos die altviool.<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Jhujhar|title=Interview: Kala Ramnath|url=https://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603030520/http://www.youtube.com/watch?v=l1SoZSosu6Y|archive-date=2014-06-03|website=News X|publisher=YouTube|access-date=5 September 2015}}</ref><ref name="heron">{{cite book |last1=Allen |first1=Edward Heron |title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument |date=1914 |publisher=E. Howe}} Besoek op 5 September 2015.</ref><ref>{{cite book |last1=Choudhary |first1=S.Dhar |url=https://books.google.com/books?id=dUQWMwEACAAJ&q=history+violin+India |title=The Origin and Evolution of Violin as a Musical Instrument and Its Contribution to the Progressive Flow of Indian Classical Music: In search of the historical roots of violin |date=2010 |publisher=Ramakrisna Vedanta Math |isbn=978-9380568065 |access-date=5 September 2015}}</ref> Violiste en versamelaars stel veral die historiese instrumente op prys wat van die 16de tot die 18de eeu deur die families [[Antonio Stradivari|Stradivari]], [[Guarneri]], Guadagnini en Amati in [[Brescia]] en [[Cremona]] (Italië) en deur [[Jacob Stainer]] in [[Oostenryk]] gebou is. Volgens hul reputasie het die kwaliteit van hul klank alle pogings om dit te verklaar of na te maak, weerstaan, hoewel hierdie opvatting betwis word.<ref name="NYT-201430407">{{cite news |last=Belluck |first=Pam |date=7 April 2014 |title=A Strad? Violinists Can't Tell |url=https://www.nytimes.com/2014/04/08/science/a-strad-violinists-cant-tell.html |access-date=9 April 2014 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Joyce |first=Christopher |year=2012 |title=Double-Blind Violin Test: Can You Pick The Strad? |url=https://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2012/01/02/144482863/double-blind-violin-test-can-you-pick-the-strad?sc=fb&cc=fp |access-date=2012-01-02 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Groot getalle instrumente kom van minder bekende bouers, en nog groter getalle massavervaardigde kommersiële "handelsviole" uit huisnywerhede in streke soos [[Sakse]], [[Boheme]] en Mirecourt. Baie van hierdie handelsinstrumente is destyds deur Sears, Roebuck and Co. en ander massahandelaars verkoop. Die onderdele van 'n viool word gewoonlik van verskillende soorte [[hout]] gemaak. Viole kan met snare van derm, Perlon of ander sintetiese materiaal, of van [[staal]] besnaar word. == Etimologie == Die woord ''viool'' gaan terug op die Italiaanse {{lang|it|violino}}, 'n [[verkleinwoord]] van ''viola'' ([[altviool]]).<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=violin |title=Violin |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die manlike verkleinvorm ''violino'' is sedert die vroeë 16de eeu geattesteer en het uiteindelik in Italiaans die oorhand gekry as benaming vir die instrument; die woord is in die 17de eeu uit Italiaans in Duits ontleen, waar die vroulike vorm ''Violine'' gevestig geraak het.<ref name="dwds-violine">''Violine.'' In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'' (DWDS), [https://www.dwds.de/wb/Violine dwds.de]. Die etimologie wat daar aangegee word, is woordeliks dieselfde as die inskrywing in Wolfgang Pfeifer: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.'' 2de uitgawe. Akademie-Verlag, Berlyn 1993.</ref><ref>''Violine.'' In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm: ''Deutsches Wörterbuch.'' Band 26, kol. 367–368.</ref> Toe vroeë vorme van die viool ongeveer 10 tot 15 jaar na die eerste gedokumenteerde viola da gambas (1495) ontwikkel het, is hulle nog met uiteenlopende terme soos ''lira'', ''violetta'' of ''viola'' aangedui.<ref>{{cite book |last=Ravasio |first=Ugo |title=Gasparo da Salo e la liuteria bresciana |publisher=Editrice Turris Cremona |location=Brescia |year=1990}}</ref> In Engels is die woord ''violin'' in die 1570's die eerste keer gebruik.<ref name="auto"/> Die term ''viola'' kom uit Italiaans en Oud-Provensaals ''viola'', wat weer van die [[Latyn|Middeleeus-Latynse]] {{lang|la|vitula}} ('snaarinstrument') afkomstig is, moontlik van Vitula, die Romeinse godin van vreugde, of van die verwante Latynse werkwoord {{lang|la|vitulari}}, 'van vreugde uitroep'.<ref name="auto1">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?term=viola&allowed_in_frame=0 |title=Viola |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref> Die verwante term ''viola da gamba'' ('basviool', 1724) beteken letterlik ''''n viola vir die been'' (om tussen die bene te hou),<ref name="auto1"/> terwyl die viool die "moderne vorm van die kleiner, Middeleeuse viola da braccio" ('armviool') is.<ref name="auto"/> Die woord ''[[vedel]]'' is verwant aan [[Oudnoors]] {{lang|non|fiðla}}, [[Middelnederlands]] {{lang|dum|vedele}}, [[Nederlands]] {{lang|nl|vedel}}, Oudhoogduits {{lang|goh|fidula}} en [[Duits]] {{lang|de|Fiedel}}; maar die herkoms bly onduidelik. Te oordeel aan die klank en betekenis, blyk die Middeleeus-Latynse ''vitula'' die waarskynlikste oorsprong te wees.<ref name="ety">{{cite web |url= http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=fiddle |title=Fiddle |website=Online Etymology Dictionary |access-date=20 Mei 2017 }}</ref><ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/vedel Etymologiebank.nl s.v. vedel]</ref> == Geskiedenis == === Voorlopers en vroeë getuienisse === [[Lêer:Palazzo costabili, sala del tesoro, affreschi del garofalo, 10.JPG|duimnael|links|Vroeë afbeelding van 'n viool in [[Ferrara]] (omstreeks 1508)]] [[Lêer:Gaudenzio Ferrari 002.jpg|duimnael|regs|Die koepel van die Madonna dei Miracoli in Saronno, Italië, met engele wat viool, altviool en tjello speel, dateer uit 1535 en is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie.]] [[Lêer:Rekonstruktion Ferrari Violine.jpg|duimnael|regs|Moderne rekonstruksie van 'n vroeë viool na Gaudenzio Ferrari]] Die vroegste snaarinstrumente is meestal getokkel (byvoorbeeld die Griekse [[lier]]). Tweesnarige strykinstrumente, wat regop gespeel en met perdehaar besnaar en gestryk is, het moontlik in die nomadiese ruiterkulture van [[Sentraal-Asië]] ontstaan, in vorme wat sterk aan die hedendaagse [[Mongolië|Mongoolse]] morin khuur en die [[Kasakstan|Kasakse]] kobyz herinner. Soortgelyke en afwykende tipes is waarskynlik langs die oos-wes-handelsroetes uit Asië na die [[Midde-Ooste]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6GcPB5v0yIC |title=The NPR Classical Music Companion: Terms and Concepts from A to Z |last=Hoffman |first=Miles |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=1997 |isbn=978-0618619450}}</ref> en die [[Bisantynse Ryk]] versprei.<ref name="Grillet29">{{Cite book |last=Grillet |first=Laurent |title=Les ancêtres du violon et du violoncelle |volume=1 |year=1901 |location=Parys |page=29}}</ref><ref>Margaret J. Kartomi: ''On Concepts and Classifications of Musical Instruments.'' Chicago Studies in Ethnomusicology, University of Chicago Press, 1990.</ref> Die rebec, die [[vedel]] en die lira da braccio word algemeen as die voorouers van die viool beskou,<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-cello/8C1492C022422732B6859906BFDF2A5C ''The Cambridge Companion to the Cello''.]</ref> hoewel verskeie bronne alternatiewe moontlikhede vir die oorsprong van die viool aanvoer, soos Noord- of Wes-Europa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ|title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies|first=Kathleen|last=Schlesinger|year=1914|page=221|publisher=W. Reeves}}</ref><ref name="auto2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand|title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations|first1=William|last1=Sandys|first2=Simon Andrew|last2=Forster|year=1864|publisher=William Reeves|location=Londen|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ|title=Catechism of musical history|first=Hugo|last=Riemann|year=1892|publisher=Augener & Company|page=27}}</ref> Die eerste vioolbouers het waarskynlik by verskeie ontwikkelings van die Bisantynse lira geleen, waaronder die vielle (ook bekend as die ''fidel'' of ''viuola'') en die ''lira da braccio''.<ref name="Grillet29"/><ref>{{Cite web |last=Arkenberg|first=Rebecca |title=Renaissance Violins |date=Oktober 2002 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]] |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22}}</ref> Omdat geen instrumente uit die ontstaanstyd van die vioolinstrumente behoue gebly het nie, is 'n mens vir daardie tydperk aangewese op afbeeldings in die kuns van Noord-Italië. Die vroegste skilderye met vioolinstrumente het vanaf 1508 in Ferrara ontstaan. Verdere afbeeldings tot in die 1530's word buiten Ferrara in Finalpia, Parma, [[Padua]], die omgewing van [[Milaan]] en in [[Friuli-Venezia Giulia|Friuli]] gevind.<ref name="Meucci">{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7}}</ref> Die naaste aan die hedendaagse viool kom die afbeeldings van Gaudenzio Ferrari en sy werkswinkel vanaf 1529/30. Hy beeld verskillende groottes ('n "familie") van die nuut gevestigde boutipe uit.<ref>{{cite book |last=Boccardi |first=Sandro |chapter=Un Concerto nel Cielo di Saronno |title=Il Concerto degli Angeli |publisher=Amilcare Pizzi Editore |location=Saronno |year=1994}}</ref> Die skilderye toon 'n nuwe konstruksiebeginsel en 'n nuwe vorm. Waar Middeleeuse strykinstrumente uit massiewe houtblokke uitgewerk is, is die nuwe strykinstrumente uit verskeie, deels baie dun houtdele aanmekaar gelym. Die opbou van die klankkas in drie segmente (boonste ronding, middelronding en onderste ronding) onderskei hulle ook wesenlik van die vorme van Middeleeuse strykinstrumente. Die eerste dokumentêre vermelding van die viool dateer uit 1523, toe "les trompettes et vyollons de Verceil" (trompette en viole uit Vercelli) aan die hof van die hertog van Savoje in [[Turyn]] 'n honorarium ontvang het.<ref>Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine: Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition'', p. 266.</ref> Uiterlik vanaf 1545 is Italiaanse violiste aan die Engelse hof gedokumenteer ("Mark Antonye Gayiardell and George Decombe vialline(s)"),<ref>{{cite book |last=Holman |first=Peter |title=Four and Twenty Fiddlers: The Violin at the English Court 1540–1690 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-19-816592-7 |page=87}}</ref> vanaf 1555 aan die Franse hof en vanaf 1561 in München.<ref>{{cite book |last=Meucci |first=Renato |chapter=The origins of Italian violin making |title=Un corpo alla ricerca dell'anima… |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2005 |isbn=88-89839-00-7 |page=81}}</ref> Die viool in sy huidige vorm het in die vroeë 16de eeu in Noord-Italië te voorskyn gekom. Die vroegste afbeeldings van viole as sodanig, weliswaar met drie snare, word omstreeks 1530 in Noord-Italië gesien, min of meer terselfdertyd as wat die woorde ''violino'' en ''vyollon'' in Italiaanse en Franse dokumente verskyn. Een van die vroegste uitdruklike beskrywings van die instrument, insluitend sy stemming, kom uit die ''Epitome musical'' van Jambe de Fer, wat in 1556 in [[Lyon]] gepubliseer is.<ref>{{Cite web |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |title=Historical Background of the Violin |publisher=ViolinOnline.com |first=Robin Kay|last=Deverich|year=2006|access-date=2006-09-22}}</ref> Die viool was baie populêr, sowel onder straatmusikante as onder die adel; die Franse koning Karel IX het in 1560 by Andrea Amati 24 viole bestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.bartruff.com/history.php |title=The History of the Violin |first=William|last=Bartruff|access-date=2006-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php |archive-date=2007-02-08}}</ref> Een van hierdie "adellike" instrumente, die ''Charles IX'', is die oudste viool wat behoue gebly het. Dit is tans in die Ashmolean Museum in [[Oxford]].<ref>{{cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford |access-date=29 Augustus 2025}}</ref> Die fynste gebeeldhoude en versierde Renaissance-viool ter wêreld is dié van Gasparo da Salò (ca. 1574), wat aan aartshertog Ferdinand II van Oostenryk behoort het en later, vanaf 1841, aan die Noorse virtuoos Ole Bull, wat dit weens sy baie kragtige en mooi toon, soortgelyk aan dié van 'n Guarneri, veertig jaar lank in duisende konserte gebruik het.<ref>Dit is tans in die Vestlandske Kunstindustrimuseum in [[Bergen]], Noorweë.</ref> Die ''Messiah'' of ''Le Messie'' (ook bekend as die ''Salabue''), wat [[Antonio Stradivari]] in 1716 gebou het, is nog in ongerepte toestand. Dit is ook in die Ashmolean Museum.<ref>{{Cite web |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |publisher=Cozio.com |access-date=2008-09-26 |archive-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead}}</ref> === Italiaanse vioolbou === Andrea Amati (ca. 1505-1577) in [[Cremona]] word as die grondlegger van die Italiaanse vioolbou beskou. Uit die laat tydperk van sy werkswinkel (met sy seun Antonio as medewerker) het pragtig beskilderde viole, altviole en tjello's behoue gebly, bestellings van die Franse hof wat vanaf ongeveer 1560 gebou is.<ref>{{cite book |last=Cacciatori |first=Fausto |title=Andrea Amati Opera omnia |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2007 |isbn=978-88-89839-13-3}}</ref> Instrumente van die vioolfamilie wat in daardie jare in Brescia vervaardig is (Gasparo da Salò), het weens hul minder sorgvuldige afwerking laer pryse behaal, maar is vandag weens hul mooi toon en hul seldsaamheid baie gesog.<ref>{{cite book |last1=Bizzarini |first1=Marco |last2=Orlandi |first2=Ugo |chapter=Ancient violinmaking and musical context in Brescia |title=Liutai in Brescia 1520–1724 |publisher=Eric Blot Edizioni |location=Cremona |year=2008 |isbn=978-88-88360-07-2}}</ref> Ook na Andrea Amati het die Italiaanse vioolbou nog minstens 200 jaar lank op die stad Cremona gekonsentreer gebly. Na sy dood het sy seuns Antonio en Girolamo die tradisie van hul vader voortgesit en ook nuwe weë bewandel. Die kleinseun Nicola was uiteindelik na die pesepidemie van 1630/32 die enigste erfgenaam van die familiekennis; hy het vakleerlinge opgelei en die beroemdste vioolbouer van die familie geword, wat met die dood van Girolamo II, Nicola se seun, tot 'n einde gekom het.<ref>{{cite book |last1=Cacciatori |first1=Fausto |last2=Chiesa |first2=Carlo |last3=Carlson |first3=Bruce |title=Il DNA degli Amati |publisher=Ente Triennale Internazionale degli Strumenti ad Arco |location=Cremona |year=2006 |isbn=88-89839-11-2}}</ref> Onder die vioolbouers wat Nicola Amati opgelei het, was Andrea Guarneri, wat die kuns weer aan sy seuns Pietro "da Mantova" en Giuseppe oorgedra het. Van laasgenoemde se twee seuns, Pietro "da Venezia" en [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù"]], het die tweede die beroemdste meester van die familie geword.<ref>{{cite book |last1=Hill |first1=William H. |last2=Hill |first2=Arthur F. |last3=Hill |first3=Alfred E. |title=The Violin-Makers of the Guarneri Family |publisher=W. E. Hill and Sons |location=Buckinghamshire |year=1931}}</ref> Die beroemdste vioolbouers tussen die 16de en die 18de eeu sluit in: * Die skool van Brescia, wat in die laat 14de eeu met liras, violettas en violas begin het en in die eerste helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief was ** Die familie Dalla Corna, aktief 1510-1560 in Brescia en [[Venesië]] ** Die familie Micheli, aktief 1530-1615 in Brescia ** Die familie Inverardi, aktief 1550-1580 in Brescia ** Die familie Gasparo da Salò, aktief 1530-1615 in Brescia en Salò ** Giovanni Paolo Maggini, leerling van Gasparo da Salò, aktief 1600-1630 in Brescia ** Die familie Rogeri, aktief 1661-1721 in Brescia * Die skool van Cremona, wat in die tweede helfte van die 16de eeu met violas en violones begin het en in die tweede helfte van die 16de eeu op die gebied van die viool aktief geword het ** Die familie Amati, aktief 1550-1740 in Cremona ** Die familie [[Guarneri]], aktief 1626-1744 in Cremona en Venesië ** Die familie [[Antonio Stradivari|Stradivari]], aktief 1644-1737 in Cremona<ref>{{Cite book|title=The Oxford Dictionary of Music|last=Kennedy|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2017}}</ref> ** Die familie Rugeri, aktief 1650-1740 in Cremona ** [[Carlo Bergonzi]] (1683-1747) in Cremona * Die skool van Venesië, met verskeie bouers van strykinstrumente vanaf die vroeë 16de eeu, uit meer as 140 bouers van snaarinstrumente wat tussen 1490 en 1630 geregistreer is<ref>{{cite book|last=Pio|first=Stefano|title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630|year=2012|publisher=Venice Research|location=Venesië|isbn=9788890725203|pages=441|url=http://www.veniceresearch.com}}</ref> ** Die familie Linarolo, aktief 1505-1640 in Venesië ** Matteo Goffriller, bekend vir sy tjello's, aktief 1685-1742 in Venesië ** Pietro Guarneri, seun van Giuseppe Giovanni Battista Guarneri en afkomstig van Cremona, aktief 1717-1762 in Venesië ** Domenico Montagnana, aktief ongeveer 1700-1750 in Venesië ** Santo Serafin, aktief van voor 1741 tot 1776 in Venesië Sedert Andrea Amati het die vorm van die viool wesenlik nie meer verander nie. Veral [[Antonio Stradivari]] het later die groot voorbeeld vir die voorkoms en konstruksiebeginsels van feitlik alle viole geword, wat tot 'n verreikende standaardisering gelei het. Baie viole van Stradivari en ander beroemde vioolbouers van sy tyd word deur 'n uitmuntende klankkwaliteit gekenmerk en is vandag buitengewoon duur. === Vioolbou in ander lande === [[Lêer:Klein Diskant-Geige und Viola-Tenor-1594.jpg|duimnael|links|Moderne nabouings van Renaissance-viole van voor 1594 in die Dom van Freiberg]] [[Lêer:Stainer.jpg|duimnael|regs|'n Barokviool van Jacob Stainer uit 1658]] Instrumente van die vioolfamilie is gou ook in lande noord van die [[Alpe]] gebou. Musiekinstrumente wat vir versieringsdoeleindes gebou is, het in die keurvorstelike grafkapel in die Dom van Freiberg (voltooi in 1594) behoue gebly en lewer getuienis daarvan.<ref>{{cite book |last=Kunde |first=Claudia |chapter=Die Begräbniskapelle der albertinischen Wettiner im Freiberger Dom |title=Wenn Engel musizieren: Musikinstrumente von 1594 im Freiberger Dom |publisher=Janos Stekovics |location=Leipzig |year=2004 |isbn=3-89923-067-1}}</ref> Viole van bepaalde streke toon soms kleiner, individuele eienaardighede in bouwyse en versiering. Onder watter omstandighede die Tiroolse vioolbouer Jacob Stainer die ambag in Italië geleer het, is omstrede. Wat seker is, is dat die meester van Absam in die tweede helfte van die 17de eeu, onder deels ongunstige omstandighede, die beste viole noord van die Alpe gebou het. Hulle is gou teen hoër pryse verhandel as viole wat uit Italië gekom het. Stainer se model, wat self baie aan Nicola Amati te danke het, is sowel deur sy tydgenote as deur die volgende geslagte Europese vioolbouers nagevolg (onder andere in Duitsland, Engeland en Italië) en het eers met die algemene smaakverandering omstreeks 1800 sy invloed verloor.<ref>{{cite book |last=Hopfner |first=Rudolf |title=Jacob Stainer "… kayserlicher diener und geigenmacher zu Absom" |publisher=Skira |location=Milaan |year=2003 |isbn=3-85497-060-9}}</ref> === Verbouings en vernuwings === [[Lêer:Violin Vuillaume.jpg|duimnael|regs|Viool van Jean-Baptiste Vuillaume (kopie van 'n Giuseppe Guarneri del Gesù)]] Viole uit die 17de en 18de eeu word barokviole genoem. Sedert die 1950's word hulle toenemend vir die uitvoering van ou musiek ingespan. Die gebruik van die oorspronklike instrumente of van kopieë van die oorspronklike barokviole maak 'n historiese uitvoeringspraktyk moontlik wat die klankideale van die [[Barok]] nader bring. In die 18de en 19de eeu het die viool beduidende boukundige veranderinge ondergaan wat die klank beïnvloed het: veral 'n langer hals, wat skuiner na agter geplaas is as by vroeëre instrumente, swaarder snare en 'n sterker basbalk, wat 'n hoër snaarspanning as by viole met die ou mensuur moontlik gemaak het. Die meerderheid ou instrumente, insluitend baie beroemde viole van Stradivari, Guarneri, Amati en Stainer, het hierdie wysigings ondergaan en is dus in 'n beduidend ander toestand as toe hulle die hande van hul bouers verlaat het, ongetwyfeld met verskille in klank en reaksie.<ref>{{Cite web |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |first=Richard |last=Perras |access-date=2006-10-29 |archive-date=2006-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061126061721/http://rperras.tripod.com/id42.htm |url-status=dead }}</ref> Danksy die langer snare, die hoër snaarspanning en die gestrekte, konkawe strykstok het die volume toegeneem en sodoende aan die steeds groter wordende konsertsale en orkeste voldoen. Kritici voer egter aan dat die gewysigde bouvorm die klank harder en minder lieflik gemaak het. In Frankryk het veral Jean-Baptiste Vuillaume beslissende stukrag gegee deur hom met die Stradivari- en Guarneri-viole besig te hou. Dit is egter in hul huidige (gewysigde) toestand dat hierdie instrumente die standaard vir volmaaktheid in vioolbou en -klank gestel het, en vioolbouers oor die hele wêreld probeer so na as moontlik aan hierdie ideaal kom. Tot vandag toe is instrumente uit die sogenaamde Goue Era van die vioolbou, veral dié van Stradivari, Guarneri del Gesù en Montagnana, die instrumente wat deur sowel versamelaars as uitvoerende kunstenaars die meeste gesog word. Die huidige rekordbedrag wat vir 'n Stradivari-viool betaal is, is £9,8 miljoen (destyds US$15,9 miljoen), toe die instrument bekend as die ''Lady Blunt'' op 20 Junie 2011 deur Tarisio Auctions op 'n aanlyn veiling verkoop is.<ref>{{cite news | title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction | url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872 | work=BBC News | date=2011-06-21 | access-date=2011-06-21}}</ref> Goedkoop fabrieksviole was reeds aan die begin van die 19de eeu uit die Duitse en Franse vioolbousentrums beskikbaar. Die industriële vioolbou het sy oorsprong in 1887 in [[Nagoja]] (Japan) gehad met die stigting van ''Suzuki Violin Co. Ltd.'' deur Masakichi Suzuki (1859–1944), die vader van die vioolpedagoog Shinichi Suzuki. Sy onderneming het reeds na 'n kort aanloop meer as 1&nbsp;000 werknemers gehad en binne 'n maand tot 400 viole en 4&nbsp;000 strykstokke vervaardig. Hoewel die instrument sedert sy ontstaan nie wesenlik verander het nie, was daar dikwels pogings tot vormgewende en tegniese hervormings. So is destyds ryk versierde viole met ander ornamente gebou (byvoorbeeld met 'n mense- of leeukop in plaas van die krul), of instrumente van blik vir armer mense. Bekendheid het die Chanot-viool van 1819, die trapesiumvormige viole van Félix Savart en Johann Reiter (1908) en talle pogings van baie ander vooraanstaande vioolbouers verwerf. Die Belgiese vioolboukunstenaar Gauthier Louppe bou tans strykinstrumente in vorme wat aan Jugendstil herinner en deur besondere asimmetrieë 'n breër klankspektrum moontlik sou maak.<ref>{{cite web |url=http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |title=Bildbericht über Louppe-Geigen |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112080159/http://home.pi.be/~tor-4879/gauthier.htm |archive-date=2008-11-12 |url-status=dead}}</ref> == Bou en werking == [[Lêer:Violinconsruction3.JPG|duimnael|regs|upright=1.8|Die bou van 'n viool]] [[Lêer:Violin Details.jpg|duimnael|regs|Drie kante van die klankkas: boblad, bodem en sy. Detailbeelde links: skroefkas en krul.]] [[Lêer:Violinschnitt.png|duimnael|regs|Deursnee van die klankkas van 'n viool (die kam behoort nie tot die klankkas nie)]] 'n Viool bestaan gewoonlik uit 'n boblad (die klankblad) van [[spar]]hout (veral Noorse spar), sye en 'n bodem van esdoringhout, twee eindblokke, 'n hals, 'n kam, 'n stemstok, vier snare en verskeie toebehore, opsioneel met inbegrip van 'n kenstuk, wat direk oor of links van die stertstuk vasgeklem kan word. 'n Kenmerkende eienskap van 'n vioolklankkas is sy uurglasagtige vorm en die welwing van die boblad en die bodem. Die uurglasvorm bestaan uit twee boonste rondings, twee onderste rondings en twee konkawe C-vormige middelrondings by die "middellyf", wat ruimte vir die strykstok laat. Die "stem" of klank van 'n viool hang af van sy vorm, die hout waarvan dit gemaak is, die diktegradering van sowel die boblad as die bodem, die lak wat die buitekant bedek, en die vaardigheid van die vioolbouer by al hierdie stappe. Die lak en veral die hout word met ouderdom steeds beter, wat die beperkte voorraad ou, goed geboude viole van beroemde vioolbouers baie gesog maak. === Klankkas === Die klankkas van die viool bestaan uit die boblad, die bodem en die sykrans. Saam vorm hulle 'n hol liggaam van ongeveer 35 tot 36&nbsp;cm lank wat as resonansiekas dien. ==== Boblad ==== Die boblad is die gewelfde boonste deel van sparhout waarin die twee f-gate gesny is. Dit word meestal uit twee gespieëlde dele gemaak wat in die middel aanmekaar gelym word. Daarna word die beoogde vorm met beitels en skawe uitgewerk, eers die buitenste en dan die binneste welwing.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Conrad |title=Vogtland – Geige – Mensch: Aufschachteln – Schritt für Schritt = Vogtland Violins = Vogtlandské housle |location=Markneukirchen |year=2015 |isbn=978-3-00-048816-0}}</ref> Ideaal gesproke word "fynjarige" hout gebruik (waarvan die jaarringe dig en eweredig lê), wat op voedingsarme grond in hooggebergtestreke stadig gegroei het. Dit word in die eerste helfte van die winter gekap, wanneer daar so min sap as moontlik in die stam is, en daarna verskeie jare lank vir droging opgeberg, eers as stam en dan nog etlike jare in gesnyde toestand. Die voltooide boblad is onder die kam meestal 2,4 tot 3,5&nbsp;mm dik. Om die gepaste buigsaamheid te bereik, word styf hout dunner uitgewerk as sagte hout.<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, pp. 21 e.v.</ref> ==== Bodem ==== [[Lêer:Violinboden Woelben.jpg|duimnael|regs|Die "welwing" van die bodem van 'n viool]] Die bodem word meestal van esdoringhout gemaak (baie selde van [[populier]] of wilg) en word ook gewelf uitgesteek. Dit kan uit een stuk of uit twee aanmekaar gelymde dele bestaan, wat aan die spieëlsimmetriese houtnerf herkenbaar is. Die bodem en die sye word tipies van esdoringhout met 'n bypassende gestreepte tekening gemaak, wat as "vlam" of "tierstreep" bekend staan. ==== Sye ==== Die sye is die sydele van die klankkas en word met die bodem en die boblad verlym, in seldsame gevalle ook in die bodem ingelaat. Hulle bestaan meestal uit dieselfde hout as die bodem. Randinlegsels of "are" versier die rand van die boblad en die bodem. Dit is drie smal houtstroke wat naas mekaar lê en waarvan die buitenste twee dikwels swart gekleur is. Hulle word in 'n groef gelê en vasgelym. Buiten die versiering dien hulle om die rande van die boblad en die bodem, wat oor die sykrans uitsteek, te verstewig en bied hulle 'n mate van beskerming teen krake wat by die rand ontstaan. Dit laat die boblad ook meer onafhanklik van die sykrans buig. 'n Randinlegsel wat bloot op die boblad geverf is, is gewoonlik 'n teken van 'n minderwaardige instrument. ==== Binnekant ==== [[Lêer:Soundpost end.jpg|duimnael|regs|upright=0.55|Die stemstok, deur 'n f-gat gesien]] Enkele onderdele bevind hulle binne-in die klankkas. Die basbalk is 'n lys van sparhout wat effens skuins teenoor die nerfrigting loop en onder 'n ligte voorspanning teen die binnekant van die boblad gelym word. Dit verhoog sowel die anisotropie as die styfheid van die boblad. Die basbalk loop asimmetries onder die kamvoet aan die baskant. Die stemstok (ook die "siel" of "stem" genoem) en die presiese plasing daarvan beïnvloed en reguleer die klank van die viool aansienlik. Dit is 'n silindriese staaf van sparhout (ongeveer 6&nbsp;mm in deursnee) wat tussen die boblad en die bodem ingepas, maar nie vasgelym word nie, op 'n sorgvuldig gekose plek ongeveer drie millimeter onder die kamvoet teenoor die basbalk (die diskantvoet), wat dit help ondersteun. Dit beïnvloed ook die trillingsmodusse van die boblad en die bodem van die instrument. Boonste, onderste en hoekblokke asook dun voeringstroke binne-in die klankkas dien om die sye te verstewig. Die blokke is van sparhout, die voeringstroke van spar of wilg. === Hals en toets === Die hals word in 'n trapesiumvormige uitsparing van die klankkas gelym. Dit is ongeveer 13&nbsp;cm lank en word met die toets (ongeveer 27&nbsp;cm lank) verlym, wat ongeveer 14&nbsp;cm oor die klankkas uitsteek. Die hals is gewoonlik van esdoringhout met 'n vlamtekening wat by dié van die sye en die bodem pas. Die toets word meestal van fynporige [[ebbehout]] gemaak, wat besonder hard en slytvas is en ook weens sy skoonheid verkies word. Seldener, veral by eenvoudiger instrumente, word ander houtsoorte gebruik, byvoorbeeld [[peer]]boomhout, wat swart gekleur of geverf word om die voorkoms van die edeler ebbehout na te boots. Voordat ebbehout in Europa as grondstof beskikbaar was, is alle instrumente met toetse van vrugtebome se hout toegerus. Dié het deur herstelwerk en verbouings feitlik volledig van die instrumente verdwyn. Toetse word tot 'n bepaalde dwarskromming afgewerk en het 'n klein lengtegewyse holte, wat by die laer snare iets meer uitgesproke is, veral wanneer die instrument vir derm- of sintetiese snare bedoel is. Sommige ou viole (en sommige wat oud gemaak is om te lyk) het 'n ingeënte krul, wat aan 'n lymnaat tussen die skroefkas en die hals te herken is. By baie egte ou instrumente is die hals teen 'n effens groter hoek herplaas en met ongeveer een sentimeter verleng. Die halsenting maak dit moontlik om die oorspronklike krul van 'n barokviool te behou wanneer die hals aan moderne standaarde aangepas word. === Skroefkas en krul === [[Lêer:Violin peg strings.jpg|duimnael|links|upright=0.45|Krul en skroefkas, korrek besnaar]] Aan die boonste, smal ent van die toets is 'n saal, die bosaal van die viool. Daaroor loop die snare die skroefkas in. Hier bevind hulle die vier koniese stemskroewe waarmee die snare van die instrument gestem word. Weens die meganiese belasting tydens die stem bestaan die stemskroewe altyd uit hardehout, meestal ebbehout of palissander, seldener buksboom. Die stemskroewe is tapsgewys en pas in gate in die skroefkas, waar hulle deur die wrywing van hout op hout in plek gehou word; deur tydens die draai gepaste druk langs die as van die skroef uit te oefen, kan die speler die wrywing vergroot of verklein. Die skroefkas eindig in 'n krul (selde in 'n vroue- of leeukop). Dit is fyn gesnede hout wat gewoonlik die vorm van 'n slakkehuis het, waarvandaan die naam. Die krul is saam met ander boukundige besonderhede 'n belangrike herkenningsteken by die herkomsondersoek van ou instrumente. === Kam === [[Lêer:Violin bridge 2 views.jpg|duimnael|regs|Voor- en agteraansig van 'n vioolkam]] Die kam (of brug) van fynjarige esdoringhout word tussen die boblad en die snare ingesit. Dit is 'n presies gesnyde stuk hout wat sonder bevestiging op die boblad staan en deur die spanning van die snare wat daaroor loop, in die korrekte posisie gehou word. Dit vorm die onderste ankerpunt van die trillende lengte van die snare en dra hul trillings op die klankkas oor.<ref>{{cite web |url=http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |title=Helge Marsel, Geigen- und Gambenbau in Klagenfurt, Austria |date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205094013/http://violadagamba.info/content/50/74/geigenbau/klangoptimierung |archive-date=2019-02-05 |url-status=dead |access-date=2019-02-05}}</ref> Die boonste kromming van die kam hou die snare in 'n boog op die regte hoogte bo die toets, sodat elkeen afsonderlik met die strykstok bespeel kan word. === Stertstuk === [[Lêer:Tailpieceandbridge.JPG|upright=0.7|duimnael|links|Nabyskoot van 'n stertstuk met 'n [[fleur-de-lis]]]] Die snare loop van die skroefkas oor die kam tot by die stertstuk. Dit behoort, net soos die stemskroewe, tot die speeltegnies noodsaaklike toerusting van die instrument, en daarom word om estetiese redes vir die stemskroewe en die stertstuk meestal dieselfde hout gekies. Die stertstuk anker die snare aan die onderste ronding van die viool deur middel van 'n staartdraad wat oor die ondersaal loop en om 'n eindknop van ebbehout lus (soms verwarrend die "eindpen" genoem, soos die tjello se pen), wat in 'n taps gat in die onderste blok pas. Die E-snaar het dikwels 'n fynstemmer, 'n hefboompie wat deur 'n klein skroef met die vingers gedraai word. Fynstemmers kan ook op die ander snare aangebring word, veral op studente-instrumente, en is soms in die stertstuk ingebou. Hulle stel die speler in staat om klein veranderinge aan die toonhoogte van 'n snaar te maak. === Snare === Snare is aanvanklik van skaapderm gemaak (algemeen bekend as "katderm", wat ondanks die naam nie van katte gekom het nie), of eenvoudig "derm", wat gerek, gedroog en gedraai is. In die vroeë jare van die 20ste eeu is snare van óf derm óf staal gemaak. Moderne snare kan van derm bestaan, wat met silwer- of aluminiumdraad omspin kan wees, van soliede [[staal]], gevlegte staal of verskeie sintetiese materiale soos Perlon, met verskillende metale omspin en soms met [[silwer]] geplateer. Die hoogste snaar (die ''chanterelle''), die E-snaar, is meestal onomspinde, gewone of geplateerde staaldraad. Dermsnare reageer sterker op veranderinge in temperatuur en humiditeit en is nie meer so algemeen soos vroeër nie, maar baie spelers gebruik hulle om 'n spesifieke klank te verkry, veral in die historiese uitvoeringspraktyk van [[Barokmusiek]]. Snare het gewoonlik 'n gekleurde [[sy]]omwikkeling aan albei ente, om die snaar (G-, D-, A- of E-snaar) te identifiseer en om wrywing teen die stemskroewe te bied. Snare het 'n beperkte lewensduur. Wanneer olie, vuil, korrosie en hars mettertyd ophoop, kan die massa van die snaar oor sy lengte ongelyk word. Afgesien van ooglopende dinge, soos 'n omwikkeling wat deur slytasie loskom, vervang spelers gewoonlik 'n snaar wanneer dit nie meer "suiwer" speel nie (met goeie intonasie op die flageolettone) en die gewenste toon, helderheid en intonasie verloor. Die lewensduur hang van die kwaliteit van die snaar en die speelintensiteit af. Die snare word in [[kwint]]e op die tone g – d¹ – a¹ – e² gestem. Die tabel toon die frekwensies van die snare by verskillende kamertone (sien ook [[#Stem|Stem]]). {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2"| Snaar ! rowspan="2"| Toon/noot ! colspan="3"| Frekwensie by 'n kamertoon (a¹) van |- ! 443 Hz ! 442 Hz ! 440 Hz |- |style="text-align:left"| '''1''' (hoogste snaar) | '''e²''' | 664,50&nbsp;Hz | 663,00&nbsp;Hz | 660,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''2''' | '''a¹''' | 443,00&nbsp;Hz | 442,00&nbsp;Hz | 440,00&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''3''' | '''d¹''' | 295,33&nbsp;Hz | 294,67&nbsp;Hz | 293,33&nbsp;Hz |- |style="text-align:left"| '''4''' (laagste snaar) | '''g''' | 196,89&nbsp;Hz | 196,44&nbsp;Hz | 195,56&nbsp;Hz |} === Lym en lak === Die dele van die klankkas word aanmekaar gelym, daarna die hals aan die klankkas en dan die toets aan die hals. Hiervoor word beenlym (warm lym) of huidlym gebruik in plaas van gewone wit lym, om verskeie redes. Dit is wateroplosbaar en word by 'n temperatuur van ongeveer 50 tot 60&nbsp;°C sag, sodat 'n ervare vioolbouer die instrument sonder probleme uitmekaar kan haal sonder om die hout of die lak te beskadig. Huidlym kan 'n dunner las as die meeste ander lymsoorte maak en is omkeerbaar (bros genoeg om met sorgvuldig toegepaste krag te kraak en met warm water verwyderbaar) wanneer die instrument uitmekaar gehaal moet word. Omdat vars huidlym aan ou huidlym kleef, kan by die herstel van 'n las meer van die oorspronklike hout behoue bly; moderner lymsoorte moet heeltemal skoongemaak word voordat 'n nuwe las hou, wat gewoonlik meebring dat saam met die ou lym ook 'n bietjie hout afgeskraap word. Swakker, verdunde lym word gewoonlik gebruik om die boblad aan die sye en die bosaal aan die toets te bevestig, omdat algemene herstelwerk die verwydering van hierdie dele vereis. Die lak beskerm die hout van die instrument en bewaar sy trillingseienskappe. Dit kan die klank aansienlik beïnvloed, maar nie duidelik verbeter nie. 'n Onvakkundig aangebragte lak kan die klank van 'n instrument "doodmaak", dit wil sê die trillingsvermoë van die boblad sterk beperk. === Asimmetrie === Die viool lyk op die eerste gesig simmetries, maar dit is nie so nie. 'n Regs-links-asimmetrie is die duidelikste sigbaar aan die posisie van die kenstuk en die skouersteun, maar ook aan ander kenmerke: die posisie van die basbalk en die stemstok binne-in die klankkas, die verspringende plasing van die stemskroewe in die skroefkas, die besnaring met snare van verskillende dikte en die verskillende houtnerf aan die twee kante. Die rangskikking van die snare (die dikwels gebruikte E-snaar vir hoë tone bevind hom, vanuit die violis gesien, regs) is daarop afgestem dat die regterhand van die violis die strykstok hanteer. Die taak van die linkerhand tydens die spel is om die snare te gryp. Die viool word met die onderkaak (of die ken, na gewoonte) en die sleutelbeen- of skouerstreek vasgehou. Linkshandiges speel die viool gewoonlik op dieselfde manier as regshandiges. Daar word wel ook viole vir linkshandiges gebou, waarby die snare omgekeerd gerangskik is, maar tot dusver baie min.<ref>Andrea Hayek-Schwarz: [http://www.linkehand.at/wissenh.php ''Musizieren mit links – Musizierende Linkshänder_innen''] linkehand.at, 2012.</ref> Linkshandige viole is in orkeste gewoonlik nie welkom nie. Die rede is enersyds dat violiste wat langs mekaar sit, met hul instrumente of elmboë te na aan mekaar kan kom wanneer hulle spieëlbeeldig speel. Andersyds is eenvormige bewegings binne die stemgroepe van die orkes vir die toeskouer 'n esteties oortuigende gesig, wat 'n enkele violis wat anders stryk, sou versteur.<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html ''Orchester mögen keine Linkshänder''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803154029/https://www.mittelbayerische.de/region/regensburg-land-nachrichten/orchester-moegen-keine-linkshaender-21364-art820736.html |date= 3 Augustus 2021 }} mittelbayerische.de, 17 Augustus 2012; sien die laaste twee paragrawe van die artikel.</ref> In 2007 het die linkshandige violis Martial Gauthier, wat met die linkerhand stryk, in Cremona 'n lesing oor linkshandige vioolspel gehou.<ref>[https://www.nmz.de/artikel/war-paganini-linkshaender ''War Paganini Linkshänder? – Gedanken über ein Tabu-Thema der Streicherpädagogik''.] In: ''neue musikzeitung.'' 7/2007; besoek op 20 Julie 2016.</ref> === Toonomvang === [[Lêer:Range violin.svg|duimnael|regs|Toonomvang van die viool]] [[Lêer:Spectrumgstring.jpg|upright=1.15|duimnael|regs|Driedimensionele spektrumdiagram van die botone van 'n viool se G-snaar (voorgrond). Die toonhoogte wat ons hoor, is die piek by ongeveer 200&nbsp;Hz.]] Die stemming g – d¹ – a¹ – e² stem ooreen met G₃, D₄, A₄ en E₅ in wetenskaplike toonhoogtenotasie. Die laagste noot van 'n normaal gestemde viool is dus G₃, die G onder die middel-C (C₄). (By seldsame geleenthede kan die laagste snaar tot 'n kwart laer, na D₃, gestem word.) Die hoogste speelbare noot is minder duidelik omskryf: E₇, die E twee oktawe bo die los snaar (wat op E₅ gestem is), kan as 'n praktiese grens vir orkesvioolpartye beskou word,<ref>Piston, Walter (1955). ''Orchestration'', p. 45.</ref> maar dit is dikwels moontlik om hoër te speel, afhangende van die lengte van die toets en die vaardigheid van die violis. Nog hoër note (tot C₈) kan voortgebring word deur die snaar tot by die einde van die toets te gryp en/of deur kunsmatige flageolettone te gebruik. === Akoestiek === [[Lêer:Bowed violin string in slow motion.gif|duimnael|regs|Die Helmholtz-hoek wat heen en weer langs die snaar beweeg<ref>{{cite web |url=https://plus.maths.org/content/why-violin-so-hard-play |title=Why is the violin so hard to play? |author=Jim Woodhouse en Paul Galluzzo |date=2004-09-01 |access-date=2025-06-22}}</ref>]] Die gewelfde vorm, die dikte van die hout en sy fisiese eienskappe bepaal die klank van 'n viool. Patrone van die [[nodus (fisika)|nodusse]] wat deur sand of glinsters op die blaaie gevorm word wanneer dié by bepaalde frekwensies in trilling gebring word, sogenaamde Chladni-patrone, word soms deur vioolbouers gebruik om hul werk te kontroleer voordat hulle die instrument saamstel.<ref>{{Cite web|url=http://www.catgutacoustical.org/people/cmh/laird3.htm|title=Carleen Maley Hutchins' Work With Saunders|publisher=Violin Society of America|last=Laird|first=Paul R.|access-date=2008-09-26}}</ref> Vanweë die oppervlakstruktuur van die perdehaar, versterk deur die aanbring van hars (kolofonium), het die strykstokbehaarsel 'n hoë kleefkrag uit statiese [[wrywing]]. Wanneer die snaar met die aangelegde strykstok gestryk word, word dit daarom aanvanklik in die strykrigting meegeneem, totdat die terugstelkrag van die snaar groter word as die statiese wrywing tussen die stokhare en die snaar: die snaar skiet teen die strykrigting terug. By die korrekte keuse van strykplek, stryksnelheid en stokdruk word die snaar aan die einde van hierdie beweging weer deur die strykstok gegryp en opnuut meegeneem (die glip-kleef-effek), sodat die snaar voortdurend aangedryf tril. Hoeveel keer per sekonde hierdie proses hom herhaal, hang af van die frekwensie van die gespeelde toon, dit wil sê van die effektiewe snaarlengte. Die uitwyking van die aangedrewe punt van die snaar beskryf met verloop van tyd 'n elliptiese baan, met die langer as ongeveer in die strykrigting georiënteer. Die snaar self het 'n baie klein werkoppervlak en versit dus slegs 'n geringe hoeveelheid lug, te min om 'n toon voort te bring wat vir die menslike oor duidelik hoorbaar is. Die klankkas werk as 'n impedansie-omsetter. Deur die oordrag van die trillings van die snaar op die klankkas word die [[amplitude]] van die trillings wel aansienlik kleiner, maar die uitstralingsoppervlak word soveel vergroot dat 'n goeie koppeling met die lug en 'n vir die oor waarneembare toon ontstaan. Hierdie omsetting volg uiters komplekse patrone. Die kam, waarop die snaar rus, word aangedryf om die snaartrilling in die strykvlak te volg. Die boblad, waarop die kam rus, kan egter net loodreg op die strykvlak tril. Dit dwing die kam tot 'n skommelbeweging waarby die twee kamvoete die twee helftes van die boblad afwisselend belas en ontlas. By so 'n wipbeweging, waar die draai-as presies in die middel van die kam lê, sou die twee helftes van die boblad egter teen mekaar werk, wat met volumeverlies en klankveranderinge gepaard sou gaan. Dit word teengewerk deur onder die regter kamvoet 'n stafie – die stemstok – vas te klem. Dié belemmer eers die regter kamvoet, waardeur die draai-as van hierdie skommelbeweging na regs verskuif en byna al die werk (dié van die lae frekwensies) deur die linker kamvoet verrig word. Om 'n beter verspreiding van die trillings wat daar afgegee word oor die boblad te bereik, word boonop aan die onderkant van die boblad onder die linker kamvoet die basbalk onder spanning vasgelym, wat die linker kamvoet veral by hoë frekwensies belemmer, dit wil sê die draai-as verskuif vir dié frekwensies na links. Afhangende van die frekwensie van die gespeelde toon is die linker (lae frekwensies) of die regter (hoë frekwensies) kamvoet aktiewer, waardeur die trillings in die een geval meer deur die boblad (ondersteun deur die basbalk), in die ander deur die boblad en (oorgedra deur die stemstok) die bodem afgegee word. By lae frekwensies tril bodem en boblad dus teen mekaar, en die ingeslote lugvolume vorm 'n breëband-holteresonator wat klankuitstraling deur die f-gate bewerkstellig. === Groottes === [[Lêer:LembeyeLembeyon.jpg|duimnael|links|'n {{Frac|1|16}}-viool en 'n volgrootte ({{Frac|4|4}}) viool]] Buiten die standaard "volgrootte" ({{Frac|4|4}}) word viole ook in sogenaamde breukgroottes van {{Frac|7|8}}, {{Frac|3|4}}, {{Frac|1|2}}, {{Frac|1|4}}, {{Frac|1|8}}, {{Frac|1|10}}, {{Frac|1|16}}, {{Frac|1|32}} en selfs {{Frac|1|64}} gebou. Hierdie kleiner instrumente word algemeen deur jong spelers gebruik wie se vingers nie lank genoeg is om die korrekte posisies op volgrootte-instrumente te bereik nie. Die regte grootte van die instrument word gewoonlik volgens die armlengte bepaal.<ref>{{cite web |url=https://www.vionoble.de/violine-viola-cello-groesse-ermitteln/ |title=Die richtige Größe ermitteln für Geige: Bratsche: Cello |website=Violinoble.de |access-date=2022-06-13}}</ref> Hoewel die breukgroottes in 'n sekere sin met die afmetings van die instrumente verband hou, is hulle nie as letterlike beskrywings van die relatiewe verhoudings bedoel nie. 'n {{Frac|3|4}}-instrument is byvoorbeeld nie driekwart van die lengte van 'n volgrootte-instrument nie. Die lengte van die klankkas (sonder die hals) van 'n volgrootte- of {{Frac|4|4}}-viool is 356&nbsp;mm, en kleiner by sommige 17de-eeuse modelle. Die klankkas van 'n {{Frac|3|4}}-viool is 335&nbsp;mm lank en dié van 'n {{Frac|1|2}}-viool 310&nbsp;mm; 'n {{Frac|3|4}}-viool is dus net omtrent 6&nbsp;% kleiner as 'n "hele" en 'n {{Frac|1|2}}-viool net omtrent 12&nbsp;%. By die viool se naaste familielid, die altviool, word die grootte as klankkaslengte in sentimeter aangegee eerder as in breukgroottes. 'n Volgrootte-altviool is gemiddeld 40&nbsp;cm, maar elke volwassene bepaal self watter grootte altviool hy of sy gebruik. Soms gebruik 'n volwassene met 'n klein liggaamsbou 'n sogenaamde {{Frac|7|8}}-viool in plaas van 'n volgrootte-instrument. Hierdie instrumente, wat soms 'n "damesviool" genoem word, is effens korter as 'n volgrootte-viool, maar is geneig om hoëkwaliteit-instrumente te wees wat 'n klank kan voortbring wat met dié van goeie volgrootte-viole vergelykbaar is. Die groottes van vyfsnarige viole kan van dié van die normale viersnarige verskil. Die instrument wat in die vioolokted met die viool ooreenstem, is die mezzoviool, wat dieselfde as 'n viool gestem word, maar 'n effens langer klankkas het. Die snare van die mezzoviool is net so lank soos dié van die standaardviool. Hierdie instrument is nie in algemene gebruik nie.<ref>{{Cite web|url=https://nvfa.org/8tet.html|title=The New Violin Family|author=The New Violin Family Association, Inc|date=2020-04-04|website=The New Violin Family}}</ref> == Toebehore == === Kenstuk en skouersteun === Die kenstuk vergemaklik dit om die instrument tussen die ken en die skouer vas te hou en verhoed boonop dat vog van die vel die lak aantas, oplos en uiteindelik die hout op daardie plek toenemend verswak. Dit bestaan meestal uit ebbehout, word met spanskroewe aan die instrument vasgeklem en bevind hom tydens die spel tussen die instrument en die ken. Die skouersteun dien om die individuele anatomie van die speler tussen die liggaam en die instrument te vereffen. Veral die lengte van die nek asook die breedte en natuurlike stand van die skouers bepaal hoe die skouersteun gevorm moet wees. Dit word telkens onmiddellik voor die spel opnuut gemonteer. Jonger spelers wat met skouersteune sukkel, gebruik soms 'n spons met 'n rek in plaas daarvan. === Strykstok === [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|regs|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] 'n Viool word gewoonlik met 'n strykstok bespeel, wat bestaan uit 'n stok met 'n lint van perdehaar wat tussen die punt (kop) en die slof aan die teenoorgestelde ente gespan is. 'n Tipiese vioolstrykstok is in die geheel ongeveer 75&nbsp;cm lank en weeg 55 tot 65&nbsp;g. Altvioolstrykstokke is ongeveer 5&nbsp;mm korter en 10&nbsp;g swaarder. Belangrik is die gewigsverdeling: die swaartepunt moet 24 tot 25&nbsp;cm van die begin van die stok af lê (sonder die skroef gemeet).<ref>Barbara Gschaider: ''Ratgeber Geige.'' Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58.</ref> Die stok word meestal van [[Pernambuco|pernambukhout]] (ook bekend as Brasiliaanse hout) gemaak. Goeie pernambukhout het reguit gegroei met parallel lopende vesels; die stok kan besonder dun uitgewerk word en het ondanks die nodige stabiliteit die gewenste elastisiteit. Pernambukhout is dus besonder geskik vir hoëkwaliteit-strykstokke. Omdat die voorkoms van hierdie houtsoort beperk is, word dit moeiliker om goeie kwaliteite te bekom. Ander tradisionele materiale vir duurder stokke sluit slanghout in. Daarom word deesdae ook strykstokke van koolstofveselversterkte plastiek ("koolstofvesel") gebruik, op alle vlakke van vakmanskap, onder andere om by grensoorgange probleme met die [[Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora|CITES]]-verdrag te vermy; baie professionele musikante beskou hul klank- en speeltegniese eienskappe egter as nie gelykwaardig nie. Goedkoop strykstokke vir studente word van minder duur houtsoorte of van veselglas gemaak; sommige veselglas-studentestokke gebruik 'n plastiekhuls as greep en omwikkeling tegelyk. Aan die onderste ent van die stok is die slof van ebbehout, [[ivoor]] of skilpaddop, meestal versier met 'n ronde perlemoerinlegsel, die sogenaamde "oog". Suiwer metaalinlegwerk as versiering kom ook voor. By die slof is 'n skroef wat die hare stywer of losser maak. Net voor die slof beskerm 'n duimkussing van [[leer (stof)|leer]] (die greep) en 'n omwikkeling die stok en bied hulle 'n stewige houvas vir die speler se hand. Tradisionele omwikkelinge is van draad (dikwels silwer of versilwer), sy of [[balein]] ("walvisbeen", nou vervang deur afwisselende stroke bruin en swart plastiek). Tussen die slof en die punt van die stok word die stokhare gespan; dit word die behaarsel genoem. Afhangende van die dikte word ongeveer 150 tot 220 hare uit die stert van hingste van bepaalde perderasse gebruik, tradisioneel van 'n skimmelperd (wat oorwegend wit hare het). Sommige goedkoper strykstokke gebruik sintetiese vesel. Deur die skroef te draai word die hare gespan, en na elke speelsessie moet die hare weer ontspan word. Die hare bring die snare deur daaroor te stryk in trilling. Daarvoor moet die hare gereeld met vaste hars (kolofonium, 'n natuurlike boomhars) behandel word om dit effens klewerig te maak, wat bereik word deur die stok herhaaldelik oor 'n harsblok te stryk. Afhangende van die gebruik en die kwaliteit van die hare moet die behaarsel na twee maande tot uiterlik na 'n jaar vernuwe word. == Stem == [[Lêer:Violin - open strings notes.PNG|regs|duimnael|Die toonhoogtes van die los snare van 'n viool. Die nootname staan onder die notebalk en hul Franse solfège-ekwivalente daarbo: G = sol; D = re; A = la; E = mi. {{audio|Violin open strings.mid|Speel}}]] Viole word gestem deur die stemskroewe in die skroefkas onder die krul te draai of deur die fynstemmerskroewe by die stertstuk te verstel. Alle viole het stemskroewe; fynstemmers is opsioneel. Die meeste fynstemmers bestaan uit 'n metaalskroef wat 'n hefboom beweeg wat aan die ent van die snaar vas is. Hulle maak baie klein toonhoogteverstellings veel makliker as die stemskroewe. Deur 'n fynstemmer kloksgewys te draai, word die toon hoër (omdat die snaar onder groter spanning is), en antikloksgewys word dit laer (omdat die snaar onder minder spanning is). Fynstemmers op al vier snare is baie nuttig by snare met 'n staalkern, en sommige spelers gebruik dit ook met sintetiese snare. Omdat moderne E-snare van staal is, word vir dié snaar byna altyd 'n fynstemmer aangebring. Fynstemmers word nie met dermsnare gebruik nie, wat meer [[Young se modulus|elasties]] is as snare met 'n staal- of sintetiese kern en nie voldoende op die baie klein bewegings van fynstemmers reageer nie. Om 'n viool te stem, word die A-snaar eers op 'n standaardtoonhoogte gestem (gewoonlik A = 440&nbsp;[[hertz|Hz]]; orkeste in Duitsland en Oostenryk stem met 'n kamertoon van 443&nbsp;Hz, in Switserland oorwegend op 442&nbsp;Hz). Wanneer die viool saam met 'n instrument met vaste toonhoogte soos 'n [[klavier]] of [[trekklavier]] speel, word dit na die ooreenstemmende noot op daardie instrument gestem en nie na enige ander stemverwysing nie. Die hobo is gewoonlik die instrument waarna orkeste met viole stem, aangesien sy klank deurdringend is en bo die ander houtblasers uit gehoor kan word. Die ander snare word dan in intervalle van reine kwinte teen mekaar gestem deur hulle paarsgewys te stryk. Vir solospel word soms 'n effens hoër stemming gebruik om die instrument 'n helderder klank te gee; omgekeerd word Barokmusiek soms met laer stemminge gespeel om die klank van die viool sagter te maak. Na die stem kan die kam van die instrument nagegaan word om te verseker dat dit reguit staan en tussen die binneste kepe van die f-gate gesentreer is; 'n skewe kam kan die klank van 'n andersins goed geboude viool aansienlik beïnvloed. Na lang gebruik kan die stemskroewe en hul gate verslyt raak, sodat die skroewe onder spanning makliker glip. 'n Glippende stemskroef laat die toonhoogte van die snaar effens daal, of, as die skroef heeltemal los raak, laat die snaar sy spanning heeltemal verloor. 'n Viool waarvan die stemskroewe glip, moet deur 'n vioolbouer of vioolhersteller herstel word. Stemskroefsmeer, gereeld gebruik, kan die intrede van sulke slytasie vertraag terwyl dit die skroewe glad laat draai. Die stemming G–D–A–E word vir die meeste vioolmusiek gebruik, insluitend klassieke musiek, jazz en volksmusiek. Ander stemminge word soms gebruik; die G-snaar kan byvoorbeeld tot A opgestem word. Die gebruik van nie-standaardstemminge in klassieke musiek staan as ''[[scordatura]]'' bekend; in sommige volksmusiekstyle word dit kruisstemming genoem. Een beroemde voorbeeld van scordatura in die klassieke musiek is [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse macabre'', waar die E-snaar van die soloviool na E♭ verlaag word om 'n spookagtige dissonansie aan die komposisie te verleen. Ander voorbeelde is die derde deel van ''Contrasts'' van [[Béla Bartók]], waar die E-snaar na E♭ en die G-snaar na G♯ gestem word, [[Niccolò Paganini]] se Eerste Vioolkonsert, waar al vier snare 'n halftoon hoër gestem moet word, en die Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber, waarin elke deel 'n ander scordatura-stemming het. In die Indiese klassieke en ligte musiek word die viool in die Suid-Indiese styl waarskynlik op D♯–A♯–D♯–A♯ gestem. Aangesien daar in die Indiese klassieke musiek geen begrip van absolute toonhoogte is nie, kan musikante enige gerieflike stemming gebruik om hierdie relatiewe intervalle tussen die snare te behou. Nog 'n algemene stemming met hierdie intervalle is B♭–F–B♭–F, wat met Sa–Pa–Sa–Pa in die Indiese karnatiese klassieke styl ooreenstem. In die Noord-Indiese Hindoestaanse styl is die stemming gewoonlik Pa–Sa–Pa–Sa in plaas van Sa–Pa–Sa–Pa, wat byvoorbeeld met F–B♭–F–B♭ kan ooreenstem. In die Iranse klassieke musiek en ligte musiek het die viool in elke ''dastgah'' 'n ander stemming;<ref>Edith Gerson-Kiwi: ''The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes.'' Israel Music Institute, Tel Aviv 1963, p. 15.</ref> dit word waarskynlik op E–A–E–A in Dastgāh-e Esfahan gestem, in Dastgāh-e Šur op E–A–D–E en E–A–E–E, en in Dastgāh-e Māhur op E–A–D–A. In die Arabiese klassieke musiek word die A- en E-snaar 'n heeltoon verlaag, dit wil sê G–D–G–D, om die spel van Arabiese ''maqams'' te vergemaklik, veral dié met kwarttone. Hoewel die meeste viole vier snare het, is daar viole met bykomende snare, sommige met soveel as sewe. Sewe word algemeen as die maksimum aantal snare beskou wat op 'n strykinstrument prakties is; met meer as sewe snare sou dit onmoontlik wees om enige bepaalde binnesnaar afsonderlik met die strykstok te bespeel. Viole met sewe snare is baie skaars. Die ekstra snare op sulke viole is gewoonlik laer as die G-snaar en word gewoonlik (van die hoogste bygevoegde snaar na die laagste) op C, F en B♭ gestem. As die speellengte van die instrument, dit wil sê die snaarlengte van die bosaal tot die kam, gelyk is aan dié van 'n gewone volgrootte-viool (effens minder as 33&nbsp;cm), kan dit met reg 'n viool genoem word. Sommige van hierdie instrumente is ietwat langer en moet as altviole beskou word. Viole met vyf of meer snare word tipies in jazz of volksmusiek gebruik. Sommige spesiaal gemaakte instrumente het ekstra snare wat nie gestryk word nie, maar deur die trillings van die gestrykte snare meeklink. == Speeltegniek == === Houding === [[Lêer:Man Playing Violin on Bench at Park.jpg|duimnael|upright=0.75|'n Man speel viool op 'n parkbank]] Die viool word sittend of staande bespeel. Soliste (of hulle alleen, met 'n klavier of met 'n orkes speel) speel meestal staande, tensy 'n fisieke gestremdheid dit verhoed, soos in die geval van [[Itzhak Perlman]]. In die orkes en in kamermusiek word daar daarenteen gewoonlik sittend gespeel. In die 2000's en 2010's het sommige orkeste wat Barokmusiek uitvoer (soos die Freiburger Barockorchester) al hul violiste en altvioliste, solo en ensemble, staande laat speel. Die viool rus aan die linkerkant op die skouer en bors van die violis en word, afhangende van die houding of draai van die kop, deur die linkerkant van die onderkaak, soms deur die ken, op die kenstuk vasgehou en deur die linkerskouer ondersteun, dikwels met behulp van 'n skouersteun. Die kaak en die skouer moet die viool stewig genoeg vashou sodat dit stabiel bly wanneer die linkerhand van 'n hoë posisie ('n hoë noot ver op die toets) na 'n lae (nader aan die skroefkas) beweeg. In die Indiese houding word die stabiliteit van die viool verseker deur die krul wat op die sy van die voet rus. Van die linkerhand word die duim gebruik om die hals te omvat of as hulp vir bepaalde greeptegnieke. Al die ander vingers speel uitsluitlik op die snare om die gewenste tone vas te lê. Afhangende van die skool neem die linkerhand ook 'n ondersteunende of vashoufunksie van die instrument oor. Die regterhand hanteer die strykstok, waarmee die snare meestal tussen die einde van die toets en die kam gestryk word, in moderne komposisies deels ook agter die kam. Dit word die kontakpunt genoem. Vir die wisselende volume, die klankkleure, die presisie van die artikulasie, die legatospel en meer is dit beslissend met watter kombinasie van gewig, snelheid, kontakpunt (na aan die kam, na aan die toets of tussenin) en kanteling van die stokhare die snare aangeraak word. Hoewel onderwysers die wesenlike belang van 'n goeie houding beklemtoon, sowel ter wille van die kwaliteit van die spel as om die kans op oorbelastingsbeserings te verminder, verskil advies oor wat 'n goeie houding is en hoe dit bereik word in die besonderhede. Almal dring egter aan op die belang van 'n natuurlike, ontspanne posisie sonder spanning of styfheid. Wat byna universeel aanbeveel word, is om die linkerpols reguit (of baie naby daaraan) te hou sodat die vingers van die linkerhand vry kan beweeg en die kans op besering verminder word, en om albei skouers in 'n natuurlike, ontspanne posisie te hou en te vermy om enige van hulle oordrewe op te trek. Dit sou, soos enige ander onnodige spanning, die bewegingsvryheid beperk en die risiko van besering verhoog. 'n Krom houding kan goeie spel belemmer omdat dit die liggaam uit balans bring en die skouers laat optrek. Nog 'n teken van ongesonde spanning is pyn in die linkerhand, wat op te veel druk by die vashou van die viool dui. === Linkerhand en toonhoogte === [[Lêer:Violin first position fingering chart.svg|regs|upright=1.35|duimnael|Vingersettings in die eerste posisie. Hierdie diagram toon net die note van die eerste posisie; daar is hoër note buite dié wat aangedui word.]] [[Lêer:Geigengrifftabelle.svg|duimnael|regs|Greeptabel vir alle toonsoorte]] Die linkerhand bepaal die klinkende lengte van die snaar, en dus die toonhoogte, deur dit met die vingerpunte teen die toets te "gryp" (vas te druk), wat verskillende toonhoogtes voortbring. Aangesien die viool geen frette het om die snare af te stop nie, soos gebruiklik by die [[kitaar]], moet die speler presies weet waar om die vingers op die snare te plaas om met goeie intonasie (suiwer) te speel. Beginners speel los snare en die laagste posisie, naaste aan die bosaal. Studente begin dikwels met relatief maklike toonsoorte, soos A-majeur en G-majeur, en leer toonlere en eenvoudige melodieë. Deur toonlere en arpeggio's te oefen en die gehoor op te lei, "vind" die linkerhand van die violis die note uiteindelik intuïtief deur spiergeheue. Beginners maak soms gebruik van [[kleefband|kleefbandjies]] op die toets vir die korrekte plasing van die linkerhandvingers, maar laat die bandjies gewoonlik gou staan wanneer hulle vorder. Nog 'n algemene merktegniek gebruik kolletjies [[korrigeervloeistof]] op die toets, wat binne 'n paar weke se gereelde oefening afslyt. Hierdie praktyk word ongelukkig soms in plaas van voldoende gehooropleiding gebruik, sodat die plasing van die vingers deur die oog en nie deur die oor gelei word nie. Veral in die vroeë stadiums van die leerproses is die sogenaamde "klinkende tone" nuttig. Daar is nege sulke note in die eerste posisie, waar 'n gegrypte noot 'n unisoon of oktaaf met 'n ander (los) snaar klink en dié laat meeresoneer. Studente gebruik hierdie klinkende tone dikwels om die intonasie van die gegrypte noot te kontroleer deur te luister of dit met die los snaar harmonieer. Wanneer die gegrypte toonhoogte "A" op die G-snaar gespeel word, kan die violis byvoorbeeld terselfdertyd die los D-snaar speel om die intonasie van die gegrypte "A" te toets. As die "A" suiwer is, behoort die "A" en die los D-snaar 'n harmonieuse reine kwart voort te bring. Viole word in reine kwinte gestem, soos al die orkesstrykers (viool, altviool, tjello) behalwe die kontrabas, wat in reine kwarte gestem word. Elke daaropvolgende noot word gegryp op die toonhoogte wat die speler as die harmonieuste ervaar; wanneer 'n violis onbegeleid speel, "speel hy nie konsekwent in óf die getempereerde óf die natuurlike [reine] toonleer nie, maar neig in die geheel om by die Pythagorese toonleer aan te sluit."<ref>Seashore, Carl (1938). ''Psychology of Music'', p. 224. Aangehaal in Kolinski, Mieczyslaw (somer–herfs 1959). "A New Equidistant 12-Tone Temperament", p. 210, ''Journal of the American Musicological Society'', vol. 12, nr. 2/3, pp. 210–214.</ref> Wanneer violiste in 'n [[strykkwartet]] of 'n strykorkes speel, "versoet" die strykers gewoonlik hul stemming om by die toonsoort te pas waarin hulle speel. Wanneer daar saam met 'n instrument met gelykswewende stemming gespeel word, soos 'n klavier, pas vaardige violiste hul stemming by die gelykswewende stemming van die klavier aan om dissonante note te vermy. Die vingers word in die [[musieknotasie]], soos in bladmusiek en etudeboeke, konvensioneel van 1 (wysvinger) tot 4 (pinkie) genommer. Veral in leeruitgawes van vioolmusiek kan syfers bo die note aandui watter vinger gebruik moet word, met ''0'' of ''O'' vir 'n los snaar. Die diagram regs toon die rangskikking van die note wat in die eerste posisie bereik kan word. Wat nie op hierdie diagram gewys word nie, is hoe die afstande tussen die nootposisies kleiner word hoe hoër (in toonhoogte) die vingers van die bosaal af beweeg. Die balke aan die kante van die diagram stel die gebruiklike moontlikhede vir beginners se kleefbandjies voor, by die 1ste, hoë 2de, 3de en 4de vinger. ==== Posisies ==== Die plasing van die linkerhand op die toets word deur "posisies" gekenmerk. Die eerste posisie, waar die meeste beginners begin (hoewel sommige metodes in die derde posisie begin), is die posisie wat die meeste in strykmusiek gebruik word. Musiek wat vir beginnende jeugorkeste gekomponeer is, is dikwels meestal in die eerste posisie. Die laagste noot wat in hierdie posisie in standaardstemming beskikbaar is, is 'n los G₃; die hoogste noot in die eerste posisie word met die vierde vinger op die E-snaar gespeel en klink as B₅. Deur die hand op die hals op te skuif, neem die eerste vinger die plek van die tweede vinger in, wat die speler in die ''tweede posisie'' bring. Deur die eerste vinger die eerste-posisie-plek van die derde vinger te laat inneem, kom die speler in die ''derde posisie'', en so voorts. 'n Verandering van posisie, met die gepaardgaande beweging van die hand, word 'n ''posisiewisseling'' genoem, en doeltreffende posisiewisselings met behoud van suiwer intonasie en 'n gladde legato (verbonde) klank is 'n sleutelelement van die tegniek op alle vlakke. Dikwels word 'n "gidsvinger" gebruik: die laaste vinger wat 'n noot in die ou posisie gespeel het, raak tydens die wisseling voortdurend liggies aan die snaar om op sy korrekte plek in die nuwe posisie uit te kom. In elementêre wisselingsoefeninge word die "gidsvinger" dikwels hoorbaar gemaak terwyl dit op of af langs die snaar gly, sodat die speler die korrekte plasing op die gehoor kan vaslê. Buite hierdie oefeninge behoort dit selde hoorbaar te wees (tensy die speler bewustelik 'n portamento-effek om uitdrukkingsredes toepas). Tydens 'n wisseling in lae posisies beweeg die duim van die linkerhand op of af langs die hals van die instrument om in dieselfde posisie relatief tot die vingers te bly (hoewel die beweging van die duim effens voor of effens na die beweging van die vingers kan plaasvind). In sulke posisies word die duim dikwels as 'n "anker" beskou waarvan die plek bepaal in watter posisie die speler is. In baie hoë posisies kan die duim nie met die vingers meebeweeg nie, omdat die klankkas van die instrument in die pad kom. In plaas daarvan beweeg die duim om die hals van die instrument om by die punt te sit waar die hals die regterronding van die klankkas ontmoet, en bly daar terwyl die vingers tussen die hoë posisies beweeg. 'n Noot wat buite die normale omvang van 'n posisie gespeel word, sonder wisseling, word 'n ''strekking'' genoem. In die derde posisie op die A-snaar sit die hand byvoorbeeld natuurlik met die eerste vinger op D en die vierde op G of G♯. Om die eerste vinger terug na 'n C♯ te strek, of die vierde vinger op na 'n A, vorm 'n strekking. Strekkings word algemeen gebruik waar een of twee note effens buite 'n andersins stewige posisie lê, en het die voordeel dat hulle minder opvallend is as 'n wisseling of 'n snaaroorgang. Die laagste posisie op die viool word die "halwe posisie" genoem. In hierdie posisie is die eerste vinger op 'n "lae eerste-posisie"-noot, byvoorbeeld B♭ op die A-snaar, en die vierde vinger in 'n afwaartse strekking vanaf sy gewone posisie, byvoorbeeld D op die A-snaar, met die ander twee vingers na behoefte tussenin geplaas. Aangesien die posisie van die duim in die "halwe posisie" tipies dieselfde is as in die eerste posisie, kan dit beter as 'n agterwaartse strekking van die hele hand as as 'n egte posisie beskou word. Die bogrens van die viool se omvang word grootliks deur die vaardigheid van die speler bepaal, wat maklik meer as twee oktawe op 'n enkele snaar en vier oktawe op die instrument as geheel kan speel. Posisiename word meestal vir die laer posisies en in metodeboeke en etudes gebruik; om dié rede hoor 'n mens selde verwysings na iets hoër as die sewende posisie. Die hoogste posisie is prakties gesproke die 13de. Baie hoë posisies is om twee redes 'n besondere tegniese uitdaging. Eerstens word die verskil in ligging van die verskillende note in hoë posisies veel kleiner, wat die note moeiliker maak om te vind en in sommige gevalle op die gehoor te onderskei. Tweedens is die veel korter klinkende lengte van die snaar in baie hoë posisies 'n uitdaging vir die regterarm en die strykstok om die instrument doeltreffend te laat klink. Hoe fyner (en duurder) 'n instrument, hoe beter kan dit 'n goeie toon tot bo aan die toets, by die hoogste toonhoogtes op die E-snaar, volhou. Alle note (behalwe dié onder die los D) kan op meer as een snaar gespeel word. Dit is 'n standaardontwerpkenmerk van snaarinstrumente, wat egter van die klavier verskil, wat vir elk van sy 88 note net een plek het. Die noot van die los A op die viool kan byvoorbeeld as die los A gespeel word, of op die D-snaar (in die eerste tot vierde posisie) of selfs op die G-snaar (baie hoog op, in die sesde tot negende posisie). Elke snaar het 'n ander [[toonkleur]], vanweë die verskillende gewigte (diktes) van die snare en die resonansies van ander los snare. Die G-snaar word byvoorbeeld dikwels beskou as 'n baie volle, klankryke klank te hê wat besonder gepas is vir laat-Romantiese musiek. Dit word dikwels in die musiek aangedui met die merk ''sul G'' of ''IV'' ('n Romeinse syfer wat aandui dat op die vierde snaar gespeel moet word; volgens konvensie word die snare van die dunste, hoogste (I) tot die laagste (IV) genommer). Selfs sonder uitdruklike aanwysings in die partituur sal 'n gevorderde violis na eie oordeel en artistieke aanvoeling kies op watter snaar bepaalde note of passasies gespeel word. Wanneer 'n passasie op 'n lae snaar en in 'n hoër posisie gespeel word, hoewel dit op 'n hoër snaar gemakliker gespeel sou kon word, dien dit ook om 'n besondere klankkleur voort te bring. ==== Los snare ==== As 'n snaar gestryk of getokkel word sonder dat 'n vinger dit gryp, word dit 'n ''los snaar'' genoem. Dit gee 'n ander klank as 'n gegrypte snaar, aangesien die snaar by die bosaal vryer tril as onder 'n vinger. Verder is dit onmoontlik om vibrato ten volle op 'n los snaar te gebruik (hoewel 'n gedeeltelike effek verkry kan word deur 'n noot 'n oktaaf hoër op 'n aangrensende snaar te gryp en dié te laat vibreer, wat 'n element van vibrato in die botone inbring). In die klassieke tradisie gebruik violiste dikwels 'n snaaroorgang of posisiewisseling om die verandering van toonkleur wat 'n los snaar meebring, te vermy, tensy die komponis dit aandui. Dit geld veral vir die los E, wat dikwels as hard van klank beskou word. Daar is egter ook situasies waar 'n los snaar spesifiek vir artistieke effek gekies kan word. Dit kom voor in klassieke musiek wat die bourdon van 'n [[orrel]] naboots (soos J.S. Bach in sy Partita in E vir soloviool bereik het), in ''[[fiddle]]''-musiek (byvoorbeeld ''Hoedown'') of waar stappe om die los snaar te vermy musikaal onvanpas is (byvoorbeeld in Barokmusiek, waar posisiewisselings minder gebruiklik was). In vinnige passasies van toonlere of arpeggio's kan 'n los E-snaar eenvoudig gerieflikheidshalwe gebruik word as die noot nie tyd het om uit te klink en 'n harde toonkleur te ontwikkel nie. In volksmusiek, ''fiddle''-musiek en ander tradisionele musiekgenres word los snare algemeen om hul resonante toonkleur gebruik. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n gegrypte noot op 'n aangrensende snaar te speel, lewer 'n [[doedelsak]]agtige bourdon, wat komponiste dikwels ter nabootsing van volksmusiek gebruik. Soms is die twee note identies (byvoorbeeld 'n gegrypte A op die D-snaar teen die los A-snaar), wat 'n klinkende soort ''fiddle''-klank gee. Om 'n los snaar gelyktydig met 'n identiese gegrypte noot te speel, kan ook vereis word wanneer meer volume nodig is, veral in orkesspel. Sommige klassieke vioolpartye het note waarvoor die komponis die violis vra om 'n los snaar te speel, weens die spesifieke klankkarakter wat 'n los snaar skep. ==== Dubbelgrepe, akkoorde en bourdons ==== 'n Dubbelgreep is wanneer twee afsonderlike snare deur die vingers gegryp en gelyktydig gestryk word, wat twee deurlopende tone voortbring (tipiese intervalle sluit tertse, kwarte, kwinte, sekstes en oktawe in). Dubbelgrepe kan in enige posisie aangedui word, hoewel die wydste interval wat natuurlik in een posisie as dubbelgreep gespeel kan word, 'n oktaaf is (met die wysvinger op die laer snaar en die pinkie op die hoër snaar). Nietemin word in gevorderde repertoire soms dubbelgrepe van desiemes of selfs meer vereis, wat 'n gestrekte linkerhandposisie met uitgestrekte vingers tot gevolg het. Die term "dubbelgreep" word dikwels ook gebruik vir die laat klink van 'n los snaar saam met 'n gegrypte noot, hoewel net een vinger 'n snaar gryp. Met die tegniek van die dubbelgreep kan dus tweestemmig gespeel word. Waar drie of vier gelyktydige note aangedui word, "verdeel" die violis gewoonlik die akkoord: drie- of vierstemmige akkoorde word normaalweg gearpeggieer, deur die onderste een of twee note eerste te speel en onmiddellik na die boonste een of twee note voort te gaan, waarby die natuurlike resonansie van die instrument 'n effek voortbring soortgelyk aan asof al vier note gelyktydig geklink het. In sommige omstandighede is 'n "drievoudige greep" moontlik, waar drie note oor drie snare gelyktydig klink. Die strykstok raak nie van nature drie snare tegelyk nie, maar met voldoende stoksnelheid en druk, wanneer die violis 'n drienoot-akkoord "breek", kan die stokhare tydelik oor drie snare gebuig word sodat elkeen gelyktydig klink. Dit word met 'n swaar streek bereik, tipies naby die slof en met die stok op 'n sekere afstand van die kam, en bring 'n harde, aggressiewe toon voort. Dit is so moontlik om drienoot-akkoorde van kort duur, ook verskeie ná mekaar, sonder arpeggio te speel, sodat daar werklik drie stemme gelyktydig klink. Vierstemmige spel sonder arpeggio kan net met 'n spesiaal gekonstrueerde ronde strykstok verwesenlik word. Dubbelgrepe in die orkes word soms ''divisi'' gemerk en tussen die spelers verdeel, sodat een deel van die musikante die laer noot en 'n ander deel die hoër noot speel. Dubbelgrepe (en ''divisi'') kom algemeen in orkesrepertoire voor wanneer die viole begeleiding speel en 'n ander instrument of groep die melodie speel. In sommige genres van die historiese uitvoeringspraktyk (gewoonlik van Barokmusiek en vroeër) word nóg verdeelde akkoorde nóg drievoudige grepe as gepas beskou; sommige violiste arpeggieer alle akkoorde (insluitend gewone dubbelgrepe) deur al die note of die meeste daarvan afsonderlik te speel asof hulle as 'n gebonde figuur geskryf is. Met die ontwikkeling van moderne viole het drievoudige grepe egter natuurliker geword, omdat die kam minder gekrom is. In sommige musiekstyle kan 'n aangehoue bourdon op 'n los snaar gespeel word tydens 'n passasie wat hoofsaaklik op 'n aangrensende snaar geskryf is, om 'n basiese begeleiding te bied. Dit kom meer in volkstradisies as in die klassieke musiek voor. ==== Vibrato ==== [[Lêer:MHVC-KyokoYonemoto-PaganiniCaprice24.ogv|duimnael|Kyoko Yonemoto speel [[Niccolò Paganini|Paganini]] se Caprice nr. 24 op 'n viool]] [[Lêer:Peter Bissing.png|duimnael|regs|Petrowitsch Bissing was 'n onderwyser in vibratometodiek op die viool<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9-EqAAAAYAAJ&q=PETROWITCH+BISSING&pg=RA2-PA52|publisher=Jacobs' Band Monthly, Volume 4|page=52|year=1919|access-date=16 November 2012|title=The Violin|first=Louis|last=Eaton}}</ref> en het 'n boek met die titel ''Cultivation of the Violin Vibrato Tone'' gepubliseer.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IwhLMgEACAAJ|title=Cultivation of the Violin Vibrato Tone|first=Petrowitsch|last=Bissing|publisher=Central States Music Publishing Company|access-date=16 November 2012}}</ref>]] Vibrato is 'n tegniek van die linkerhand en -arm waarby die toonhoogte van 'n noot subtiel in 'n polsende ritme wissel. Hoewel verskillende dele van die hand of arm by die beweging betrokke kan wees, is die resultaat 'n beweging van die vingerpunt wat 'n geringe verandering in die trillende snaarlengte meebring, wat 'n golwing in die toonhoogte veroorsaak. Die meeste violiste ossilleer onder die noot, dit wil sê laer in toonhoogte as die eintlike noot, wanneer hulle vibrato gebruik, omdat geglo word dat die waarneming die hoogste toonhoogte in 'n wisselende klank bevoordeel.<ref>{{Cite book|title=String Builder, Book 3: Teacher's Manual |last=Applebaum |first=Samuel |year=1957 |publisher=Alfred Publishing |location=New York |isbn=978-0-7579-3056-0 |page=4 }}. "Now we will discipline the shaking of the left hand in the following manner: Shake the wrist slowly and evenly in 8th notes. Start from the original position and for the second 8th note the wrist is to move backward (toward the scroll). Do this in triplets, dotted 8ths and 16ths, and 16th notes. A week or two later, the vibrato may be started on the Violin. ... The procedure will be as follows: 1. Roll the finger tip from this upright position on the note, to slightly below the pitch of this note."</ref> Vibrato doen min of niks om 'n onsuiwer noot te verbloem; met ander woorde, verkeerd toegepaste vibrato is 'n slegte plaasvervanger vir goeie intonasie. Toonlere en ander oefeninge wat op intonasie gerig is, word tipies sonder vibrato gespeel om die werk makliker en doeltreffender te maak. Musiekstudente word dikwels geleer dat vibrato veronderstel word tensy dit anders in die musiek aangedui is. Dit kan 'n struikelblok wees vir 'n klassiek opgeleide violis wat in 'n styl wil speel wat min of geen vibrato gebruik, soos Barokmusiek in historiese styl en baie tradisionele ''[[fiddle]]''-style. Vibrato kan deur 'n gepaste kombinasie van vinger-, pols- en armbewegings voortgebring word. Deur die vingerpunt van die grypende vinger liggies heen en weer te rol, ontstaan vingervibrato. Een metode, ''handvibrato'' (of ''polsvibrato''), behels dat die hand by die pols heen en weer gekantel word om die ossillasie te bewerkstellig. 'n Ander metode, ''armvibrato'', moduleer die toonhoogte deur beweging van die hele onderarm by die elmboog met 'n vaste pols. 'n Kombinasie van hierdie tegnieke stel 'n speler in staat om 'n groot verskeidenheid klankeffekte voort te bring. Die "wanneer", "waarvoor" en "hoeveel" van vibrato is artistieke kwessies van styl en smaak, waarby verskillende onderwysers, musiekskole en musiekstyle verskillende vibratostyle verkies. Oordrewe vibrato kan byvoorbeeld hinderlik word. Akoesties gesproke het die interessantheid wat vibrato aan die klank toevoeg te doen met die manier waarop die mengsel van botone<ref>{{Cite web|url=http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207150243/http://www.schleske.de/en/our-research/handbook-violinacoustics/vibrato-of-the-musician.html |url-status=dead |archive-date=7 Februarie 2010 |title=The psychoacoustic secret of vibrato |first=Martin |last=Schleske |access-date=11 Februarie 2010 |quote=Accordingly, the sound level of each harmonic will have a periodically fluctuating value due to the vibrato.}}</ref> (of toonkleur) en die rigtingpatroon van die klankuitstraling met veranderinge in toonhoogte verander. Deur die klank ritmies na verskillende dele van die vertrek te "rig",<ref>{{Cite web | last=Curtin | first=Joseph | title=Weinreich and Directional Tone Colour | url=http://www.josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | date=April 2000 | work=Strad Magazine | access-date=23 Mei 2009 | quote=In the case of string instruments, however, not only are they strongly directional, but the pattern of their directionality changes very rapidly with frequency. If you think of that pattern at a given frequency as beacons of sound, like the quills of a porcupine, then even the slight changes in pitch created by vibrato can cause those quills to be continually undulating. | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090529062722/http://josephcurtinstudios.com/news/strad/apr00/Gabi_strad.htm | archive-date=29 Mei 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://knutsacoustics.com/files/weinreich,-g.-directional-tone-color-jasa-1997.pdf |title=Directional tone color |last=Weinreich |first=Gabriel |date=16 Desember 1996 |publisher=Acoustical Society of America |quote=The effect can be visualized in terms of a number of highly directional sound beacons, all of which the vibrato causes to undulate back and forth in a coherent and highly organized fashion. It is obvious that such a phenomenon will help immensely in fusing sounds of the differently directed partials into a single auditory stream; one may even speculate that it is a reason why vibrato is used so universally by violinists—as compared to wind players, from the sound of whose instruments directional tone color is generally absent.}}</ref> voeg vibrato 'n "glans" of "lewendigheid" by die klank van 'n goed geboude viool. Vibrato word grootliks aan die oordeel van die violis oorgelaat. Verskillende soorte vibrato bring verskillende stemminge in 'n stuk, en die wisselende grade en style van vibrato is dikwels kenmerke wat by bekende violiste uitstaan. ==== Vibratotriller ==== 'n Vibrato-agtige beweging kan soms gebruik word om 'n vinnige [[triller]]effek te skep. Om hierdie effek uit te voer, word die vinger bo die vinger wat die noot gryp, net effens van die snaar af geplaas (stewig teen die grypende vinger gedruk) en 'n vibratobeweging uitgevoer. Die tweede vinger raak met elke ossillasie liggies aan die snaar bo die laer vinger, sodat die toonhoogte ossilleer op 'n manier wat soos 'n mengsel van wye vibrato en 'n baie vinnige triller klink. Dit gee 'n minder duidelike oorgang tussen die hoër en die laer noot en word gewoonlik as interpretatiewe keuse toegepas. Hierdie trillertegniek werk net goed vir halftoontrillers of trillers in hoë posisies (waar die afstand tussen die note kleiner is), aangesien dit vereis dat die trillende vinger en die vinger daaronder aan mekaar raak, wat die afstand wat getrill kan word, beperk. In baie hoë posisies, waar die trilafstand kleiner as die breedte van die vinger is, kan 'n vibratotriller die enigste opsie vir trillereffekte wees. ==== Flageolettone ==== [[Lêer:Violin sounds and techniques.ogg|duimnael|regs|Vioolklanke en -tegnieke: los snare (arco en pizzicato); A-majeur-toonleer (arco en pizzicato); begin van 'n A-majeur-toonleer met vibrato; A-majeur-toonleer col legno gespeel; natuurlike flageolettone van 'n A, E en 'n A; kunsmatige flageolet van A₇; flageolet-glissando op die A-snaar]] Deur die snaar liggies met 'n vingerpunt by 'n [[nodus (fisika)|nodus]] aan te raak, sonder om die snaar heeltemal vas te druk, en die snaar dan te tokkel of te stryk, ontstaan flageolettone (harmonieke of botone). In plaas van die normale toon klink 'n hoër noot. Daardeur word die grondfrekwensie gedemp en tril net die ooreenstemmende botone (byvoorbeeld die dubbele of drievoudige frekwensie wanneer die vinger by die helfte of by 'n derde van die snaarlengte geplaas word). Daar ontstaan fluitagtige tone. Elke nodus lê by 'n heeltallige deling van die snaar, byvoorbeeld halfpad of 'n derde langs die lengte van die snaar. 'n Instrument wat goed reageer, laat talle moontlike flageoletnodusse langs die lengte van die snaar klink. Flageolettone word in die musiek óf met 'n sirkeltjie bo die noot wat die toonhoogte van die flageolet bepaal, óf met ruitvormige nootkoppe aangedui. Daar is twee soorte: ''natuurlike flageolettone'' en ''kunsmatige flageolettone'' (ook ''valse flageolettone'' genoem). Natuurlike flageolettone word op 'n los snaar gespeel. Die toonhoogte van die los snaar wanneer dit getokkel of gestryk word, word die grondfrekwensie genoem. Flageolettone word ook ''botone'' of ''deeltone'' genoem. Hulle kom voor by heeltallige veelvoude van die grondtoon, wat die eerste harmoniek genoem word. Die tweede harmoniek is die eerste botoon (die oktaaf bo die los snaar), die derde harmoniek is die tweede botoon, en so voorts. Die tweede harmoniek lê in die middel van die snaar en klink 'n oktaaf hoër as die toonhoogte van die snaar. Die derde harmoniek verdeel die snaar in derdes en klink 'n oktaaf en 'n kwint bo die grondtoon, en die vierde harmoniek verdeel die snaar in kwarte en klink twee oktawe bo die eerste. Die klank van die tweede harmoniek is die helderste van almal, omdat dit 'n gemeenskaplike nodus met al die daaropvolgende ewe harmonieke (4de, 6de, ens.) het. Die derde en die daaropvolgende onewe harmonieke is moeiliker om te speel, omdat hulle die snaar in 'n onewe aantal trillende dele verdeel en nie so baie nodusse met ander harmonieke deel nie. Kunsmatige flageolettone is moeiliker om voort te bring as natuurlike, aangesien hulle behels dat die snaar gegryp én 'n flageolet op die gegrypte noot gespeel word. Met die ''oktaafraam'' (die normale afstand tussen die eerste en die vierde vinger in enige gegewe posisie) en die vierde vinger wat die snaar 'n kwart bo die gegrypte noot net aanraak, ontstaan die vierde harmoniek, twee oktawe bo die gegrypte noot. Vingerplasing en -druk, asook stoksnelheid, -druk en kontakpunt, is almal wesenlik om die gewenste flageolet te laat klink. Boonop moet in passasies met verskillende note as valse flageolettone die afstand tussen die grypende vinger en die flageoletvinger voortdurend verander, aangesien die afstand tussen die note oor die lengte van die snaar verander. Die ''flageoletvinger'' kan die snaar ook 'n groot terts bo die vasgedrukte noot aanraak (die vyfde harmoniek), of 'n kwint hoër ('n derde harmoniek). Hierdie flageolettone word minder algemeen gebruik; in die geval van die groot terts moet sowel die gegrypte noot as die aangeraakte noot effens hoog gespeel word, anders spreek die flageolet nie so geredelik aan nie. In die geval van die kwint is die strekking groter as wat vir baie violiste gemaklik is. In die algemene repertoire word breuke kleiner as 'n sesde nie gebruik nie. Verdelings tot 'n agtste word egter soms gebruik, en met 'n goeie instrument en 'n vaardige speler is verdelings so klein as 'n twaalfde moontlik. Daar is 'n paar boeke wat uitsluitlik aan die studie van vioolflageolettone gewy is. Twee omvattende werke is Henryk Heller se sewedelige ''Theory of Harmonics'', in 1928 deur Simrock gepubliseer, en Michelangelo Abbado se vyfdelige ''Tecnica dei suoni armonici'', in 1934 deur Ricordi gepubliseer. Uitgebreide passasies in kunsmatige flageolettone kom in die virtuose vioolliteratuur voor, veral van die 19de en vroeë 20ste eeu. Twee opvallende voorbeelde hiervan is 'n hele gedeelte van Vittorio Monti se ''Csárdás'' en 'n passasie omtrent in die middel van die derde deel van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Vioolkonsert. 'n Gedeelte van die derde deel van Paganini se Vioolkonsert nr. 1 bestaan uit dubbelgreeptertse in flageolettone. Wanneer snare verslyt, vuil en oud is, is die flageolettone moontlik nie meer suiwer in toonhoogte nie. Om dié rede vervang violiste hul snare gereeld. === Regterhand en klankkleur === Die snare kan laat klink word deur die hare van die strykstok, wat in die regterhand gehou word, daaroor te trek (''arco'') of deur hulle te tokkel (''pizzicato''), meestal met die regterhand. In sommige gevalle tokkel die violis snare met die linkerhand. Dit word gedoen om oorgange van pizzicato na arco te vergemaklik, en dit word ook in sommige virtuose vertoonstukke gebruik. Linkerhand-pizzicato word gewoonlik op los snare gedoen. Pizzicato word op al die instrumente van die vioolfamilie gebruik; die sistematiese studie van gevorderde pizzicatotegnieke is egter die verste ontwikkel in die jazzkontrabas, 'n styl waarin die instrument byna uitsluitlik getokkel word. Die regterarm, -hand en strykstok en die stoksnelheid is verantwoordelik vir toonkwaliteit, [[ritme]], [[dinamika (musiek)|dinamika]], artikulasie en die meeste (maar nie alle) veranderinge in [[toonkleur]]. Die speler trek die strykstok oor die snaar, wat die snaar laat tril en 'n aangehoue toon voortbring. Die natuurlike tekstuur van die perdehaar en die klewerigheid van die hars help die stok om die snaar te "gryp", en wanneer die stok oor die snaar getrek word, laat dit die snaar 'n toon klink. Stryk kan gebruik word om lang aangehoue note of melodieë voort te bring. In 'n strykersgroep kan 'n noot eindeloos volgehou lyk as die spelers in die groep op verskillende tye van strykrigting verander. Die strykstok kan ook gebruik word om kort, skerp nootjies te speel, soos herhaalde note, toonlere en arpeggio's, wat in baie musiekstyle 'n stuwende ritme verskaf. ==== Stryktegnieke ==== Die wesenlikste deel van die stryktegniek is die greep van die strykstok. Gewoonlik is die duim gebuig in die klein ruimte tussen die slof en die omwikkeling van die stok. Die ander vingers is ietwat eweredig oor die bokant van die stok verspreid. Die pinkie is gekrul, met die vingerpunt op die hout naas die skroef. Die viool bring harder note voort met groter stoksnelheid of meer gewig op die snaar. Die twee metodes is nie gelykwaardig nie, omdat hulle verskillende toonkleure voortbring; om op die snaar af te druk, is geneig om 'n harder, intenser klank te gee. 'n Harder klank kan ook verkry word deur die stok nader aan die kam te plaas. Die kontakpunt waar die stok die snaar kruis, beïnvloed ook die toonkleur. Om naby die kam te speel (''sul ponticello'') gee 'n intenser klank as gewoonlik en beklemtoon die hoër harmonieke, terwyl om met die stok oor die einde van die toets te speel (''sul tasto'') 'n delikate, eteriese klank gee wat die [[grondtoon]] beklemtoon. Shinichi Suzuki het die kontakpunt die "[[Fritz Kreisler|Kreisler]]-snelweg" genoem; 'n mens kan die verskillende kontakpunte as "bane" op die snelweg beskou. Die klankkleur kan dus deur die manier van stokvoering verreikend beïnvloed word: deur die mees uiteenlopende stryksnelhede by 'n baie veranderlike stokdruk, maar ook deur die plek van die stryk (nader aan die kam of nader aan die toets). Verskillende maniere van aanslag met die strykstok bring verskillende artikulasies voort. Daar is baie stryktegnieke wat elke speelstyl moontlik maak. Baie onderwysers, spelers en orkeste bestee baie tyd aan die ontwikkeling van tegnieke en die skep van 'n eenvormige tegniek binne die groep. Hierdie tegnieke sluit in legato-stryk ('n gladde, verbonde, aangehoue klank wat vir melodieë geskik is), ''collé'' en 'n verskeidenheid strykwyses wat korter note voortbring, waaronder ricochet, ''sautillé'', ''martelé'', ''spiccato'' en staccato. ==== Pizzicato ==== 'n Noot wat in die geskrewe musiek ''pizz.'' (afkorting vir ''pizzicato'') gemerk is, moet gespeel word deur die snaar met 'n vinger van die regterhand te tokkel in plaas van te stryk. (Die wysvinger word hier die meeste gebruik.) Soms word in orkespartye of virtuose solomusiek waar die stokhand besig is (of vir vertoon-effek) ''linkerhand-pizzicato'' aangedui met 'n + (plusteken) onder of bo die noot. By linkerhand-pizzicato word twee vingers op die snaar geplaas; die een (gewoonlik die wys- of middelvinger) word op die korrekte noot geplaas, en die ander (gewoonlik die ring- of pinkvinger) bo die noot. Die hoër vinger tokkel dan die snaar terwyl die laer een bly lê, wat die korrekte toonhoogte voortbring. Deur die krag van die tokkel te vergroot, kan die volume van die noot verhoog word. Pizzicato word in orkeswerke en in solo-vertoonstukke gebruik. In orkespartye moet violiste dikwels baie vinnig van arco na pizzicato oorskakel, en omgekeerd. ==== Col legno ==== 'n Aanduiding ''col legno'' ([[Italiaans]] vir "met die hout") in die geskrewe musiek vereis dat die snaar of snare met die stok van die strykstok geslaan word in plaas van dat die hare van die stok oor die snare getrek word. Hierdie stryktegniek word betreklik selde gebruik en lewer 'n gedempte, perkussiewe klank. Die spookagtige kwaliteit van 'n vioolgroep wat ''col legno'' speel, word in sommige simfoniese stukke benut, veral in die "Heksedans" van die laaste deel van [[Hector Berlioz]] se ''Symphonie fantastique''. Saint-Saëns se simfoniese gedig ''Danse macabre'' laat die strykersgroep die ''col legno''-tegniek gebruik om die klank van dansende geraamtes na te boots. "Mars" uit Gustav Holst se ''The Planets'' gebruik ''col legno'' om 'n herhaalde ritme in 5/4-tydmaat te speel. [[Benjamin Britten]] se ''The Young Person's Guide to the Orchestra'' vereis dit in die "[[slaginstrument|Perkussie]]"-variasie. [[Dmitri Sjostakowitsj]] gebruik dit in sy Veertiende Simfonie in die deel "In die Santé-gevangenis". Sommige violiste maak egter beswaar teen hierdie speelwyse, omdat dit die afwerking kan beskadig en die waarde van 'n goeie strykstok kan verminder, maar die meeste van hulle maak 'n kompromie deur minstens vir die duur van die betrokke passasie 'n goedkoop strykstok te gebruik. ==== Détaché, martelé en tremolo ==== ''Détaché'' is 'n gladde en egalige streek waarby die stoksnelheid en -gewig van die begin van die streek tot die einde dieselfde bly.<ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Simon|date=1999|title=Detache|journal=Strad|volume=110|pages=638|via=Music Index}}</ref> ''Martelé'', letterlik "gehamer", is 'n sterk geaksentueerde effek wat voortgebring word deur elke streek kragtig en plotseling los te laat. Martelé kan in enige deel van die stok gespeel word en word in die geskrewe musiek soms met 'n pylpunt aangedui. Tremolo is die baie vinnige herhaling (tipies van 'n enkele noot, maar soms van meer note), gewoonlik by die punt van die stok gespeel. Tremolo word met drie kort, skuins strepies deur die steel van die noot aangedui en word dikwels as klankeffek in orkesmusiek gebruik, veral in die Romantiese tydperk (1800–1910) en in operamusiek. ==== Demper ==== [[Lêer:Two mutes.jpg|duimnael|links|'n Geïmproviseerde wasgoedpen-demper en 'n rubber-oefendemper]] Deur 'n klein toestelletjie van metaal, rubber, leer of hout, 'n ''demper'' of ''sordino'', op die kam van die viool te plaas of daarteen aan te skuif (na gelang van die konstruksie), verkry 'n mens 'n sagter, ronder toon met minder hoorbare botone; die klank van 'n hele orkesstrykersgroep wat met dempers speel, het 'n gedempte karakter. Die demper verminder die trillingsamplitude van die kam en beperk sy eiefrekwensie; die gebruikte materiaal en die massa van die demper bepaal in watter mate die verskeidenheid klankkleure en die volume van die viool verminder word. Die resultaat is 'n gewild verminderde toon wat as "nasaal" of "gesluier" beskryf word. Die demper verander dus sowel die volume as die toonkleur van 'n viool. Die konvensionele Italiaanse aanduidings vir die gebruik van die demper is ''con sord.'' of ''con sordino'' ("met demper"), ''senza sord.'' ("sonder demper") en ''via sord.'' ("demper af"). Groter dempers van metaal, rubber of hout is algemeen beskikbaar en staan as ''oefendempers'' of ''hoteldempers'' bekend. Sulke dempers word gewoonlik nie by uitvoerings gebruik nie, maar om die klank van die viool in oefenruimtes soos hotelkamers te smoor. (Vir oefendoeleindes is daar ook die stomme viool, 'n viool sonder klankkas.) Sommige komponiste het oefendempers vir 'n spesiale effek gebruik, byvoorbeeld [[Luciano Berio]] aan die einde van sy ''Sequenza VIII'' vir soloviool. === Dinamika === By die linkeroor van die violis bereik die viool in ''ff'' ([[dinamika (musiek)|fortissimo]]) piekwaardes van meer as 110&nbsp;dB.<ref>''Safe and Sound''. Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin. Dortmund 2010, p. 24.</ref> Die dinamiese omvang van die instrument is redelik gebalanseerd. Op 6,5&nbsp;meter afstand is die klankpeil in ''pp'' ongeveer 43–45&nbsp;dB, terwyl in ''ff'' op dieselfde afstand ongeveer 73–80&nbsp;dB bereik word. === Toonsoorte === Nie alle toonsoorte is op die viool ewe goed uitvoerbaar nie. Toonsoorte waarin dikwels los snare gestryk word, is betreklik maklik om te speel. Die toonsoort beïnvloed ook die klank. In die Duitse uitgawe van die instrumentasieleer van [[Hector Berlioz]], deur [[Richard Strauss]] bewerk, staan daaroor: "Die viole skitter en speel gemakliker in die toonsoorte wat hulle die gebruik van die los snare toelaat."<ref name="Berlioz/Strauss"/> Berlioz het die toekenning van moeilikheidsgrade en klankkwaliteite aan toonsoorte wat op die viool gespeel word, tot die uiterste gevoer deur vir elke afsonderlike toonsoort aanduidings te probeer gee. In sy tabelle van 19 majeur- en 19 mineurtoonsoorte staan byvoorbeeld dat As-majeur "nie baie moeilik" is om te speel nie en "sag, gesluier, baie edel" klink; e-mineur is "maklik" om te speel en klink "skreeuend, gewoon". Sommige toonsoorte het Berlioz "byna onuitvoerbaar" genoem, enkeles selfs "onuitvoerbaar".<ref name="Berlioz/Strauss">[[Hector Berlioz]]: ''Grand traité d'instrumentation et d'orchestration modernes.'' Schonenberger, Parys 1844, hier p. 33, [https://archive.org/details/grandtraitdins1843berl archive.org].<br />Duitse uitgawe: ''Instrumentationslehre von Hector Berlioz. Ergänzt und revidiert von Richard Strauss.'' Twee bande. Edition Peters, Leipzig 1905; hier band 1, pp. 61 e.v., [https://archive.org/details/instrumentations01berl archive.org].</ref> == Pedagogiek == Vioolspel kan reeds op 'n baie vroeë kinderleeftyd aangeleer word. Pedagoë is van mening dat 'n so vroeg moontlike begin, ongeveer op die ouderdom van drie tot ses jaar, in beginsel voordelig en vir 'n suksesvolle loopbaan sterk aan te beveel is. Daarom bestaan daar talle "kindervriendelike" vioolmetodes. 'n So vroeg moontlike begin met vioolspel is 'n vaste bestanddeel van die Suzuki-metode, genoem na sy ontwikkelaar Shinichi Suzuki. Vir die vroeë begin met klein hande en kort arms bestaan daar aangepaste instrumente in breukgroottes (sien [[#Groottes|Groottes]]). As 'n belangrike pedagogiese werk geld [[Leopold Mozart]] se ''Versuch einer gründlichen Violinschule'' van 1756. Mozart se vioolmetode is een van die belangrike bronne vir die studie van die historiese uitvoeringspraktyk. Nog vroeëre leerwerke stam uit die Baroktyd; so het Daniel Merck, Michel Corrette en Francesco Geminiani hulle vir die vioolpedagogiek verdienstelik gemaak. Giuseppe Tartini het in sy ''L'arte dell'arco'', wat 50 etudes bevat, die eerste leerwerk oor die stokvoering geskryf. Georg Philipp Telemann het vir sy leerlinge die "Metodiese sonates" geskep, waarin die stadige dele boonop met barokke versiering uitgeskryf is. Moderner en sistematiese leerwerke het in die vroeë 19de eeu in Frankryk ontstaan, na die stigting van die Paryse Konservatorium. Enkele vooraanstaande outeurs van sulke werke is Pierre Rode, Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer, Charles-Auguste de Bériot, Jacques Féréol Mazas en in Duitsland Louis Spohr. In die 20ste eeu speel veral die publikasies van Carl Flesch en Ivan Galamian 'n uitstaande rol. == Gebruik in musiek == [[Lêer:PalacioReal Stradivarius1.jpg|duimnael|regs|Stradivari-viool in die Koninklike Paleis van Madrid]] Die viool is nou met die ontwikkeling van die Europese musiek van die nuwe tyd verbonde en is dienooreenkomstig ryk met literatuur bedeel. Hier kan net 'n kort oorsig van sy veelsydige take gegee word. === Klassieke musiek === [[Lêer:Telemann - 2violin Sonata 1-1.ogg|duimnael|regs|'n [[Sonate]] vir twee viole van die Barokkomponis Telemann. As 'n betreklik tipiese Barokvioolkomposisie sou dit oorspronklik waarskynlik met minder vibrato uitgevoer gewees het.]] [[Lêer:Meditation from Thais - Bomsori Kim.opus|duimnael|regs|Die ''Méditation'' uit Massenet se opera ''Thaïs''. Die baie legato-speelstyl, met oorvloedige gebruik van portamento, rubato en vibrato en van die hoër registers van die instrument, is tipies van die vioolspel in die laat-Romantiese tydperk.]] Sedert die [[Barok]] is die viool om verskeie redes een van die belangrikste van alle instrumente in die klassieke musiek. Die toon van die viool staan bo ander instrumente uit, wat dit geskik maak om 'n melodielyn te speel. In die hande van 'n goeie speler is die viool uiters behendig en kan dit vinnige en moeilike reekse note uitvoer. Bekende violiste sluit in [[Hilary Hahn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en, meer onlangs, TwoSet Violin en Chloe Chua. ==== Solo- en konsertwerke ==== Belangrike werke vir soloviool (sonder begeleiding) was daar in die Baroktyd by die vleet; genoem kan word die 16 Rosekranssonates van Heinrich Ignaz Franz Biber vir viool in [[scordatura]] en die ses Sonates en Partitas vir soloviool van [[Johann Sebastian Bach]]. Hier is veral met dubbelgrepe die moontlikheid ten volle benut om op een viool verskeie stemme te laat klink. In die Klassisisme en die Romantiek was hierdie genre (net soos solowerke vir ander instrumente, afgesien van [[klavier]] of [[orrel]]) minder verbreid, hoewel dit in die 24 Caprices van [[Niccolò Paganini]] 'n verdere hoogtepunt bereik het. In die 20ste eeu het dit met die Solosonate van [[Béla Bartók|Bartók]], werke van [[Igor Strawinski|Strawinski]] en veral [[Eugène Ysaÿe]] 'n nuwe verbreiding beleef. Die eerste [[concerto|instrumentale konserte]] het aanvanklik ontwikkel uit die tydelike na vore tree van die konsertmeester uit die Barokse strykorkes (sien ook concerto grosso). Gou het die eerste as sodanig verklaarde vioolkonserte ontstaan, soos dié van Giuseppe Torelli, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] of Bach. Al drie groot Weense Klassici het vioolkonserte geskryf, so ook die belangrike Romantiese meesters (Paganini, Louis Spohr, [[Felix Mendelssohn|Mendelssohn Bartholdy]], [[Robert Schumann|Schumann]], [[Antonín Dvořák|Dvořák]], [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], [[Henryk Wieniawski|Wieniawski]], [[Henri Vieuxtemps|Vieuxtemps]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Max Bruch|Bruch]], [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]) en baie latere komponiste soos [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Edward Elgar|Elgar]], Korngold, Bartók, [[Benjamin Britten|Britten]], [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]], [[Alban Berg|Berg]], Strawinski, [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] en [[Sergei Prokofiëf|Prokofiëf]]. Vanaf die einde van die 19de eeu is enkele werke vir soloviool met orkesbegeleiding gekomponeer wat formeel vryer was en hulle van die suiwer ''konsert''-genre wou onderskei, soos die ''Symphonie espagnole'' van Édouard Lalo, [[Maurice Ravel|Ravel]] se "sigeuner"-rapsodie ''Tzigane'', die ''Poème'' van [[Ernest Chausson|Chausson]] of ''The Lark Ascending'' van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]]. ==== Kamermusiek ==== Byna geen werk van die stryker- of gemengde kamermusiek kom sonder viool of viole klaar nie. Die belangrikste genres is die vioolsonate, die triosonate, die stryktrio, die klaviertrio, die [[strykkwartet]], die klavierkwartet, die strykkwintet en die stryksekstet. In baie van hierdie besettings het die viool die belangrikste melodiestem. Sy dikwels konsertante take laat dit daarby die spreekwoordelike "eerste viool" speel. 'n Strykkwartet het, soos die orkes, partye vir eerste en tweede viool, asook 'n altvioolparty en 'n basinstrument, soos die tjello of, selde, die kontrabas. ==== Orkes ==== [[Lêer:Maximilian Pilzer (IMSO pp09).jpg|duimnael|regs|Konsertmeester van die New Yorkse Filharmoniese Orkes (1917)]] Viole maak 'n groot deel van 'n [[simfonie-orkes|orkes]] uit en word gewoonlik in twee groepe verdeel, bekend as die eerste en die tweede viole. Sedert die Baroktyd is daar in die orkes (soos in die strykkwartet) twee verskillende vioolpartye, wat meestal ''koraal'' beset is, dit wil sê deur verskeie spelers. Komponiste ken die melodie dikwels aan die eerste viole toe, tipies 'n moeiliker party wat hoër posisies gebruik. Die tweede viole speel daarenteen harmonie, begeleidingspatrone of die melodie 'n oktaaf laer as die eerste viole. In 'n groot besette Romantiese [[simfonie]] speel in die algemeen 16 eerste en 14 tweede viole, soms meer. Albei groepe word gewoonlik deur een of meer stemleiers aan die voorste lessenaar gelei. Heel voor in die eerste vioolgroep sit die eerste konsertmeester, wat soms solo's moet speel en 'n besondere verantwoordelikheid vir die hele orkes draag. Die uitdrukking "die eerste viool speel", in die sin van "bepaal wat gedoen moet word", verwys na die konsertmeester van die klassieke orkesordening, wat as stemleier die toon vir die ander violiste aangegee het (net so "die tweede viool speel" in die sin van "jou na ander moet skik, 'n ondergeskikte rol speel"). === Dansmusiek === In samehang met die solistiese loopbaan van die viool in die hofmusiek van die 17de eeu het dit die toonaangewende instrument by die begeleiding van danse geword. Balletmeesters het viool gespeel en die dansmeesterviool (pochette) gebruik om geselskapsdanse in te studeer. Deur die opkoms van die burgerlike dans in die 18de eeu het baie dansorkeste ontstaan wat in die kern uit twee viole (met bas) bestaan het. Die eerste het die melodie gespeel, die tweede het ritmes en akkoorde bygevoeg. Nog op die hoogtepunt van die Weense dansmusiek in die tyd van die [[Biedermeier]], met Joseph Lanner of [[Johann Strauss I|Johann Strauss (vader)]], het hulle die kern van die dansorkeste gevorm, en baie danselemente het in die konsertmusiek weerklink. [[Johann Strauss II|Johann Strauss (seun)]] is nog as kapelmeester met sy viool afgebeeld, hoewel hy hom toenemend op dirigeer en komponeer toegespits het. === Volksmusiek === [[Lêer:Anders Zorn - Hins Anders (1904).jpg|duimnael|Die Sweedse volksvioolspeler Hins Anders Ersson, deur Anders Zorn geskilder, 1904]] [[Lêer:Fiddler from Hungary.jpg|duimnael|Vioolspeler uit Hongarye]] Soos baie ander instrumente wat in die klassieke musiek gebruik word, stam die viool van verre voorouers af wat vir volksmusiek gebruik is. Na 'n fase van intensiewe ontwikkeling in die laat [[Renaissance]], grootliks in Italië, het die viool (in volume, toon en behendigheid) soveel verbeter dat dit nie net 'n baie belangrike instrument in die kunsmusiek geword het nie, maar ook baie aantreklik vir volksmusikante was, en uiteindelik baie wyd verspreid geraak het, waar dit soms vroeëre strykinstrumente verdring het. Etnomusikoloë het sy wydverspreide gebruik in Europa, Asië en die Amerikas waargeneem. Wanneer die viool as volksinstrument gespeel word, word dit in Engels gewoonlik 'n ''[[fiddle]]'' genoem (hoewel die term ''fiddle'' in Engels informeel gebruik kan word ongeag die musiekgenre), en dit word onderskei van die historiese [[vedel]], wat 'n voorloper van die viool is. Wêreldwyd is daar verskeie snaarinstrumente, soos die draailier en die Apache-viool, wat ook ''fiddles'' genoem word. Volksvioolmusiek verskil van die klassieke daarin dat die wysies algemeen as dansmusiek beskou word<ref name="OKHistory">{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=FI001|title=Fiddling|last=Harris |first=Rodger |publisher=The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|date=2009|website=okhistory.org|access-date=9 Februarie 2018}}</ref> en dat verskeie tegnieke gebruik word, soos bourdons, "shuffles" en versierings wat eie aan bepaalde style is. In baie volksmusiektradisies word die wysies nie neergeskryf nie, maar deur opeenvolgende geslagte musikante gememoriseer en oorgedra<ref name="OKHistory" /> in wat as die mondelinge tradisie bekend staan. Baie ''old-time''-stukke vereis kruisstemming, dit wil sê ander stemminge as die standaard GDAE. Sommige spelers van Amerikaanse volksvioolstyle (soos bluegrass of ''old-time'') laat die bokant van hul kam tot 'n effens platter kromming sny, wat tegnieke soos die "double shuffle" minder veeleisend vir die stokarm maak, aangesien dit die bewegingsomvang verminder wat nodig is om tussen dubbelgrepe op verskillende snaarpare af te wissel. Volksvioolspelers wat snare met 'n soliede staalkern gebruik, verkies moontlik 'n stertstuk met fynstemmers op al vier snare in plaas van die enkele fynstemmer op die E-snaar wat baie klassieke spelers gebruik. Die viool is in talle variante 'n tipiese instrument van die tradisionele musiek in onder andere [[Ierland]], [[Wallis]] (''ffidil''), [[Skotland]], [[Frankryk]], die Alpelande, [[Noorweë]] ([[Hardangerviool]]), [[Swede]], [[Pole]] (''skrzypce podwiązane'' in plaas van die ''mazanki'' wat in die 19de eeu gebruik is), [[Hongarye]], [[Roemenië]] (''vioară''), [[Slowakye]] (''husle''), [[Litaue]] (''smuikas''), [[Estland]] (''viiul'') en [[Griekeland]] (''violi''). === Jazz === Die vroegste verwysings na jazzuitvoerings met die viool as solo-instrument is uit die eerste dekades van die 20ste eeu gedokumenteer. Joe Venuti, een van die eerste jazzvioliste, is bekend vir sy werk met die kitaarspeler Eddie Lang in die 1920's. Sedertdien was daar baie improviserende violiste, waaronder Stéphane Grappelli, Stuff Smith, Eddie South, Regina Carter, Johnny Frigo, John Blake, Adam Taubitz, Leroy Jenkins, Didier Lockwood en Jean-Luc Ponty. Hoewel hulle nie primêr jazzvioliste is nie, het Darol Anger en Mark O'Connor 'n groot deel van hul loopbane aan jazz gewy. Die Switsers-Kubaanse violis Yilian Cañizares meng jazz met Kubaanse musiek.<ref name="NZZ">{{Cite news |url= http://www.nzz.ch/zuerich/zuercher_kultur/die-gunst-der-goetter-1.18150997 |title = Die Sängerin und Geigerin Yilian Cañizares in Moods |newspaper=Neue Zürcher Zeitung | date = 16 September 2013 | access-date = 12 Junie 2015}}</ref> Viole kom ook voor in ensembles wat orkesagtergrond vir baie jazzopnames verskaf. In die tango-orkes en in "sigeuner"-orkeste speel die viool eweneens 'n belangrike rol. In 'n [[big band]] ([[Engels]] vir "groot musiekgroep") word 'n viool selde gespeel. Deur die gebruik van 'n elektriese viool kan die viool egter goed in die big band geïntegreer word, waar dit selfs as solo-instrument bo die blaasklanke kan uitspeel. Met 'n vervormer kan die klank van die viool sterk gevarieer word, van 'n "klassieke klank" tot volledige vervorming soos by 'n elektriese kitaar. === Populêre musiek, rock en metal === [[Lêer:Lindsey Stirling.jpg|duimnael|regs|Lindsey Stirling tree by TEDx Berkeley op, 2012]] Tot minstens die 1970's het die meeste soorte populêre musiek strykersgroepe gebruik. Hulle is dwarsdeur die 1920's en vroeë 1930's uitgebreid in die populêre musiek gebruik. Met die opkoms van die swingmusiek, van 1935 tot 1945, is die strykersklank egter dikwels gebruik om die volheid van die big band-musiek aan te vul. Na die swing-era, van die laat 1940's tot die middel 1950's, het strykers in die tradisionele popmusiek begin herleef. Hierdie neiging het in die laat 1960's versnel, met 'n beduidende herlewing van die gebruik van strykers, veral in die soulmusiek. Populêre Motown-opnames van die laat 1960's en 1970's het sterk op strykers as deel van hul kenmerkende tekstuur gesteun. Met die opkoms van [[elektroniese musiek|elektronies geskepte musiek]] in die 1980's het die gebruik van viole afgeneem, aangesien gesintetiseerde strykersklanke wat deur 'n klawerbordspeler op 'n [[sintetiese klavier|sintetiseerder]] gespeel word, hul plek ingeneem het. In die oorblywende ligte musiek word die viool eerder selde as solo-instrument ingespan; elektronies voortgebragte strykerspassasies word daarenteen graag gebruik om 'n romantiese stemming te skep. Hoewel die viool baie min in die hoofstroom-[[rockmusiek]] gebruik is, het dit 'n geskiedenis in die progressiewe rock (byvoorbeeld Electric Light Orchestra, King Crimson, [[Kansas (rock-groep)|Kansas]], Gentle Giant). Aan die einde van die sestigerjare is deur die groep East of Eden vir die eerste keer 'n viool as solo-instrument in die rockmusiek ingespan (komponis: David Jack, vioolsolis: Dave Arbus). Die populariteit van crossover-musiek vanaf die laaste jare van die 20ste eeu het die viool na die arena van die populêre musiek teruggebring, met sowel elektriese as akoestiese viole wat deur populêre groepe gebruik word. Die Dave Matthews Band het die violis Boyd Tinsley. Die komplekse musiek van die Amerikaanse groep The Flock het rock, jazz, blues en ander style vermeng; hul violis Jerry Goodman, wat 'n elektries versterkte viool gespeel het, het later by die jazzrock-fusiegroep The Mahavishnu Orchestra aangesluit. Saul Davies van James, wat ook 'n kitaarspeler is, is deur die groep as violis aangewerf. Baie moderne violiste onderneem uitstappies in crossover-projekte (Nigel Kennedy, [[Anne-Sophie Mutter]]). [[Vanessa-Mae]] is bekend vir haar samesmelting van klassieke en populêre genres, wat sy "violin techno-acoustic fusion" noem; met haar sukses is sy in 2006 as die rykste vermaaklikheidskunstenaar onder 30 in die Verenigde Koninkryk aangewys.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4927490.stm |title=Vanessa-Mae tops young rich list |work=BBC News Online |date=21 April 2006 |access-date=30 Oktober 2025}}</ref> Die viool is ook te vinde in groepe wat stilisties in die rigtings Middeleeuse rock, folk metal en [[folk rock]] beweeg, soos Flogging Molly, Fiddler's Green, Letzte Instanz, Volkstrott, Subway to Sally, Schandmaul en Skyclad; die gebruik van die viool spruit hier uit die agtergrond van sy gebruik in die tradisionele musiek. Die folk metal-groep Ithilien gebruik die viool uitgebreid in hul diskografie. Die progressiewe metal-groep Ne Obliviscaris het 'n violis, Tim Charles, in hul besetting.<ref>{{Cite web | url=https://www.facebook.com/NeObliviscarisBand/ | title=Ne Obliviscaris| website=[[Facebook]]}}</ref> Verder word die viool sporadies in die rock- en metalmusiek gebruik; voorbeelde daarvan is die groepe Yellowcard en Kansas uit die rock, asook Turisas, Dornenreich, Corvus Corax, Subway to Sally en My Dying Bride uit die metal. Deur die gebruik van 'n viool kry die musiek 'n eie karakter en word dit melodieser. Stylrigtings waarin die viool betreklik dikwels voorkom, as solo- sowel as ensemble-instrument, is buiten die reeds genoemde folk-crossover-style veral simfoniese rock en metal asook gothic en dark metal; by lewende optredes word soloviool en strykers om kosteredes dikwels deur sintetiseerders vervang. By Emilie Autumn domineer die viool op groot skaal; sy noem haar musiek self ''Violindustrial''. Onafhanklike kunstenaars soos Owen Pallett, The Shondes en Andrew Bird het ook tot groter belangstelling in die instrument bygedra.<ref name="ChicagoMag">{{cite web |first=Brian |last=Golden |work= Chicago Magazine | date=5 Desember 2017 |title=Andrew Bird Brings His Sweeping Symphony of Sounds to Chicago | url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2017/Andrew-Bird-Echolocations-River}}</ref> [[Indie (musiekgenre)|Indie]]-groepe het dikwels nuwe en ongewone verwerkings omhels, wat hulle meer vryheid gee om die viool te laat uitstaan as baie hoofstroomkunstenaars. Lindsey Stirling speel viool saam met elektroniese, dubstep- en trance-riffs en -ritmes, en het daarmee haar eie musiekgenre geskep.<ref name="hercampus">{{cite journal |last= Self |first= Brooke |date= 9 April 2011 |title= Lindsey Stirling—hip hop violinist |url= http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling%E2%80%94hip-hop-violinist |journal= Her Campus |archive-url= https://web.archive.org/web/20141205163809/http://www.hercampus.com/school/byu/lindsey-stirling-hip-hop-violinist |archive-date= 2014-12-05 |url-status= live }}</ref> Eric Stanley improviseer op die viool met [[hip-hop-musiek|hip-hop]]-, pop- en klassieke elemente en instrumentale ritmes.<ref name="vh1">{{cite web |last= Tietjen |first= Alexa |url= http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150410191820/http://www.vh1.com/music/tuner/2015-04-08/fetty-wap-trap-queen-violin-freestyle/ |url-status= dead |archive-date= 10 April 2015 |title= Get Your Life From This Violin Freestyle Of Fetty Wap's "Trap Queen" |publisher= [[VH1]] |website= vh1.com |access-date= 13 Mei 2016}}</ref><ref>{{cite web |last=Martinez |first=Marc |title=Eric Stanley: Hip Hop Violinist (onderhoud) |url=https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515072003/https://www.youtube.com/watch?v=H_Vew6mIV5U |archive-date=15 Mei 2015 |publisher=KTSP-TV, Phoenix |date=3 Oktober 2010 |work=Fox 10 News |access-date=11 Desember 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Die suksesvolle [[indierock]]- en barokpop-groep [[Arcade Fire]] gebruik viole uitgebreid in hul verwerkings.<ref>{{cite news|title=Arcade Fire – 10 of the best|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-12|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/17/arcade-fire-10-of-the-best}}</ref> === Arabiese en Persiese musiek === Die viool is vir sangbegeleiding, as solo-instrument en in ensembles in die Arabiese en Persiese musiek opgeneem, waar dit naas die Arabiese ''rababah'' gebruik word. In [[Noord-Afrika]] is die viool as ''kamān'' en in [[Turkye]] as ''kemen'' bekend (vergelyk Turks ''kemençe''). In [[Iran]] kan die viool sedert die begin van die 20ste eeu die klassieke repertoire van die spieslier ''kamānče'' oorneem. === Indiese klassieke musiek === [[Lêer:Akella Mallikarjuna Sarma playing the Violin in the Indian Carnatic Style.jpg|duimnael|regs|Akella Mallikarjuna Sarma speel viool in die Indiese karnatiese styl]] [[Lêer:Ganesh and Kumaresh.jpeg|duimnael|regs|Die Suid-Indiese violiste Ganesh en Kumaresh]] Die Indiese viool, hoewel wesenlik dieselfde instrument as dié wat in die Westerse musiek gebruik word, verskil in sekere opsigte daarvan.<ref name="FirstPost">{{cite web |first=Suryasarathi |last=Bhattacharya |work= First Post | date=10 Desember 2017 |title=Violin virtuoso Dr L Subramaniam on how Indian classical music took on the world stage | url=https://www.firstpost.com/living/violin-virtuoso-dr-l-subramaniam-on-how-indian-classical-music-took-on-the-world-stage-4251501.html}}</ref> Die instrument word so gestem dat die IV- en III-snaar (G en D op 'n Westers gestemde viool) en die II- en I-snaar (A en E) sa–pa-pare (do–sol) is en dieselfde klink, maar 'n oktaaf uit mekaar, wat aan algemene scordatura- of kruisstemminge soos G₃–D₄–G₄–D₅ of A₃–E₄–A₄–E₅ herinner. Die tonika sa (do) is nie vas nie, maar word veranderlik gestem om by die sanger of leidende speler aan te pas. Die manier waarop die musikant die instrument hou, verskil ook tussen die Westerse en die Indiese musiek. In die Indiese musiek sit die musikant kruisbeen op die vloer met die regtervoet vorentoe uitgesteek. Die krul van die instrument rus op die voet, sodat die viool teen die bors gestut en skuins afwaarts gehou word. Hierdie posisie is wesenlik om goed te speel vanweë die aard van die Indiese musiek: die hand kan oor die hele toets beweeg en daar is geen vaste posisie vir die linkerhand nie, sodat dit belangrik is dat die viool in 'n stabiele, onbeweeglike posisie is. Die viool is in die klassieke musiek van Suid-Indië (die karnatiese musiek) die eerste keer deur Baluswami Dikshitar (1786–1859), 'n broer van die groot komponis Muthuswami Dikshitar, gespeel.<ref>V. V. Ramesh: [https://www.carnaticcorner.com/articles/violinists.html ''The Great Violin Maestros Of The Past.''] Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, November 1995.</ref> In die Suid-Indiese klassieke musiek is die viool naas die vina die belangrikste snaarinstrument. Die eerste afbeeldings van viole in Indië word in die paleis van [[Tipu Sultan]] (1750–1799) gevind, wat met Frankryk verbonde en andersins in Europese tegniek geïnteresseerd was. Bekende Suid-Indiese violiste is Kunnakudi Vaidyanathan (1935–2008), Mysore Manjunath, Ganesh en Kumaresh, en L. Subramaniam. In Noord-Indië het die [[Bengale|Bengaalse]] komponis Nidhu Babu (1741–1839) moontlik as eerste die viool vir die begeleiding van sy Akhrai-liedere in [[Kolkata]] ingespan. Die beroemdste Noord-Indiese violis was Vishnu Govind Jog (1922–2004). === Suidoos-Asië === In [[Mianmar]] het die Europese viool, wat daar ''tayaw'' genoem word, die plek ingeneem van 'n driesnarige vioolagtige instrument wat in die 19de eeu bespeel is. Die viool het in die 17de eeu saam met die Portugese die [[Maleise Argipel|Maleise Eilande]] bereik. In [[Maleisië]] word die Europese viool (''biola'') in verskeie musiekstyle gebruik, onder andere saam met die tokkelluit ''gambus'' in die begeleidingsensemble van die ''zapin''-dansvertonings. In [[Indonesië]] kom die viool (''biola'') in enkele streeksvolksmusiekstyle voor, maar dit het die spieslier ''rebab'' wat in die Javaanse [[gamelan]] gespeel word, nie vervang nie. Op die [[Filippyne]] speel die ''biyolin'', wat in die 17de eeu deur die Spanjaarde meegebring is, in sommige streke Europese melodieë in die volksmusiek. == Elektriese viole == [[Lêer:Transformation.JPG|duimnael|upright=1.2|Akoestiese en elektriese viole]] '''Elektriese viole''' het 'n [[magnetisme|magnetiese]] of [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] opnemer wat die snaartrilling in 'n elektriese sein omskakel. 'n Kabel of draadlose sender stuur die sein na 'n versterker of 'n klankstelsel. Elektriese viole word gewoonlik as sodanig gebou, maar 'n opnemer kan ook aan 'n konvensionele akoestiese viool aangebring word. 'n Elektriese viool met 'n resonerende klankkas wat onafhanklik van die elektriese elemente 'n hoorbare klank voortbring, kan 'n ''elektro-akoestiese viool'' genoem word. Om as akoestiese viool doeltreffend te wees, behou elektro-akoestiese viole 'n groot deel van die resonerende klankkas van die viool en lyk hulle dikwels soos 'n akoestiese viool. Die klankkas kan in helder kleure afgewerk en van alternatiewe materiale in plaas van hout gemaak wees. Hierdie viole moet moontlik by 'n instrumentversterker of klankstelsel aangesluit word. Sommige tipes het 'n stil opsie wat die speler toelaat om oorfone te gebruik wat aan die viool gekoppel is. Daar is vandag ook viole sonder 'n klankkas wat slegs opnemers het en 'n oudiosein lewer wat per kabel of radio oorgedra word; die voordele is dat die musikant nie voor 'n mikrofoon hoef te staan nie en dat daar geen gevaar van terugkoppeling is wanneer die versterkte klank na die instrument terugkom nie. Die eerste spesiaalgeboude elektriese viole dateer uit 1928 en is deur Victor Pfeil, Oskar Vierling, George Eisenberg, Benjamin Miessner, George Beauchamp, Hugo Benioff en Fredray Kislingbury gemaak. Hierdie viole kan, net soos 'n elektriese kitaar, by effekeenhede ingeprop word, insluitend vervorming, wah-wah-pedaal en [[weergalming]]. Aangesien elektriese viole nie op snaarspanning en resonansie aangewese is om hul klank te versterk nie, kan hulle meer snare hê. Vyfsnarige elektriese viole is byvoorbeeld by verskeie vervaardigers beskikbaar, en 'n sewesnarige elektriese viool (met drie laer snare wat die omvang van die tjello dek) is ook beskikbaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |publisher=Jordan Music |title=7String Violin Harlequin finish |access-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227173942/http://www.jordanmusic.com/V7harcom.htm |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead}}</ref> Die meerderheid van die eerste elektriese violiste was musikante wat jazzfusie (byvoorbeeld Jean-Luc Ponty) en populêre musiek gespeel het. == Verwante instrumente == 'n Groter en laer klinkende bouvorm van die vioolinstrumente is die [[altviool]], ook viola genoem. Tot dieselfde familie behoort die [[tjello]], wat met die hals na bo en met die voorkant van die speler af weg gespeel word, terwyl die speler op 'n stoel sit. Die [[kontrabas]] het sowel boukundige eienskappe van die gambas, waartoe dit (as ''contrabasso da gamba'') eens gereken is, as van die vioolfamilie (''Contra-Bass-Geig''). Dit word meestal staande gespeel. Kleiner en handiger vorme van die viool word kleinviole genoem. Daartoe behoort die dansmeesterviool (pochette), die violino piccolo, die korthalsviool en die rebec. 'n Streeksvariant van 'n kleinviool is die ''złóbcoki'' wat in die Suid-Poolse Karpate gespeel word. Tot die eenvoudiger vioolvorme wat in streeksvolksmusiek gespeel word, behoort die Sorbiese viool en enkele variante van die Slowaakse ''husle''. Net in naam verwant is die Mongoolse perdekopviool. Die Strohviool is 'n vorm van die viool wat in 1899 in Londen deur Johannes Matthias Augustus Stroh ontwikkel is en sonder resonansiekas klaarkom. Die klank word in plaas daarvan met 'n hefboom onder die kam afgeneem en oor 'n membraan van geelkoper na 'n tregter van dieselfde metaal gelei. Hierdie instrument word ook fonoviool genoem, aangesien dit oorspronklik vir die gerigte klankuitstraling by [[fonograaf]]- en [[grammofoon]]opnames ontwikkel is, omdat gewone viole vir die destydse opnametegniek (nog sonder elektroniese versterkers) te sag was. In 1925 het die ingenieur Willy Tiebel van Markneukirchen die Strohviool verder ontwikkel deur 'n tweede tregter aan te bring wat na die oor van die musikant wys om die kontrole van sy spel te vergemaklik. Albei instrumente is deur die massiwiteit van die gebruikte onderdele so swaar dat hulle net met 'n ondersteunende steun onder die skroefkas gespeel kan word. 'n Historiese oefeninstrument was die plankviool wat deur Mozart genoem word. == Egtheidsbepaling == Egtheidsbepaling van 'n viool is die proses waarby die bouer en die vervaardigingsdatum van 'n viool vasgestel word. Dit kan 'n belangrike proses wees, aangesien beduidende waarde geheg kan word aan viole wat deur bepaalde bouers of op bepaalde tye en plekke gebou is. Ontleding van die ontwerp, die model, die eienskappe van die hout en die tekstuur van die lak kan gebruik word om 'n viool se egtheid te bepaal.<ref>{{Cite web |author=Smithsonian Institution |title=General Information on Violin Authentication and Appraisals |url=https://www.si.edu/spotlight/violins/appraisals |access-date=2023-05-27 |website=Smithsonian Institution |language=en}}</ref> Vervalsing en ander vorme van [[bedrog|bedrieglike]] voorstelling kan gebruik word om die waarde van 'n instrument op te blaas. == Viole in sprokies == In [[sprokie]]s kom viole betreklik dikwels voor, dikwels met die magiese uitwerking dat elkeen wat dit hoor, moet dans, of hy wil of nie: byvoorbeeld in die Grimm-sprokies ''Der wunderliche Spielmann'', ''Fundevogel'', ''Der Liebste Roland'', ''Der Jude im Dorn'' en ''Vom klugen Schneiderlein''. Die [[Roma]]-sprokie ''Die Erschaffung der Geige'' vertel hoe die viool in die wêreld gekom het. == Sien ook == {{Div col}} * [[Lys van musiekinstrumente]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Hardangerviool]] * [[Scordatura]] * [[Stradivarius]] * [[Snaarinstrument]] {{Div col end}} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Literatuur == {{Refbegin|30em}} * Paul O. Apian-Bennewitz: ''Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung''. Simon & Wahl, Egweil 1998, {{ISBN|3-923330-34-0}} (herdruk van die uitgawe Weimar 1892). * Alberto Bachmann: ''An Encyclopedia of the Violin''. Da Capo Press, 1965/1990, {{ISBN|0-306-80004-7}}. * Sam Bardfeld: ''Latin Violin''. {{ISBN|0-9628467-7-5}}. * James Beament: ''The Violin Explained – Components, Mechanism and Sound''. Clarendon Press, 1992/1997, {{ISBN|0-19-816623-0}}. * Jennifer A. Charlton: ''Viols, Violins and Virginals''. Ashmolean Museum, 1985, {{ISBN|0-907849-44-X}}. * Chris Coetzee: ''Violin – An Easy Guide''. New Holland Publishers, 2003, {{ISBN|1-84330-332-9}}. * Lothar Cremer: ''Physik der Geige.'' Hirzel, Stuttgart 1981, {{ISBN|3-7776-0372-4}}. * Flavio Dassenno: ''Per gli occhi e 'l core. Strumenti musicali nell'arte''. 2004 ('n volledige oorsig van die Brescia-skool volgens die jongste navorsing en dokumente). * Flavio Dassenno: ''Gasparo da Salò architetto del suono''. Comune di Salò, Cremonabooks, 2009 ('n katalogus van 'n uitstalling oor die lewe en werk van die meester). * Elmar Doflein, Erich Doflein: ''Der Anfang des Geigenspiels.'' Schott, Mainz 1990. * Stefan Drees (red.): ''Lexikon der Violine.'' Laaber-Verlag, Laaber 2004, {{ISBN|3-89007-544-4}}. * George Dubourg: ''The Violin''. Robert Cocks & Co., 1854. * Franz Farga: ''Violins & Violinists''. Rockliff Publishing Corporation Ltd., 1950. * Neville H. Fletcher, Thomas Rossing: ''The Physics of Musical Instruments.'' Springer-Verlag, New York 1991, {{ISBN|0-387-96947-0}}. * Ivan Galamian: ''Principles of Violin Playing and Teaching''. Shar Products Co., 1999, {{ISBN|0-9621416-3-1}}. * Dominic Gill (red.): ''The Book of the Violin''. Phaidon, 1984, {{ISBN|0-7148-2286-8}}. * Laurent Grillet: ''Les ancêtres du violon et du violoncelle''. Parys 1901. * Wernfried Güth: ''Einführung in die Akustik der Streichinstrumente.'' Hirzel, Stuttgart/Leipzig 1995, {{ISBN|3-7776-0644-8}}. * Edward Heron-Allen: ''Violin-Making as it was, and is''. Ward Lock Limited, 1885/1994, {{ISBN|0-7063-1045-4}}. * William Henry Hill, Arthur F. Hill, Alfred Ebsworth Hill: ''Antonio Stradivari, his life and work, 1644–1737''. Dover Publications, 1902/1963, {{ISBN|0-486-20425-1}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Musical Acoustics, Part I: Violin Family Components'' (Benchmark Papers in Acoustics 5). Dowden, Hutchinson & Ross, 1975, {{ISBN|0-471-42540-0}}. * Carleen M. Hutchins (red.): ''Research Papers in Violin Acoustics 1975–1993''. Twee bande. Acoustical Society of America, 1997, {{ISBN|1-56396-609-3}}. * Erik Jansson: ''Acoustics for Violin and Guitar Makers.'' [https://www.speech.kth.se/music/acviguit4/index.html speech.kth.se]. * Mark Katz: ''The Violin: A Research and Information Guide''. Routledge, 2006, {{ISBN|0-8153-3637-3}}. * Walter Kolneder: ''Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition.'' 6de uitgawe. Atlantis Musikbuchverlag, Zürich 2002, {{ISBN|3-254-00147-8}}. * Muthuswamy Lalitha: ''Violin techniques in Western and South Indian classical music: a comparative study''. Sundeep Prakashan, 2004, {{ISBN|9788175741515}}. * Eduard Melkus: ''Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels.'' 3de uitgawe. Schott, Mainz 2000, {{ISBN|3-7957-2359-0}}. * [[Yehudi Menuhin]]: ''The Violin''. Flammarion, 1996, {{ISBN|2-08-013623-2}}. * Yehudi Menuhin, William Primrose: ''Violine und Viola'' (= ''Yehudi Menuhins Musikführer''). Edition Bergh im Ullstein, Frankfurt am Main 1993, {{ISBN|3-7163-0175-2}}. * Otto Möckel: ''Geigenbaukunst.'' 8ste uitgawe. Nikol, Hamburg 2005, {{ISBN|3-937872-09-4}}. * [[Leopold Mozart]]: ''Versuch einer gründlichen Violinschule.'' Faksimilee. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1238-8}}. * Jo Nardolillo: ''The Canon of Violin Literature''. Scarecrow Press, 2012, {{ISBN|0-8108-7793-7}}. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell.'' Schott, Mainz 2003, {{ISBN|3-7957-5535-2}}. * Stefano Pio: ''Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630''. Venice Research, Venesië 2012, {{ISBN|978-88-907252-0-3}}. * Stefano Pio: ''Violin and Lute Makers of Venice 1640–1760''. Venice Research, Venesië 2004, {{ISBN|978-88-907252-2-7}}. * Stefano Pio: ''Liuteri & Sonadori, Venice 1750–1870''. Venice Research, Venesië 2002, {{ISBN|978-88-907252-1-0}}. * Stewart Pollens: ''The Violin Forms of Antonio Stradivari''. Peter Biddulph, Londen 1992, {{ISBN|0-9520109-0-9}}. * Heike Prange: ''Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel.'' 2de uitgawe. Bärenreiter, Kassel 2005, {{ISBN|3-7618-1900-5}}. * Roberto Regazzi: ''The Complete Luthier's Library. A Useful International Critical Bibliography for the Maker and the Connoisseur of Stringed and Plucked Instruments''. Florenus, Bologna 1990, {{ISBN|88-85250-01-7}}. * Theodore Rowland-Entwistle: ''The Violin''. Dover Publications, 1967/1974, {{ISBN|0-340-05992-3}}. * Karl Roy: ''The Violin: Its History and Making''. 2006, {{ISBN|978-1-4243-0838-5}}. * William Sandys, Simon Andrew Forster: ''History of the Violin''. Dover Publications, 2006, {{ISBN|0-486-45269-7}}. * David Schoenbaum: ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''. W.W. Norton & Company, New York 2012, {{ISBN|9780393084405}}. Duitse vertaling: ''Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt''. Bärenreiter/Metzler, Stuttgart 2015, {{ISBN|978-3-476-02558-6}}. * Robin Stowell: ''Violin Technique and Performance Practice in the Late 18th and Early 19th Centuries''. Cambridge University Press, 1985, {{ISBN|0-521-23279-1}}. * Robin Stowell: ''The Early Violin and Viola''. Cambridge University Press, 2001, {{ISBN|0-521-62555-6}}. * Patricia Strange, Allen Strange: ''The Contemporary Violin: Extended Performance Techniques''. University of California Press, 2001, {{ISBN|0-520-22409-4}}. * David Templeton: [https://web.archive.org/web/20081024062309/http://www.stringsmagazine.com/issues/Strings105/coverstory.html ''Fresh Prince: Joshua Bell on composition, hyperviolins, and the future'']. Strings magazine, Oktober 2002, nr. 105. * Marion Thede: ''The Fiddle Book''. Oak Publications, 1970, {{ISBN|0-8256-0145-2}}. * Diana Young: [http://www.media.mit.edu/~young/publications/Young_Dissertation_2007.pdf ''A Methodology for Investigation of Bowed String Performance Through Measurement of Violin Bowing Technique'']. PhD-proefskrif, M.I.T., 2007. {{Refeindig}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Violins}} * [https://www.br-klassik.de/video/br-klassik-die-seele-der-geige-100.html ''Die Seele der Geige.''] TV-dokumentêr van Benedikt Schulte; BR en EuroArts Music in samewerking met ARTE, 2017 (Duits). * [http://www.schleske.de/unsere-forschung/einfuehrung-geigenakustik.html Inleiding tot die vioolboukuns en die akoestiese vioolnavorsing – multimediale handboek ''Akustik der Geige''] (Duits) * [http://www.museum-markneukirchen.de/streich.htm Musikinstrumentenmuseum Markneukirchen] (Duits) * [https://www.phys.unsw.edu.au/music/violin/ Inleiding tot die vioolakoestiek en talle artikels] (Engels) * [https://www.earlyviolin.com/deutsch/home/ Rekonstruksies van vroeë viole] (Duits) * [https://www.estastrings.org.uk/ European String Teachers Association] (Engels) {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] keqegukibncc8b82qrxr8zwgjr6mgrg 1 41618 2966928 516013 2026-09-12T22:41:35Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966928 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Stukkende eksterne skakel == During several automated bot runs the following external link was found to be unavailable. Please check if the link is in fact down and fix or remove it in that case! * http://www.mg.co.za/articleflat.aspx?articleid=553&area=mg_flat ([http://web.archive.org/web/*/http://www.mg.co.za/articleflat.aspx?articleid=553&area=mg_flat archive]) ** In [[Mail & Guardian]] on 2009-09-12 13:59:16, 404 Not Found ** In [[Mail & Guardian]] on 2009-09-12 16:18:12, 404 Not Found The web page has been saved by the Internet Archive. Please consider linking to an appropriate archived version: [http://web.archive.org/web/*/http://www.mg.co.za/articleflat.aspx?articleid=553&area=mg_flat]. --[[Gebruiker:RobotJcb|RobotJcb]] ([[Gebruikerbespreking:RobotJcb|kontak]]) 16:18, 12 September 2009 (UTC)[[Kategorie:Wikipedia:Stukkende eksterne skakel]] == Stukkende eksterne skakel 2 == During several automated bot runs the following external link was found to be unavailable. Please check if the link is in fact down and fix or remove it in that case! * http://www.mg.co.za/articleflat.aspx?articleid=555&area=mg_flat ([http://web.archive.org/web/*/http://www.mg.co.za/articleflat.aspx?articleid=555&area=mg_flat archive]) ** In [[Mail & Guardian]] on 2009-09-12 13:59:16, 404 Not Found ** In [[Mail & Guardian]] on 2009-09-12 16:18:15, 404 Not Found The web page has been saved by the Internet Archive. Please consider linking to an appropriate archived version: [http://web.archive.org/web/*/http://www.mg.co.za/articleflat.aspx?articleid=555&area=mg_flat]. --[[Gebruiker:RobotJcb|RobotJcb]] ([[Gebruikerbespreking:RobotJcb|kontak]]) 16:18, 12 September 2009 (UTC)[[Kategorie:Wikipedia:Stukkende eksterne skakel]] == Stukkende eksterne skakel 3 == During several automated bot runs the following external link was found to be unavailable. Please check if the link is in fact down and fix or remove it in that case! * http://www.mg.co.za/articledirect.aspx?area=mg_flat&articleid=6087 ([http://web.archive.org/web/*/http://www.mg.co.za/articledirect.aspx?area=mg_flat&articleid=6087 archive]) ** In [[Mail & Guardian]] on 2009-09-12 13:59:16, 404 Not Found ** In [[Mail & Guardian]] on 2009-09-12 16:18:18, 404 Not Found The web page has been saved by the Internet Archive. Please consider linking to an appropriate archived version: [http://web.archive.org/web/*/http://www.mg.co.za/articledirect.aspx?area=mg_flat&articleid=6087]. --[[Gebruiker:RobotJcb|RobotJcb]] ([[Gebruikerbespreking:RobotJcb|kontak]]) 16:18, 12 September 2009 (UTC)[[Kategorie:Wikipedia:Stukkende eksterne skakel]] 0j6khydz42oxpypfvt0h9tx3i17m2f5 0 42792 2966838 2958766 2026-09-12T18:51:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 3 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966838 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Russiese nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Russiese nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Rusland | beeld = Kenteken van die Russiese nasionale rugbyspan.svg | unie = Союз регбистов России<br />[[Russiese Rugbyunie]] (FRR) | bynaam = Bere (Медведи) | embleem = Russiese beer | stadion = | kapasiteit = | kaptein = Wiktor Gresef | afrigter = {{vlagikoon|Rusland}} Aleksander Perwoetsjin | patroon_la1 = _whiteborder | patroon_b1 = _whitecollar | patroon_ra1 = _whiteborder | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _whitetop | linkerarm1 = FF0314 | liggaam1 = FF0314 | regterarm1 = FF0314 | broek1 = FF0314 | kouse1 = FF0314 | patroon_la2 = _redborder | patroon_b2 = _redcollar | patroon_ra2 = _redborder | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _redtop | linkerarm2 = FFFFFF | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = FFFFFF | broek2 = FFFFFF | kouse2 = FFFFFF | statistiek = Statistiek | toetse = [[Joeri Koesjnaref]] (120)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=57;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> | toppuntebehaler = Joeri Koesjnaref (797)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=57;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> | meestedrieë = [[Wasili Artemjef]] (29)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=57;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> | eerste = ''Eerste nieamptelike toetswedstryd''<br />{{RUSru}} 27–23 [[Britse Barbarians]]<br />([[Moskou]], [[Rusland]]; 6 Junie 1992)<br />''Eerste amptelike toetswedstryd''<br />{{BELru}} 11–17 {{RUSru-r}}<br />([[Brussel]], [[België]]; 11 Oktober 1992) | grootwen = {{DENru}} 7–104 {{RUSru-r}}<br />([[Kopenhagen]], [[Denemarke]]; 13 Mei 2000) | grootverloor = {{JPNru}} 75–3 {{RUSru-r}}<br />([[Tokio]], [[Japan]]; 6 November 2010) | Wêreldbekerverskynings = 2/10 | jaar = 2011 | beste = Laaste in groep in [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] | url = | unieurl = www.rugby.ru }} Die '''Russiese nasionale rugbyspan''' ([[Russies]]: Сборная России по регби) is die nasionale [[rugby]]span wat [[Rusland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Dié span se bynaam “bere” (Russies: Медведи) is ontleen aan die nasionale dier van dié land. Rugby word in Rusland geadministreer deur die [[Russiese Rugbyunie]] (Russies: Союз регбистов России, afgekort “FRR”) wat in 1936 gestig is en sedert 1990 op sy eie optree. Rusland word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak twee-span erken. Daarmee behoort Rusland tot die beste Europese rugbyspanne naas die [[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]]. Die Russiese rugbyspan is tans (Junie 2025) 32ste op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |title=World Rugby Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Junie 2025}}</ref> In 1992 het Rusland, ná die [[Ontbinding van die Sowjetunie]], sy eerste nieamptelike toetswedstryd teen die [[Britse Barbarians]] gespeel; hul eerste amptelike toetswedstryd het vier maande later teen [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]] plaasgevind. Voorheen het Russiese spelers vir die [[Sowjetunie]] uitgedraf en daarna vir die [[Gemenebes van Onafhanklike State]]. Hulle het tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]] nog geen titel ingepalm nie, drie keer as naaswenner en ses keer in die derde plek geëindig. Die Russiese span speel tradisioneel in rooi truie met rooi broeke en rooi sokkies. Rusland se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] beslis word. Die span kon vir twee toernooie kwalifiseer, maar hulle het in [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] laaste in hul groep geëindig. Weens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne in 2022]] is die [[Russiese Rugbyunie|Russiese beheerliggaam]] deur die wêreldbeheerliggaam Wêreldrugby en die vastelandse beheerliggaam Rugby Europa geskors. Sedertdien is die Russiese span van die internasionale spelprogram uitgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/60692972 |title=Russia banned from Rugby World Cup qualification, Georgia advance |publisher=[[BBC]] |date=10 Maart 2022 |accessdate=14 Desember 2023}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Russiese Rugbyunie}} Die beheerliggaam vir rugby in Rusland is die Russiese Rugbyunie (Russies: Союз регбистов России, afgekort “FRR”). Die FRR is in 1936 gestig en het in 1990, voor die [[Ontbinding van die Sowjetunie]], ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/russia |title=Russia |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=14 Desember 2023 |archive-date=16 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716123009/https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/russia |url-status=dead }}</ref> Twee jaar later het die Russiese Rugbyunie by die vastelandse beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]]) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/rugby-europe-members/ |title=Rugby Europe Members |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=14 Desember 2023}}</ref> Die hoogste rugbyliga in Rusland is die professionele Russiese Rugbykampioenskap, waaraan tien spanne deelneem. Weens die beter finansiële moontlikhede verkies baie spelers egter ’n loopbaan by ’n klub in [[Frankryk]] of ’n ander [[Wes-Europa|Wes-Europese]] land. Die meeste nasionale spelers wat nie by ’n Wes-Europese klub betrokke is nie, speel vir die professionele spanne Jenissei-STM Krasnojarsk en Lokomotief Penza wat sedert 2021 aan die Rugby Europa Superbeker deelneem. Naas die amptelike nasionale span roep die FRR ook ander keurspanne byeen. Nes ander rugbylande beskik Rusland oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=14 Desember 2023}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === Sedert die vroeë [[Middeleeue]] beoefen [[Russe]] ’n balsport wat baie ooreenkom met rugby. Die Russiese naam van dié sportsoort was ''Kila'' en die oudste skriftelike verwysings dateer uit die 12de eeu in die [[Republiek van Nowgorod]]. Aangesien die spel geheg was aan voorchristelike heidense tradisies, is dit deur die [[Russies-Ortodokse Kerk]] verbied. In die 19dee eeu het die spel eindelik verdwyn en het later uitgesterf, wat deur die vestiging van [[sokker]] uit Engeland in die laat [[Russiese Keiserryk]] versnel het. Rugby op sy eie is enkele jaar voor die [[Russiese Rewolusie]] uitgeoefen, maar slegs sporadies. Dit blyk die eerste nie-inheemse sokkerweergawe te wees wat in Rusland vir die eerste keer gespeel is, sowat ’n dekade voor sokker. Hopper, ’n Skot, wat in [[Moskou]] gewerk het, het in die 1880’s ’n rugbywedstryd gereël; die eerste sokkerwedstryd is eers in 1892 beslis. In 1886 het die polisie egter begin toeslaan op rugbywedstryde, omdat hulle dit beskou het as “brutaal” en “geskik om betogings en onluste aan te blaas”. Waarskynlik het die afkeur deur die tsaristiese owerhede baie mense weerhou van rugby en optekeninge uit die volgende drie dekades is maar skaars.<ref>{{en}} {{cite book |author=James Riordan |title=Sport in Soviet Society – development of sport and physical education in Russia and the USSR |url=https://archive.org/details/sportinsovietsoc0000rior |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1977 |pages=[https://archive.org/details/sportinsovietsoc0000rior/page/22 22]}}</ref> In 1908 is daar verwys na rugbywedstryde, maar die eerste “amptelike” rugbyspel is eers in 1923 in Moskou beslis. === Ontwikkelinge in die Sowjetse tydperk === In 1936 is die Sowjetse Rugbyunie gestig, die [[Sowjetse nasionale rugbyspan|Sowjetunie]] het sy eerste wedstryd egter eers in 1974 gespeel en sy eerste toetswedstryd op 1 September 1975 teen die [[Tsjeggo-Slowaakse nasionale rugbyspan|Tsjeggo-Slowakye]]. Dit het egter ’n tydjie geneem voordat die Sowjetse rugbyspan hulle kon vestig, maar vanaf die middel-1980’s kon hulle nasionale spanne soos [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] en [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] gereeld klop. In 1987 was die Sowjetunie een van die 16 spanne wat deur die IRVR uitgenooi is om aan die eerste [[rugbywêreldbeker]]toernooi in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] in [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] deel te neem, maar hulle het dié aanbod verwerp weens [[Suid-Afrika]] se lidmaatskap ondanks sy [[apartheid]]sbeleid by die IRVR.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mg.co.za/article/2007-07-31-russians-target-2011-world-cup |title=Russians target 2011 World Cup |publisher=[[Mail & Guardian]] |author=Alexander Fedorets |date=31 Julie 2007 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112501/https://mg.co.za/article/2007-07-31-russians-target-2011-world-cup/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Chris Thau |title=Soviet Rugby |url=https://archive.org/details/whitbreadrugbywo0000star |editor=Nigel Starmer Smith & Ian Robertson |work=The Whitbread Rugby World '89 |publisher=Lennard Books |year=1989 |ISBN=1-85291-038-0 |pages=[https://archive.org/details/whitbreadrugbywo0000star/page/47 47]}}</ref> In 1990 het die Russiese beheerliggaam aangesluit by die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/74 74]}}</ref> Ná die [[Ontbinding van die Sowjetunie]] het Russiese spelers uitgedraf vir die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] se span wat van 1991 tot 1992 in vier wedstryde gespeel het. Die Sowjetunie het nie aan die [[Rugbywêreldbeker 1991]]-kwalifisering deelgeneem nie. === Ná die Ontbinding van die Sowjetunie === Op 6 Junie 1992 het die Russiese nasionale rugbyspan sy eerste amptelike wedstryd teen die [[Britse Barbarians]] gespeel, wat hulle met 27–23 kon wen. Vier maande later het Rusland se eerste amptelike toetswedstryd gevolg teen ’n ander nasionale span, toe hulle tydens die FIRA-beker 1992–1994 teen [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]] te staan gekom het. Rusland het tot die herskikking van die Europese rugbytoernooie in 2000 gereeld daaraan deelgeneem. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]]-kwalifisering se eerste rondte kon Rusland [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] en Pole klop, maar hulle het in die tweede rondte teen Roemenië verloor. Tot in November 1993 het die span België, [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]], Georgië en Pole verslaan, waarna hulle teen Italië met 19–30 verloor het. Rusland se oorwinning oor Georgië was sy eerste en tot dusver enigste oor dié span. Sedert 1992 neem Rusland aan die [[Europese Rugbykampioenskap]] deel en kon in 1995 met die titel wegstap. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering het hulle in die groep met Denemarke, Georgië, Italië en Kroasië slegs die vierde plek behaal. Tydens die Europese Nasiesbeker, wat sedert 1999 beslis word, die tweede vlak van Europese rugby naas die [[Sesnasies-toernooi]], het die Russe twee keer in die derde plek geëindig. In 2000/01 en 2001/02 is hulle slegs deur Georgië en Roemenië verslaan. Ná ’n wenreeks van nege wedstryde, tot op hede ’n rekord, het Rusland in 2001 vir Marokko in die hoogste divisie van die Europese Nasiesbeker vervang. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering is die Russe uitgesluit, omdat hulle drie uitgeslote [[Suid-Afrika]]anse spelers ingespan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/15364892/russia-expelled-rwc03 |title=Russia expelled from RWC'03 |publisher=ESPNscrum |date=23 Januarie 2003 |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> Die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk het die span misgeloop, nadat die Bere deur Italië en [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] geklop is. Die nederlaag teen Italië was die grootste in die Russiese rugbygeskiedenis, die Russiese Bere is op die Slawa-stadion met 67–7 verneder. In [[Lissabon]] is die Russe naelskraap met 23–26 geklop, waarna die Portugese vir hul eerste rugbywêreldbekertoernooi kon kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich/page/279 279]}}</ref> Tydens die Europese Nasiesbeker 2006–2008 het die Russiese span heelwat beter gevaar en kon onder andere Roemenië met 22–11 in [[Boekarest]] en met 12–8 in [[Krasnodar]] klop en het vir die eerste keer as naaswenner geëindig. Naas die Europese been het Rusland ook probeer om gereeld aan ander toernooie soos die Superbeker wat hulle een keer kon wen, die Nasiesbeker, die Churchillbeker en die Internasionale Rugbyreeks deel te neem; al hierdie toernooie word egter nie meer beslis nie. Daarbenewens het hulle, teen einde van ’n groot verskeidenheid teenstanders en om die eie spelvlak te verhoog, te staan gekom teen keurspanne van die Engelse counties, Frankryk se keurspan, die Suid-Afrikaanse [[Superrugby]]jeug- en universiteitspanne, asook Nieu-Seelandse konsessiespanne. Die Russiese beheerliggaam het ook gepoog om deel te neem aan toernooie tydens die [[eindjaarrugbytoetsreeks]] en die span het by die wêreldwye toetswedstrydrooster aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2036531.html |title=Integrated Tier 2 Test calendar moves closer |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=15 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015142426/http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2036531.html |archive-date=15 Oktober 2012}}</ref> === Eerste rugbywêreldbekerdeelnames === [[Lêer:Georgia versus Russia at rugby.jpg|duimnael|Rusland speel teen [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] tydens die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbeker]] in 2007]] [[Lêer:Vladislav Korshunov 7.jpg|duimnael|Wladislaf Korsjoenof in aksie, 2009]] [[Lêer:2015 Rugby World Cup - Repechage qualifier - Uruguay vs Russia - h.jpg|duimnael|Kwalifiseringswedstryd tussen [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] en Rusland vir die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] [[Lêer:Ajinomoto Stadium 190920a.jpg|duimnael|Die openingswedstryd van die [[Rugbywêreldbeker 2019]] teen die gasheer [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] in Chōfu]] Tydens die Europese Nasiesbeker 2008–2010 kon die Russe drie agtereenvolgende oorwinnings oor [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] in Moskou, weg oor Portugal in Lissabon en Roemenië in Boekarest, waarmee die Russiese span die 17de plek op die wêreldranglys behaal het. Ná ’n nederlaag teen Georgië kon hulle drie agtereenvolgende oorwinnings behaal teen Portugal in [[Sotsji]], Spanje in [[Madrid]] en Duitsland in Sotsji, terwyl hulle teen Roemenië gelykop gespeel het. Hulle het die tweede kragmeting teen Georgië weer verloor. Vervolgens kon die Russe saam met die Georgiërs vir die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in [[Nieu-Seeland]] kwalifiseer, gelyk aan hul eerste rugbywêreldbekerdeelname. In Groep C is hulle egter geklop deur die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] (met 13–6), Italië (met 53–17), [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] (met 62–12) en [[Wallabies|Australië]] (met 68–22), slegs teen die Verenigde State kon hulle die defensiewe bonuspunt behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> Tydens die Europese kwalifisering vir die [[Rugbywêreldbeker 2015]] het Rusland agter Georgië en Roemenië die derde plek behaal, waarna hulle in die uitspeelrondte teen [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] te staan gekom het. Rusland het egter met ’n algehele telling van 49–57 vasgeval en die toernooi in Engeland misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/qualifying/news/newsid=2073191.html#uruguay+qualify+rugby+world+cup+2015 |titel=Uruguay qualify for Rugby World Cup 2015 |publisher=rugbyworldcup.com |date=11 Oktober 2014 |accessdate=12 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012184157/http://www.rugbyworldcup.com/qualifying/news/newsid=2073191.html#uruguay+qualify+rugby+world+cup+2015 |archive-date=12 Oktober 2014}}</ref> Nadat die nasionale rugbyspanne van [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]], [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] en [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] tydens die kwalifisering ongeskikte spelers ingespan het, is hulle vir elke wedstryd met hierdie spelers met puntaftrekking beboet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/340527 |title=Independent Appeal Committee decision regarding Romania and Spain |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=6 Junie 2018 |accessdate=18 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407234059/https://www.world.rugby/news/340527 |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/23511452/rugby-world-cup-russia-benefit-romania-spain-belgium-deducted-points |title=Russia handed 2019 World Cup spot |publisher=ESPNscrum |date=15 Mei 2018 |accessdate=18 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920062158/https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/23511452/rugby-world-cup-russia-benefit-romania-spain-belgium-deducted-points |archive-date=20 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vervolgens het Rusland onmiddellik vir die Rugbywêreldbeker 2019 gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/may/15/russia-romania-rugby-world-cup-2019-ineligible-player |title=Russia handed World Cup place as Romania penalised for ineligible player |publisher=[[The Guardian]] |date=15 Mei 2018 |accessdate=18 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921180008/https://www.theguardian.com/sport/2018/may/15/russia-romania-rugby-world-cup-2019-ineligible-player |archive-date=21 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die groepfase het hulle egter verloor teen die gasheer [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] (met 10–30), [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] (met 9–34), Ierland (met 0–35) en [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] (met 0–61).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=10 Oktober 2023}} {{dooie skakel}}</ref> In reaksie op die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] is die [[Russiese Rugbyunie]] se [[Wêreldrugby]]-lidmaatskap in ooreenstemming met ander sportbeheerliggame opgeskort en die nasionale span van die [[Europese Rugbykampioenskap]] uitgesluit, waardeur hulle nie meer vir die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk kon kwalifiseer nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/mar/01/world-rugby-union-joins-other-sports-bodies-by-suspending-russia-and-belarus |title=World Rugby joins other sports bodies by suspending Russia and Belarus |publisher=[[The Guardian]] |author=Daniel Gallan |date=1 Maart 2022 |accessdate=25 Januarie 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/693011/world-rugby-confirms-sporting-sanctions-for-russia |title=World Rugby confirms sporting sanctions for Russia and Belarus |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=1 Maart 2022 |accessdate=25 Januarie 2024 |archive-date=24 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250824084314/https://www.world.rugby/news/693011/world-rugby-confirms-sporting-sanctions-for-russia |url-status=dead }}</ref> Die nasionale span is voorheen deur die vastelandse beheerliggaam [[Rugby Europa]] geskors.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/news/rugby-europe-statement-1/ |title=Rugby Europe Statement |publisher=[[Rugby Europa]] |date=26 Februarie 2022 |accessdate=25 Januarie 2024}}</ref> Vervolgens is al die oorblywende wedstryde van Rusland as nederlae geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/696563/georgia-qualify-for-rugby-world-cup-2023 |title=Georgia qualify for Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=10 Maart 2022 |accessdate=25 Januarie 2024 |archive-date=10 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310103837/https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/696563/georgia-qualify-for-rugby-world-cup-2023 |url-status=dead }}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == Rusland speel tradisioneel in ’n rooi trui met rooi broeke en rooi sokkies. Hul alternatiewe trui is wit met wit broeke en rooi sokkies. Die nasionale span se bynaam ''Medwedi'' (“die Bere”) is ontleen aan die nasionale dier, die Russiese beer. Die Russiese Rugbyunie toon derhalwe ’n gestiliseerde beerkop. == Tuisstadion == Rusland beskik oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie en gebruik vir sy tuiswedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Rusland. Tydens die jaarlikse [[Europese Rugbykampioenskap]] word die meeste wedstryde op die [[Slawa Metreweli Sentrale Stadion]] in [[Sotsji]] beslis. == Toetswedstryde == [[Lêer:Russia IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Rusland se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Rusland het 113 van sy 232 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 51,16%. Rusland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek in April 2022):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=57;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Russia |publisher=ESPNscrum |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{AUSru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{BELru}} || 8 || 7 || 1 || 0 || 87,50 |- | {{CHIru}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 33,33 |- | {{DENru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{GERru}} || 11 || 11 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{GEOru}} || 26 || 1 || 24 || 1 || 3,85 |- | {{HKGru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00 |- | {{ITAru}} || 5 || 0 || 5 || 0 || 0,00 |- | {{JPNru}} || 6 || 1 || 5 || 0 || 16,70 |- | {{CANru}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 20,00 |- | {{KENru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CROru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{MARru}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{NAMru}} || 7 || 5 || 2 || 0 || 71,43 |- | {{NEDru}} || 6 || 5 || 1 || 0 || 83,33 |- | {{NORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{UKRru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PNGru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{POLru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 22 || 14 || 7 || 1 || 63,64 |- | {{ROMru}} || 27 || 8 || 18 || 1 || 29,63 |- | {{SAMru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{SCOru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{ESPru}} || 26 || 16 || 10 || 0 || 61,54 |- | {{SWEru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{CZEru}} || 8 || 6 || 2 || 0 || 66,67 |- | {{TUNru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{URUru}} || 9 || 4 || 5 || 0 || 44,44 |- | {{USAru}} || 8 || 0 || 8 || 0 || 0,00 |- | {{ZIMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''232''' || '''113''' || '''116''' || '''3''' || '''48,71''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Die Russiese nasionale span het tot dusver aan twee [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem. Hulle is tydens albei toernooie in die groepfase uitgeskakel. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Afgekeurde uitnodiging |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Geen deelname |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Gediskwalifiseer |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || {{n.v.t.}} |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Europese Rugbykampioenskap === Die Russiese nasionale span neem sedert 1991 aan die [[Europese Rugbykampioenskap]] deel. Hulle het sedertdien nog nie ’n toernooi gewen nie en drie keer as naaswenner geëindig. === Nasiesbeker === Rusland het agt keer aan die Nasiesbeker deelgeneem. Hul beste prestasie was twee tweede plekke in 2017 en 2019. === Ander toetswedstryde === Vanweë sy laat vestiging in 1992 het Rusland gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se midjaarrugbytoetsreeks reis Rusland na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se eindjaarrugbytoetsreeks tree Rusland as gasheer op. As deel daarvan ding Rusland sedert 2021 met Roemenië mee om die Kiseleff-beker (genoem na die Russiese prins [[Pawel Kiseljof]], wat in 1829 die eerste grondwet vir die twee prinsdome [[Moldawië (prinsdom)|Moldawië]] en [[Walachye]] opgestel het). Veral die groot wedywering met die klein buurland Georgië is belangrik; nie net as gevolg van die politieke spanning nie (veral sedert die Kaukasiese oorlog 2008), maar ook vanweë Rusland se negatiewe wenrekord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.taipeitimes.com/News/sport/archives/2010/03/22/2003468640 |title=Georgians recall ties with Russia after rugby victory |publisher=[[Taipei Times]] |date=20 Maart 2010 |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Russiese span gevorm tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]]:<ref>{{ru}} {{cite web |url=https://rugby.ru/news/sostav-sbornoy-rossii-na-kubok-mira-v-yaponiyu/ |title=Состав сборной России на Кубок мира в Японию |publisher=[[Russiese Rugbyunie]] |date=1 September 2019 |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Wassili Dorofejef]] || [[Skrumskakel]] || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 22 |- | [[Dmitri Perof]] || Skrumskakel || [[WWA-Podmoskowje Monino]] || align=right | 10 |- | [[Ramil Gaissin]] || [[Losskakel]] || [[Jenissei-STM Krasnojarsk]] || align=right | 45 |- | [[Joeri Koesjnarjof]] || Losskakel || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 108 |- | [[Sergei Janjoesjkin]] || Verbinder || [[Lokomotive Pensa]] || align=right | 17 |- | [[Igor Galinowski]] || [[Senter]] || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 50 |- | [[Dmitri Gerassimof]] || Senter || [[Jenissei-STM Krasnojarsk]] || align=right | 63 |- | [[Kirill Golosnitski]] || Senter || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 9 |- | [[Wladimir Ostrousjko]] || Senter || [[RC Kuban]] || align=right | 47 |- | [[German Dawydof]] || [[Vleuel]] || [[WWA-Podmoskowje Monino]] || align=right | 18 |- | [[Denis Simplikewitsj]] || Vleuel || [[Jenissei-STM Krasnojarsk]] || align=right | 27 |- | [[Wladislaf Sosonof]] || Vleuel || [[WWA-Podmoskowje Monino]] || align=right | 8 |- | [[Wassili Artemjef]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || [[Heelagter]] || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 87 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Jewgeni Matwejef]] || [[Haker]] || [[WWA-Podmoskowje Monino]] || align=right | 58 |- | [[Stanislaf Selski]] || Haker || [[Jenissei-STM Krasnojarsk]] || align=right | 35 |- | [[Sergei Tsjernysjof]] || Haker || [[Slawa Moskau]] || align=right | 12 |- | [[Asamat Bitijef]] || [[Stut]] || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 20 |- | [[Kirill Gotowzef]] || Stut || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 3 |- | [[Waleri Morosof]] || Stut || [[Sale Sharks]] || align=right | 17 |- | [[Wladimir Podresof]] || Stut || [[WWA-Podmoskowje Monino]] || align=right | 25 |- | [[Andrei Poliwalof]] || Stut || [[WWA-Podmoskowje Monino]] || align=right | 26 |- | [[Bogdan Fedotko]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 20 |- | [[Andrei Garbusof]] || Slot || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 94 |- | [[Jewgeni Jelgin]] || Slot || [[Jenissei-STM Krasnojarsk]] || align=right | 25 |- | [[Andrei Ostrikof]] || Slot || [[FC Grenoble]] || align=right | 32 |- | [[Roman Chodin]] || [[Losvoorspeler]] || [[RC Kuban]] || align=right | 5 |- | [[Tagir Gadsjijef]] || Losvoorspeler || [[RC Kuban]] || align=right | 21 |- | [[Wiktor Gressef]] || Losvoorspeler || [[Krasny Jar Krasnojarsk]] || align=right | 100 |- | [[Witali Sjiwatof]] || Losvoorspeler || [[WWA-Podmoskowje Monino]] || align=right | 9 |- | [[Anton Sytsjof]] || Losvoorspeler || [[RC Metallurg Nowokusnezk]] || align=right | 14 |- | [[Nikita Wawilin]] || Losvoorspeler || [[Slawa Moskau]] || align=right | 9 |} |} === Spelerstatistieke === [[Lêer:Jurij Kušnarëv cropped.jpg|duimnael|upright|Joeri Koesjnaref (2014)]] [[Lêer:Andrey Kuzin, September 2018.jpg|duimnael|upright|Andrei Koesin (2018)]] [[Lêer:Vladislav Korshunov 1.jpg|duimnael|upright|Wladislaf Korsjoenof (2009)]] [[Lêer:Alexander Yanyushkin cropped.jpg|duimnael|upright|Alexander Janjoesjkin (2014)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Rusland se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen April 2022)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=57;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Joeri Koesjnaref]] || 2005–2021 || 120 |- | {{0}}2 || [[Wiktor Gresef]] * || 2006–2022 || 107 |- | {{0}}3 || [[Andrei Garboesof]] || 2005–2020 || 100 |- | {{0}}4 || [[Wasili Artemjef]] * || 2009–2022 || {{0}}98 |- | {{0}}5 || [[Andrei Koesin]] || 1997–2011 || {{0}}78 |- | {{0}}6 || [[Alexander Chrokin]] || 1994–2011 || {{0}}76 |- | {{0}}7 || [[Dmitri Gerasimof]] * || 2008–2022 || {{0}}73 |- | {{0}}8 || [[Wladislaf Korsjoenof]] || 2002–2015 || {{0}}73 |- | {{0}}9 || [[Alexander Wojtof]] || 2003–2014 || {{0}}73 |- | 10 || [[Wiacheslaf Gracchef]] || 1993–2011 || {{0}}72 |} <!-- | {| class="wikitable zebra" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=57;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} --> |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=57;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Joeri Koesjnaref]] * || 2005–2021 || 797 |- | {{0}}2 || [[Konstantin Rachkof]] || 1997–2011 || 316 |- | {{0}}3 || [[Ramil Gaisin]] * || 2012–2022 || 250 |- | {{0}}4 || [[Wladimir Simonof]] || 2001–2004 || 168 |- | {{0}}5 || [[Wasili Artemjef]] * || 2009–2021 || 145 |- | {{0}}6 || [[Andrei Koesin]] || 1997–2011 || 130 |- | {{0}}7 || [[Wladimir Ostrousjko]] || 2006–2020 || 125 |- | {{0}}8 || [[Alexander Janjoesjkin]] || 2002–2015 || 116 |- | {{0}}9 || [[Wiktor Motorin]] || 1999–2009 || 112 |- | 10 || [[Wiktor Gresef]] * || 2006–2022 || 112 |} | {| class="wikitable zebra" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=57;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=26 Januarie 2024}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Wasili Artemjef]] * || 2009–2021 || 29 |- | {{0}}2 || [[Andrei Koesin]] || 1997–2011 || 26 |- | {{0}}3 || [[Wladimir Ostrousjko]] || 2006–2020 || 25 |- | {{0}}4 || [[Wiktor Gresef]] * || 2006–2022 || 22 |- | {{0}}5 || [[Wiacheslaf Grachef]] || 1993–2011 || 19 |- | {{0}}6 || [[Igor Galinowskij]] || 2006–2019 || 18 |- | {{0}}7 || [[Alexander Gwozdowskij]] || 2005–2010 || 15 |- | {{0}}8 || [[Denis Simplikewitsj]] * || 2011–2021 || 15 |- | {{0}}9 || [[Jewgeni Matweef]] || 2007–2020 || 13 |- | 10 || [[Anton Roedoi]] || 2016–2018 || 12 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Raphaël Saint-André 2015-08-18.jpg|duimnael|upright|Raphaël Saint-André (2018)]] Sedert 2023 dien die Rus Aleksander Perwoetsjin as Russiese hoofafrigter. {| class="wikitable zebra" |- ! Name !! Jahre |- | {{vlagikoon|Rusland}} Petr Etko || tot 1992 |- | {{vlagikoon|Rusland}} Wladimir Grachef || 1992–2000 |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} James Stoffberg || 2001–2002 |- | {{vlagikoon|Rusland}} Aleksander Perwoetsjin || 2003–2004 |- | {{vlagikoon|Rusland}}{{vlagikoon|Frankryk}} Igor Mironof || 2004–2005 |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Blikkies Groenewald || 2006 |- | {{vlagikoon|Frankryk}} Claude Saurel || 2007–2008 |- | {{vlagikoon|Engeland}} Steve Diamond || 2008–2010 |- | {{vlagikoon|Rusland}} Nikolai Neroesj || 2008–2011 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Kingsley Jones || 2011–2014 |- | {{vlagikoon|Frankryk}} Raphaël Saint-André (tussentyds) || 2014 |- | {{vlagikoon|Rusland}} Aleksander Perwoetsjin || 2015–2018 |- | {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Mark McDermott (tussentyds) || 2018 |- | {{vlagikoon|Wallis}} Lyn Jones || 2018–2021 |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Dick Muir || 2021–2023 |- | {{vlagikoon|Rusland}} Aleksander Perwoetsjin || sedert 2023 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Russiese nasionale vrouerugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Verdere leesstof == * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |year=1997 |ISBN=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Russia national rugby union team|Russiese nasionale rugbyspan}} * {{ru}} [http://www.rugby.ru/ Amptelike webwerf van die Russiese Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/russia Rusland by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/country/russia/ Rusland op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Rusland]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] 5ijc501kt4uvg5agbwez5lv1tjy2xdw 0 43411 2967014 2628782 2026-09-13T11:27:27Z JMK 649 +kat 2967014 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Christiaan Beyers | bynaam = | beeld = Genl CF Beyers.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Genl. C.F. Beyers | geboortenaam = Christiaan Frederik Beyers | geboortedatum = [[23 September]] [[1869]] | geboorteplek = [[Kaapkolonie]] | dood_datum = [[8 Desember]] [[1914]] | sterfteplek = [[Vaalrivier]], [[Unie van Suid-Afrika]] | ouers = Christiaan Frederik Beyers en Anna Maria van der Bijl | titel = Kommandant-generaal | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Prokureur, kryger en 'n leier in die [[Maritz-rebellie]] van [[1914]] | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = [[Nasionale Party]] | godsdiens = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG]] | huweliksmaat = Mathilde König | kinders = Geen | webblad = | handtekening = }} Genl. '''Christiaan Frederik Beyers''' ([[Banghoek]], distrik [[Stellenbosch]], [[23 September]] [[1869]] — [[Vaalrivier]], distrik [[Makwassie]], [[8 Desember]] [[1914]]), was Boeregeneraal, prokureur, en leier in die [[Maritz-rebellie]] van [[1914]]. Hy is in 1869 naby [[Stellenbosch]] gebore en verhuis in [[1889]] na [[Transvaal]], waar hy prokureur in [[Boksburg]] en burger van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (ZAR) word. Hy sluit hom tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] by die Boeremagte aan en vorder tot die rang van generaal. Ná die [[Vrede van Vereeniging]] hervat hy sy beroep as prokureur, maar nou in [[Pretoria]]. Hy word later speaker van die Transvaalse [[parlement]] tydens Verantwoordelike Regering. In [[1912]] word hy aangestel as eerste kommandant-generaal (bevelvoerder) van die Uniale Weermag. Die volgende jaar besoek hy [[Europa]] en ontmoet keiser [[Wilhelm II van Duitsland]]. Kort ná sy terugkeer kruis hy swaarde met genl. [[Louis Botha]], wat hy gereken het té veel waarde geheg het aan oorsese verpligtinge. Beyers knoop daarom onderhandelings aan met generaal [[Koos de la Rey]] en andere wat teen die regeringsbeleid gekant was. Sy ontevredenheid met die regering word op die spits gedryf toe hy in September 1914, ná die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]], bedank as bevelvoerder van die weermag. Genl. [[Jan Smuts]] het hom van [[hoogverraad]] beskuldig. Beyers raak by die [[Maritz-rebellie]] betrokke en verdrink einde 1914 in die [[Vaalrivier]] terwyl regeringstroepe hom agtervolg het. == Herkoms en opleiding == [[Lêer:Genl CF Beyers se ouers se grafsteen in die Onderpapegaai-begraafplaas, Stellenbosch (Tanite Smart, 1 Januarie 2006).JPG|duimnael|links|Genl. Beyers se ouers se grafsteen in die Onderpapegaaiberg-begraafplaas op Stellenbosch.]] Beyers was die derde seun van Christiaan Frederik Beyers ([[21 September]] [[1829]] – [[10 Augustus]] [[1886]]), 'n boer van Zorgvliet, Banhoek, en sy eggenote, Anna Maria van der Bijl ([[4 April]] [[1839]] – [[28 Januarie]] [[1894]]) van Paardenvallei, [[Somerset-Wes]]. Sy oupagrootjie aan vaderskant was Johann David Beyer ([[1733]]-[[1797]]) wat in [[1757]] uit [[Erfurt]], [[Duitsland]], na die [[Kaap die Goeie Hoop|Kaap]] gekom het in diens van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]]. C.F. Beyers het grootgeword op die plaas Cottage Farm (volgens een bron) by Stellenbosch en was lid van ’n vooraanstaande en welvarende familie van [[Boland|Bolandse]] [[Wyn|wynboere]]. In sy tienerjare het ’n geldelike ramp die gesin getref toe sy vader belê in ’n [[Bank (finansiële instelling)|bank]] wat weke later sou ondergaan. Kort hierna sterf Beyers sr. en moes die boerdery sonder hom voortgaan.<ref name="Unnamed-20230318202320">{{af}}[http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/generaals/biografiese-profiele/profiel-c-f-beyers/ Christiaan (CF.) Beyers (1869–1914) op Afrikanersgeskiedenis.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327080944/http://www.afrikanergeskiedenis.co.za/generaals/biografiese-profiele/profiel-c-f-beyers/ |date=27 Maart 2019 }}. URL besoek op 3 Junie 2017.</ref> Aan die Stellenbosse Gimnasium en die [[Universiteit Stellenbosch|Victoria-kollege]], Stellenbosch, waar hy 'n tydgenoot was van [[Jan Smuts|Jan Christiaan Smuts]], die latere eerste minister van Suid-Afrika, het hy ’n goeie onderrig ontvang terwyl hy tussen sy skoolopleiding deur hard op die plaas moes werk. Hy het met oorgawe aan die studentelewe deelgeneem en was lid van die eerste [[Rugby|rugbyspan]]. Hy het ook aangesluit by ’n vereniging wat basiese militêre opleiding gebied het. Met sy buitengewone krag, fors liggaamsbou en gesellige persoonlikheid was hy ’n suksesvolle student, maar nie buitengewoon skrander nie. In die ZAR het hy ook rugby gespeel en vir Transvaal in [[Curriebeker]]-wedstryde uitgedraf.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> == Na Transvaal == [[Lêer:Genl Christiaan Frederik Beyers.jpg|duimnael|Genl. Beyers, waarskynlik voor die [[Tweede Vryheidsoorlog]].]] Beyers het hom einde [[1888]] op soek na werk by sy ouer broer Pieter in Pretoria aangesluit. Nadat hy enige jare by ’n prokureursfirma in Pretoria diens as leerling-prokureur geneem het, het hy dit deur privaat studie sover gebring dat hy in [[1894]] (of moontlik vroeër) die prokureurseksamen kon aflê en in dieselfde jaar sy eie praktyk op [[Boksburg]] kon begin.<ref name="Unnamed_2-20230318202320">{{af}} Swart, dr. M.J. (voorsitter redaksiekomitee). 1980. ''Afrikaanse kultuuralmanak''. Aucklandpark: [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]]</ref><ref name="Unnamed_3-20230318202320">{{af}} Aucamp, Gerhard (red.). 1947. Suid-Afrikaanse Heldegalery: Gedenkboek van figure in ons geskiedenis wat deur hul heldedade, baanbrekerswerk en selfopoffering in dankbare herinnering behoort te bly. Kaapstad: M. Rieck.</ref> As [[Kaapkolonie|Kaapse]] burger kon hy geen betrekking in die staatsdiens van Transvaal kry nie, hoewel sy kwalifikasies sterk in aanvraag was.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> Ten tyde van die [[Jameson-inval]] het hy, ofskoon nog ’n uitlander, hom aangebied as vrywilliger en so getoon dat hy sy lot ten volle by die ZAR ingewerp het. Hoewel hy nie in werklikheid krygsdiens verrig het nie, verkry hy as gevolg hiervan in [[1897]] volle burger- en stemreg in die ZAR. Voor die inval het hy nie aan die [[politiek]] deelgeneem nie omdat hy nie ’n burger was nie, maar dit is bekend dat hy pres. [[Paul Kruger]] se Burgerskapswetgewing teengestaan het.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> Op [[6 Augustus]] [[1896]] het Beyers in die [[huwelik]] getree met Mathilde König, 'n [[Onderwys|onderwyseres]].<ref name="Unnamed_4-20230318202320">{{af}} [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] en Beyers, C.J. (hoofred.) ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel III''. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1977.</ref> Sy was ’n gesofistikeerde vrou wat naas [[Nederlands]] en [[Engels]], ook [[Duits]] en [[Frans]] magtig was. Geen kinders is uit die huwelik gebore nie. Hul sosiale lewe was bedrywig en albei was diep [[Religie|godsdienstig]].<ref name="Unnamed-20230318202320"/> == Tweede Vryheidsoorlog == [[Lêer:Genl CF Beyers en andere voor 'n vroeë prokureurskantoor in Johannesburg.jpg|duimnael|links|Genl. Beyers (naaslinks) en andere voor 'n vroeë prokureurskantoor in Johannesburg.]] [[Lêer:Tuinparty in Pretoria in 1903 met genls Beyers en Smuts en Emily Hobhouse.jpg|duimnael|Op dié tuinparty wat in 1903 in [[Pretoria]] gehou is, staan [[Emily Hobhouse]] in die wit rok met die swart hoed regs van genl. Beyers en links van genl. [[Jan Smuts]].]] [[Lêer:Genl CF Beyers, Gedenkboek van het Victoria-Kollege.jpg|duimnael|links|Genl. Beyers se portret in ''Gedenkboek van het Victoria-Kollege'' (1918).]] Met die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] ([[1899]]–[[1902]]) op [[11 Oktober]] 1899, nadat hy reeds ’n welvarende regspraktyk opgebou het, is Beyers as gewone burger na die front opgeroep en het hy geveg in die vernaamste veldslae in [[Natal (kolonie)|Natal]] gedurende die eerste maande van die stryd.<ref name="Unnamed_5-20230318202320">{{en}} Scholtz, G.D. in Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou).</ref> Nadat hy in Maart [[1900]] gekies is as assistent-[[veldkornet]] (die eerste rang bo gewone burger),<ref name="Unnamed-20230318202320"/> het Beyers die aandag getrek van sy kommandant-generaal, genl. [[Louis Botha]], nie alleen deur sy onverskrokkenheid en waagmoed te velde nie,<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> veral in die veldslae by [[Slag van Donkerhoek|Donkerhoek]] of Diamond Hill ([[11 Junie]] [[1900]], naby Pretoria), [[Witpoort, Noordwes|Witpoort]] ([[16 Junie]] [[1900]]) en [[Slag van Bergendal|Dalmanutha]] ([[21 Augustus|21]]–[[27 Augustus]] [[1900]], naby [[Belfast, Mpumalanga|Belfast]]), maar ook vanweë sy kragtige persoonlikheid<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/><ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> en sy rondborstige en onverskrokke afkeer van onbevoegde offisiere. Ook het hy, hoewel net ’n assistent-veldkornet, die losbandige gees onder die burgers heftig gekritiseer, en was hy een van die eerstes wat op die herorganisasie van die krysmagte aangedring het.<ref name="Unnamed_3-20230318202320"/> Hy was hewig ontsteld omdat ’n noemenswaardige aantal burgers hulle sleg gedra het. Winkels en huise in vyandige gebiede is geplunder en drank is misbruik. Die burgers het self die offisiere verkies en syns insiens het dit nie bekwaamheid in die hand gewerk nie.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> ’n Groot deel van die oorlog het prop. [[Jozua Francois Naudé|J.F. Naudé]], die later so bekende predikant van [[NG gemeente Graaff-Reinet]] en vader van ds. [[Beyers Naudé]] (wat na genl. Beyers genoem is), as veldprediker by Beyers opgetree en ’n sterk invloed op hom uitgeoefen.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Ná die val van Pretoria op [[5 Junie]] [[1900]] is ’n krygsraad gehou. Beyers het dit as plaasvervanger bygewoon. Hy het sy eie junioriteit geïgnoreer en aktief aan die besprekings deelgeneem. Name en spesifieke gebeure van onbekwaamheid het hy opgenoem en as onverskoonbaar bestempel.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> Beyers het uitgeblink in gevegte teen [[Frederick Sleigh Roberts|lord Roberts]] in die omgewing van [[Johannesburg]] en in [[Oos-Transvaal]], en getoon dat hy ’n gebore militêre leier was, sodanig dat genl. Botha hom op [[3 September]] [[1900]] as assistent-generaal (die tweede hoogste rang in die ZAR se weermag) van die distrikte Waterberg en Soutpansberg aangestel het.<ref name="Unnamed_3-20230318202320"/><ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> Hy het dadelik sy kommando's gereorganiseer, die onbevoegde offisiere afgesit en op besliste wyse die stryd teen die Engelse leërmagte voortgesit.<ref name="Unnamed_3-20230318202320"/> Weerstand teen die aanstelling van so ’n jong man van buite die distrikte is spoedig uitgewis danksy Beyers se vasbeslotenheid, dapperheid en militêre vernuf. Hy het die noordelike distrikte, wat amper volledig aan die oorlog onttrek het, opnuut gemobiliseer. ’n Groot Britse mag moes ontplooi word om dié uitgestrekte gebied te verower en te behou. Dié Britse oormag is nooit met rus gelaat nie, al het [[perdesiekte]] die meeste burgers tot voetsoldate gereduseer.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> Die nuwe aanvallende gees deur Beyers aangewakker, het sy kommando in staat gestel om 'n aanval te loods op die kamp van genl.-maj. A.H. Paget te Pienaarsrivier op [[27 September]] [[1900]] (vier dae ná Beyers se 31ste verjaardag), waar hy self ternouernood aan die dood ontkom het. Ná 'n besoek deur pres. [[M.T. Steyn]] en Louis Botha op [[18 Oktober]] [[1900]], het Beyers se kommando hom aangesluit by die kommando van genl. [[Koos de la Rey|J.H. de la Rey]] sodat hulle die Britse kolonne onder bevel van genl.maj. R.A.P. Clements geweldige verliese laat ly het op Nooitgedacht (noordwes van [[Krugersdorp]] op [[13 Desember]] [[1900]], Beyers se grootste sukses tydens die Driejarige Oorlog.<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> Die vyand is op die vlug geja met agterlating van omtrent 400 dooies en gewondes, 300 krygsgevangenes, 200 tente, 400 perde, 300 muile, 500 beeste benewens ’n groot hoeveelheid ammunisie.<ref name="Unnamed_6-20230318202320">{{af}} [[Anna Böeseken|Böeseken, dr. A.J.]] 1966. ''Die Nuusbode''. [[Kaapstad]]: Nasou.</ref> Op ’n tydstip toe oorlogsmoegheid baie Boere verlam het, het dit die moraal versterk en die Republikeinse magte in staat gestel om nog amper 18 maande met die vryheidstryd voort te gaan.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> Hoewel die plan van De la Rey en Beyers om aanvalle te loods op die Pretoria-Delagoabaai-spoorlyn prysgegee moes word vanweë Britse teenstand, het Beyers se troepemag in Januarie 1901 na die [[Oos-Rand]] beweeg en krygsaksie verrig teen die agterhoede van die mag onder bevel van genl. sir [[John French]]. Vervolgens moes ook afgesien word van Botha se voorneme om Beyers te stuur om die [[Kaapkolonie]] binne te val, deels vanweë genl. J.C. Smuts se teenkanting van hierdie plan en deels vanweë die bedrywighede van brig.-genl. H.C.O. Plumer in Noord-Transvaal. Beyers het egter die middele kortgekom om te belet dat Plumer [[Pietersburg]] op [[8 April]] [[1901]] beset, en gedurende die res van die oorlog het hy in die distrikte Waterberg en Soutpansberg 'n geïsoleerde guerrilla-veldtog van "slaan en vlug" met ’n klein aantal burgers onder steeds moeiliker omstandighede moes voer.<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> Ook hierin het hy hom onderskei.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Op [[23 Januarie]] [[1902]] het hy 'n vrugtelose aanval op Pietersburg geloods. En eers op [[20 Maart]] [[1902]] kon hy weer tot die aanval oorgaan toe sy troepemag Fort Edward, suid van [[Louis Trichardt]], omsingel. 'n Groter troepemag onder kol. J. Colenbrander het hom gedwing om die beleg op te hef, en van [[8 April|8]] tot [[9 April]] het Colenbrander sy kommando 'n gevoelige slag by Malepspoort toegedien. == Vrede van Vereeniging == Nadat hy 'n daaropvolgende aanval deur Colenbrander afgeslaan het op [[15 April]] [[1902]], is Beyers na [[Vereeniging]] ontbied,<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> en op [[15 Mei]] is hy gekies as voorsitter van die vergadering van Boere-afgevaardigdes wat samesprekinge sou voer in verband met vredesvoorwaardes.<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> Dertig Vrystaters en 30 Transvalers het aan die samesprekings deelgeneem. Hulle kon nie eenstemmigheid bereik nie, maar op Saterdag [[31 Mei]] het die meeste besef dat die vernietiging van Boere-eiendom en die moord op die vroue en kinders die land en volk sou breek. Al was Beyers aanvanklik ten gunste van voortsetting van die oorlog, het die houding van die meerderheid van die afgevaardigdes hom eindelik beweeg om ten gunste van vrede te stem. Die uitslag van die stemming onder die Republikeinse afgevaardigdes was ses teen en 54 vir onvoorwaardelike oorgawe. Daardie aand is genls. [[Jan Smuts|J.C. Smuts]] en [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] se oorgawe dokument in [[Georg Heys]] se [[Melrose-huis|Melrose-woning]] aan lords [[Alfred Milner|Milner]] en [[Herbert Kitchener|Kitchener]] oorhandig. Die dokument is om 23:05 onderteken en het so ’n einde aan die Boererepublieke gebring.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/>1 == Ná die Driejarige Oorlog == [[Lêer:Genl CF en mev Beyers in die tyd toe hy speaker van die Transvaalse wetgewende vergadering was.jpg|duimnael|links|Genl. en mev. Beyers in die tyd toe hy speaker van Transvaal se wetgewende vergadering was.]] [[Lêer:Reëlingskomitee vir die begrafnis van pres Paul Kruger op 16 Desember 1904 in Pretoria.jpg|duimnael|Die reëlingskomitee vir die begrafnis van pres. [[Paul Kruger]] op [[16 Desember]] [[1904]], hier afgeneem die dag vantevore, [[15 Desember]]. Voor (van links): A.D.W. Wolmarans, [[Schalk Willem Burger|S.W. Burger]], [[Louis Botha]] (voorsitter), [[Koos de la Rey|J.H. de la Rey]], [[Jan Smuts|J.C. Smuts]] en C.F. Beyers. Middel: S. Meintjes, H. Visser, J. Joubert, I.N. van Alphen, G.W.S. Lingbeek, T.W. Beckett, [[Frans Engelenburg|F.V. Engelenburg]] en L.L. Steen (sekretaris). Agter: P.L.A. Goldman, N.J. de Wet, P. van der Byl, Watermeyer, [[P.G.W. Grobler]], D. Liebenberg, I.S. Ferreira en Hans Minnaar.]] Ná die oorlog het Beyers 'n regspraktyk in Pretoria begin.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Voor die oorlog het hy nie tekens getoon van die soort openbare lewe waarvoor hy bekend sou word nie,<ref name="Unnamed-20230318202320"/> maar ná die vrede was hy lid van die Boerekomitee wat die Britse koloniale sekretaris, [[Joseph Chamberlain]], in Januarie 1903 in Pretoria ontmoet het. Ná die stigting van die party [[Het Volk]] in 1905, is Beyers gekies as lid van die hoofkomitee.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> In dié tyd het hy op die voorgrond getree as ’n Afrikanervolksleier.<ref name="Unnamed_3-20230318202320"/> Die ondubbelsinnige stelling van sy standpunt, wat dikwels weinig ooreenkoms getoon het met die versoeningsbeleid van sy party, het heelwat verleentheid vir Botha en Smuts veroorsaak.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Ná die toekenning van selfbestuur aan die Transvaal, is Beyers in 1907 verkies tot lid van die Transvaalse Wetgewende Vergadering vir Waterberg, en het hy die stellige verwagting gekoester dat hy in Botha se kabinet opgeneem sou word. Sy diepe teleurstelling toe dit nie gebeur nie, is ietwat gelenig deurdat hy verkies is tot Speaker van die Wetgewende Vergadering, hoewel die algemene opvatting was dat Botha hom "aan die stoel gekluister het" om 'n kragtige andersdenkende stem binne sy party die swye op te lê. Hy het 'n sterk, onpartydige Speaker blyk te wees, wat die hoogagting van alle partye geniet het.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> In 1910 het Beyers, wat die beleid van Louis Botha ondersteun het, tot die eerste Unie-Volksraad toegetree as onbestrede lid van die [[Regerende Party]] vir Pretoria-Suid. In die koukus het Botha hom benoem vir die amp van Speaker, maar vanweë teenkanting van die Oranje-Vrystaatse en Kaapse lede is hy nie verkies nie. As parlementslid het hy nie veel aan debatte deelgeneem nie, maar af en toe het hy sy standpunt sterk gestel, veral wanneer die onderwys, godsdiens en verdediging ter sprake was. .<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Op [[6 April|6]] en [[7 April]] [[1911]] het Beyers op [[Stellenbosch]] deelgeneem aan die eerste Taalkonferensie in Suid-Afrika wat in die onderste saal van die Kollegegebou gehou is. Studente het almal stokkies gedraai en na die saal gestroom waar uitbundige patriotisme en taalgeesdrif hoogty gevier het. Buiten Beyers was die sprekers onder andere prof. [[Adriaan Moorrees]], prof. Blommaert en ds. [[Herman van Broekhuizen]]. Die belangstelling wat deur dié tweedaagse konferensie ontketen is, was so groot dat al die toesprake gebundel en onder die titel ''Wij zullen handhaven'' uitgegee is. Timo Kriel, seun van ds. [[Abraham Kriel]], het die meeste van die werk gedoen en was in ’n hoë mate vir die welslae van die konferensie verantwoordelik.<ref>{{af}} [[Hendrik Bernardus Thom|Thom, prof. H.B.]] (sameroeper: redaksiekomitee). 1966. ''Stellenbosch 1866–1966. Honderd Jaar van Hoër Onderwys''. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.</ref> == Hoof van die Unie-verdedigingsmag == [[Lêer:Genl CF Beyers as kommandant-generaal van die Unie-verdedigingsmag, omstreeks 1913.jpg|duimnael|links|Genl. Beyers in die tyd (1912–'14) toe hy kommandant-generaal van die Unie-verdedigingsmag was.]] [[Lêer:Genl Christiaan Beyers ontmoet keiser Wilhelm II in Switserland, 1912.jpg|duimnael|Genl. Beyers ontmoet die Duitse keiser [[Keiser Wilhelm II|Wilhelm II]] tydens maneuvers in [[Switserland]], 1912.]] Op [[1 Julie]] [[1912]] het hy bedank as parlementslid om die eerste kommandant-generaal te word van die pas gestigte Unie-Verdedigingsmag.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Die besluit om in 1912 ’n verdedigingsmag tot stand te bring, is nie sonder teenstand geneem nie. Britsgesindes het geglo Suid-Afrika was deel van die Britse Ryk; daarom sou die land nie so ’n krygsmag nodig hê nie. Saam met Botha en Smuts het Beyers hom sterk daarvoor beywer. Toe die besluit geneem is, is Beyers as aanvoerder aangestel. Met beperkte fondse kon die [[Unie van Suid-Afrika|Unie]] nie ’n voltydse weermag vestig nie. ’n Burgermag sou dus deur ’n permanente offisierskorps gelei word. Beyers het van Botha en Smuts verskil, omdat hulle die Unie-Verdedigingsmag in diens van die Britse Ryk wou stel, terwyl dit vir Beyers ’n teken van selfstandigheid was.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> Beyers moes doeltreffend werk en het Brittanje, Frankryk en Duitsland besoek om die beste praktyke te bestudeer. Hy het ’n deeglike grondslag gelê en selfs die Suid-Afrikaanse Lugmag (aanvanklik die Lugkorps) is deur sy inisiatief gestig. Kort ná [[7 Augustus]] [[1912]] vertrek hy uit Suid-Afrika na Europa om maneuvers by te woon en 'n studie te maak van die organisasie van burgermageenhede. Tydens sy bywoning van die Switserse maneuvers het hy 'n kort ontmoeting gehad met die Duitse keiser, [[Keiser Wilhelm II|Wilhelm II]]. Ná sy terugkeer in Suid-Afrika in Desember 1912 het hy die Aktiewe Burgermag in die lewe geroep, die nut waarvan in Januarie 1914 sou blyk toe eenhede van daardie mag, onder bevel van Beyers, die arbeidsonrus aan die [[Witwatersrand]] kon onderdruk.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> In 1913 het hy Europa weer in sy hoedanigheid as kommandant-generaal van die Unie-verdedigingsmag besoek.<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> == Eerste Wêreldoorlog == [[Lêer:Vlugskrif met die redes vir kommandant-generaal CF Beyers se bedanking as hoof van die Unie-Verdedigingsmag.JPG|duimnael|links|'n Pamflet met die redes vir genl. Beyers se bedanking as hoof van die Unie-Verdedigingsmag.]] [[Lêer:Genl CF Beyers in uniform.jpg|duimnael|Genl. Beyers in uniform as hoof van die Unie-Verdedigingsmag.]] [[Lêer:De Grondleggers van de eerste Nationale Partij in het Unie Parlement 1915.jpg|duimnael|Beyers se portret is prominent in die middel geplaas op dié plakkaat wat in 1915 uitgebring is ter ere van die grondleggers van die [[Nasionale Party]] in die Unie-parlement.]] Ná die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog in 1914 was Beyers nie ten gunste van die kabinetsbesluit om te voldoen aan die versoek van die Britse regering om Duits-Suidwes-Afrika binne te val nie. Hy het egter geen onmiddellike stappe gedoen nie, en in werklikheid gehelp om genl. [[Koos de la Rey|J.H. de la Rey]] te laat afsien van die plan om op [[15 Augustus]] [[1914]] halsoorkop tot aksie oor te gaan by Treurfontein. Middel Augustus het Beyers samesprekings gevoer met nog twee voormalige Boeregeneraals, maj. J.C.G. Kemp en lt.kol. [[Manie Maritz|S.G. Maritz]], wat hom gepols het oor sy houding teenoor 'n Boererebellie. Maritz het teruggekeer na sy hoofkwartier by [[Calvinia]] met die oortuiging, tereg of ten onregte, dat hy Beyers se steun gehad het vir sy plan om met Duitse hulp 'n staatsgreep te reël om die Botha-bewind omver te werp en 'n republiek uit te roep. Maritz kon Beyers egter nie om die Duitse goewerneur van Suidwes-Afrika by die grens te kom ontmoet nie.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Op 15 September het Beyers 'n brief aan die minister van verdediging, genl. [[Jan Smuts|J.C. Smuts]], en aan die pers gestuur, waarin hy sy bedanking as kommandant-generaal ingedien en die redes vir sy teenkanting van die regering se oorlogsbeleid uiteengesit het.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Later in die dag het Beyers toegestem om De la Rey te vergesel na die militêre kamp by [[Potchefstroom]], wat gereed was om teen die regering op te tree uit weerstand teen die Botha-regering se deelname aan die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Hy was dus by De la Rey toe laasgenoemde die nag van 15 September per ongeluk deur die polisie geskiet is by Langlaagte terwyl lede van die mag die hele [[Witwatersrand]] gefynkam het op soek na [[William Foster]] van die berugte [[Fosterbende]]. Die polisie het die twee mans gedaag, maar hulle het aangery, waarna ’n polisieman se terugspringende koeël De la Rey noodlottig in sy rug gewond het.<ref name="Unnamed_6-20230318202320"/><ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Dit was ’n geweldige skok vir die Afrikaners wat gekant was teen die Botha-regering se beleid en veral die oorlogsbeleid.<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> Dit het die gemoedere nog meer gaande gemaak.<ref name="Unnamed_6-20230318202320"/> Op De la Rey se begrafnis op [[20 September]] op [[Lichtenburg]], wat ’n paar duisend mense bygewoon het, het Beyers plegtig ontken dat daar enige gedagte aan rebellie was. Genls. Smuts en Botha het op dié dag beloof dat die stryd teen die Duitse koloniale gebied net met vrywilligers gevoer sou word, het dit spoedig geblyk dat dit in die praktyk nie die geval was nie.<ref name="Unnamed_6-20230318202320"/> Hoewel sy verbintenis met lede van die daaropvolgende [[Maritz-rebellie|Rebellie]] skynbaar in hierdie rigting gedui het, bestaan geen afdoende bewys dat Beyers op hierdie tydstip van die planne vir rebellie geweet of op enige wyse daarby betrokke was nie.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Hoewel Beyers op 21 September 'n protesnota teen die regering se oorlogsbeleid help opstel het, het hy nie self protesvergaderings toegespreek nie. 'n Byeenkoms op [[10 Oktober]] in die Pretoriase Operagebou ter gedagtenis aan Paul Kruger se verjaardag, waarop Beyers die hoofspreker sou gewees het, het op 'n hewige bakleiery uitgeloop toe politieke teenstanders in die gehoor begin handuit ruk en die sprekers doodskree met "Rule Britannia".<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> Die optrede van die "Engelssprekende gepeupel" waardeur Beyers verhinder is om as spreker op te tree, het regstreeks daartoe gelei dat [[Jopie Fourie]], wat ook die byeenkoms sou toegespreek het, besluit het om hom by die protesterendes aan te sluit. (Die oorhaastige verhoor en voltrekking van Fourie se vonnis wat tot sy teregstelling op [[20 Desember]] daardie jaar gelei het – hy is aan hoogverraad skuldig bevind omdat hy nie uit die Unie-verdedigingsmag getree het voor hy gerebelleer het nie –<ref name="Unnamed_6-20230318202320"/> het die Afrikanervolk diep geskok en die verontwaardiging teen dié optrede sou lei tot ’n snelle opbloei in die [[Nasionale Party]] se steun.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Nadat Maritz daadwerklik begin rebelleer het op 9 Oktober en geëis het om sekere Afrikaner-generaals te spreek, het Botha Beyers probeer oorreed om te gaan, blykbaar met die doel om Maritz uit te lok. Maar sodra Beyers daarvan bewus geword het dat die regering die aanbod van genl. [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] om Maritz te spreek, van die hand gewys het, het Beyers geweier om te gaan. Op 19 Oktober het hy uit vrees vir sy lewe uit die onmiddellike omgewing van Pretoria na die plaas Damhoek in die Magaliesberg-gebied gegaan, waar groepe gewapende burgers spoedig by hom aansluit.<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> Op 'n burger-protesvergadering te Middellyn op [[22 Oktober]] is besluit dat toekomsplanne in die Transvaal aan Beyers oorgelaat sou word en in die Vrystaat aan De Wet. So is Beyers aangewys as leier van die protesterende Transvalers. Afgesante van die regering het Beyers en sy volgelinge tevergeefs probeer oorreed om huiswaarts te keer, maar hy het wel toegestem om M.T. Steyn op sy plaas, [[Onze Rust]], by [[Bloemfontein]], te besoek om die situasie te bespreek. Op 27 Oktober is Beyers se troepemag by Commissiedrift, suid van Rustenburg, deur 'n regeringsmag aangeval en uiteengejaag. Dié ondervinding by Commissiedrift het Beyers nie 'n onversoenlike rebel gemaak nie; hy was trouens in geen stadium van plan om te rebelleer nie<ref name="Unnamed_5-20230318202320"/> – maar dit het hom gedwing om uit te wyk, wat die moontlikhede ten opsigte van geslaagde vredesonderhandelinge belemmer het.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Op 28 Oktober het Beyers en Kemp mekaar op Steenbokfontein ontmoet en 'n manifes of "kennisgewing" uitgereik waarin hul misnoeë uitgespreek word omdat die regering besluit het om [[Duits-Suidwes-Afrika]] te verower sonder raadpleging van die volk. In dié manifes, wat opgestel is met die hulp van ds. [[Herman van Broekhuizen]] van die [[NG gemeente Pretoria]], is aangevoer die regering het op grond van onjuiste berigte en bewerings van parlementslede van die [[Suid-Afrikaanse Party]] besluit om ’n volk aan te val wat Suid-Afrika nog nooit leed aangedoen het nie, en het boonop die publiek deur middel van krygswet belet om te protesteer. Die protesskrif het gewaarsku teen onnodige vergieting van broederbloed, maar die burgers versoek om als in hul vermoë te dien om die veldtog teë te werk en om te weier om vir die regering te gaan veg aangesien "ons enige doel is de eer van God en heil van volk en vaderland". Die kennisgewing is gedateer [[29 Oktober]] [[1914]] en geteken deur genls. [[Christiaan de Wet|C.R. de Wet]] en C.F. Beyers, hoewel De Wet waarskynlik nie ’n aandeel in die opstel daarvan kon gehad het nie.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Ook op 29 Oktober het Beyers verduidelik dat die volk met wapens in die hand sou protesteer en dat hy al sy kragte sou inspan om sy volk wakker te skud, al sou dit sy lewe kos. Die dag vantevore het De Wet selfs verder gegaan en op [[Vrede]] openlik verklaar dat hy en sy volgelinge van voorneme was om hulle eers by Maritz aan te sluit, wapens in die hand te kry en dag na Pretoria op te ruk om die [[Vierkleur]] te hys. Op [[5 November]] [[1914]] is Beyers se kommando nog ’n maal deur regeringsmagte aangeval naby Kingswood, en twee dae later by Gruisdrift. Toe eers, nadat sy mag aansienlik verswak is, het die regering hom toegelaat om na Onze Rust te gaan. Aangesien Beyers nie daarin kon slaag om in verbinding te kom met sy medeleier, De Wet, nie, het dié besoek niks opgelewer nie. Hy het weer by sy kommando aangesluit wat op 16 en 17 November deur regeringsmagte aangeval is by Verhelslaagte, wes van Bultfontein. Nadat sy kommando verder uitgedun is deur nog 'n aanval op 1 Desember, het Beyers en sy klompie manskappe, 23 in getal, in die rigting van die Vaalrivier beweeg met die hoop om nuus te kry van Kemp.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> == Verdrinking == [[Lêer:Genl CF Beyers in sy biografie deur GD Scholtz.jpg|duimnael|links|Beyers se portret op die stofomslag van sy biografie deur G.D. Scholtz (1941).]] [[Lêer:Vaalrivier die broederstroom, of die uiteinde van generaal CF Beyers.JPG|duimnael|Die titel blad van [[S.P.E. Boshoff]] se werk ''Vaalrivier die broederstroom, of die uiteinde van generaal C.F. Beyers'', wat ''Het Volksblad'' van Bloemfontein omstreeks 1916 uitgegee het. 'n Tweede uitgawe het in 1918 by [[Naspers|Nationale Pers]], ook in die Rosestad, verskyn.]] Op 8 Desember het 'n regeringsmag onder veldkornet P.H. de Necker sy manskappe agtervolg tot by die rivier regoor die plaas Greyling's Request, sowat 40&nbsp;km suid van [[Makwassie]], aan die Transvaalse kant van die Vaalrivier. Beyers se volgelinge het teruggeval tot by die rivier, maar aangesien hulle omsingel is deur 'n mag met 'n getalle-oorwig, was gevangeneming onafwendbaar.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Beyers en een van sy manne, Jan Pieterse, probeer egter die rivier oorsteek. Pieterse, ’n Vrystater van [[Bothaville]], het verdrink, waarna Beyers na die Vrystaatse kant teruggewem het. Nadat ds. Boshoff (moontlik ds. [[Pieter Boshoff|P.J.J. Boshoff]]) namens die rebelle die teken van oorgawe gegee het, het die skietery opgehou. Maar toe Beyers uit die water wou klim, het onverwags nog ’n skoot geval en het hy plotseling weggesink om nie weer lewend te verskyn nie. Sy lyk is eers twee dae later onder die vloedwaters van die Vaalrivier gevind. Uit sy bandelier het nie ’n enkele patroon ontbreek nie, want hy kon dit nie regkry om op sy volksgenote te skiet nie.<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> ’n Deeglike lykskouing deur dr. Grunberger het geen tekens van koeëlwonde aan die lig gebring nie.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Beyers se dood het tot baie bespiegeling aanleiding gegee. Medestryders kon nie glo dat ’n sterk man, boonop ’n goeie swemmer, sou verdrink nie. Die bewering is dikwels gemaak dat hy in die water doodgeskiet is. Tog is verdrinking medies bevestig. Dit kan toegeskryf word aan die swaar uniform wat in die water nog swaarder geword het. Ook moet onthou word dat hy teen daardie tyd ’n vermoeiende vlug van etlike weke agter die rug gehad het. Dit is moontlik dat hy ná ’n meer passiewe leefwyse in sy veertigerjare nie meer so fiks as tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] 12 jaar vantevore was nie. Daar is geen bewyse dat hy geskiet is nie; iets wat moeilik sou wees om te versteek.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> Smuts het geweier om sy toestemming te gee dat die liggaam na Pretoria gebring word en daar begrawe word, en Beyers is begrawe op die plaas Oersonskraal (later herdoop tot Beyersrust) naby Makwassie. Wat Beyers se vroeëre voornemens ook al was, is hy van Oktober af skynbaar alleen aangedryf deur 'n begeerte om te protesteer teen die regering se oorlogsbeleid. Hy wou nie tot aggressiewe optrede oorgaan nie, en het op geen tydstip 'n beroep gedoen op republikeinse gevoelens nie. Deurdat hy diep godsdienstig was en 'n vurige patriot, het die hele situasie vir hom veel innerlike stryd meegebring.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> == Geaardheid == [[Lêer:Genl Christiaan Beyers as eerste hoof van die Unie-verdedigingsmag, omstreeks 1913.jpg|duimnael|Genl. Beyers toe hy hoof was van die Unie-verdedigingsmag, 1912–'14.]] Beyers, 'n goed geboude, mooi man, was as jong man 'n kranige rugbyspeler en het Transvaal in 1891 verteenwoordig teen die Britse toerspan.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Tydens die guerrilla-oorlog, 1900-'02, was hy 'n vindingryke leier, maar sy talente is grootliks verkwis in die afgeleë oorlogstoneel waar hy hom bevind het. Hy het as bevelvoerende offisier van die kommando's in Noord-Transvaal getoon dat ’n Christen-krygsman was. Hy was baie godsdienstig en het die godsdiens op kommando nooit verwaarloos nie, maar was ook uiters streng en vasberade.<ref name="Unnamed_3-20230318202320"/> Hy was trouens reeds as jong man sterk godsdienstig. Dit het algaande sterker geword sodat elke daad later in sy lewe godsdienstig gemotiveer was.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> As innig gelowige man met 'n vurige belangstelling in onderwysaangeleenthede, was hy voor Uniewording voorsitter van die komitee vir Christelik-nasionale onderwys (CNO) in die Transvaal. Beyers was 'n reguit, openhartige politikus met 'n aansienlike persoonlike aanhang.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> Hy word beskryf as ’n "groot Christen-Afrikaner, na wie die Afrikaners opgesien het, veral in 1914. Hulle het gewag om te sien wat hy gaan doen, en hom dan gevolg".<ref name="Unnamed_2-20230318202320"/> Was dit nie vir sy skielike dood nie, sou hy ongetwyfeld 'n prominente rol gespeel het in die naoorlogse politieke ontwikkelinge. Sy naam, gekoppel aan dié van De la Rey en Jopie Fourie as die driemanskap van Afrikaner-martelare, die slagoffers van die Botha-Smuts-beleid, het gevoelens baie hoog laat loop gedurende en ná die oorlogsjare, en het veel bygedra tot die snelle vordering van die Nasionale Party van genl. Hertzog van 1915 af.<ref name="Unnamed_4-20230318202320"/> == Waardering == [[Lêer:Genl CF Beyers, geskilder deur Hugo Naudé.jpg|duimnael|links|'n Skildery van Beyers deur [[Hugo Naudé]].]] Volgens die naamlose skrywer in ''Suid-Afrikaanse heldegalery'' (1947) "is deur die Afrikaanse volk, as geheel nog nooit (aan C.F. Beyers) die hulde toegebring wat hy verdien nie omdat latere politieke verwikkelings daartoe gelei het dat ’n gedeelte van die volk hom enigsins op die agtergrond geskuiwe en vergeet het, want in die Suid-Afrikaanse geskiedenis neem hy ’n ereplek in.<ref name="Unnamed_3-20230318202320"/> Dieselfde skrywer skryf: "Sy lewe was ’n voorbeeld van getroue pligsvervulling volgens sy oortuigings, en sy nagedagtenis sal deur talle van bewonderaars in ere gehou word." Die naamlose skrywer van sy lewenskets op ’n webtuiste van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]] (FAK) maak ook gewag van die gebrek aan erkenning wat hy ná sy dood geniet het: "Generaal Christiaan Beyers is ’n Afrikanerheld wie se nagedagtenis mettertyd vervaag het. Tog was hy een van die mees prominente aanvoerders tydens die Tweede Vryheidsoorlog en ’n sterk leier in die tyd wat daarop gevolg het. Ná Uniewording het hy, as eerste kommandant-generaal, die grondslag vir die Suid-Afrikaanse Weermag gelê." Dié skrywer skryf hoe ’n diep indruk Beyers in sy lewe en sterwe op sy tydgenote gemaak het. "Sy tragiese dood tydens die Rebellie van 1914 het gemoedere hoog laat loop. Verskeie mense wat naby aan hom was, het hulle kinders na hom vernoem. Beyers is as voornaam gebruik en die meisiesnaam Beyra bestaan steeds in sekere families. Die bekendste draer van Beyers se naam was die latere geestelike leier, dr. Beyers Naudé. Ook ’n skrywer van jeug- en spanningsverhale, [[C.F. Beyers Boshoff]], is na hom vernoem. In Pretoria dra ’n skool, in Boksburg ’n voorstad en in Pretoria-Noord ’n straat sy naam." Hy (of sy) meen dis "eienaardig dat iemand wat so hoog geag is, byna in vergetelheid kon raak" en noem dat sy biograaf dr. G.D. Scholtz in 1941 geskryf het dat hy tot dié studie beweeg is deur die gebrek aan kennis van Beyers.<ref name="Unnamed-20230318202320"/> Die FAK-skrywer meen Beyers se besonderse bydrae het gelê in sy toewyding aan God en die saak waarin hy geglo het. "Tydens die Tweede Vryheidsoorlog het hy ’n belangrik rol in die herstel van Boere se oorlogspoging gespeel. Ná die oorlog het sy integriteit en bekwaamheid in verskeie verbande ’n deurslaggewende rol gespeel. Deur sy dood is die Afrikanervolk van iemand beroof wie se grootste bydrae dalk nog voorgelê het. Beyers het ook die groeiende eenwording tussen Afrikaners (dwarsdeur) Suid-Afrika verteenwoordig. Gevoelens dat Kapenaars minder geneig sou wees om vir vryheid op te offer, is deur mense soos hy weerlê." .<ref name="Unnamed-20230318202320"/> == Bronne == * {{af}} Aucamp, Gerhard (red.). 1947. ''Suid-Afrikaanse Heldegalery: Gedenkboek van figure in ons geskiedenis wat deur hul heldedade, baanbrekerswerk en selfopoffering in dankbare herinnering behoort te bly''. Kaapstad: M. Rieck. * {{af}} [[S.P. Engelbrecht|Engelbrecht, prof. S.P.]], Agar-Hamilton, J.A.I., Pelzer, prof. A.N. en Behrens, H.P.H. 1952. ''Eeufees-album. Pretoria se eerste eeu in beeld''. Pretoria:J.L. van Schaik, Beperk. * {{af}} [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] en Beyers, C.J. (hoofred.) ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel III''. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1977. * {{en}} [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]]. 1978. ''Encyclopaedia of Southern Africa''. Cape Town: Juta and Company Limited. * {{en}} Scholtz, G.D. in Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * {{en}} Saunders, Christopher C. (raadgewende red.). 1994. ''An Illustrated Dictionary of South African History''. [[Sandton]]: Ibis Books and Editorial Services cc. * {{af}} Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. * {{af}} Swart, dr. M.J. (voorsitter redaksiekomitee). 1980. ''Afrikaanse kultuuralmanak''. Aucklandpark: [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]]. == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Beyers, Christiaan Frederik}} [[Kategorie:CF Beyers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners in die Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Boeregeneraals]] [[Kategorie:Geboortes in 1869]] [[Kategorie:Sterftes in 1914]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] 5vo55v0oftm5fhycflrby400tlduy8s 0 44054 2966790 2857048 2026-09-12T16:04:07Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966790 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Port_Elizabeth_Obelisk_at_Bayworld.JPG|duimnael|regs|Die Prins van Wallis-obelisk voor die Bayworldmuseumkompleks, Port Elizabeth, waar dit in 1975, na jare in berging, weer opgerig is]] Die [[Obelisk]] in [[Port Elizabeth]] het 'n interessante geskiedenis aangesien dit ter ere van die huweliksbevestiging van Albert, Prins van Wallis, later koning [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk]] en [[Alexandra van Denemarke]] opgerig is, maar nie oorspronklik vir hul bedoel was nie. Dit is dalk die enigste 'tweedehandse' koninklike gedenkteken ter wêreld. [[Lêer:JohnPaterson.jpg|duimnael|links|John Paterson, gesiene burger van vroeë Port Elizabeth. Hy het op 11 Junie 1841 hier as eerste skoolmeester aangeland, en as redakteur die eerste uitgawe van die ''Eastern Province Herald'' uitgegee op 7 Mei 1845. Op 7 November daardie jaar trou hy met Frances Mary Kemp. Hy dien in 1854 as LP en in 1873 as LWR vir Port Elizabeth.<ref>{{Cite web |url=http://www.pe.org.za/historicalfacts.html |title=argiefkopie |access-date=22 Desember 2009 |archive-date=16 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716145902/https://www.pe.org.za/fidyu-kamil-aljins |url-status=dead }}</ref>]]Die Obelisk, in Frankryk uit 'n [[stollingsgesteente]] soortgelyk aan graniet gekerf deur 'n onbekende beeldhouer vir die [[Londen]]se Internasionale Uitstalling van 1862, is in November dieselfde jaar deur [[John Paterson]], stigter van een van die oudste Engelse koerante in Suid-Afrika,<ref>{{Cite web |url=http://www.theherald.co.za/aboutus/default.aspx |title=argiefkopie |access-date=17 Desember 2009 |archive-date=19 Desember 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219085010/http://www.theherald.co.za/aboutus/default.aspx |url-status=dead }}</ref> die [[The Herald|Eastern Province Herald]], aangeskaf vir die graf van sy swaer en vennoot, wyle George Kemp (†15-10-1852). Kemp se familie was egter nie ten gunste van so 'n uitspattige monument nie, maar helaas te laat, aangesien die Obelisk reeds ter see op die bark ''Rose of Montrose'' was en binnekort in Algoabaaihawe sou aanland. Die Kempgesin het toe eerder die gedenkteken aan die dorp geskenk, wat dit laat berg het. James Searle, superintendent van die ''Union Boating Co.'', het die uiters ingewikkelde en moeilike landing van die Obelisk waargeneem. Die ''Union Boating Co.'' was egter nie met hierdie prestasie beïndruk nie en het selfs gesê dat Searle dit eerder oorboord moes gooi. [[Lêer:Port_Elizabeth_Obelisk.JPG|duimnael|regs|Die Port Elizabethse markplein in die vroeë twintigste eeu. ''V.l.n.r.'' kan die ou hoofposkantoor (vóór die telefoonsentrale aangebou is), stadsaal en Veremarksaal gesien word. Die Obelisk is in swart omkring.]] In hierdie tyd is die Britse kroonprins, Albert Edward, Prins van Wallis, met die Deense prinses Alexandra getroud en is die Obelisk op 22 Mei 1863 deur James Wyatt voor die imposante stadsaal ('n nasionale gedenkwaardigheid) op die markplein (ook 'n nasionale gedenkwaardigheid) opgerig op 'n vierkantige voetstuk met drie trappe weerskante daarvan. Die bekende stadsaal is in 1858 gebou en het ten tyde van die oprigting van die Obelisk nog nie sy klassieke kloktoring gehad nie. Dit is eers in 1883 opgerig. In Junie 1878 is vier graniettrôe, ontwerp deur die resident ingenieur vir die haweraad en openbare werke, [[James Bisset]] (o.m. ook van die Port Elizabeth Stasiegebou in 1876, die Holy Trinity-kerk<ref>{{Cite web |url=http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=128 |title=argiefkopie |access-date=23 Desember 2009 |archive-date=11 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011172912/http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=128 |url-status=dead }}</ref> en die Port Elizabeth-Uitenhagespoorlyn in 1874) en in [[Engeland]] gemaak, rondom die Obelisk opgerig en van water voorsien. Die ''New York Times''-verslaggewer David Ker beskryf 'n tipiese oggend tydens sy besoek aan die dorp in Januarie 1883: ''“Rondom die hoë, slanke obelisk wat in die midde van die markplein verrys, reg teenoor die statige steengekapte aansig van die Stadsaal, luier 'n menigte ingespanne osse, en groot, lompe waens, en donker, lenige, diklippige gesigte, en voddemantels van wolstof of skaapvel, en klein, geslepe, rotagtige oë, en krasse stemme verhef tot 'n eindelose bohaai... Verskeie perde, wat klaarblyklik 'n lang en harde rit sedert sonop voltooi het, drink uit die fontein wat die obelisk omsluit...”'' [[Lêer:PEArtillery.jpg|duimnael|regs|Die ''Suid-Afrikaanse Grofgeskut-gedenkteken'', wat in 1933 die Obelisk se ereplek op die markplein vervang het]] Op 4 en 5 Maart 1921 is die Obelisk vervang met 'n Ordnance BL 6" 26cwt-houwitser, die ''Suid-Afrikaanse Grofgeskut-gedenkteken'' op die voetstuk, wat nou verleng is om die kanon te akkommodeer (Hiervoor moes twee van die drinktrôe verwyder word, een is in Forest Hill gebruik as 'n perde drinktrog waar dit deur 'n argitekstudent herken is, om dan later na Walmer Stadsaal verwyder te word waar dit tans in die gronde staan). Ses 6”-houwitsers is aan Suid-Afrika geskenk as 'n blyk van waardering na die [[Eerste Wêreldoorlog]] waartydens die SA Grofgeskutbrigade by onder meer die [[Slag van die Somme|Somme]] en [[Delvillebos]] in aksie was. (Die ander is in [[:Image:BL6inch26cwtHowitzer125SiegeBatteryMemorialPretoria.JPG|Pretoria]], [[:Image:BL6inch26cwtHowitzer71SiegeBatteryMemorialJburgZooRear.jpg|Johannesburg]], [[:Image:BL6inch26cwtHowitzer73BatteryMemorialCapeTown.JPG|Kaapstad]], [[:File:BL6inch26cwtHowitzer74SiegeBatteryMemorialBloemfontein.jpg|Bloemfontein]]*, [[:Image:BL6inch26cwtHowitzer72BatteryMemorialKimberley.JPG|Kimberley]] en [[:Image:BL6inch26cwtHowitzer75BatteryMemorialDurban.jpg|Durban]], en is opgerig deur die SA Grofgeskutvereniging<ref>{{Cite web |url=http://www.rfc.org.za/Associations/GunnersAssociation/ShortHistory/tabid/110/Default.aspx |title=argiefkopie |access-date=23 Desember 2009 |archive-date=11 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211193912/http://www.rfc.org.za/Associations/GunnersAssociation/ShortHistory/tabid/110/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> en word deur die Kanoniersvereniging van SA<ref>{{Cite web |url=http://www.rfc.org.za/Associations/GunnersAssociation/tabid/108/Default.aspx |title=argiefkopie |access-date=23 Desember 2009 |archive-date=11 Februarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211201933/http://www.rfc.org.za/Associations/GunnersAssociation/tabid/108/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> restoureer.) 'n Voorstel deur ene Mnr. Hoy geopper om die Obelisk as 'n gedenkteken vir die slagoffers van die vreeslike [[Spaanse griep in Suid-Afrika|Spaanse Griepepidemie]] van 1918 te laat oprig het nooit gematerialiseer nie. Die Obelisk is geberg en deur die bemiddeling van die Port Elizabethse Historiese Vereniging in Mei 1975 voor die wêreldbekende [http://pe.org.za/images/obleisk.JPG Bayworld-museumkompleks] opgerig. Hier vertel 'n klein plaatjie net dat die Obelisk voorheen op die markplein gestaan het. Met die ontwikkeling van die [http://images.google.co.za/imgres?imgurl=http://i79.photobucket.com/albums/j124/saafs/Port_Elizabeth_Mayors_Garden.jpg&imgrefurl=http://www.skyscrapercity.com/showthread.php%3Ft%3D596558%26page%3D4&usg=__NTPIyOlM1jETclO8cvsutThMgbE=&h=482&w=723&sz=89&hl=en&start=4&um=1&tbnid=dqkCzDDGY2UmxM:&tbnh=93&tbnw=140&prev=/images%3Fq%3Dmarket%2Bsquare%2Bport%2Belizabeth%26hl%3Den%26rlz%3D1T4GGLJ_enZA322ZA322%26um%3D1 Burgemeesterstuin] op die markplein in Februarie 1933 is die kanon na [http://www.stgeorgespark.nmmu.ac.za/images/thepark/PortE30a.jpg St. Georgespark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005606/http://www.stgeorgespark.nmmu.ac.za/images/thepark/PortE30a.jpg |date= 5 Maart 2016 }} verskuif, en is weer vir diens in die [[Tweede Wêreldoorlog]] opgeroep. Dit is egter jare lank nie meer daar nie nadat dit weens erge verwering aan die Kommandement Oostelike Provinsie vir restourasie gegee is, wat dit op hul beurt weer aan Bayworld geskenk het, en laasgenoemde aan die Nasionale Museum, Bloemfontein. Die SA Kanoniersvereniging, wat hierdie stel kanonne restoureer spreek ook die hoop uit om dit na voltooiing aan die stad terug te besorg.<ref>{{Cite web |url=http://www.theherald.co.za/herald/2005/06/03/news/n08_03062005.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Januarie 2010 |archive-date=12 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212184641/http://www.theherald.co.za/herald/2005/06/03/news/n08_03062005.htm |url-status=dead }}</ref> Die drinktrôe en obeliskbasis is afgebreek.[[Lêer:Port Elizabeth City Hall, front facade.jpg|duimnael|regs|Die stadsaal soos dit vandag daar uitsien nadat dit in die tagtigerjare plavei is.]] ''Ander monumente op die plein is die [http://portelizabethdailyphoto.blogspot.com/search/label/monument Koningin Victoria-standbeeld] van Sisiliaanse marmer (1903) en die [http://portelizabethdailyphoto.blogspot.com/search/label/monument Diaskruis], 'n replika van die oorspronklike ''[http://thumb9.webshots.net/t/57/157/8/54/35/410585435KQuLjX_th.jpg Padrão de São Gregório] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012063124/http://thumb9.webshots.net/t/57/157/8/54/35/410585435KQuLjX_th.jpg |date=12 Oktober 2012 }}'' wat Dias op 12 Maart 1488 te [[Kwaaihoek]], aan die oostelike kuslyn van Algoabaai, opgerig het. Dit is in 1988 deur die Portugese regering aan die stad geskenk.'' == Bronne == * Scenes in South Africa, New York Times, 21 Januarie 1883 [http://news.quickfound.net/intl/south_africa_news.html] * Once-beautiful lady in need of a makeover, The Herald Online, 10 Julie 2006 [http://www.theherald.co.za/herald/2006/07/10/news/n12_10072006.htm] * Historical Society Marks 50 Years, The Herald, 24 Mei 2009 * New lease on life for old Park Drive memorial [http://www.theherald.co.za/herald/2005/06/03/news/n08_03062005.htm] * Harradine, M.: Port Elizabeth: A Social Chronicle until the end of 1945, EH Walton 1994 * PE.ORG.ZA [http://www.pe.org.za/historicalfacts.html] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Port Elizabeth]] [[Kategorie:Gedenknaalde]] [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] 97qsrcbojygp4daicva81jmdxui6q2h 0 53226 2966982 2878599 2026-09-13T09:34:00Z Pynappel 70858 /* Slagtersnek-rebellie */ 2966982 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Tarkastad |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=[[Dorp]] |beeld_stadsilhoeët=Tarkastad straattoneel.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Die hoofstraat op Tarkastad, 2012 |duimdrukkerkaart=Oos-Kaap |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaart1=Suid-Afrika |duimdrukkeretiketposisie1=bokant |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Distriksmunisipaliteit]] |onderafdelingtipe3=[[Plaaslike Munisipaliteit]] |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Oos-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Chris Hani-distriksmunisipaliteit|Chris Hani]] |onderafdelingnaam3=[[Enoch Mgijima Plaaslike Munisipaliteit|Enoch Mgijima]] |leiertitel= |leiernaam= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1862 |oppervlak_totaal_km2=83.5 |hoogte_m=1293 |koördinate = {{Koördinate|32|00|23|S|26|15|37|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas=<ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/279009 Tarkastad] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/279010 Zola] tydens 2011-sensus.</ref> |bevolking_totaal=6059 |bevolkingsdigtheid_km2=73 |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=[[Poskode]] |poskode=5370 |skakelkode=045 |voetnotas= |webwerf= }} [[Lêer:NG kerk Tarkastad 4.jpg|duimnael|links|250px|Die hoeksteen van Tarkastad se NG kerkgebou is op [[1 Junie]] [[1877]] gelê en die gebou is op [[12 Februarie]] [[1880]] ingewy.]] [[Lêer:Tarkastad regeringsgebou.jpg|duimnael|links|240px|'n Regeringsgebou in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad NG Moedersaal.jpg|duimnael|links|240px|Ds. P.W. Jordaan het die hoeksteen van die NG kerksaal, bekend as Ons Moedersaal, op [[28 Februarie]] [[1952]] gelê. Die boumeester was F.P. van Heerden.]] [[Lêer:Ds DJJ van Velden.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. D.J.J. van Velden, van 1897 tot 1903 die vierde leraar van die [[NG gemeente Tarkastad]], is tydens die [[Anglo-Boereoorlog]] verdink van pro-Republikeinse simpatieë en meer as 'n jaar lank in 'n interneringskamp aangehou.]] [[Lêer:Tarkastad kerkie.jpg|duimnael|links|240px|'n Engelse kerkie op die hoek van Van Reenen- en Naudéstraat.]] [[Lêer:Tarkastad Vrymesselaarslosie 2.jpg|duimnael|regs|240px|Die [[Vrymesselaars]]losie op Tarkastad.]] [[Lêer:Tarkastad ou geboue.jpg|duimnael|links|240px|Ou geboue in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad eertydse poskantoor.jpg|duimnael|240px|regs|Dié gebou het eens Tarkastad se poskantoor gehuisves.]] [[Beeld:Tarkastad ou gebou.jpg|duimnael|links|240px|Nog 'n vervalle handelsgebou in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad Ossewagedenkteken.jpg|links|190px|duimnael|Soos die gebruik was al langs die roetes van die Simboliese Ossewatrek van 1938, het ook die inwoners van Tarkastad 'n stapel klippe gepak om die eeufees te gedenk. Dit staan op die perseel van die NG kerk.]] [[Lêer:Tarkastad handelsgebou.jpg|duimnael|regs|240px|Dié gebou, soos die meeste handelsgeboue in die middedorp, is erg verwaarloos.]] [[Lêer:Tarkastad vervalle huisie.jpg|duimnael|links|240px|'n Vervalle huisie op Tarkastad, een van tallose.]] '''Tarkastad''' is 'n klein dorp in die provinsie [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]], sowat 78&nbsp;km oos van [[Cradock]] en 64&nbsp;km wes van [[Queenstown]], 1&nbsp;310&nbsp;m bo [[seevlak|seespieël]] en in die middel van 'n goeie skaapboerderygebied. 'n Takspoorlyn verbind die dorp met Bowker's Parkstasie, 4&nbsp;km wes van Queenstown,<ref>{{Cite web |url=http://southafrica.bedandbreakfasts.net/propertysearch.asp?location=Bowker%27s+Park+Station |title=Southafrica.bedandbreakfasts.net |access-date=23 Maart 2013 |archive-date=30 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730193950/http://southafrica.bedandbreakfasts.net/propertysearch.asp?location=Bowker%27s+Park+Station |url-status=dead }}</ref> maar dié spoorlyn is in 1988 vir spoorverkeer gesluit en word nie meer in stand gehou nie. == Geskiedenis == === Ontstaan === Die eerste koloniste uit die weste het hulle voor die [[Groot Trek]] reeds in die huidige distrik Tarka kom vestig. Omdat [[Queenstown]], waar 'n [[NG gemeente Queenstown|plaaslike gemeente van die NG Kerk]] eers in 1853 gestig is, steeds meer as 60&nbsp;km van die latere Tarkastad geleë was en dus net 'n geringe verbetering beteken het vir die bearbeiding van die plaaslike lidmate wat lank die byna 80&nbsp;km lange afstand na [[Cradock]] moes aflê om hulle kerklike voorregte te geniet, gee die behoefte aan 'n kerkplaas in 1862 aanleiding tot die stigting van 'n dorp op die plaas Boschfontein in die voorheuwels van die [[Winterberg]]. Die [[NG gemeente Tarkastad]] is gevolglik plegtig in 1863 gestig met ds. J.G.S. de Villiers as die eerste herder en leraar. Die eerste kerkie in Greystraat is in 1880 verwissel vir die huidige, sierlike kerkgebou van klip op sy ruim erf in die middel van die dorp. === Slagtersnek-rebellie === Ongeveer 26&nbsp;km van die dorp af lê die eensame graf van die slagoffer van die [[Slagtersnek-rebellie]] Johannes Bezuidenhout, enkele kilometer van die toneel van sy laaste hopelose stryd teen die oormag van regeringstroepe. Die Slagtersnek-rebellie verwys na Bezuidenhout, 'n Oos-Kaapse boer, se kortstondige opstand teen die Britse bewind in die tydperk 1815–1816. Dit word ook as een van die redes vir die ontstaan van die [[Groot Trek]] beskou. Die naam Slagtersnek, waar die rebelle gevang is, is ontleen aan die Britse handelaars van [[Grahamstad]] wat hier bymekaargekom het om die boere in die omgewing se slagdiere te koop. Op 'n plaas naby wat vandag [[Somerset-Oos]] is, het [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] 'n [[Khoikhoi]]-werker met die naam van Booi van diefstal verdink en sy loon teruggehou. Booi het Bezuidenhout gaan verkla van aanranding by die landdros op [[Graaff-Reinet]]. Bezuidenhout het twee keer geweier om voor die hof te verskyn en hy is op 5 Oktober [[1815]] in absentia tot 'n maand gevangenisstraf gevonnis. Die Britse regering wou graag sy gesag oor die boere in die verre Oosgrens vertoon en het 'n mag van 12 Khoikhoi soldate, destyds Pandoere genoem, met 'n blanke offisier op 16 Oktober 1815 na Bezuidenhout se plaas gestuur om hom in hegtenis te neem. Bezuidenhout het hom verset en is deur een van die Khoikhoi soldate in 'n skuiling tussen rotse op sy plaas doodgeskiet. Op sy begrafnis het sy broer Johannes Bezuidenhout wraak gesweer en saam met 'n groep vriende het hy 'n opstand teen die Britse regering in die Kaap beplan. Hulle wou die Britse regering en die Khoikhoi uit die Oos-Kaap verdryf. Hulle het die [[Xhosa]] hoofman Gaika (ook Ngqika genoem) om hulp genader en aangebied dat hy die hele Zuurveld as betaling sou ontvang. Gaika het nie belang gestel nie. Hendrik Prinsloo is kort daarna deur 'n mag van 70, wat 40 Engelse soldate en 30 kommandolede ingesluit het, in hegtenis geneem. Die rebelle het onsuksesvol probeer om hom te ontset en ander boere in die omgewing gevra om by die opstand aan te sluit. Die rebelle het op 18 November 1815 aan die Britse mag by Slagtersnek oorgegee. Johannes Bezuidenhout het hom teen inhegtenisname verset en is ook doodgeskiet. Die gevolg van die opstand was dat 32 rebelle uit die [[Oos-Kaap|Oostelike Provinsie]] verban en ses van die rebelleleiers op 20 Januarie 1816 ter dood veroordeel is op 'n klag van [[hoogverraad]]. Een, Willem Krugel, word later deur die Kaapse goewerneur, lord [[Charles Somerset]], begenadig. Op 9 Maart [[1816]] word Hendrik Frederik Prinsloo, Stephanus Cornelis Bothma, Cornelis Johannes Faber, Theunis Christiaan de Klerk en Abraham Carel Bothma in die openbaar gehang. === Groot Trek === Sowat drie dekades voor die dorpstigting het die distrik Tarka twee manne aan die Groot Trek afgestaan wat later roem sou verwerf: [[Andries Hendrik Potgieter]] en [[Piet Retief]]. Met die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in 1899, toe die twee Boererepublieke in 'n doodstryd gewikkel was teen die Britse magte, het talle lidmate van Tarkastad na die wapen gegryp. Van dié sogenaamde Kaapse Rebelle het meer as een voor die [[vuurpeleton]] die hoogste prys vir sy nasieliefde betaal. Digby die dorp het die burgers onder genl. [[Jan Smuts]] 'n Engelse patrollie in 'n hinderlaag gelok en uitgewis. En die destydse leraar, ds. D.J.J. van Velden, wat verdink is van pro-Republikeinse simpatie, is meer as 'n jaar in 'n interneringskamp aangehou. === Simboliese Ossewatrek === Inwoners van Tarkastad het geesdriftig meegedoen aan sowel die honderdjarige herdenking van die [[Groot Trek]] in 1938 as die Rapportryer-feesplan met die oog op die inwyding van die [[Voortrekkermonument]] op [[16 Desember]] [[1949]]. Die rapport se roetes van 1949 was simbolies van 'n feestelike aantog na die monument in [[Pretoria]]. Die ryers was 10 weke lank op pad, het byna 400 plekke langs die 15 afsonderlike roetes aangedoen en in die geheel, as al 15 roetes saamgetel word, amper 23&nbsp;000&nbsp;km te perd afgelê. Tarkastad was een van die plekke wat die [[Rapportryers]] besoek het en wel op roete 6(b), 'n afwyking van roete 6 oor Tarkastad, [[Cradock]] en [[Hofmeyr]] omdat eersgenoemde, laasgenoemde en [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], op 'n roete wou lê en omdat dit met 'n enkele roete 6 uit [[Oos-Londen]] onmoontlik sou wees. Die rapportryers verlaat die hawestad op [[22 Oktober]] [[1949]], ry oor [[Berlyn, Oos-Kaap|Berlyn]] en [[King William's Town]] en bereik [[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]] op 28 Oktober, waar 'n goedgeorganiseerde fees gehou is. Ná 'n fees op [[Bedford]] op 29 Oktober en 'n besoek aan die geskiedkundige kerkie op [[Glen Lynden]] die volgende dag, begelei 'n perdekommando, motorstoet en nog baie geesdriftiges op fietse en te voet die rapportryers na die monumentterrein toe hulle laat die middag van Donderdag 3 November 1949 Tarkastad binnegery kom. Daar is toesprake gelewer en 'n diens waargeneem deur ds. Nico de Lange. Hier is ook die boodskap van die gemeenskap van Tarkastad voorgelees. Fanie van Heerden, 'n 81-jarige oudstryder van die Tweede Vryheidsoorlog, het 'n fakkel op die monument aangesteek en groot toejuiging van die skare ontlok. Op die sportterrein het die [[rapportryers]] en inwoners die aand gesellig met [[braai|vleisbraaiery]], [[boeresport]], [[volkspele]] ens. deurgebring. Ds. de Lange het as feesredenaar opgetree en ná sy rede is 'n aanskoulike wiel teen die hang van die berg met brandende fakkels gevorm. Die volgende oggend het die rapportryers ná [[godsdiens|huisgodsdiens]] vertrek op pad na [[Cradock]]. == Munisipaliteit == Tarkastad het op [[29 Julie]] [[1864]] sy eie raad van kommissarisse bekom en 'n dekade later, op [[3 September]] [[1874]], is die distrik Tarka geproklameer. Munisipale status is in 1883 verwerf. Die skrywer W.C. Scully het in 1877 posmeester geword en is later opgevolg deur nog 'n skrywer, R. (Betram) Mitford. Die munisipaliteit het die honderdjarige bestaan van die dorp in 1962 gevier met onder meer die publikasie van ''Tarkastad eeufees/centenary, 1862–1962. Gedenkalbum / souvenir album'', wat 80 bladsye beslaan het met illustrasies.<ref>Brown, dr. E. 1973. ''Gemeenteskiedskrywing van die Afrikaanse kerke van gereformeerde belydenis – 'n kompilasie en kerk-historiese oorsig''. Durban: Drakensbergpers.</ref> In 1978 berig die ''Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek'' dat die dorp se inwoners 4&nbsp;395 getel het, van wie 690 wit, 600 bruin, vyf Indiërs en 3&nbsp;100 swart was. Destyds was die dorp se belasbare waarde R1&nbsp;682&nbsp;340. Die dorp se openbare [[biblioteek]] is reeds in [[1871]] opgerig en het in 1986, toe die biblioteek geaffilieer was by die destydse Kaapse Provinsiale Biblioteekdiens, 589 volwasse en 290 kinderlede gehad met 'n jaarlikse boeksirkulasie van 28&nbsp;149.<ref>Kelly, Maureen (red.). 1986. ''Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek''. Johannesburg: HELM Publikasies.</ref> Die destydse munisipaliteit het voorsiening gemaak vir 'n nege-putjie-[[gholf]]baan, 'n [[rolbal]]baan, [[tennis]]bane, twee [[rugby]]velde, [[swembad]], [[jukskei]]baan, kinderspeelterrein en 'n [[krieket]]veld. In die jare 1960 of 1970 is 'n moderne pawiljoen op die Van Riebeeckpark-skouterrein opgerig. Die stadsaal bied sitplek aan 400 mense. Die elektrisiteitsvoorsieningskema is in 1960 teen 'n koste van R59&nbsp;000 verander na wisselstroom. == Nuwe bedeling == Met die oorgang na die nuwe munisipale bedeling omstreeks 2000, het Tarkastad deel geword van die [[Tsolwana Plaaslike Munisipaliteit]] in die [[Chris Hani-distriksmunisipaliteit]]. Die ander vername dorp in die plaaslike munisipale gebied is [[Hofmeyr]]. In die munisipale verkiesing van 2011 het die [[African National Congress]] 15&nbsp;089 van die 20&nbsp;539 uitgebragte stemme op hom verenig, vergeleke met die [[Congress of the People]] se 1&nbsp;940 en die [[Demokratiese Alliansie]] se 1&nbsp;724. Onafhanklike kandidate het 1&nbsp;618 stemme gekry. Vergeleke met die 2006- munisipale verkiesing het die ANC se aandeel gedaal van 88,2% tot 73,5% en die DA s'n toegeneem van 6% tot 8,4%. Cope het eers ná die verkiesing van 2006 ontstaan. Tarkastad val in sy geheel in wyk 4 van dié munisipaliteit. In dié wyk het die ANC in 2011 1&nbsp;265 (1&nbsp;623 in 2006) stemme gekry, 'n onafhanklike kanditaat 675 stemme en die DA 390 (245 in 2006). 2&nbsp;356 van die 3&nbsp;552 geregistreerde kiesers het gestem, oftewel 66,3%.<ref>[http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/197/Detailed%20Results/EC/EC132.pdf Elections.org.za]</ref> In 2011 se verkiesing het die ANC al vier wyke in Tsolwana gewen. In die toewysing van proporsionele setels het dié party nog drie setels gekry, vergeleke met Cope en DA se een elk. Die totaal van nege is een minder as na dié 2006-verkiesing, toe die ANC nege en die DA vyf setels beheer het.<ref>[https://www.elections.org.za/content/Pages/LGE_NPE_Reports/ReportHandler.aspx?lReportID=13&sEvent=Local%20Government%20Elections%202006&sReportName=LGE_Seat%20Assignment%20by%20Municipality%20with%20Seat%20Calculation&ElectoralEventID=95&MunicipalityID=1123&sFormat=PDF Elections.org.za]</ref> == Oorsprong van die naam == Die dorp het sy naam ontleen aan dié van die [[Tarkarivier]] wat 13&nbsp;km suidwes van die dorp verbyvloei.<ref>[http://ia700407.us.archive.org/17/items/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames.pd ''Dictionary of Southern African Place names''.] URL besoek op 26 Julie 2013.</ref> Daar is drie verklarings omtrent die oorsprong van dié naam: Die eerste is dat dit 'n Xhosa-woord is wat "mooi meisie" beteken. Sodra 'n Xhosa-meisie 'n sekere ouderdom bereik, word sy na die Tarkarivier geneem vir haar ontgroening. Die tweede is dat "tarka" afgelei is van die Xhosa-woord "amataka", wat "voël" beteken. Die derde en mees geloofwaardige verklaring is dat "tarka" aan 'n Khoi-taal ontleen is. Die oorspronklike woord was "Taraxa!as" met "taras" wat "vrou" beteken, "taraxa" (of ook "taracha") "ryk aan vroue" en "!as" wat dui op 'n plek of stad. Dus is dit 'n plek ryk aan vroue. Die vorm "Tarka" kom die eerste keer voor in 1752 in Beutler se "Journaal" toe hy melding maak van "een rivier Tarka of het Vrouwenrivier", terwyl in goewerneur [[Joachim van Plettenberg]] se "Dagverhaal van de landreyse...in den jaar 1778 gedaan" op [[18 September]] sprake is van "de Traka of Vrouwen Rivier". Ook die reisiger Barrow in sy ''Travels'' praat van die "Traka or Maiden River".<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1963. ''Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, deel 1''. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum.</ref> == Boerdery == Daar word met wol en beeste geboer in die distrik. Wildsboerdery het ook 'n groot ekonomiese bedryf geword en Tarkastad is die middelpunt vir trofeejag van Oos-Kaapse en Karoo-wildspesies. Beroepsjagters gebruik die dorp as basis en so het 'n aansienlike bedryf hier ontstaan wat wildteel, -vang, -verkope, taksidermie en die verkoop van jagtoerusting insluit. == Toerisme == Die eerste [[pastorie]] van die [[NG gemeente Tarkastad]] is tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar. Dit is opgerig in 1864, kort ná die koms van die eerste NG leraar, ds. J.G.S. de Villiers, is 'n verdiepinghuis en het ongewone traliewerk van gegote yster. Van die bekenste bakens in die distrik wat gereeld afgeneem word, is die plat heuwels Marta en Maria. Omdat die eerste boere hulle reeds omstreeks 1795 hier gevestig het, kan ou watermeule vandag nog in die omgewing gesien word. In die Winterberg is voetslaanpaai, soos die moeilike drie dag lange sirkelroete oor 45&nbsp;km by Toorberg en die Groot Winterberg-voetslaanroete. San-[[rotskuns]] is te sien op die plaas Grootvlei noord van die dorp. Ander natuuraktiwiteite in die omgewing naas jag, is [[forel]][[hengel]], besoeke aan die [[Nasionale Bergkwaggapark]] en die Tsolwana-natuurreservaat asook talle privaat wildsplase.<ref>[http://www.sa-venues.com/attractionsec/tarkastad.php SA-Venues.com]</ref> Tarkstad het nie 'n plaaslike hotel of noemenswaardige gastehuise nie, maar van die verblyf vir toeriste op omliggende plase, is onder meer die Knowsley Country Cottage in die Winterberg-bewarea,<ref>[http://www.wheretostay.co.za/towns/tarkastad/self-catering-house Wheretostay.co.za]</ref> die Redcliffe Country House, Carrickmoor-gasteplaas, Braeside Country Cottage, Glen Etive Cottage op die geskiedkundige plaas wat reeds meer as 125 jaar in die Scott-familie se besit is, en die Blanco-gasteplaas-en-vakansieoord.<ref>[http://www.safarinow.com/destinations/tarkastad/hub.aspx?gclid=CJeOwZfIk7YCFYbHtAodKR0Akw SafariNow.com]</ref> == Distrik Tarka == Die distrik Tarka is op [[3 September]] [[1874]] geproklameer en beslaan 3&nbsp;196&nbsp;km². Dit grens in die weste aan die distrikte [[Cradock]] en [[Hofmeyr|Maraisburg]], in die suide aan [[Bedford]] en [[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]], in die ooste, waar die [[Swart-Keirivier]] 'n natuurlike grens vorm, aan [[Queenstown]] en in die noorde aan die distrikte [[Sterkstroom]] en [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]]. Die distrik is redelik yl bevolk en bergagtig, met hoogtes bo [[seevlak]] wat wissel van 1&nbsp;200 tot 2&nbsp;300&nbsp;m. In die noorde het die Bamboesberg op die grens met die distrik [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]] pieke van hoër as 2&nbsp;000&nbsp;m, terwyl die Groot Winterberg in die suide tot 2&nbsp;370&nbsp;m reik en die grens met die Adelaide-distrik vorm. In die mees suidwestelike uithoek is die [[Baviaansrivierberg]]. Die vernaamste riviere wat deur die distrik sny, is die [[Swart-Keirivier|Swart-Kei]] asook die [[Tarkarivier|Tarka]] en sy takriviere: die Riet, Spring Valley, Elandsfontein en Elands. Volgens die landbousensus van 1967/'68 was daar indertyd 259&nbsp;959 skape, 14&nbsp;828 bokke en 13&nbsp;378 beeste in die distrik. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[NG gemeente Tarkastad]] * [[Tarkapas]] * [[Tarkarivier]] == Bekende boorlinge == * Gezelle Bernard, Suid-Afrikaanse spiesgooier<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/04/22/JO/10/jocorbettt.html ''Wêreldkampioen rig by Hoërskool Hangklip af'', ''Die Burger'', 22 April 2007]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.all-athletics.com/node/345707 |title=All-Athletics.com |access-date=24 Maart 2013 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134549/http://www.all-athletics.com/node/345707 |url-status=dead }}</ref> == Bronne == * Albertyn, W. (red.). 1978. ''Amptelike Suid-Afrikaanse munisipale jaarboek''. Pretoria: S.A. Vereniging van Munisipale Werknemers (nie-Politiek). * Botha, M.C. 1952. ''Die Huldejaar 1949''. Johannesburg: [[Voortrekkerpers]] Beperk. * Brown, dr. E. 1973. ''Gemeentelike geskiedskrywing van die Afrikaanse kerke van gereformeerde belydenis – 'n kompilasie en kerk-historiese oorsig''. Durban: Drakensbergpers. * [[T.V. Bulpin|Bulpin, T.V.]] (2001). ''Discovering Southern Africa''. Cape Town: Discovering Southern Africa Publications cc. * [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1963. ''Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, deel 1''. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum. * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * [[B.P.J. Erasmus]], 1995. ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.sa-venues.com/attractionsec/tarkastad.php Inligting oor Tarkastad (sa-venues.com)] {{en}} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2012/02/01/TB/14/aatony.html ''The worst road in the country'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Die Burger]]'', [[1 Februarie]] [[2012]] {{en}} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/08/18/SK/6/bokmsrenosterstroop.html ''Oorlog teen renosterstropers verskerp''], ''[[Die Burger]]'', [[18 Augustus]] [[2011]] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/26/SK/6/bokmsweerenverkeer.html ''Hope sneeu 'laat ysbere uitkom' en Oos-Kaap bibber''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012201838/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/26/SK/6/bokmsweerenverkeer.html |date=12 Oktober 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[26 Julie]] [[2011]] * [http://www.nwu.ac.za/af/p-news/pm_773_a.html Gezelle Bernard, wat haar laerskoolloopbaan op Tarkastad begin het, blink uit in ateltiek op Potchefstroom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529162817/http://www.nwu.ac.za/af/p-news/pm_773_a.html |date=29 Mei 2020 }} * [http://www.bidorbuy.co.za/item/100005564/The_Tarka_Herald_Tarkastad_1929_A_piece_of_history_Bid_now.html Geraamde voorblad van ''The Tarka Herald'' van 1929 te koop op Bid or Buy.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC13}} [[Kategorie:Nedersettings in die Oos-Kaap]] 95dhvvjv376l6a5qusw9zrquf8nv3ul 2966986 2966982 2026-09-13T09:43:10Z Aliwal2012 39067 /* Slagtersnek-rebellie */ 2966986 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Tarkastad |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=[[Dorp]] |beeld_stadsilhoeët=Tarkastad straattoneel.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Die hoofstraat op Tarkastad, 2012 |duimdrukkerkaart=Oos-Kaap |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaart1=Suid-Afrika |duimdrukkeretiketposisie1=bokant |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Distriksmunisipaliteit]] |onderafdelingtipe3=[[Plaaslike Munisipaliteit]] |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Oos-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Chris Hani-distriksmunisipaliteit|Chris Hani]] |onderafdelingnaam3=[[Enoch Mgijima Plaaslike Munisipaliteit|Enoch Mgijima]] |leiertitel= |leiernaam= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1862 |oppervlak_totaal_km2=83.5 |hoogte_m=1293 |koördinate = {{Koördinate|32|00|23|S|26|15|37|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas=<ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/279009 Tarkastad] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/279010 Zola] tydens 2011-sensus.</ref> |bevolking_totaal=6059 |bevolkingsdigtheid_km2=73 |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=[[Poskode]] |poskode=5370 |skakelkode=045 |voetnotas= |webwerf= }} [[Lêer:NG kerk Tarkastad 4.jpg|duimnael|links|250px|Die hoeksteen van Tarkastad se NG kerkgebou is op [[1 Junie]] [[1877]] gelê en die gebou is op [[12 Februarie]] [[1880]] ingewy.]] [[Lêer:Tarkastad regeringsgebou.jpg|duimnael|links|240px|'n Regeringsgebou in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad NG Moedersaal.jpg|duimnael|links|240px|Ds. P.W. Jordaan het die hoeksteen van die NG kerksaal, bekend as Ons Moedersaal, op [[28 Februarie]] [[1952]] gelê. Die boumeester was F.P. van Heerden.]] [[Lêer:Ds DJJ van Velden.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. D.J.J. van Velden, van 1897 tot 1903 die vierde leraar van die [[NG gemeente Tarkastad]], is tydens die [[Anglo-Boereoorlog]] verdink van pro-Republikeinse simpatieë en meer as 'n jaar lank in 'n interneringskamp aangehou.]] [[Lêer:Tarkastad kerkie.jpg|duimnael|links|240px|'n Engelse kerkie op die hoek van Van Reenen- en Naudéstraat.]] [[Lêer:Tarkastad Vrymesselaarslosie 2.jpg|duimnael|regs|240px|Die [[Vrymesselaars]]losie op Tarkastad.]] [[Lêer:Tarkastad ou geboue.jpg|duimnael|links|240px|Ou geboue in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad eertydse poskantoor.jpg|duimnael|240px|regs|Dié gebou het eens Tarkastad se poskantoor gehuisves.]] [[Beeld:Tarkastad ou gebou.jpg|duimnael|links|240px|Nog 'n vervalle handelsgebou in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad Ossewagedenkteken.jpg|links|190px|duimnael|Soos die gebruik was al langs die roetes van die Simboliese Ossewatrek van 1938, het ook die inwoners van Tarkastad 'n stapel klippe gepak om die eeufees te gedenk. Dit staan op die perseel van die NG kerk.]] [[Lêer:Tarkastad handelsgebou.jpg|duimnael|regs|240px|Dié gebou, soos die meeste handelsgeboue in die middedorp, is erg verwaarloos.]] [[Lêer:Tarkastad vervalle huisie.jpg|duimnael|links|240px|'n Vervalle huisie op Tarkastad, een van tallose.]] '''Tarkastad''' is 'n klein dorp in die provinsie [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]], sowat 78&nbsp;km oos van [[Cradock]] en 64&nbsp;km wes van [[Queenstown]], 1&nbsp;310&nbsp;m bo [[seevlak|seespieël]] en in die middel van 'n goeie skaapboerderygebied. 'n Takspoorlyn verbind die dorp met Bowker's Parkstasie, 4&nbsp;km wes van Queenstown,<ref>{{Cite web |url=http://southafrica.bedandbreakfasts.net/propertysearch.asp?location=Bowker%27s+Park+Station |title=Southafrica.bedandbreakfasts.net |access-date=23 Maart 2013 |archive-date=30 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730193950/http://southafrica.bedandbreakfasts.net/propertysearch.asp?location=Bowker%27s+Park+Station |url-status=dead }}</ref> maar dié spoorlyn is in 1988 vir spoorverkeer gesluit en word nie meer in stand gehou nie. == Geskiedenis == === Ontstaan === Die eerste koloniste uit die weste het hulle voor die [[Groot Trek]] reeds in die huidige distrik Tarka kom vestig. Omdat [[Queenstown]], waar 'n [[NG gemeente Queenstown|plaaslike gemeente van die NG Kerk]] eers in 1853 gestig is, steeds meer as 60&nbsp;km van die latere Tarkastad geleë was en dus net 'n geringe verbetering beteken het vir die bearbeiding van die plaaslike lidmate wat lank die byna 80&nbsp;km lange afstand na [[Cradock]] moes aflê om hulle kerklike voorregte te geniet, gee die behoefte aan 'n kerkplaas in 1862 aanleiding tot die stigting van 'n dorp op die plaas Boschfontein in die voorheuwels van die [[Winterberg]]. Die [[NG gemeente Tarkastad]] is gevolglik plegtig in 1863 gestig met ds. J.G.S. de Villiers as die eerste herder en leraar. Die eerste kerkie in Greystraat is in 1880 verwissel vir die huidige, sierlike kerkgebou van klip op sy ruim erf in die middel van die dorp. === Slagtersnek-rebellie === Ongeveer 26&nbsp;km van die dorp af lê die eensame graf van die slagoffer van die [[Slagtersnek-rebellie]] Johannes Bezuidenhout, enkele kilometer van die toneel van sy laaste hopelose stryd teen die oormag van regeringstroepe. Die Slagtersnek-rebellie verwys na Bezuidenhout, 'n Oos-Kaapse boer, se kortstondige opstand teen die Britse bewind in die tydperk 1815–1816. Dit word ook as een van die redes vir die ontstaan van die [[Groot Trek]] beskou. Die naam Slagtersnek, waar die rebelle gevang is, is ontleen aan die Britse handelaars van [[Grahamstad]] wat hier bymekaargekom het om die boere in die omgewing se slagdiere te koop. Op 'n plaas naby wat vandag [[Somerset-Oos]] is, het [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] 'n [[Khoikhoi]]-werker met die naam van Booi van diefstal verdink en sy loon teruggehou. Booi het Bezuidenhout gaan verkla van aanranding by die landdros op [[Graaff-Reinet]]. Bezuidenhout het twee keer geweier om voor die hof te verskyn en hy is op 5 Oktober [[1815]] in absentia tot 'n maand gevangenisstraf gevonnis. Die Britse regering wou graag sy gesag oor die boere in die verre Oosgrens vertoon en het 'n mag van 12 Khoikhoi soldate, destyds Pandoere genoem, met 'n blanke offisier op 16 Oktober 1815 na Bezuidenhout se plaas gestuur om hom in hegtenis te neem. Bezuidenhout het hom verset en is deur een van die Khoikhoi soldate in 'n skuiling tussen rotse op sy plaas doodgeskiet. Op sy begrafnis het sy broer Johannes Bezuidenhout wraak gesweer en saam met 'n groep vriende het hy 'n opstand teen die Britse regering in die Kaap beplan. Hulle wou die Britse regering en die Khoikhoi uit die Oos-Kaap verdryf. Hulle het die [[Xhosas|Xhosa]] hoofman Gaika (ook Ngqika genoem) om hulp genader en aangebied dat hy die hele Zuurveld as betaling sou ontvang. Gaika het nie belanggestel nie. Hendrik Prinsloo is kort daarna deur 'n mag van 70, wat 40 Engelse soldate en 30 kommandolede ingesluit het, in hegtenis geneem. Die rebelle het onsuksesvol probeer om hom te ontset en ander boere in die omgewing gevra om by die opstand aan te sluit. Die rebelle het op 18 November 1815 aan die Britse mag by Slagtersnek oorgegee. Johannes Bezuidenhout het hom teen inhegtenisname verset en is ook doodgeskiet. Die gevolg van die opstand was dat 32 rebelle uit die [[Oos-Kaap|Oostelike Provinsie]] verban en ses van die rebelleleiers op 20 Januarie 1816 ter dood veroordeel is op 'n klag van [[hoogverraad]]. Een, Willem Krugel, word later deur die Kaapse goewerneur, lord [[Charles Somerset]], begenadig. Op 9 Maart [[1816]] word Hendrik Frederik Prinsloo, Stephanus Cornelis Bothma, Cornelis Johannes Faber, Theunis Christiaan de Klerk en Abraham Carel Bothma in die openbaar gehang. === Groot Trek === Sowat drie dekades voor die dorpstigting het die distrik Tarka twee manne aan die Groot Trek afgestaan wat later roem sou verwerf: [[Andries Hendrik Potgieter]] en [[Piet Retief]]. Met die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in 1899, toe die twee Boererepublieke in 'n doodstryd gewikkel was teen die Britse magte, het talle lidmate van Tarkastad na die wapen gegryp. Van dié sogenaamde Kaapse Rebelle het meer as een voor die [[vuurpeleton]] die hoogste prys vir sy nasieliefde betaal. Digby die dorp het die burgers onder genl. [[Jan Smuts]] 'n Engelse patrollie in 'n hinderlaag gelok en uitgewis. En die destydse leraar, ds. D.J.J. van Velden, wat verdink is van pro-Republikeinse simpatie, is meer as 'n jaar in 'n interneringskamp aangehou. === Simboliese Ossewatrek === Inwoners van Tarkastad het geesdriftig meegedoen aan sowel die honderdjarige herdenking van die [[Groot Trek]] in 1938 as die Rapportryer-feesplan met die oog op die inwyding van die [[Voortrekkermonument]] op [[16 Desember]] [[1949]]. Die rapport se roetes van 1949 was simbolies van 'n feestelike aantog na die monument in [[Pretoria]]. Die ryers was 10 weke lank op pad, het byna 400 plekke langs die 15 afsonderlike roetes aangedoen en in die geheel, as al 15 roetes saamgetel word, amper 23&nbsp;000&nbsp;km te perd afgelê. Tarkastad was een van die plekke wat die [[Rapportryers]] besoek het en wel op roete 6(b), 'n afwyking van roete 6 oor Tarkastad, [[Cradock]] en [[Hofmeyr]] omdat eersgenoemde, laasgenoemde en [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], op 'n roete wou lê en omdat dit met 'n enkele roete 6 uit [[Oos-Londen]] onmoontlik sou wees. Die rapportryers verlaat die hawestad op [[22 Oktober]] [[1949]], ry oor [[Berlyn, Oos-Kaap|Berlyn]] en [[King William's Town]] en bereik [[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]] op 28 Oktober, waar 'n goedgeorganiseerde fees gehou is. Ná 'n fees op [[Bedford]] op 29 Oktober en 'n besoek aan die geskiedkundige kerkie op [[Glen Lynden]] die volgende dag, begelei 'n perdekommando, motorstoet en nog baie geesdriftiges op fietse en te voet die rapportryers na die monumentterrein toe hulle laat die middag van Donderdag 3 November 1949 Tarkastad binnegery kom. Daar is toesprake gelewer en 'n diens waargeneem deur ds. Nico de Lange. Hier is ook die boodskap van die gemeenskap van Tarkastad voorgelees. Fanie van Heerden, 'n 81-jarige oudstryder van die Tweede Vryheidsoorlog, het 'n fakkel op die monument aangesteek en groot toejuiging van die skare ontlok. Op die sportterrein het die [[rapportryers]] en inwoners die aand gesellig met [[braai|vleisbraaiery]], [[boeresport]], [[volkspele]] ens. deurgebring. Ds. de Lange het as feesredenaar opgetree en ná sy rede is 'n aanskoulike wiel teen die hang van die berg met brandende fakkels gevorm. Die volgende oggend het die rapportryers ná [[godsdiens|huisgodsdiens]] vertrek op pad na [[Cradock]]. == Munisipaliteit == Tarkastad het op [[29 Julie]] [[1864]] sy eie raad van kommissarisse bekom en 'n dekade later, op [[3 September]] [[1874]], is die distrik Tarka geproklameer. Munisipale status is in 1883 verwerf. Die skrywer W.C. Scully het in 1877 posmeester geword en is later opgevolg deur nog 'n skrywer, R. (Betram) Mitford. Die munisipaliteit het die honderdjarige bestaan van die dorp in 1962 gevier met onder meer die publikasie van ''Tarkastad eeufees/centenary, 1862–1962. Gedenkalbum / souvenir album'', wat 80 bladsye beslaan het met illustrasies.<ref>Brown, dr. E. 1973. ''Gemeenteskiedskrywing van die Afrikaanse kerke van gereformeerde belydenis – 'n kompilasie en kerk-historiese oorsig''. Durban: Drakensbergpers.</ref> In 1978 berig die ''Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek'' dat die dorp se inwoners 4&nbsp;395 getel het, van wie 690 wit, 600 bruin, vyf Indiërs en 3&nbsp;100 swart was. Destyds was die dorp se belasbare waarde R1&nbsp;682&nbsp;340. Die dorp se openbare [[biblioteek]] is reeds in [[1871]] opgerig en het in 1986, toe die biblioteek geaffilieer was by die destydse Kaapse Provinsiale Biblioteekdiens, 589 volwasse en 290 kinderlede gehad met 'n jaarlikse boeksirkulasie van 28&nbsp;149.<ref>Kelly, Maureen (red.). 1986. ''Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek''. Johannesburg: HELM Publikasies.</ref> Die destydse munisipaliteit het voorsiening gemaak vir 'n nege-putjie-[[gholf]]baan, 'n [[rolbal]]baan, [[tennis]]bane, twee [[rugby]]velde, [[swembad]], [[jukskei]]baan, kinderspeelterrein en 'n [[krieket]]veld. In die jare 1960 of 1970 is 'n moderne pawiljoen op die Van Riebeeckpark-skouterrein opgerig. Die stadsaal bied sitplek aan 400 mense. Die elektrisiteitsvoorsieningskema is in 1960 teen 'n koste van R59&nbsp;000 verander na wisselstroom. == Nuwe bedeling == Met die oorgang na die nuwe munisipale bedeling omstreeks 2000, het Tarkastad deel geword van die [[Tsolwana Plaaslike Munisipaliteit]] in die [[Chris Hani-distriksmunisipaliteit]]. Die ander vername dorp in die plaaslike munisipale gebied is [[Hofmeyr]]. In die munisipale verkiesing van 2011 het die [[African National Congress]] 15&nbsp;089 van die 20&nbsp;539 uitgebragte stemme op hom verenig, vergeleke met die [[Congress of the People]] se 1&nbsp;940 en die [[Demokratiese Alliansie]] se 1&nbsp;724. Onafhanklike kandidate het 1&nbsp;618 stemme gekry. Vergeleke met die 2006- munisipale verkiesing het die ANC se aandeel gedaal van 88,2% tot 73,5% en die DA s'n toegeneem van 6% tot 8,4%. Cope het eers ná die verkiesing van 2006 ontstaan. Tarkastad val in sy geheel in wyk 4 van dié munisipaliteit. In dié wyk het die ANC in 2011 1&nbsp;265 (1&nbsp;623 in 2006) stemme gekry, 'n onafhanklike kanditaat 675 stemme en die DA 390 (245 in 2006). 2&nbsp;356 van die 3&nbsp;552 geregistreerde kiesers het gestem, oftewel 66,3%.<ref>[http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/197/Detailed%20Results/EC/EC132.pdf Elections.org.za]</ref> In 2011 se verkiesing het die ANC al vier wyke in Tsolwana gewen. In die toewysing van proporsionele setels het dié party nog drie setels gekry, vergeleke met Cope en DA se een elk. Die totaal van nege is een minder as na dié 2006-verkiesing, toe die ANC nege en die DA vyf setels beheer het.<ref>[https://www.elections.org.za/content/Pages/LGE_NPE_Reports/ReportHandler.aspx?lReportID=13&sEvent=Local%20Government%20Elections%202006&sReportName=LGE_Seat%20Assignment%20by%20Municipality%20with%20Seat%20Calculation&ElectoralEventID=95&MunicipalityID=1123&sFormat=PDF Elections.org.za]</ref> == Oorsprong van die naam == Die dorp het sy naam ontleen aan dié van die [[Tarkarivier]] wat 13&nbsp;km suidwes van die dorp verbyvloei.<ref>[http://ia700407.us.archive.org/17/items/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames.pd ''Dictionary of Southern African Place names''.] URL besoek op 26 Julie 2013.</ref> Daar is drie verklarings omtrent die oorsprong van dié naam: Die eerste is dat dit 'n Xhosa-woord is wat "mooi meisie" beteken. Sodra 'n Xhosa-meisie 'n sekere ouderdom bereik, word sy na die Tarkarivier geneem vir haar ontgroening. Die tweede is dat "tarka" afgelei is van die Xhosa-woord "amataka", wat "voël" beteken. Die derde en mees geloofwaardige verklaring is dat "tarka" aan 'n Khoi-taal ontleen is. Die oorspronklike woord was "Taraxa!as" met "taras" wat "vrou" beteken, "taraxa" (of ook "taracha") "ryk aan vroue" en "!as" wat dui op 'n plek of stad. Dus is dit 'n plek ryk aan vroue. Die vorm "Tarka" kom die eerste keer voor in 1752 in Beutler se "Journaal" toe hy melding maak van "een rivier Tarka of het Vrouwenrivier", terwyl in goewerneur [[Joachim van Plettenberg]] se "Dagverhaal van de landreyse...in den jaar 1778 gedaan" op [[18 September]] sprake is van "de Traka of Vrouwen Rivier". Ook die reisiger Barrow in sy ''Travels'' praat van die "Traka or Maiden River".<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1963. ''Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, deel 1''. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum.</ref> == Boerdery == Daar word met wol en beeste geboer in die distrik. Wildsboerdery het ook 'n groot ekonomiese bedryf geword en Tarkastad is die middelpunt vir trofeejag van Oos-Kaapse en Karoo-wildspesies. Beroepsjagters gebruik die dorp as basis en so het 'n aansienlike bedryf hier ontstaan wat wildteel, -vang, -verkope, taksidermie en die verkoop van jagtoerusting insluit. == Toerisme == Die eerste [[pastorie]] van die [[NG gemeente Tarkastad]] is tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar. Dit is opgerig in 1864, kort ná die koms van die eerste NG leraar, ds. J.G.S. de Villiers, is 'n verdiepinghuis en het ongewone traliewerk van gegote yster. Van die bekenste bakens in die distrik wat gereeld afgeneem word, is die plat heuwels Marta en Maria. Omdat die eerste boere hulle reeds omstreeks 1795 hier gevestig het, kan ou watermeule vandag nog in die omgewing gesien word. In die Winterberg is voetslaanpaai, soos die moeilike drie dag lange sirkelroete oor 45&nbsp;km by Toorberg en die Groot Winterberg-voetslaanroete. San-[[rotskuns]] is te sien op die plaas Grootvlei noord van die dorp. Ander natuuraktiwiteite in die omgewing naas jag, is [[forel]][[hengel]], besoeke aan die [[Nasionale Bergkwaggapark]] en die Tsolwana-natuurreservaat asook talle privaat wildsplase.<ref>[http://www.sa-venues.com/attractionsec/tarkastad.php SA-Venues.com]</ref> Tarkstad het nie 'n plaaslike hotel of noemenswaardige gastehuise nie, maar van die verblyf vir toeriste op omliggende plase, is onder meer die Knowsley Country Cottage in die Winterberg-bewarea,<ref>[http://www.wheretostay.co.za/towns/tarkastad/self-catering-house Wheretostay.co.za]</ref> die Redcliffe Country House, Carrickmoor-gasteplaas, Braeside Country Cottage, Glen Etive Cottage op die geskiedkundige plaas wat reeds meer as 125 jaar in die Scott-familie se besit is, en die Blanco-gasteplaas-en-vakansieoord.<ref>[http://www.safarinow.com/destinations/tarkastad/hub.aspx?gclid=CJeOwZfIk7YCFYbHtAodKR0Akw SafariNow.com]</ref> == Distrik Tarka == Die distrik Tarka is op [[3 September]] [[1874]] geproklameer en beslaan 3&nbsp;196&nbsp;km². Dit grens in die weste aan die distrikte [[Cradock]] en [[Hofmeyr|Maraisburg]], in die suide aan [[Bedford]] en [[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]], in die ooste, waar die [[Swart-Keirivier]] 'n natuurlike grens vorm, aan [[Queenstown]] en in die noorde aan die distrikte [[Sterkstroom]] en [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]]. Die distrik is redelik yl bevolk en bergagtig, met hoogtes bo [[seevlak]] wat wissel van 1&nbsp;200 tot 2&nbsp;300&nbsp;m. In die noorde het die Bamboesberg op die grens met die distrik [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]] pieke van hoër as 2&nbsp;000&nbsp;m, terwyl die Groot Winterberg in die suide tot 2&nbsp;370&nbsp;m reik en die grens met die Adelaide-distrik vorm. In die mees suidwestelike uithoek is die [[Baviaansrivierberg]]. Die vernaamste riviere wat deur die distrik sny, is die [[Swart-Keirivier|Swart-Kei]] asook die [[Tarkarivier|Tarka]] en sy takriviere: die Riet, Spring Valley, Elandsfontein en Elands. Volgens die landbousensus van 1967/'68 was daar indertyd 259&nbsp;959 skape, 14&nbsp;828 bokke en 13&nbsp;378 beeste in die distrik. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[NG gemeente Tarkastad]] * [[Tarkapas]] * [[Tarkarivier]] == Bekende boorlinge == * Gezelle Bernard, Suid-Afrikaanse spiesgooier<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/04/22/JO/10/jocorbettt.html ''Wêreldkampioen rig by Hoërskool Hangklip af'', ''Die Burger'', 22 April 2007]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.all-athletics.com/node/345707 |title=All-Athletics.com |access-date=24 Maart 2013 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134549/http://www.all-athletics.com/node/345707 |url-status=dead }}</ref> == Bronne == * Albertyn, W. (red.). 1978. ''Amptelike Suid-Afrikaanse munisipale jaarboek''. Pretoria: S.A. Vereniging van Munisipale Werknemers (nie-Politiek). * Botha, M.C. 1952. ''Die Huldejaar 1949''. Johannesburg: [[Voortrekkerpers]] Beperk. * Brown, dr. E. 1973. ''Gemeentelike geskiedskrywing van die Afrikaanse kerke van gereformeerde belydenis – 'n kompilasie en kerk-historiese oorsig''. Durban: Drakensbergpers. * [[T.V. Bulpin|Bulpin, T.V.]] (2001). ''Discovering Southern Africa''. Cape Town: Discovering Southern Africa Publications cc. * [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1963. ''Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, deel 1''. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum. * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * [[B.P.J. Erasmus]], 1995. ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.sa-venues.com/attractionsec/tarkastad.php Inligting oor Tarkastad (sa-venues.com)] {{en}} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2012/02/01/TB/14/aatony.html ''The worst road in the country'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Die Burger]]'', [[1 Februarie]] [[2012]] {{en}} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/08/18/SK/6/bokmsrenosterstroop.html ''Oorlog teen renosterstropers verskerp''], ''[[Die Burger]]'', [[18 Augustus]] [[2011]] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/26/SK/6/bokmsweerenverkeer.html ''Hope sneeu 'laat ysbere uitkom' en Oos-Kaap bibber''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012201838/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/26/SK/6/bokmsweerenverkeer.html |date=12 Oktober 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[26 Julie]] [[2011]] * [http://www.nwu.ac.za/af/p-news/pm_773_a.html Gezelle Bernard, wat haar laerskoolloopbaan op Tarkastad begin het, blink uit in ateltiek op Potchefstroom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529162817/http://www.nwu.ac.za/af/p-news/pm_773_a.html |date=29 Mei 2020 }} * [http://www.bidorbuy.co.za/item/100005564/The_Tarka_Herald_Tarkastad_1929_A_piece_of_history_Bid_now.html Geraamde voorblad van ''The Tarka Herald'' van 1929 te koop op Bid or Buy.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC13}} [[Kategorie:Nedersettings in die Oos-Kaap]] g3kce6enho7irxibchcjn2mp1f6htd4 2966988 2966986 2026-09-13T09:55:45Z Aliwal2012 39067 /* Nuwe bedeling */ [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] 2966988 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Tarkastad |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=[[Dorp]] |beeld_stadsilhoeët=Tarkastad straattoneel.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Die hoofstraat op Tarkastad, 2012 |duimdrukkerkaart=Oos-Kaap |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaart1=Suid-Afrika |duimdrukkeretiketposisie1=bokant |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Distriksmunisipaliteit]] |onderafdelingtipe3=[[Plaaslike Munisipaliteit]] |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Oos-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Chris Hani-distriksmunisipaliteit|Chris Hani]] |onderafdelingnaam3=[[Enoch Mgijima Plaaslike Munisipaliteit|Enoch Mgijima]] |leiertitel= |leiernaam= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1862 |oppervlak_totaal_km2=83.5 |hoogte_m=1293 |koördinate = {{Koördinate|32|00|23|S|26|15|37|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas=<ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/279009 Tarkastad] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/279010 Zola] tydens 2011-sensus.</ref> |bevolking_totaal=6059 |bevolkingsdigtheid_km2=73 |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=[[Poskode]] |poskode=5370 |skakelkode=045 |voetnotas= |webwerf= }} [[Lêer:NG kerk Tarkastad 4.jpg|duimnael|links|250px|Die hoeksteen van Tarkastad se NG kerkgebou is op [[1 Junie]] [[1877]] gelê en die gebou is op [[12 Februarie]] [[1880]] ingewy.]] [[Lêer:Tarkastad regeringsgebou.jpg|duimnael|links|240px|'n Regeringsgebou in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad NG Moedersaal.jpg|duimnael|links|240px|Ds. P.W. Jordaan het die hoeksteen van die NG kerksaal, bekend as Ons Moedersaal, op [[28 Februarie]] [[1952]] gelê. Die boumeester was F.P. van Heerden.]] [[Lêer:Ds DJJ van Velden.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. D.J.J. van Velden, van 1897 tot 1903 die vierde leraar van die [[NG gemeente Tarkastad]], is tydens die [[Anglo-Boereoorlog]] verdink van pro-Republikeinse simpatieë en meer as 'n jaar lank in 'n interneringskamp aangehou.]] [[Lêer:Tarkastad kerkie.jpg|duimnael|links|240px|'n Engelse kerkie op die hoek van Van Reenen- en Naudéstraat.]] [[Lêer:Tarkastad Vrymesselaarslosie 2.jpg|duimnael|regs|240px|Die [[Vrymesselaars]]losie op Tarkastad.]] [[Lêer:Tarkastad ou geboue.jpg|duimnael|links|240px|Ou geboue in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad eertydse poskantoor.jpg|duimnael|240px|regs|Dié gebou het eens Tarkastad se poskantoor gehuisves.]] [[Beeld:Tarkastad ou gebou.jpg|duimnael|links|240px|Nog 'n vervalle handelsgebou in die middedorp.]] [[Lêer:Tarkastad Ossewagedenkteken.jpg|links|190px|duimnael|Soos die gebruik was al langs die roetes van die Simboliese Ossewatrek van 1938, het ook die inwoners van Tarkastad 'n stapel klippe gepak om die eeufees te gedenk. Dit staan op die perseel van die NG kerk.]] [[Lêer:Tarkastad handelsgebou.jpg|duimnael|regs|240px|Dié gebou, soos die meeste handelsgeboue in die middedorp, is erg verwaarloos.]] [[Lêer:Tarkastad vervalle huisie.jpg|duimnael|links|240px|'n Vervalle huisie op Tarkastad, een van tallose.]] '''Tarkastad''' is 'n klein dorp in die provinsie [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]], sowat 78&nbsp;km oos van [[Cradock]] en 64&nbsp;km wes van [[Queenstown]], 1&nbsp;310&nbsp;m bo [[seevlak|seespieël]] en in die middel van 'n goeie skaapboerderygebied. 'n Takspoorlyn verbind die dorp met Bowker's Parkstasie, 4&nbsp;km wes van Queenstown,<ref>{{Cite web |url=http://southafrica.bedandbreakfasts.net/propertysearch.asp?location=Bowker%27s+Park+Station |title=Southafrica.bedandbreakfasts.net |access-date=23 Maart 2013 |archive-date=30 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730193950/http://southafrica.bedandbreakfasts.net/propertysearch.asp?location=Bowker%27s+Park+Station |url-status=dead }}</ref> maar dié spoorlyn is in 1988 vir spoorverkeer gesluit en word nie meer in stand gehou nie. == Geskiedenis == === Ontstaan === Die eerste koloniste uit die weste het hulle voor die [[Groot Trek]] reeds in die huidige distrik Tarka kom vestig. Omdat [[Queenstown]], waar 'n [[NG gemeente Queenstown|plaaslike gemeente van die NG Kerk]] eers in 1853 gestig is, steeds meer as 60&nbsp;km van die latere Tarkastad geleë was en dus net 'n geringe verbetering beteken het vir die bearbeiding van die plaaslike lidmate wat lank die byna 80&nbsp;km lange afstand na [[Cradock]] moes aflê om hulle kerklike voorregte te geniet, gee die behoefte aan 'n kerkplaas in 1862 aanleiding tot die stigting van 'n dorp op die plaas Boschfontein in die voorheuwels van die [[Winterberg]]. Die [[NG gemeente Tarkastad]] is gevolglik plegtig in 1863 gestig met ds. J.G.S. de Villiers as die eerste herder en leraar. Die eerste kerkie in Greystraat is in 1880 verwissel vir die huidige, sierlike kerkgebou van klip op sy ruim erf in die middel van die dorp. === Slagtersnek-rebellie === Ongeveer 26&nbsp;km van die dorp af lê die eensame graf van die slagoffer van die [[Slagtersnek-rebellie]] Johannes Bezuidenhout, enkele kilometer van die toneel van sy laaste hopelose stryd teen die oormag van regeringstroepe. Die Slagtersnek-rebellie verwys na Bezuidenhout, 'n Oos-Kaapse boer, se kortstondige opstand teen die Britse bewind in die tydperk 1815–1816. Dit word ook as een van die redes vir die ontstaan van die [[Groot Trek]] beskou. Die naam Slagtersnek, waar die rebelle gevang is, is ontleen aan die Britse handelaars van [[Grahamstad]] wat hier bymekaargekom het om die boere in die omgewing se slagdiere te koop. Op 'n plaas naby wat vandag [[Somerset-Oos]] is, het [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] 'n [[Khoikhoi]]-werker met die naam van Booi van diefstal verdink en sy loon teruggehou. Booi het Bezuidenhout gaan verkla van aanranding by die landdros op [[Graaff-Reinet]]. Bezuidenhout het twee keer geweier om voor die hof te verskyn en hy is op 5 Oktober [[1815]] in absentia tot 'n maand gevangenisstraf gevonnis. Die Britse regering wou graag sy gesag oor die boere in die verre Oosgrens vertoon en het 'n mag van 12 Khoikhoi soldate, destyds Pandoere genoem, met 'n blanke offisier op 16 Oktober 1815 na Bezuidenhout se plaas gestuur om hom in hegtenis te neem. Bezuidenhout het hom verset en is deur een van die Khoikhoi soldate in 'n skuiling tussen rotse op sy plaas doodgeskiet. Op sy begrafnis het sy broer Johannes Bezuidenhout wraak gesweer en saam met 'n groep vriende het hy 'n opstand teen die Britse regering in die Kaap beplan. Hulle wou die Britse regering en die Khoikhoi uit die Oos-Kaap verdryf. Hulle het die [[Xhosas|Xhosa]] hoofman Gaika (ook Ngqika genoem) om hulp genader en aangebied dat hy die hele Zuurveld as betaling sou ontvang. Gaika het nie belanggestel nie. Hendrik Prinsloo is kort daarna deur 'n mag van 70, wat 40 Engelse soldate en 30 kommandolede ingesluit het, in hegtenis geneem. Die rebelle het onsuksesvol probeer om hom te ontset en ander boere in die omgewing gevra om by die opstand aan te sluit. Die rebelle het op 18 November 1815 aan die Britse mag by Slagtersnek oorgegee. Johannes Bezuidenhout het hom teen inhegtenisname verset en is ook doodgeskiet. Die gevolg van die opstand was dat 32 rebelle uit die [[Oos-Kaap|Oostelike Provinsie]] verban en ses van die rebelleleiers op 20 Januarie 1816 ter dood veroordeel is op 'n klag van [[hoogverraad]]. Een, Willem Krugel, word later deur die Kaapse goewerneur, lord [[Charles Somerset]], begenadig. Op 9 Maart [[1816]] word Hendrik Frederik Prinsloo, Stephanus Cornelis Bothma, Cornelis Johannes Faber, Theunis Christiaan de Klerk en Abraham Carel Bothma in die openbaar gehang. === Groot Trek === Sowat drie dekades voor die dorpstigting het die distrik Tarka twee manne aan die Groot Trek afgestaan wat later roem sou verwerf: [[Andries Hendrik Potgieter]] en [[Piet Retief]]. Met die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in 1899, toe die twee Boererepublieke in 'n doodstryd gewikkel was teen die Britse magte, het talle lidmate van Tarkastad na die wapen gegryp. Van dié sogenaamde Kaapse Rebelle het meer as een voor die [[vuurpeleton]] die hoogste prys vir sy nasieliefde betaal. Digby die dorp het die burgers onder genl. [[Jan Smuts]] 'n Engelse patrollie in 'n hinderlaag gelok en uitgewis. En die destydse leraar, ds. D.J.J. van Velden, wat verdink is van pro-Republikeinse simpatie, is meer as 'n jaar in 'n interneringskamp aangehou. === Simboliese Ossewatrek === Inwoners van Tarkastad het geesdriftig meegedoen aan sowel die honderdjarige herdenking van die [[Groot Trek]] in 1938 as die Rapportryer-feesplan met die oog op die inwyding van die [[Voortrekkermonument]] op [[16 Desember]] [[1949]]. Die rapport se roetes van 1949 was simbolies van 'n feestelike aantog na die monument in [[Pretoria]]. Die ryers was 10 weke lank op pad, het byna 400 plekke langs die 15 afsonderlike roetes aangedoen en in die geheel, as al 15 roetes saamgetel word, amper 23&nbsp;000&nbsp;km te perd afgelê. Tarkastad was een van die plekke wat die [[Rapportryers]] besoek het en wel op roete 6(b), 'n afwyking van roete 6 oor Tarkastad, [[Cradock]] en [[Hofmeyr]] omdat eersgenoemde, laasgenoemde en [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]], op 'n roete wou lê en omdat dit met 'n enkele roete 6 uit [[Oos-Londen]] onmoontlik sou wees. Die rapportryers verlaat die hawestad op [[22 Oktober]] [[1949]], ry oor [[Berlyn, Oos-Kaap|Berlyn]] en [[King William's Town]] en bereik [[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]] op 28 Oktober, waar 'n goedgeorganiseerde fees gehou is. Ná 'n fees op [[Bedford]] op 29 Oktober en 'n besoek aan die geskiedkundige kerkie op [[Glen Lynden]] die volgende dag, begelei 'n perdekommando, motorstoet en nog baie geesdriftiges op fietse en te voet die rapportryers na die monumentterrein toe hulle laat die middag van Donderdag 3 November 1949 Tarkastad binnegery kom. Daar is toesprake gelewer en 'n diens waargeneem deur ds. Nico de Lange. Hier is ook die boodskap van die gemeenskap van Tarkastad voorgelees. Fanie van Heerden, 'n 81-jarige oudstryder van die Tweede Vryheidsoorlog, het 'n fakkel op die monument aangesteek en groot toejuiging van die skare ontlok. Op die sportterrein het die [[rapportryers]] en inwoners die aand gesellig met [[braai|vleisbraaiery]], [[boeresport]], [[volkspele]] ens. deurgebring. Ds. de Lange het as feesredenaar opgetree en ná sy rede is 'n aanskoulike wiel teen die hang van die berg met brandende fakkels gevorm. Die volgende oggend het die rapportryers ná [[godsdiens|huisgodsdiens]] vertrek op pad na [[Cradock]]. == Munisipaliteit == Tarkastad het op [[29 Julie]] [[1864]] sy eie raad van kommissarisse bekom en 'n dekade later, op [[3 September]] [[1874]], is die distrik Tarka geproklameer. Munisipale status is in 1883 verwerf. Die skrywer W.C. Scully het in 1877 posmeester geword en is later opgevolg deur nog 'n skrywer, R. (Betram) Mitford. Die munisipaliteit het die honderdjarige bestaan van die dorp in 1962 gevier met onder meer die publikasie van ''Tarkastad eeufees/centenary, 1862–1962. Gedenkalbum / souvenir album'', wat 80 bladsye beslaan het met illustrasies.<ref>Brown, dr. E. 1973. ''Gemeenteskiedskrywing van die Afrikaanse kerke van gereformeerde belydenis – 'n kompilasie en kerk-historiese oorsig''. Durban: Drakensbergpers.</ref> In 1978 berig die ''Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek'' dat die dorp se inwoners 4&nbsp;395 getel het, van wie 690 wit, 600 bruin, vyf Indiërs en 3&nbsp;100 swart was. Destyds was die dorp se belasbare waarde R1&nbsp;682&nbsp;340. Die dorp se openbare [[biblioteek]] is reeds in [[1871]] opgerig en het in 1986, toe die biblioteek geaffilieer was by die destydse Kaapse Provinsiale Biblioteekdiens, 589 volwasse en 290 kinderlede gehad met 'n jaarlikse boeksirkulasie van 28&nbsp;149.<ref>Kelly, Maureen (red.). 1986. ''Amptelike Suid-Afrikaanse Munisipale Jaarboek''. Johannesburg: HELM Publikasies.</ref> Die destydse munisipaliteit het voorsiening gemaak vir 'n nege-putjie-[[gholf]]baan, 'n [[rolbal]]baan, [[tennis]]bane, twee [[rugby]]velde, [[swembad]], [[jukskei]]baan, kinderspeelterrein en 'n [[krieket]]veld. In die jare 1960 of 1970 is 'n moderne pawiljoen op die Van Riebeeckpark-skouterrein opgerig. Die stadsaal bied sitplek aan 400 mense. Die elektrisiteitsvoorsieningskema is in 1960 teen 'n koste van R59&nbsp;000 verander na wisselstroom. == Nuwe bedeling == Met die oorgang na die nuwe munisipale bedeling omstreeks 2000, het Tarkastad deel geword van die [[Tsolwana Plaaslike Munisipaliteit]] in die [[Chris Hani-distriksmunisipaliteit]]. Die ander vername dorp in die plaaslike munisipale gebied is [[Hofmeyr]]. In die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011|munisipale verkiesing van 2011]] het die [[African National Congress]] 15&nbsp;089 van die 20&nbsp;539 uitgebragte stemme op hom verenig, vergeleke met die [[Congress of the People]] se 1&nbsp;940 en die [[Demokratiese Alliansie]] se 1&nbsp;724. Onafhanklike kandidate het 1&nbsp;618 stemme gekry. Vergeleke met die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2006|2006- munisipale verkiesing]] het die ANC se aandeel gedaal van 88,2% tot 73,5% en die DA s'n toegeneem van 6% tot 8,4%. Cope het eers ná die verkiesing van 2006 ontstaan. Tarkastad val in sy geheel in wyk 4 van dié munisipaliteit. In dié wyk het die ANC in 2011 1&nbsp;265 (1&nbsp;623 in 2006) stemme gekry, 'n onafhanklike kandidaat 675 stemme en die DA 390 (245 in 2006). 2&nbsp;356 van die 3&nbsp;552 geregistreerde kiesers het gestem, oftewel 66,3%.<ref>[http://www.elections.org.za/content/LGEPublicReports/197/Detailed%20Results/EC/EC132.pdf Elections.org.za]</ref> In 2011 se verkiesing het die ANC al vier wyke in Tsolwana gewen. In die toewysing van proporsionele setels het dié party nog drie setels gekry, vergeleke met Cope en DA se een elk. Die totaal van nege is een minder as na dié 2006-verkiesing, toe die ANC nege en die DA vyf setels beheer het.<ref>[https://www.elections.org.za/content/Pages/LGE_NPE_Reports/ReportHandler.aspx?lReportID=13&sEvent=Local%20Government%20Elections%202006&sReportName=LGE_Seat%20Assignment%20by%20Municipality%20with%20Seat%20Calculation&ElectoralEventID=95&MunicipalityID=1123&sFormat=PDF Elections.org.za]</ref> == Oorsprong van die naam == Die dorp het sy naam ontleen aan dié van die [[Tarkarivier]] wat 13&nbsp;km suidwes van die dorp verbyvloei.<ref>[http://ia700407.us.archive.org/17/items/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames.pd ''Dictionary of Southern African Place names''.] URL besoek op 26 Julie 2013.</ref> Daar is drie verklarings omtrent die oorsprong van dié naam: Die eerste is dat dit 'n Xhosa-woord is wat "mooi meisie" beteken. Sodra 'n Xhosa-meisie 'n sekere ouderdom bereik, word sy na die Tarkarivier geneem vir haar ontgroening. Die tweede is dat "tarka" afgelei is van die Xhosa-woord "amataka", wat "voël" beteken. Die derde en mees geloofwaardige verklaring is dat "tarka" aan 'n Khoi-taal ontleen is. Die oorspronklike woord was "Taraxa!as" met "taras" wat "vrou" beteken, "taraxa" (of ook "taracha") "ryk aan vroue" en "!as" wat dui op 'n plek of stad. Dus is dit 'n plek ryk aan vroue. Die vorm "Tarka" kom die eerste keer voor in 1752 in Beutler se "Journaal" toe hy melding maak van "een rivier Tarka of het Vrouwenrivier", terwyl in goewerneur [[Joachim van Plettenberg]] se "Dagverhaal van de landreyse...in den jaar 1778 gedaan" op [[18 September]] sprake is van "de Traka of Vrouwen Rivier". Ook die reisiger Barrow in sy ''Travels'' praat van die "Traka or Maiden River".<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1963. ''Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, deel 1''. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum.</ref> == Boerdery == Daar word met wol en beeste geboer in die distrik. Wildsboerdery het ook 'n groot ekonomiese bedryf geword en Tarkastad is die middelpunt vir trofeejag van Oos-Kaapse en Karoo-wildspesies. Beroepsjagters gebruik die dorp as basis en so het 'n aansienlike bedryf hier ontstaan wat wildteel, -vang, -verkope, taksidermie en die verkoop van jagtoerusting insluit. == Toerisme == Die eerste [[pastorie]] van die [[NG gemeente Tarkastad]] is tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar. Dit is opgerig in 1864, kort ná die koms van die eerste NG leraar, ds. J.G.S. de Villiers, is 'n verdiepinghuis en het ongewone traliewerk van gegote yster. Van die bekenste bakens in die distrik wat gereeld afgeneem word, is die plat heuwels Marta en Maria. Omdat die eerste boere hulle reeds omstreeks 1795 hier gevestig het, kan ou watermeule vandag nog in die omgewing gesien word. In die Winterberg is voetslaanpaai, soos die moeilike drie dag lange sirkelroete oor 45&nbsp;km by Toorberg en die Groot Winterberg-voetslaanroete. San-[[rotskuns]] is te sien op die plaas Grootvlei noord van die dorp. Ander natuuraktiwiteite in die omgewing naas jag, is [[forel]][[hengel]], besoeke aan die [[Nasionale Bergkwaggapark]] en die Tsolwana-natuurreservaat asook talle privaat wildsplase.<ref>[http://www.sa-venues.com/attractionsec/tarkastad.php SA-Venues.com]</ref> Tarkstad het nie 'n plaaslike hotel of noemenswaardige gastehuise nie, maar van die verblyf vir toeriste op omliggende plase, is onder meer die Knowsley Country Cottage in die Winterberg-bewarea,<ref>[http://www.wheretostay.co.za/towns/tarkastad/self-catering-house Wheretostay.co.za]</ref> die Redcliffe Country House, Carrickmoor-gasteplaas, Braeside Country Cottage, Glen Etive Cottage op die geskiedkundige plaas wat reeds meer as 125 jaar in die Scott-familie se besit is, en die Blanco-gasteplaas-en-vakansieoord.<ref>[http://www.safarinow.com/destinations/tarkastad/hub.aspx?gclid=CJeOwZfIk7YCFYbHtAodKR0Akw SafariNow.com]</ref> == Distrik Tarka == Die distrik Tarka is op [[3 September]] [[1874]] geproklameer en beslaan 3&nbsp;196&nbsp;km². Dit grens in die weste aan die distrikte [[Cradock]] en [[Hofmeyr|Maraisburg]], in die suide aan [[Bedford]] en [[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]], in die ooste, waar die [[Swart-Keirivier]] 'n natuurlike grens vorm, aan [[Queenstown]] en in die noorde aan die distrikte [[Sterkstroom]] en [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]]. Die distrik is redelik yl bevolk en bergagtig, met hoogtes bo [[seevlak]] wat wissel van 1&nbsp;200 tot 2&nbsp;300&nbsp;m. In die noorde het die Bamboesberg op die grens met die distrik [[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]] pieke van hoër as 2&nbsp;000&nbsp;m, terwyl die Groot Winterberg in die suide tot 2&nbsp;370&nbsp;m reik en die grens met die Adelaide-distrik vorm. In die mees suidwestelike uithoek is die [[Baviaansrivierberg]]. Die vernaamste riviere wat deur die distrik sny, is die [[Swart-Keirivier|Swart-Kei]] asook die [[Tarkarivier|Tarka]] en sy takriviere: die Riet, Spring Valley, Elandsfontein en Elands. Volgens die landbousensus van 1967/'68 was daar indertyd 259&nbsp;959 skape, 14&nbsp;828 bokke en 13&nbsp;378 beeste in die distrik. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[NG gemeente Tarkastad]] * [[Tarkapas]] * [[Tarkarivier]] == Bekende boorlinge == * Gezelle Bernard, Suid-Afrikaanse spiesgooier<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/04/22/JO/10/jocorbettt.html ''Wêreldkampioen rig by Hoërskool Hangklip af'', ''Die Burger'', 22 April 2007]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.all-athletics.com/node/345707 |title=All-Athletics.com |access-date=24 Maart 2013 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134549/http://www.all-athletics.com/node/345707 |url-status=dead }}</ref> == Bronne == * Albertyn, W. (red.). 1978. ''Amptelike Suid-Afrikaanse munisipale jaarboek''. Pretoria: S.A. Vereniging van Munisipale Werknemers (nie-Politiek). * Botha, M.C. 1952. ''Die Huldejaar 1949''. Johannesburg: [[Voortrekkerpers]] Beperk. * Brown, dr. E. 1973. ''Gemeentelike geskiedskrywing van die Afrikaanse kerke van gereformeerde belydenis – 'n kompilasie en kerk-historiese oorsig''. Durban: Drakensbergpers. * [[T.V. Bulpin|Bulpin, T.V.]] (2001). ''Discovering Southern Africa''. Cape Town: Discovering Southern Africa Publications cc. * [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1963. ''Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, deel 1''. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum. * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * [[B.P.J. Erasmus]], 1995. ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. {{ISBN|1-86842-026-4}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.sa-venues.com/attractionsec/tarkastad.php Inligting oor Tarkastad (sa-venues.com)] {{en}} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2012/02/01/TB/14/aatony.html ''The worst road in the country'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Die Burger]]'', [[1 Februarie]] [[2012]] {{en}} * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/08/18/SK/6/bokmsrenosterstroop.html ''Oorlog teen renosterstropers verskerp''], ''[[Die Burger]]'', [[18 Augustus]] [[2011]] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/26/SK/6/bokmsweerenverkeer.html ''Hope sneeu 'laat ysbere uitkom' en Oos-Kaap bibber''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012201838/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/26/SK/6/bokmsweerenverkeer.html |date=12 Oktober 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[26 Julie]] [[2011]] * [http://www.nwu.ac.za/af/p-news/pm_773_a.html Gezelle Bernard, wat haar laerskoolloopbaan op Tarkastad begin het, blink uit in ateltiek op Potchefstroom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529162817/http://www.nwu.ac.za/af/p-news/pm_773_a.html |date=29 Mei 2020 }} * [http://www.bidorbuy.co.za/item/100005564/The_Tarka_Herald_Tarkastad_1929_A_piece_of_history_Bid_now.html Geraamde voorblad van ''The Tarka Herald'' van 1929 te koop op Bid or Buy.]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC13}} [[Kategorie:Nedersettings in die Oos-Kaap]] sqsc5a6i5i60b4lvofml0o25zacyaut 0 53274 2966958 2839053 2026-09-13T06:35:06Z Sobaka 328 Opdateer 2966958 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | spannaam = Griekwas | beeld = Griekwaslogo.jpg | unie = Griekwaland-Wes Rugbyunie | bynaam = [[Poublou]]es | embleem = Gemsbok | kaptein = Ruan Steenkamp | afrigter = Pieter Bergh | gestig = 1886 | ligging = [[Kimberley]] | streek = [[Noord-Kaap]] | stadion = [[Griekwapark]] | kapasiteit = 11&nbsp;000 | liga = [[Curriebeker]]<br />[[Rugby-uitdaagreeks]] | seisoen = 2026 | posisie = Curriebeker: wenner 2026 | president = Monte Engelbrecht | ceo = Arni van Rooyen | patroon_la1 = | patroon_b1 = | patroon_ra1 = | linkerarm1 = | liggaam1 = | regterarm1 = | broek1 = | kouse1 = | patroon_la2 = | patroon_b2 = | patroon_ra2 = | linkerarm2 = | liggaam2 = | regterarm2 = | broek2 = | kouse2 = | statistiek = Statistiek | wedstryde = '''161''' André van Wyk | toppuntebehaler = '''791''' Edrich Lubbe | meestedrieë = '''61''' Jearus Nicholas | jongstespeler = | eerste = 1881 | grootwen = Limpopo Blou Bulle 5 – 124 '''Griekwas'''<br />(23 Maart 2013) | grootverloor = '''Griekwas''' 3 – 75 [[Westelike Provinsie]] | url = | unieurl = www.griquasrugby.co.za }} Die '''Griekwas''' (weens borgskapsredes bekend as die '''Suzuki Griekwas''') is 'n provinsiale [[rugby]]span gesetel in [[Kimberley]], [[Suid-Afrika]]. Die Griekwas se voedingsbron vir spelers is uit die [[Noord-Kaap]]. Hulle tuisveld is die [[Griekwapark]] en hulle neem aan die [[Curriebeker]]- en [[Rugby-uitdaagreeks|SuperSport Rugby-uitdaagreeks]] (sedert 2017) deel. Griekwas se [[Trui#Sporttruie|truikleur]] is [[poublou]]. == Springbokspelers == Die Griekwaspelers wat ook vir die [[Springbokke]] uitgedraf het is in alfabetiese volgorde:<ref>http://www.genslin.us/bokke/ProvinceData.aspx?ProvinceID=7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606195153/http://www.genslin.us/bokke/ProvinceData.aspx?ProvinceID=7 |date= 6 Junie 2012 }} Besoek op 21 November 2009</ref> {| class="wikitable" ! Naam ! Aantal Toetse ! Geboortedorp<br />en datum ! Skool ! Eerste toets ! Laaste toets |- | [[Lourens Adriaanse]] | 1 | [[Kaapstad]], [[5 Februarie]] [[1988]] | [[Paarl Gimnasium]], [[Paarl]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[23 November]] [[2013]] |- | [[Fred Alexander]] | 2 | [[Malmesbury]], [[20 Desember]] [[1870]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[30 Julie]] [[1891]] | [[29 Augustus]] [[1891]] |- | [[Willem Barnard]] | 2 | [[Upington]], [[7 Augustus]] [[1923]] | [[Hoërskool Upington]] | [[17 September]] [[1949]] | [[22 Desember]] [[1951]] |- | [[Bjorn Basson]] | 10 | [[King William’s Town]], [[11 Februarie]] [[1987]] | [[Dale-kollege]], [[King William’s Town]] | [[5 Junie]] [[2010]] | [[17 Augustus]] [[2013]] |- | [[Ferdie Bergh]] | 17 | [[Stellenbosch]], [[2 November]] [[1906]] | [[Paul Roos Gimnasium]], [[Stellenbosch]] | [[5 Desember]] [[1931]] | [[10 September]] [[1938]] |- | [[Harry Boyes]] | 2 | [[12 Maart]] [[1868]] | [[Diocesan College]], [[Kaapstad]] | [[30 Julie]] [[1891]] | [[29 Augustus]] [[1891]] |- | [[Mike Bredenkamp]] | 2 | [[Kimberley]], [[2 Mei]] [[1873]] | | [[30 Julie]] [[1896]] | [[29 Augustus]] [[1896]] |- | [[Bill Cotty]] | 1 | [[Kimberley]], [[24 Februarie]] [[1875]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[29 Augustus]] [[1896]] |- | [[George Crampton]] | 1 | Aughrim ([[Ierland]]), [[30 Maart]] [[1875]] | Bedford School | colspan=2 style="text-align: center;"|[[5 September]] [[1903]] |- | [[Clem Currie]] | 1 | [[Grahamstad]], [[21 Oktober]] [[1880]] | [[St. Andrew’s-kollege]], [[Grahamstad]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[5 September]] [[1903]] |- | [[Arthur de Kock]] | 1 | [[Hopetown]], [[29 Augustus]] [[1866]] | [[Paul Roos Gimnasium]], [[Stellenbosch]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[29 Augustus]] [[1891]] |- | [[Syd de Melker]] | 2 | [[Kimberley]], [[31 Maart]] [[1884]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[5 September]] [[1903]] | [[8 Desember]] [[1906]] |- | [[Charlie Devenish]] | 1 | [[Uitenhage]], [[13 Januarie]] [[1874]] | St. Saviours Collegiate School | colspan=2 style="text-align: center;"|[[22 Augustus]] [[1896]] |- | [[Gaffie du Toit]] | 14 | [[Kaapstad]], [[24 Maart]] [[1977]] | [[Augsburg Landbouskool]], [[Clanwilliam]] | [[12 Junie]] [[1998]] | [[24 Junie]] [[2006]] |- | [[Floors Duvenhage]] | 2 | [[Boksburg]], [[6 November]] [[1917]] | Boksburg Commercial Hoërskool | [[16 Julie]] [[1949]] | [[3 September]] [[1949]] |- | [[Bertie Gibbs]] | 1 | [[Kimberley]], [[25 Augustus]] [[1878]] | [[Diocesan College]], [[Kaapstad]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[5 September]] [[1903]] |- | [[Ted Kelly]] | 1 | [[King William’s Town]], [[23 Oktober]] [[1869]] | | colspan=2 style="text-align: center;"|[[29 Augustus]] [[1891]] |- | [[Bert Kipling]] | 9 | [[Kimberley]], [[24 Desember]] [[1903]] | Beaconsfield, [[Kimberley]] | [[5 Desember]] [[1931]] | [[2 September]] [[1933]] |- | [[Ian Kirkpatrick]] | 13 | [[Bloemfontein]], [[25 Julie]] [[1930]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[5 September]] [[1953]] | [[18 Februarie]] [[1961]] |- | [[Willie le Roux]] | 12 | [[Stellenbosch]], [[18 Augustus]] [[1989]] | [[Paul Roos Gimnasium]], [[Stellenbosch]] | [[8 Junie]] [[2013]] | [[23 November]] [[2013]] |- | [[Sep Ledger]] | 4 | [[Kimberley]], [[29 Augustus]] [[1889]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[23 November]] [[1923]] | [[11 Januarie]] [[1913]] |- | [[Edward Little]] | 2 | [[Midlothian]] ([[Skotland]]), [[1 November]] [[1864]] | | [[30 Julie]] [[1891]] | [[5 September]] [[1891]] |- | [[Dick Lockyear]] | 6 | [[Kimberley]], [[26 Junie]] [[1931]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[25 Junie]] [[1960]] | [[18 Februarie]] [[1961]] |- | [[Edrich Lubbe]] | 2 | [[Caledon]], [[29 Julie]] [[1969]] | Hoërskool Robertson | [[10 Junie]] [[1997]] | [[21 Junie]] [[1997]] |- | [[Archie Marsberg]] | 1 | [[Fort Beaufort]], [[1 Oktober]] [[1885]] | | colspan=2 style="text-align: center;"|[[6 Augustus]] [[1910]] |- | [[Arthur Marsberg]] | 3 | [[Queenstown]], [[24 September]] [[1883]] | [[St. David’s Marists Brothers]] | [[17 November]] [[1906]] | [[8 Desember]] [[1906]] |- | [[Rajah Martheze]] | 3 | [[Robbeneiland]], [[29 November]] [[1877]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[5 September]] [[1903]] | [[1 Desember]] [[1906]] |- | [[John McCullogh]] | 2 | [[Kimberley]], [[11 April]] [[1885]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[4 Januarie]] [[1913]] | [[11 Januarie]] [[1913]] |- | [[Tom Mellett]] | 1 | [[Potchefstroom]], [[29 Augustus]] [[1871]] | | colspan=2 style="text-align: center;"|[[22 Augustus]] [[1896]] |- | [[PJ Meyer]] | 1 | [[15 Mei]] [[1873]] | | colspan=2 style="text-align: center;"|[[30 Julie]] [[1896]] |- | [[Bertie Powell]] | 1 | [[Kimberley]], [[18 Julie]] [[1873]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[29 Augustus]] [[1896]] |- | [[Jackie Powell]] | 4 | [[Kaapstad]], [[12 Desember]] [[1871]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[29 Augustus]] [[1891]] | [[5 September]] [[1903]] |- | [[Klondyke Raaff]] | 6 | [[Robbeneiland]], [[10 Maart]] [[1879]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[29 Augustus]] [[1903]] | [[6 Augustus]] [[1910]] |- | [[Mannetjies Roux]] | 27 | [[Victoria-Wes]], [[12 April]] [[1939]] | [[Hoër Jongenskool Paarl]] | [[3 Desember]] [[1960]] | [[12 September]] [[1970]] |- | [[Theo Samuels]] | 3 | [[George]], [[21 Julie]] [[1873]] | [[Diocesan College]], [[Kaapstad]] | [[22 Augustus]] [[1896]] | [[5 September]] [[1896]] |- | [[Billy Sendin]] | 1 | [[Kimberley]], [[4 Oktober]] [[1896]] | Stockdale, [[Kimberley]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[27 Augustus]] [[1921]] |- | [[Bob Shand]] | 2 | [[Tulbagh]], [[27 Augustus]] [[1865]] | [[Paul Roos Gimnasium]], [[Stellenbosch]] | [[29 Augustus]] [[1891]] | [[5 September]] [[1891]] |- | [[Dan Smith]] | 1 | [[Durban]], [[8 April]] [[1869]] | | colspan=2 style="text-align: center;"|[[29 Augustus]] [[1891]] |- | [[Franco Smith]] | 9 | [[Lichtenburg]], [[29 Julie]] [[1972]] | [[Hoërskool Sand du Plessis]], [[Bloemfontein]] | [[6 Desember]] [[1997]] | [[7 Augustus]] [[1999]] |- | [[Toksi Smith]] | 3 | [[Wynberg]], [[9 April]] [[1871]] | Hoër Jongenskool Wynberg, [[Kaapstad]] | [[29 Augustus]] [[1891]] | [[29 Augustus]] [[1896]] |- | [[Bob Snedden]] | 1 | [[Dunfermline]] ([[Skotland]]), [[20 Maart]] [[1867]] | | colspan=2 style="text-align: center;"|[[29 Augustus]] [[1891]] |- | [[Sarel Strauss]] | 1 | [[24 November]] [[1891]] | [[Grey-kollege]], [[Bloemfontein]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[17 September]] [[1921]] |- | [[Bill Taberer]] | 1 | [[King William’s Town]], [[11 April]] [[1872]] | [[St. Andrew’s-kollege]], [[Grahamstad]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[22 Augustus]] [[1896]] |- | [[Dawie Theron]] | 13 | [[Bloemfontein]], [[15 September]] [[1966]] | [[Hoërskool Sand du Plessis]], [[Bloemfontein]] | [[3 Augustus]] [[1996]] | [[9 Augustus]] [[1997]] |- | [[Danie Theunissen]] | 1 | [[Somerset-Wes]], [[12 Julie]] [[1896]] | [[Hottentots-Holland Hoërskool]], [[Somerset-Wes]] | colspan=2 style="text-align: center;"|[[29 Augustus]] [[1891]] |- | [[Wilfred Trenery]] | 1 | [[Hayle]] ([[Engeland]]), [[21 September]] [[1867]] | | colspan=2 style="text-align: center;"|[[29 Augustus]] [[1891]] |- | [[Flippie van der Merwe]] | 6 | [[Dibeng]], [[8 Julie]] [[1957]] | [[Hoërskool Diamantveld]], [[Kimberley]] | [[29 Augustus]] [[1981]] | [[26 Augustus]] [[1898]] |- | [[Jack van der Schyff]] | 5 | [[Kimberley]], [[11 Junie]] [[1928]] | [[Hoër Jongenskool Kimberley]] | [[16 Julie]] [[1949]] | [[6 Augustus]] [[1955]] |- | [[Albert van den Berg]] | 51 | [[Hopetown]], [[26 Januarie]] [[1974]] | [[Hoërskool Vryburg]] | [[12 Junie]] [[1999]] | [[24 November]] [[2007]] |- | [[Joggie Viljoen]] | 6 | [[Kaapstad]], [[14 Mei]] [[1945]] | Hoërskool Vanrhynsdorp | [[12 Junie]] [[1971]] | [[3 Junie]] [[1972]] |- | [[Piet Visagie]] | 25 | [[Kimberley]], [[16 April]] [[1943]] | Hoërskool Reivilo | [[15 Julie]] [[1967]] | [[7 Augustus]] [[1971]] |- | [[Dave von Hoesslin]] | 5 | [[Stellenbosch]], [[10 Mei]] [[1975]] | [[Diocesan College]], [[Kaapstad]] | [[12 Junie]] [[1999]] | [[17 Julie]] [[1999]] |- | [[Arthur Williams]] | 1 | [[Kimberley]], [[1 Julie]] [[1879]] | | colspan=2 style="text-align: center;"|[[6 Augustus]] [[1910]] |- |} == Rekords == Rekords vir die Griekwas:<ref>{{cite web |title=Griekwas – Statistieke |url=http://www.supersport.com/rugby/currie-cup/griquas |format=html |publisher=SuperSport |access-date=22 Junie 2012 |date=21 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113226/https://www.supersport.com/rugby/currie-cup/griquas |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Indiwiduele rekords === * Meeste [[loopbaan]]wedstryde vir Griekwas gespeel – André van Wyk (161) * Meeste Curriebekerwedstryde gespeel – Dave Prins (69 tussen 1979 en 1987) * Meeste opeenvolgende wedstryde gespeel- Peet Smith (97 tussen 1963 en 1973) * Meeste wedstryde as kaptein gespeel – André van Wyk (66 tussen 1989 en 1994) * Meeste loopbaanpunte – Edrich Lubbe (719 in 114 wedstryde) * Meeste Curriebekerpunte in ’n loopbaan – Kriek Erasmus (440 tussen 1977 en 1985) * Meeste punte in ’n seisoen – Gaffie du Toit (361 in 27 wedstryde in 1996) * Meeste Curriebekerpunte in ’n seisoen – [[Naas Olivier]] (173 in 2010) * Meeste indiwiduele punte in ’n wedstryd – Naas Olivier (42 teen die [[Griffons]] in ’n 2009 Vodacombekerwedstryd) * Meeste loopbaandrieë vir Griekwas – Jearus Nicholas (61 in 116 wedstryde tussen 1998 en 2003) * Meeste drieë in Curriebekerwedstryde – Dave Prins (37 tussen 1979 en 1987) * Meeste drieë in ’n seisoen – Bjorn Basson (29 in 2010) * Meeste drieë in ’n Curriebekerseisoen – Bjorn Basson (21 in 2010) * Meeste drieë in ’n wedstryd – Jacques Jonker (7 teen [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] in 1996) * Meeste drieë in ’n Curriebekerwedstryd – Dave Dennis (4 teen [[Oostelike Provinsie]] in 1978) en Jearus Nicholas (4 teen die [[Luiperds]] in 1998) * Meeste doelskoppe in ’n wedstryd – Boeta Wessels (11 teen [[Grens Bulldogs|Grens]] in 1998) en Naas Olivier (11 teen die Griffons in 2009) * Meeste doelskoppe in ’n seisoen – Gaffie du Toit (98 in 1998) * Meeste doelskoppe in ’n loopbaan – Edrich Lubbe (133 tussen 1995 en 2001) * Meeste strafdoele in ’n loopbaan – Edrich Lubbe (91 tussen 1995 en 2001) * Meeste skepdoele in ’n seisoen – Gaffie du Toit (7 in 1998) * Meeste skepdoele in ’n loopbaan – Piet Visagie (15 tussen 1964 en 1974) * Meeste skepdoele in ’n Curriebekerloopbaan – Piet Visagie (8 tussen 1964 en 1974) === Spanrekords === * Meeste punte in ’n seisoen – 1428 in 1998 (32 wedstryde) * Meeste punte in ’n Curriebekerseisoen – 625 in 2003 (21 wedstryde) * Meeste punte in ’n Vodacombekerseisoen – 734 in 1998 (Suid-Afrikaanse rekord) * Meeste drieë in ’n seisoen – 201 in 1998 (32 wedstryde) * Meeste drieë in ’n wedstryd – 18 teen ’n SWD-federasie in 1978 * Meeste drieë in ’n Curriebekerseisoen – 86 in 2003 (21 wedstryde) * Meeste drieë in ’n Vodacombekerseisoen – 108 in 1998 (Suid-Afrikaanse rekord) * Grootste oorwinning – 94-0 teen ’n SWD-federasie in 1978 * Grootste verloor – 3-75 teen [[Westelike Provinsie]] in 1985 * Meeste punte afgestaan in ’n wedstryd – 78 teen [[Natal Haaie]] in 2002 en teen Westelike Provinsie in 2004 == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.griquasrugby.co.za/ Die Griekwas se amptelike webwerf] {{Navigasie Curriebeker}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Curriebeker]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rugbyspanne]] [[Kategorie:Vodacombeker]] fcy1c6gtmg8ryi4m9l0a33e4pbyu2ln 6 62859 2967004 2840527 2026-09-13T11:10:01Z JMK 649 +kat 2967004 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Sommige stigterslede van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] in [[Bloemfontein]] in Julie 1909. :Agter: prof. [[Nicolaas Johannes Brümmer|N.J. Brümmer]], adv. N.J. de Wet (later minister van justisie), adv. [[E.G. Jansen]], ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], [[Gustav Preller]], genl. [[J.B.M. Hertzog]], dr. Frans Engelenburg, [[Jan F.E. Cilliers]], prof. A. Francken, adv. [[F.S. Malan]]. :Middel: prof. G. Knothe, oudpres. [[M.T. Steyn]], ds. [[Daniel Stephanus Botha|D.S. Botha]]. :Voor: dr. [[D.F. Malan]], ds. [[Herman van Broekhuizen|H.D. van Broekhuizen]], dr. N.M. Hoogenhout, [[Johannes Rabie|J.S.M. Rabie]].}} {{nl|1=De eerste leden der Z-Afr. Akademie voor Taal, Letteren en Kunst op de Jaarvergadering te Bloemfontein 1910. :Voorste rij: Dr. D.F. Malan, Ds H.D. van Broekhuizen, Dr. N.M. Hoogenhou en JS.S.M. Rabie; :middelste rij: Prof. Dr. G. Knothe, President M.T. Steijn en Ds. J.D.Botha; :achterste rij: Prof. N.J. Brümmer, Adv. N.J. de Wet, Adv. A.E. Jansen, Ds.J.D. Kestell, Gus.S. Preller, Gen.J.B.M. Hertzog, Dr.F.V. Engelenburg, Jan F.E. Celliers, Prof. A. Francken en Adv. F.S. Malan.}} |bron=Feesalbum 1909 - 1959 |datum=1909 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=''Het Westen'' |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bloemfontein]] [[Kategorie:FS Malan]] [[Kategorie:JBM Hertzog]] b4j2c22a8qtbk61k1pn8ajde6wrnguf 2967005 2967004 2026-09-13T11:14:02Z JMK 649 +kat 2967005 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Sommige stigterslede van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] in [[Bloemfontein]] in Julie 1909. :Agter: prof. [[Nicolaas Johannes Brümmer|N.J. Brümmer]], adv. N.J. de Wet (later minister van justisie), adv. [[E.G. Jansen]], ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], [[Gustav Preller]], genl. [[J.B.M. Hertzog]], dr. Frans Engelenburg, [[Jan F.E. Cilliers]], prof. A. Francken, adv. [[F.S. Malan]]. :Middel: prof. G. Knothe, oudpres. [[M.T. Steyn]], ds. [[Daniel Stephanus Botha|D.S. Botha]]. :Voor: dr. [[D.F. Malan]], ds. [[Herman van Broekhuizen|H.D. van Broekhuizen]], dr. N.M. Hoogenhout, [[Johannes Rabie|J.S.M. Rabie]].}} {{nl|1=De eerste leden der Z-Afr. Akademie voor Taal, Letteren en Kunst op de Jaarvergadering te Bloemfontein 1910. :Voorste rij: Dr. D.F. Malan, Ds H.D. van Broekhuizen, Dr. N.M. Hoogenhou en JS.S.M. Rabie; :middelste rij: Prof. Dr. G. Knothe, President M.T. Steijn en Ds. J.D.Botha; :achterste rij: Prof. N.J. Brümmer, Adv. N.J. de Wet, Adv. A.E. Jansen, Ds.J.D. Kestell, Gus.S. Preller, Gen.J.B.M. Hertzog, Dr.F.V. Engelenburg, Jan F.E. Celliers, Prof. A. Francken en Adv. F.S. Malan.}} |bron=Feesalbum 1909 - 1959 |datum=1909 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=''Het Westen'' |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Geskiedenis van Bloemfontein]] [[Kategorie:MT Steyn]] [[Kategorie:FS Malan]] [[Kategorie:JBM Hertzog]] q8k1nr7ilyziexzhoufngw5qe0p6d31 0 64333 2966981 2686991 2026-09-13T09:33:23Z Pynappel 70858 /* Slagtersnek-rebellie */ 2966981 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ds JGS de Villiers.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.G. Steytler de Villiers, van 1863 tot 1886 die gemeente se eerste leraar.]] [[Lêer:NG kerk Tarkastad 5.jpg|duimnael|links|270px|Die hoeksteen van Tarkastad se NG kerkgebou is op [[1 Junie]] [[1877]] gelê en die gebou is op [[12 Februarie]] [[1880]] ingewy.]] Die '''NG gemeente Tarkastad''' is die 23ste gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] wat in die teenswoordige [[NG Kerk in Oos-Kaapland|Sinode van Oos-Kaapland]] gestig is, maar tans (2015) is dit die 19de oudste gemeente omdat die gemeentes [[NG gemeente Middelburg, Kaap|Middelburg]], [[NG gemeente Komga|Komga]], [[Greykerk]] en [[NG gemeente Alice|Alice]], wat almal ouer as Tarkastad was, nie meer bestaan nie. == Agtergrond == [[Lêer:Ds JP van Heerden.jpg|duimnael|links|160px|Dr. [[Johannes van Heerden|J.P. van Heerden]], die gemeente se leraar van 1887 tot 1893.]] [[Lêer:Ds Hilgard Muller.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. [[Helgard Müller (predikant)|Helgard Müller]] (ook geskryf Hilgard of Helgaard Müller of Muller), van 1894 tot 1897 die derde leraar.]] [[Lêer:NG kerk Tarkastad venster.jpg|duimnael|links|250px|'n Detail van die kerkgebou.]] In 1952 skryf ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]'', 'n oorsig van al die gemeentes in die NG Kerk met die oog op die [[Van Riebeeckfees]]: "Die Tarka-gebied – daardie skone landstreek in die skaduwee van die Winterberg – het sy volle aandeel gehad aan die storms en stryd wat die nasionale lewe gedurende anderhalf eeu geskok het." === Slagtersnek-rebellie === Ongeveer 26&nbsp;km buite die dorp [[Tarkastad]] lê die eensame graf van die slagoffer van die [[Slagtersnek-rebellie]] Johannes Bezuidenhout, enkele kilometers van die toneel van sy laaste hopelose stryd teen die oormag van regeringstroepe. Die [[Slagtersnek-rebellie]] verwys na Bezuidenhout, 'n Oos-Kaapse boer, se kortstondige opstand teen die Britse bewind in die tydperk 1815–1816. Dit word ook as een van die redes vir die ontstaan van die [[Groot Trek]] beskou. Die naam Slagtersnek, waar die rebelle gevang is, is ontleen aan die Britse handelaars van [[Grahamstad]] wat hier bymekaar gekom het om die boere in die omgewing se slagdiere te koop. Op 'n plaas naby wat vandag [[Somerset-Oos]] is, het [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] 'n Khoikhoi-werker met die naam van Booi van diefstal verdink en sy loon teruggehou. Booi het Bezuidenhout gaan verkla van aanranding by die landdros op Graaff-Reinet. Bezuidenhout het twee keer geweier om voor die hof te verskyn en hy is in absentia tot een maand gevangenisstraf op 5 Oktober 1815 gevonnis. Die Britse regering wou graag sy gesag oor die boere in die verre Oosgrens vertoon en het 'n mag van 12 Khoi-Khoi soldate, destyds Pandoere genoem, met 'n blanke offisier op [[16 Oktober]] [[1815]] na Bezuidenhout se plaas gestuur om hom in hegtenis te neem. Bezuidenhout het hom verset en is deur een van die Khoi-Khoi soldate in 'n skuiling tussen rotse op sy plaas doodgeskiet. Op sy begrafnis het sy broer Johannes Bezuidenhout wraak gesweer en saam met 'n groep vriende het hy 'n opstand teen die Britse regering in die Kaap beplan. Hulle wou die Britse regering en die Khoi-Khoi uit die Oos-Kaap verdryf. Hulle het die Xhosa hoofman Gaika (ook Ngqika genoem) om hulp genader en aangebied dat hy die hele Zuurveld as betaling sou ontvang. Gaika het nie belang gestel nie. Hendrik Prinsloo is kort daarna deur 'n mag van 70, wat 40 Engelse soldate en 30 kommando lede ingesluit het, in hegtenis geneem. Die rebelle het onsuksesvol probeer om hom te ontset en ander boere in die omgewing gevra om by die opstand aan te sluit. Die rebelle het op [[18 November]] [[1815]] aan die Britse mag by Slagtersnek oorgegee. Johannes Bezuidenhout het hom teen inhegtenisname verset en is ook doodgeskiet. Die gevolg van die opstand was dat 32 rebelle uit die [[Oos-Kaap|Oostelike Provinsie]] verban en ses van die rebelleleiers op [[20 Januarie]] [[1816]] ter dood veroordeel is op 'n klag van hoogverraad. Een, Willem Krugel, word later deur die Kaapse goewerneur, lord [[Charles Somerset]], begenadig. Op [[9 Maart]] [[1816]] word Hendrik Frederik Prinsloo, Stephanus Cornelis Bothma, Cornelis Johannes Faber, Theunis Christiaan de Klerk en Abraham Carel Bothma in die openbaar gehang. === Groot Trek en Vryheidsoorlog === [[Lêer:Ds DJJ van Velden.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. D.J.J. van Velden, van 1897 tot 1903 die gemeente se vierde leraar, toe hy na sy laaste gemeente, [[NG gemeente Philipstown|Philipstown]], vertrek.]] [[Lêer:NG kerk Tarkastad kerksaal.jpg|duimnael|links|250px|Tarkastad se NG kerksaal, of te wel Ons Moedersaal. Die argitek was [[F.P. van Heerden]].<ref>{{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=10269 Besonderhede van die saal op die argitektuurwebtuiste Artefacts.co.za]. URL besoek op 19 September 2015.</ref>]] In 1838 het Tarka weer twee manne aan die [[Groot Trek]] afgestaan wat later onsterflike roem sou verwerf: [[Andries Hendrik Potgieter]] en [[Piet Retief]]. Nog later, in 1899, toe die twee Boererepublieke in 'n doodstryd gewikkel was, het talle lidmate van Tarkastad na die wapen gegryp en meer as een het voor die vuurpeloton die hoogste prys vir sy nasieliefde betaal. Digby die dorp het die burgers onder genl. [[Jan Smuts]] 'n Engelse patrollie in 'n hinderlaag gelok en uitgewis. En die destydse leraar, ds. D.J.J. van Velden, wat verdink is van pro-Republikeinse simpatieë, is meer as 'n jaar lank in 'n interneringskamp aangehou. == Gemeentestigting == [[Beeld:DJ_Pienaar2.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. Daniel Jozua Pienaar, van 1904 tot 1912 die gemeente se vyfde leraar.]] Die gemeente Tarkastad is in 1863 gestig met ds. J.G.S. de Villiers as eerste leraar. Hy het in 1885 bankkrot gespeel en is gevra om te bedank omdat hy soveel lidmate geld geskuld het. Die eerste kerkie in Greystraat is in 1880 verwissel vir die huidige, sierlike kerkgebou. == Huidige kerkgebou == [[Lêer:NG kerk Tarkastad embleem.jpg|duimnael|links|250px|Bokant die ingang na Ons Moedersaal is die embleem van die NG gemeente Tarkastad.]] [[Lêer:Ds JF Botha jonk.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. J.F. Botha, van 1912 tot 1918 die sesde leraar, nadat hy van 1908 tot 1912 leraar van die [[NG gemeente Jeppestown]] in Johannesburg was. Sy vrou, Susanna Johanna neê Loubser, het hom in Junie 1912 in Jeppestown ontval, maar hy is op Tarkastad weer getroud, met Rachel Rabie, 'n pastoriedogter.]] [[Lêer:NG kerk Tarkastad Ossewatrekgedenkteken.jpg|duimnael|links|200px|Die simboliese Ossewatrek van 1938 het ook Tarkastad aangedoen, soos dié gedenkteken in die NG kerk se tuin getuig.]] Die gemeente het in 1875 besluit om 'n eie kerkgebou op te rig en, ná vele oorweging, het hulle die [[NG gemeente Adelaide]] se klipkerk van 1862 as 'n model gebruik. Die kerkraad het tenders aangevra en ene mnr. Murfin s'n aanvaar. Klip is in die omgewing gekap en 50 gemeentelede het gedurende die twee jaar lange bouwerk vragte hout en ander toerusting gratis per ossewa van [[Port Elizabeth]] af aangery. Die plaaslike landdros, Thomas Ignatius Muller Gie, het die hoeksteen van die kerk met 'n kruiskerkmotief op [[1 Junie]] [[1877]] gelê. Ouderlinge het die houtpreekstoel, handewerk van "den heer Sleut", geskenk. Lampe is uit [[Londen]] van Hart, Peard & Son bestel. Die kerkraad het die banke in sitplekke van sowat 53&nbsp;cm elk opgedeel en die eerste 36 aan "oude menchen" (diegene bo 60 jaar) beskikbaargestel. Van die 128 oorblywende sitplekke was agt vir die predikantsbank, 17 vir "vreemdelinge" en die res vir ander gemeentelede. 'n Plegtige inwydingseremonie is op [[12 Februarie]] [[1880]] gehou. Die eerste orrel, waarvoor die "Juffrouwen Commissie" £730 betaal het, is in 1884 in gebruik geneem. Soos met baie ander kerkgeboue in die omgewing het vyandelike troepe ook die kerk op Tarkastad gedurende die [[Tweede Vryheidsoorlog]] beskadig. In 1903 is die draadheining om die kerk deur tralies vervang en gaslampe aangebring, wat in 1931 deur elektriese ligte vervang is. Die kerk het mettertyd te klein geword vir sy groeiende gemeente en van 1912 tot 1915 het groot uitbreidings plaasgevind. Onder meer is drie galerye gebou om die sitplekke van 480 tot 960 te verdubbel, die vloer is aan die agterkant gelig sodat dit skuins na voor afloop en nuwe banke is ingesit. Die tweede plegtige inwyding is op [[6 Februarie]] [[1915]] gehou. == Herstelwerk == [[Lêer:Ds CR Kotzé.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. C.R. Kotzé, van 1918 tot 1921 die sewende leraar.]] [[Lêer:Ds AH Naudé.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. A.H. Naudé, die leraar van 1931 tot 1944. Sy voorafgaande gemeente was ook in die Oos-Kaap: [[NG gemeente Indwe]] van 1915 tot 1922 en [[NG gemeente Adelaide]] van 1922 tot 1931.]] [[Lêer:Dr EA Venter.jpg|duimnael|160px|regs|Dr. E.A. Venter was die leraar van 1947 tot 1950.]] In die vroeë jare sestig is daar afgekom op ernstige barste in die 37,5&nbsp;m hoë kerktoring en teen 1967, toe die toring al 93 jaar oud was, het dit selfs gevaarlik geword om die kerkklok te lui. Die houtbalke wat die klok steun en die vibrasie van die klok is as die oorsake van die barste uitgewys. Die toring is egter gered op buitengewone wyse en volgens 'n metode wat toe na bewering die eerste keer ter wêreld gebruik is. Spuitsement is aan die binnekant van die toring ingespuit waarna dit veilig was om steiers aan die buitekant op te rig. Die vloer bokant die uurwerk is met lood bedek sodat reën nie op die uurwerk kon val nie. Omstreeks 1980 is die kerk opgeknap. In 'n glaskas in die gemeente se "Moedersaal" (die kerksaal) word grepe uit die geskiedenis bewaar. == Leraars == Tot 1952 is die gemeente deur 12 leraars bedien: De Villiers van 1863 tot 1886, dr. [[Johannes van Heerden|J.P. van Heerden]] van 1887 tot 1893, H. Muller van 1893 tot 1897, D.J.J. van Velden van 1897 tot 1903, D.J. Pienaar van 1904 tot 1912, J.F. Botha van 1912 tot 1918. Dit was onder uiters tragiese omstandighede dat ds. Botha uit [[Johannesburg]], waar hy die tweede leraar van die [[NG gemeente Jeppestown]] was, na [[Tarkastad]] gekom het. Hy het in 1912 'n beroep hierheen ontvang en dit in Junie daardie jaar aangeneem. Pas het hy die beroep aanvaar, of die doodsengels besoek die [[pastorie]] in Jeppestown en neem die pastoriemoeder teen die einde van Junie 1912 weg. Kort daarna, op [[4 Julie]], het dié kort beriggie in die amptelike kerkblad, die ''[[Kerkbode]]'', verskyn: "Van hier (Jeppestown) is Saterdag per telegram berig ontvang dat die eggenote van ds. J.F. Botha, wat reeds jare lank lydende was, in die hospitaal oorlede." Al verwysing na haar begrafnis in die kerkraadsnotule is dié kort aantekening op [[1 Julie]] [[1912]]: "Die kerkraad besluit om die 'cabs' by die begrafnis van die oorlede eggenote van ons leraar uit die kerkkas te betaal." Onder dié omstandighede was ds. Botha se vertrek uit die [[Johannesburg|Goudstad]] dubbel swaar en treurig, vir die gemeente sowel as vir hom. Met die dood en begrafnis van die pastoriemoeder nog so vars in die geheue van die gemeente en die wond nog so rou in die leraar se hart, is daar geen afskeidsgesellighede of -geleenthede gereël nie. Die hele afskeid het in stilte geskied. Reeds op 1 Julie, 'n paar dae ná mev. Botha se begrafnis, het die konsulent, ds. [[Hendrik Adriaan Lamprecht|H.A. Lamprecht]] van die [[NG gemeente Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]], oorgekom en op 'n spesiale kerkraadsvergadering eervolle ontslag aan ds. Botha gegee. Onder dié hartseer omstandighede het ds. Botha, vergesel van sy kinders, van wie die meeste nog heel klein was, die ou pastorie en gemeente van Jeppestown in die Goudstad gegroet en na Tarkastad vertrek, waar hulle tot 1918 sou kom woon. Omstreeks dié tyd (1915) het die siele in die gemeente 1&nbsp;450 getel en die belydende lidmate 756. Ds. Botha se opvolgers was: C.R. Kotzé van 1918 tot 1921, A.G.E. van Velden van 1922 tot 1930, A.H. Naudé van 1931 tot 1943, dr. (later prof.) [[Pieter Verhoef|P.A. Verhoef]] van 1944 tot 1946 (toe hy verder gaan studeer het en net enkele maande die leraar van die [[NG gemeente Cradock]] was voor hy in 1950 hoogleraar aan die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]] geword het), dr. E.A. Venter (1947 tot 1950) en ds. P.W. Jordaan van 1950 tot 1958. Die [[NG gemeente Molteno]] is op [[22 Julie]] [[1881]] van Tarkastad afgestig. Die eerste vergadering van die dogtergemeente se kerkraad is op [[Sterkstroom]] gehou en die volgende dekade sou die vergaderings om die beurt daar en op [[Molteno]] self gehou word, totdat [[Sterkstroom]] in 1891 selfstandig geword het. Reeds in 1952 berig ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]'': "As gevolg van die ontvolking van die platteland, tel die gemeente wat eertyds meer as 950 lidmate gehad het, vandag slegs 650. Tog bly die ywer en ondernemingsgees onverminderd." Kort ná die verskyning van die feesalbum is 'n kerksaal, die Moedersaal, aangebou en die orrel gemoderniseer. In 1973 het die lidmate verder afgeneem tot 398, in 1979 tot 338, in 2012 tot 185 en in 2013 tot sowat 170. Midde-in die verval wat kenmerkend geword het van die meeste dorpe op die [[Oos-Kaap]]se platteland, ook Tarkastad, word die terrein en kerkgebou van die NG gemeente Tarkastad in stand gehou in 'n uitstekende toestand. == Enkele leraars == * Johan George Steytler de Villiers, 1863–1886 (demissie; oorlede op [[20 Junie]] [[1888]]) * Dr. [[Johannes van Heerden|Johannes Petrus van Heerden]], 1887–1893 * [[Helgard Müller (predikant)|Helgard Müller]], 1894–1897 * Dirk Johannes Jacobus van Velden, 1897–1904 * Daniel Jozua Pienaar, 1904–1912 * Johannes Francois Botha, 1912–1918 * Christiaan Rudolph Kotzé, 1918–1921 * Anthonie George Eliab van Velden, 1922–1930 * Andries Hendrik Naudé, 1931–1944 (emeriteer; oorlede op [[14 Augustus]] [[1914]]) * [[Pieter Verhoef|Pieter Adriaan Verhoef]], 1944–1946 * Dr. Erasmus Albertus Venter, 1947–1950 * Pieter Willem Jordaan, 1950–1958 * Jacobus Martinus Gerber, 1958–1961 * Ignatius Christiaan Schutte, 1962 – [[25 Februarie]] [[1973]] (toe hy sy emeritaat aanvaar) * Johannes Jacobus de Wet, 1974–1979 (van 2004–2006 eerste leraar van Danabaai) * Jacobus Petrus Lodewiekus (Wiekus) van Straaten, 1999–2010 * Gerrit Vosloo, 2011–2013, aanvaar 'n beroep na Ermelo<ref>{{Cite web |url=http://kerkbode.co.za/amptelik-7-junie/ |title=Amptelike nuus op Kerkbode.co.za |access-date= 5 Junie 2013 |archive-date=14 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814104153/http://kerkbode.co.za/amptelik-7-junie/ |url-status=dead }}</ref> * Lizette Viviers, 2013 – hede (oorgekom van [[NG gemeente Cathcart|Cathcart]] af) == Bronne == * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * {{af}} Small, Mario (samesteller). 2014. ''Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke 2014''. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die NG Kerk MSW – 'n divisie van Bybel-Media. * {{af}} [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1947. ''Ons Kerk in die Goudstad''. Johannesburg: Kerkrade van Johannesburg, Fordsburg, Johannesburg-Oos en Jeppestown. * {{af}} Van Renen, Adri-Louise (hoof: Tydskriftemaatskappy). 2012. ''Jaarboek van die NG Kerke 2012''. Wellington: Tydskriftemaatskappy. * {{nl}} ''Almanak voor de Nederduitsch Gereformeerde Kerk in Zuid-Afrika voor het jaar 1915.'' Kaapstad: NG Kerkkantoor. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[NG Kerk in Oos-Kaapland]] == Galery == <gallery mode=packed heights=170px> Beeld:NG kerk Tarkastad 6.jpg|Die kerkgebou van voor gesien. Beeld:NG kerk Tarkastad hoeksteen.jpg|Die hoeksteen van Tarkastad se NG kerk. Beeld:NG kerk Tarkastad hoeksteen kerksaal.jpg|Die hoeksteen van die kerksaal, wat in 2012, toe dié foto geneem is, presies 60 jaar vantevore gelê is. Beeld:Ds HL Pepler.jpg|Ds. H.L. Pepler, leraar van 1945 tot 1954, waarna hy na Mosselbaai vertrek en 1958 die eerste leraar van die nuwe gemeente Mosselbaai-Suid word. Beeld:Prof PA Verhoef.jpg|Ds. (later dr. en prof.) [[Pieter Verhoef|P.A. Verhoef]], leraar van die gemeente van 1944 tot 1946 toe hy verder gaan studeer het en net enkele maande die leraar van die [[NG gemeente Cradock]] was voor hy in 1950 hoogleraar aan die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]] geword het. Beeld:Ds PW Jordaan.jpg|Ds. Pieter Willem Jordaan, leraar van 1950 tot 1958. Lêer:Ds en mev Schutte.jpg|Ds. Ignatius Schutte was Tarkastad se leraar van 1962 tot hy sy emeritaat aanvaar het in Februarie 1973. </gallery> == Eksterne skakels == * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2000/09/16/1/56.html ''Sierlike sandsteenkerk 120 jaar oud''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184052/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2000/09/16/1/56.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[16 September]] [[2000]]. URL besoek op 8 September 2013. * {{en}} [https://www.facebook.com/wiekus.vanstraaten Ds. Wiekus van Straaten se Facebook-profiel]. * {{en}} [https://www.facebook.com/gerrit.vosloo.1 Ds. Gerrit Vosloo se Facebook-profiel]. * {{af}} [http://www.ngkerk.org.za/index.asp?bodyType=gemeentes&searchtype=searchnaamdirect&soeknaam=Tarkastad Besonderhede van die gemeente op die Nederduitse Gereformeerde Kerk se amptelike webtuiste]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{af}} [http://ngkok.co.za/eenheid/terugvoer/KHT093_Tarkastad.pdf Die gemeente verwerp kerkhereniging in sy geheel op 'n vraelys in 2007 van die Sinode van Oos-Kaapland.] URL besoek op 9 September 2013. * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-32.0074304,26.2598953,3a,75y,214.45h,91.63t/data=!3m6!1e1!3m4!1seIZqOtsrcZi-IuGmewCl-w!2e0!7i13312!8i6656!6m1!1e1 Die kerkgebou soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 11 Desember 2015. == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Tarkastad, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Oos-Kaap]] slucqetziqv19ogyvwkfh849ci1xh9e 0 65873 2966922 2875769 2026-09-12T22:04:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966922 wikitext text/x-wiki : ''Vir ’n artikel oor die sterreteken, sien [[Skerpioen (sterreteken)]]''. {{Inligtingskas sterrebeeld | naam= Skerpioen | beeld= Scorpius constellation map.png | onderskrif= | latyn= Scorpius | genitief= Scorpii | afkorting= Sco | RK= 16^h | Dek= -30º | magnitude= | skynmagnitude= | absolute magnitude= | grootte= 497 vk. grade (33ste) | kwadrant= SQ3 | hoof= 18 | helder= Antares (Alfa Scorpii) | naaste= Gliese 682 | 3m= 13 | planete= 3 | messier= 4 | bayer= 47 | simboliek= | meteoor= Alpha Scorpiids, Omega Scorpiids | aangrensend= [[Boogskutter (sterrebeeld)|Boogskutter]], [[Slangdraer (sterrebeeld)|Slangdraer]], [[Weegskaal (sterrebeeld)|Weegskaal]], [[Wolf (sterrebeeld)|Wolf]], [[Winkelhaak (sterrebeeld)|Winkelhaak]], [[Altaar (sterrebeeld)|Altaar]], [[Suidelike Kroon]] }} Die '''Skerpioen''' ([[Latyn]]: ''Scorpius'') is ’n groot [[sterrebeeld]] in die suidelike hemelruim en is deel van die [[diereriem]]. Dit is een van die 48 konstellasies wat deur die 2de-eeuse sterrekundige [[Ptolemeus]] beskryf is en is steeds een van die 88 moderne sterrebeelde. Dit lê naby aan die middelpunt van die [[Melkweg]]. Die sterrebeeld [[Weegskaal (sterrebeeld)|Weegskaal]] is in [[Antieke Griekeland]] beskou as die kloue van die Skerpioen (''Chelae Scorpionis''). Latere Grieke het ’n weegskaal gevorm uit hierdie mees westelike sterre wat vasgehou is deur die godin [[Astraia]] (die aangrensende [[Maagd (sterrebeeld)|Maagd]]). Die Weegskaal het eers in die tyd van [[Antieke Rome]] ’n afsonderlike sterrebeeld geword. == Ruimtevoorwerpe == [[Lêer:ScorpiusCC.jpg|duimnael|links|220px|Die Skerpioen soos dit van die Aarde af met die blote oog gesien word.]] Die Skerpioen bevat baie helder sterre, onder meer Alfa Scorpii (Antares), Beta Scorpii (Graffias), Delta Scorpii (Dschubba), Teta Scorpii (Sargas), Lambda Scorpii (Shaula), Nu Scorpii (Jabbah), Xi Scorpii (Girtab), Pi Scorpii (Iclil), Sigma Scorpii (Alniyat), Tau Scorpii (Alniyat) en Upsilon Scorpii (Lesath). Die meeste van die helder sterre is massiewe lede van Scorpius-Centaurus, die naaste OB-verbinding (’n los [[Sterreswerm|swerm]] met sterre van [[spektraaltipe]]s O en B).<ref>{{cite journal|title=The Nearest OB Association: Scorpius-Centaurus (Sco&nbsp;OB2)|author=Preibisch, T., Mamajek, E.|year=2009|journal=Handbook of Star-Forming Regions|volume=2|pages=0|bibcode=2008hsf2.book..235P|arxiv=0809.0407}}</ref> Die ster δ&nbsp;Sco het, nadat dit ’n stabiele ster met ’n helderheid van 2,3&nbsp;[[Magnitude|mag]] was, in Julie 2000 binne weke opgevlam tot 1,9&nbsp;mag. Dit het sedertdien ’n [[veranderlike ster]] geword wat wissel tussen 2 en 1,6&nbsp;mag.<ref>{{Cite web |url=http://www.skyandtelescope.com/news/3307781.html?page=1&c=y |title=Delta Scorpii Still Showing Off |access-date= 9 Junie 2012 |archive-date= 6 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070606165625/http://www.skyandtelescope.com/news/3307781.html?page=1&c=y |url-status=dead }}</ref> Op sy helderste is hy dus die Skerpioen se tweede helderste ster. U&nbsp;Scorpii is die vinnigste bekende [[nova]] met ’n periode van sowat 10 jaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.aavso.org/vstar/vsots/ |title=AAVSO: Variable Star of the Season: U Scorpii |access-date=18 Augustus 2013 |archive-date=26 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100626071132/http://www.aavso.org/vstar/vsots/ |url-status=dead }}</ref> Omega Scorpii (ω¹&nbsp;Scorpii en ω²&nbsp;Scorpii) is twee sterre wat so na aan mekaar lê dat dit soos een ster lyk. λ&nbsp;Sco en υ&nbsp;Sco, twee sterre wat op die punt van die Skerpioen se stert lê en ook lyk of hulle baie na aan mekaar is, word soms die Katoë genoem. Vanweë die sterrebeeld se ligging in die [[Melkweg]] bevat dit baie [[sterreswerm]]s soos die [[Skoenlapper-sterreswerm]] (Messier 6), die [[Ptolemaeus-sterreswerm]] (Messier 7) en die [[bolswerm]]s [[Messier 4]] en [[Messier 80]]. Laasgenoemde, wat ook bekend is as NGC&nbsp;6093, het ’n [[magnitude]] van 7,3 en is 33&nbsp;000 [[ligjare]] van die [[Aarde]] af. Dit is ’n kompakte swerm met ’n hoë konsentrasie en digtheid in die middel. Dit is in 1781 deur [[Charles Messier]] ontdek. ’n Seldsame ontdekking is in 1860 hier gedoen toe [[Arthur von Auwers]] die nova T&nbsp;Scorpii ontdek het.{{sfn|Levy|2005|pp=166-167}} == Geskiedenis en mitologie == Die [[Babilonië|Babiloniese]] sterrekundiges se naam vir dié sterrebeeld was MUL.GIR.TAB – die Skerpioen (letterlik: die dier met ’n steek wat brand). In die [[Griekse mitologie]] het die mites oor die Skerpioen feitlik altyd ’n verwysing na die jagter [[Orion (mitologie)|Orion]]. Volgens een van die mites het Orion teenoor die godin [[Artemis]] en haar ma, [[Leto]], gespog dat hy alle diere op aarde sou doodmaak. Hoewel Artemis ook ’n jagter was, het sy diere ook beskerm. Sy en haar ma het toe ’n skerpioen gevra om met Orion af te reken. Die twee het geveg en die skerpioen het Orion doodgemaak. Die koning van die gode, [[Zeus]], het van die geveg uitgevind en die skerpioen in die lug geplaas. Hy het dit later ook met Orion gedoen as waarskuwing aan sterflikes op aarde om hul trots in toom te hou. == Verwysings == {{Verwysings}} * Ian Ridpath en Wil Tirion (2007). ''Stars and Planets Guide'', Collins, Londen. {{ISBN|978-0-00-725120-9}}. Princeton University Press, Princeton. {{ISBN|978-0-691-13556-4}}. == Eksterne skakels == * [http://www.allthesky.com/constellations/scorpius/ The Deep Photographic Guide to the Constellations: Scorpius] * [http://astrojan.eu5.org/scorp.htm The clickable Scorpius] * [http://www.ianridpath.com/startales/scorpius.htm Star Tales – Scorpius] {{Commons-kategorie inlyn|Scorpius|Skerpioen}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scorpius|Engelse Wikipedia]] {{Sterrebeelde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Skerpioen (sterrebeeld)| ]] ede6x2xi30qecs0gg4yoqkdesir7w4m 0 68715 2966969 2958716 2026-09-13T07:35:01Z Ziv 115288 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 2966969 wikitext text/x-wiki '''Liefde''' sluit 'n verskeidenheid van sterk en positiewe [[Emosie|emosionele]] en geestelike toestande in, wat wissel van die edelste [[deug]] of goeie gewoonte, tot die diepste interpersoonlike [[Affeksie|toegeneentheid]] en die eenvoudigste plesier.<ref>{{cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/love |title=Definition of Love in English |publisher=[[Oxford English Dictionary]] |access-date=1 Mei 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510010344/https://en.oxforddictionaries.com/definition/love |archive-date=10 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/love#translations |title=Definition of "Love" - English Dictionary |publisher=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge English Dictionary]] |access-date=1 Mei 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401002203/https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/love |archive-date=1 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Voorbeeld van hierdie uiteenlopende betekenisse is dat die liefde van 'n [[moeder]] verskil van die liefde van 'n gade, wat weer verskil van die liefde vir [[Voedsel|kos]]. In die algemeen verwys liefde na 'n sterk aantrekkingskrag en emosionele gehegtheid.<ref name="oxford">''Oxford Illustrated American Dictionary'' (1998) + ''Merriam-Webster Collegiate Dictionary'' (2000)</ref> Liefde kan die deugde van menslike vriendelikheid, deernis en toegeneendheid verteenwoordig. Dit kan ook barmhartige en liefdevolle optrede teenoor ander mense, jouself of [[Dier|diere]] beskryf.<ref name="Fromm, Erich 1956">Fromm, Erich; ''The Art of Loving'', Harper Perennial (1956), Original English Version, </ref> Liefde in sy verskillende vorme dien as 'n groot fasiliteerder van interpersoonlike verhoudings en danksy sy sentrale [[Sielkunde|sielkundige]] rol, is dit een van die mees algemene temas in die kreatiewe [[Kuns|kunste]].<ref>{{cite web|title=Article On Love|url=http://www.slideshare.net/azharabbas/just-love|accessdate=13 September 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530043739/http://www.slideshare.net/azharabbas/just-love|archivedate=30 May 2012|df=}}</ref> Daar word aanspraak daarop gemaak dat liefde mense teen bedreiging saamsnoer en die voortsetting van die [[spesie]] fasiliteer.<ref name="Fisher">Helen Fisher. ''Why We Love: the nature and chemistry of romantic love''. 2004.</ref> Die antieke Griekse filosowe identifiseer vyf vorme van die liefde: familie-liefde (in Grieks, ''{{Lang|grc-Latn|[[Storge]]}}''), vriendskaplike liefde (''{{Lang|grc-Latn|[[Philia]]}}''), romantiese liefde ({{Lang|grc-Latn|[[Eros (concept)|Eros]]}}), gas-liefde ({{Lang|grc-Latn|[[Xenia (Greek)|Xenia]]}}) en goddelike liefde ({{Lang|grc-Latn|[[Agape]]}}). Moderne skrywers onderskei tussen verdere variëteite van die liefde: onbeantwoorde verliefdheid, selfliefde en hoflike liefde. Asiatiese kulture het ook tussen ''{{Lang|zh-Latn|[[Ren (Confucianism)|Ren]]}}'', ''{{Lang|sa-Latn|[[Kama]]}}'', ''{{Lang|sa-Latn|[[Bhakti]]}}'', ''{{Lang|sa-Latn|[[Mettā]]}}'', ''{{Lang|ar-Latn|[[Ishq]]}}'', ''{{Lang|he-Latn|[[Chesed]]}}'' en ander variante of simbioses van hierdie toestande onderskei.<ref>Liddell and Scott: [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfili%2Fa φιλία]</ref><ref name="Gita">{{cite book|last=Mascaró|first=Juan|title=The Bhagavad Gita|url=https://archive.org/details/bhagavadgita0000unse_r9w2|publisher=Penguin|series=Penguin Classics|year=2003|isbn=978-0-14-044918-1}}</ref> Liefde het ook [[Religie|godsdienstige]] of geestelike betekenis. Hierdie diversiteit van die gebruike en betekenisse, gekombineer met die kompleksiteit van die gevoelens betrokke, maak liefde buitengewoon moeilik om konsekwent te definieer, in vergelyking met ander emosionele toestande. == Definisies == [[Lêer:Romeo_and_Juliet_(watercolour)_by_Ford_Maddox_Brown.jpg|duimnael|292x292px|''[[Romeo en Juliet]]'', uitgebeeld wanneer hulle weë op die balkon skei in Bedryf III, 1867 deur Ford Madox Bruin]] Die woord "liefde" kan 'n verskeidenheid van verwante maar verskillende betekenisse in verskillende kontekste hê. Baie ander tale gebruik verskeie woorde om die verskillende begrippe wat in Engels as "liefde" uitedruk word, te beskryf. Een voorbeeld is die pluraliteit van die Griekse woorde vir "liefde", wat ''agape'' en ''eros ''insluit.<ref>Anders Nygren, ''Agape and Eros''.</ref> Kulturele verskille in die konseptualisering van liefde belemmer dus die aanneem van'n universele definisie.<ref>{{cite journal|last=Kay|first=Paul|title=What is the Sapir–Whorf Hypothesis?|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1984-03_86_1/page/65|journal=American Anthropologist|series=New Series|volume=86|issue=1|date=March 1984|pages=65–79|doi=10.1525/aa.1984.86.1.02a00050|last2=Kempton|first2=Willett}}</ref> Hoewel die aard of wese van die liefde die onderwerp van gereelde debat is, kan verskillende aspekte van die woord verduidelik word deur die bepaling van wat liefde ''nie'' ''is nie'' (antonieme van "liefde"). Liefde as 'n algemene uitdrukking van positiewe sentiment ('n sterker vorm van ''hou van'') is algemeen in teenstelling met haat (of neutrale apatie). As' n minder seksuele en meer emosioneel intieme vorm van romantiese gehegtheid, word die liefde algemeen teenoor wellus geplaas. As 'n interpersoonlike verhouding met romantiese botone, word die liefde soms met vriendskap gekontrasteer, hoewel die woord ''liefde'' dikwels gebruik word om naby vriendskappe of platoniese liefde te beskryf. (Verdere moontlike teenstrydighede kom voor wanneer daar na "vriendin", "kêrel", "net goeie vriende" verwys word). [[Lêer:Columpio_Veracruz_059.jpg|links|duimnael|Broederlike liefde (voor-spaanse beeld van Huastec oorsprong). Museum van Antropologie in Xalapa, [[Veracruz]], [[Meksiko|Mexiko]]]] Vanuit 'n abstrakte hoek beskou, verwys ''liefde'' gewoonlik na 'n gevoel van een persoon teenoor 'n ander. Liefde behels dikwels die omgee vir, of die identifisering met 'n persoon of ding (vgl. kwesbaarheid en sorg teorie van die liefde), insluitend jouself (vgl. [[Narsisme|narcisme]]). Bykomend tot die kruis-kulturele verskille in die verstaan van liefde, het idees oor die liefde met die verloop van tyd ook  baie verander. Sommige historici dateer moderne opvattings van romantiese liefde tot Europa tydens of na [[Middeleeue|die Middeleeue]], hoewel antieke liefdespoësiedie van romantiese gehegdtheid getuig.<ref>{{cite web |url=http://www.TrueOpenLove.org/reference/AncientLovePoetry.html |title=Ancient Love Poetry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930072056/http://www.trueopenlove.org/reference/AncientLovePoetry.html |archive-date=30 September 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die komplekse en abstrakte aard van die liefde reduseer  diskoers oor die liefde dikwels tot verbeeldinglose clichés. Verskeie algemene [[Spreekwoord|spreekwoorde]] het betrekking op die liefde, van [[Vergilius]] se "Love conquers all", tot [[The Beatles]] se "All you need is love". [[Thomas van Aquino|St. Thomas Aquinas]], na aanleiding van [[Aristoteles]], definieer die liefde as "to will the good of another."<ref name="newadvent.org">{{cite web |url=http://www.newadvent.org/summa/2026.htm#article4 |title=St. Thomas Aquinas, STh I-II, 26, 4, corp. art |publisher=Newadvent.org |access-date=30 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516141419/https://www.newadvent.org/summa/2026.htm |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Bertrand Russell]] beskryf liefde as 'n toestand van "absolute waarde," eerder as die relatiewe waarde.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=Rtpak6zyOmYC&pg=PA5&lpg=PA5&dq=bertrand+russell+love+%22absolute+value%22#v=onepage&q=bertrand%20russell%20love%20%22absolute%20value%22&f=false|title=Love|publisher=PediaPress|language=en}}</ref> Filosoof [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Leibniz]] het gesê dat die liefde is "to be delighted by the happiness of another." Meher Baba het gesê dat daar in die liefde 'n "gevoel van eenheid" is en 'n "aktiewe waardering vir die intrinsieke waarde van die voorwerp van die liefde."<ref>Baba, Meher (1995). ''Discourses''. Myrtle Beach: Sheriar Press. p. 113. </ref> Bioloog Jeremy Griffith definieer liefde as "onvoorwaardelike onselfsugtigheid".<ref>[http://www.worldtransformation.com/what-is-love/ ''What is love?''. In ''The Book of Real Answers to Everything!''] Griffith, J. 2011. </ref> == Onpersoonlike liefde == Daar kan gesê word dat mense 'n voorwerp, beginsel, of doel waartoe hulle ten diepste verbind is en waaraan hulle baie waarde heg, lief het. Byvoorbeeld, medelydende uitreik en vrywillige werkers se "liefde" vir hul saak word soms nie vanuit interpersoonlike liefde gebore nie, maar onpersoonlik liefde, [[altruïsme]], en sterk geestelike of politieke oortuigings.<ref name="Fromm, Erich 2000">Fromm, Erich; ''The Art of Loving'', Harper Perennial (5 September 2000), Original English Version, </ref> Mense kan ook  materiële dinge, diere, of aktiwiteite "liefhê", as hulle met daardie dinge identifiseer. As seksuele passie is ook betrokke is, word hierdie gevoel paraphilia genoem.<ref>{{cite web |last=DiscoveryHealth |title=Paraphilia |url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html |access-date=16 Desember 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424170428/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html |archive-date=24 April 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense sê ook maklik dat hulle vir [[Lewe|die lewe]] self lief is. == Interpersoonlike liefde == Interpersoonlike liefde verwys na die liefde tussen mense. Dit is 'n veel meer kragtige sentiment as om bloot van 'n persoon te ''hou''. Onbeantwoorde liefde verwys na die gevoelens van liefde wat nie deur die geliefde beantwoord word nie. Interpersoonlike liefde hou ten nouste met interpersoonlike verhoudings verband. Sulke liefde kan tussen familielede, vriende, en paartjies bestaan. Daar is ook 'n aantal sielkundige versteurings wat met die liefde verband hou, soos erotomania. [[Lêer:Gothaer_Liebespaar.jpg|duimnael|257x257px|''Pair of Lovers''. 1480-1485]] Dwarsdeur die geskiedenis het [[filosofie]] en [[Religie|godsdiens]] die meeste oor die verskynsel van die liefde gespekuleer. In die 20ste eeu, het die wetenskap van die [[sielkunde]] heelwat oor die onderwerp geskryf. In die onlangse verlede het die wetenskappe van die [[sielkunde]], [[antropologie]], [[neurowetenskap]] en [[biologie]] tot begrip vir die konsep van die liefde bygedra. === Biologiese basis === Biologiese modelle van seks is geneig om die liefde te beskou as 'n funksie van 'n [[soogdier]], baie soos honger of dors.<ref name="Lewis">{{cite book|last=Lewis|first=Thomas|author2=Amini, F.|author3=Lannon, R.|title=A General Theory of Love|publisher=Random House|year=2000|isbn=978-0-375-70922-7|title-link=A General Theory of Love}}</ref> Helen Fisher, 'n antropoloog en menslike gedrag navorser, verdeel die ervaring van die liefde in drie deels oorvleuelende fases: passie, aantrekkingskrag, en gehegtheid. Passie is die gevoel van seksuele begeerte; romantiese aantrekkingskrag bepaal wat iemand aantreklik vind en najaag, en gehegtheid behels die deel van 'n huis, ouerlike pligte, wedersydse verdediging, en 'n gevoel van veiligheid en sekuriteit.<ref name="brain systems"> {{cite web|url=http://homepage.mac.com/helenfisher/archives_of_sex_beh.pdf|title=Archived copy|accessdate=3 October 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628051603/http://homepage.mac.com/helenfisher/archives_of_sex_beh.pdf|archivedate=28 June 2011|df=}} {{cite web|url=http://homepage.mac.com/helenfisher/archives_of_sex_beh.pdf|title=Archived copy|accessdate=3 October 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628051603/http://homepage.mac.com/helenfisher/archives_of_sex_beh.pdf|archivedate=28 June 2011|df=}}</ref> Drie duidelik neurale sirkelgange, insluitend neurotransmitters, en drie gedragspatrone, hou met hierdie drie romantiese style verband. Passie is die aanvanklike passievol seksuele begeerte wat bevorderlik is vir paring, en behels die verhoogde vrystelling van chemikalieë soos [[testosteroon]] en estrogeen. Hierdie gevoel hou selde meer as'n paar weke of maande. Aantrekkingskrag is die meer geïndividualiseerde en romantiese begeerte vir 'n spesifieke kandidaat vir paring, wat vanuit passie ontwikkel namate toewyding aan 'n individuele maat toeneem. Onlangse studies in [[neurowetenskap]] het aangedui dat wanneer mense verlief raad, die brein konsekwent 'n sekere stel van chemikalieë vrystel, insluitend die [[senuoordraer]]s [[Hormoon|hormone]], [[dopamien]], norepinefrien en serotonien, die dieselfde verbindings wat vrygestel is deur [[amfetamien]], wat die brein se plesiersentrum stimuleer en tot newe-effekte soos verhoogde hartklop, verlies van eetlus en [[Primêre slapeloosheid|slaap]], en 'n intense gevoel van opwinding lei. Navorsing het aangedui dat hierdie stadium oor die algemeen tussen een en 'n half tot drie jaar duur.<ref name="human">{{cite book|last=Winston|first=Robert|year=2004|title=Human|publisher=[[Smithsonian Institution]]|isbn=978-0-03-093780-4}}</ref> Aangesien die stadiums van passie en aantrekkingskrag  albei as tydelik beskou word, is 'n derde stadium nodig vir langtermynverhoudings. Gehegtheid is die band wat blywende verhoudings vir baie jare en selfs dekades tot gevolg het. Gehegtheid is oor die algemeen op verpligtinge soos [[Huwelik|die huwelik]] en [[Kind|kinders]], of op wedersydse vriendskap gebaseer. Dit is aan hoër vlakke van die chemikalieë oksitosien en vasopressien gekoppel. Enzo Emanuele en kollegas berig die proteïenmolekule bekend as die senuweegroeifaktor (NGF) het hoë vlakke wanneer mense die eerste keer verlief raak, maar dit keer na een jaar terug na normale vlakke.<ref>{{cite journal|author=Emanuele, E.|author2=Polliti, P.|author3=Bianchi, M.|author4=Minoretti, P.|author5=Bertona, M.|author6=Geroldi, D.|year=2005|title=Raised plasma nerve growth factor levels associated with early-stage romantic love|url=http://www.biopsychiatry.com/lovengf.htm|journal=Psychoneuroendocrinology|doi=10.1016/j.psyneuen.2005.09.002|volume=31|pmid=16289361|issue=3|pages=288–94}}</ref> === Sielkundige basis === [[Lêer:Sri_Lankan_woman_and_child.jpg|duimnael|Ouma en kleinkind in [[Sri Lanka]]]] [[Sielkunde]] beeld liefde as 'n kognitiewe en sosiale verskynsel uit. Die [[sielkundige]] Robert Sternberg het 'n driehoekige teorie van liefde geformuleer en aangevoer dat liefde drie verskillende komponente het: intimiteit, toewyding en passie. Intimiteit is wanneer twee mense verskeie dele van hul persoonlike lewens aan mekaar toevertrou, en kry gewoonlik gestalte in vriendskappe en romanse of liefdesverhoudings. Toewyding, aan die ander kant, is die verwagting dat die verhouding permanent is. Die laaste vorm van die liefde is seksuele aantrekkingskrag en passie. Passievolle liefde kry gestalte in verliefdheid sowel as die romantiese liefde. Alle vorme van die liefde word beskou as verskillende kombinasies van hierdie drie komponente. "Hou van" behels net intimiteit. "Verliefdheid" behels net passie. Leë liefde behels net toewyding. Romantiese liefde behels beide intimiteit en passie. Medelydende liefde sluit intimiteit en toewyding in. Dwase liefde sluit passie en toewyding in. Maar volkome liefde sluit al drie komponente in.<ref>{{cite journal|last=Sternberg|first=R. J.|year=1986|title=A triangular theory of love|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1986-04_93_2/page/119|journal=Psychological Review|volume=93|issue=2|pages=119–135|doi=10.1037/0033-295X.93.2|doi-broken-date=2018-09-11}}</ref>  Na aanleiding van die ontwikkelinge in elektriese teorieë soos [[Coulomb se wet]], wat getoon het dat positiewe en negatiewe ladings mekaar aantrek, is analoë in die menslike lewe ontwikkel, soos "teenoorgesteldes trek mekaar aan" ("opposites attract"). Oor die laaste eeu het navorsing oor die aard van menslike paring oor die algemeen gevind dat hierdie nie waar is wanneer dit kom by die karakter en persoonlikheid nie—mense is geneig om van mense soortgelyk aan hulself te hou. Maar, in 'n paar ongewone en spesifieke domeine, soos [[Immuunstelsel|immuunstelsels]], blyk dit dat die mens ander mense wat anders as die self te verkies (bv., met 'n ortogonale immuunstelsel), aangesien dit sal lei tot 'n baba wat die beste van beide wêrelde het.<ref>{{cite book|last=Berscheid|first=Ellen|authorlink=Ellen S. Berscheid|author2=Walster, Elaine H.|title=Interpersonal Attraction|url=https://archive.org/details/interpersonalatt0000elle|publisher=Addison-Wesley Publishing Co|year=1969|id=CCCN 69-17443|isbn=978-0-201-00560-8}}</ref> In die afgelope paar jare is verskeie menslike binding teorieë ontwikkel, beskryf in terme van gehegtheid, bande en affiniteite.  Sielkundige [[Erich Fromm]] hou in sy boek ''The Art of Loving'' vol dat die liefde nie net 'n gevoel is nie, maar ook aksies, en dat die "gevoel" van die liefde in werklikheid oppervlakkig is in vergelyking met 'n mens se toewyding om lief te hê deur middel van 'n reeks van liefdevolle aksies met verloop van tyd. In hierdie sin het Fromm geredeneer dat die liefde is uiteindelik glad nie 'n gevoel is nie, maar eerder 'n verbintenis tot, en die nakoming van liefdevolle optrede teenoor 'n ander, jouself, of baie ander, oor 'n volgehoue tydperk. Frommbeskryf liefde ook as'n bewuste keuse wat in sy vroeë stadiums as'n onwillekeurige gevoel kan, maar wat dan later nie meer van daardie gevoelens afhang nie, maar eerder op doelbewuste toewyding berus. === Evolusionêre basis === [[Lêer:Le mur des je t'aime, Place des Abbesses, Montmartre, Paris (the plaque with the je t'aime in 311 languages).jpg|duimnael|''Muur van die Liefde'' op [[Montmartre]] in Parys: "ek is lief vir jou" in 250 tale]] Evolusionêre sielkunde probeer om verskeie redes vir die liefde as'n oorlewingsinstrument te verskaf. Die mens is afhanklik van die ouers se hulp vir 'n groot gedeelte van hul lewens in vergelyking met ander soogdiere. Die liefde is dus gesien as 'n meganisme om ouerlike ondersteuning van kinders vir hierdie verlengde tydperk te bevorder. Navorsers so vroeg as [[Charles Darwin]] self het unieke kenmerke van menslike liefde in vergelyking met ander soogdiere geïdentifiseer en erken liefde as 'n belangrike faktor vir die skep van sosiale ondersteuningsstelsels wat die ontwikkeling en uitbreiding van die menslike spesie moontlik gemaak het.<ref>{{cite book|title=Darwin's Lost Theory of Love: A Healing Vision for the 21st Century|url=https://archive.org/details/darwinslosttheor0000loye|last=Loye|first=David S.|year=2000|publisher=iUniverse|location=|isbn=978-0595001316|oclc=|page=332}}</ref> Nog'n faktor kan wees dat [[Seksueel oordraagbare infeksie|seksueel oordraagbare siektes]] permanent verlaagde vrugbaarheid, besering aan die fetus, en die verhoging van komplikasies tydens geboorte kan veroorsaak. Dit sou monogame verhoudings bo [[poligamie]] stel.<ref>The Handbook of Evolutionary Psychology, edited by David M. Buss, John Wiley & Sons, Inc., 2005. Chapter 14, Commitment, Love, and Mate Retention by Lorne Campbell and Bruce J. Ellis.</ref> == Galery == <gallery widths="200px" heights="120px"> Love heart.jpg|'n Hart is 'n bekende simbool van liefde. El primer beso Salvador Viniegra y Lasso de la Vega (1891).jpg|Die eerste soen van [[Adam en Eva]]. </gallery> == Verwysings == {{Reflist|30em}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|liefde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Liefde| ]] [[Kategorie:Daaglikse lewe]] ks8ho6mymrt0xg7es0r6pja0bzcgtbk 0 72777 2966769 2966730 2026-09-12T14:20:49Z Pynappel 70858 2966769 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Aanvalle op 11 September 2001 | image = September 11 Photo Montage.jpg | image_size = 300px | caption = Die aanvalle op 11 September 2001 | location = [[Manhattan]], [[New York]]<br />[[Arlington]], [[Virginië]]<br />Stonycreek, [[Pennsilvanië]] | date = Dinsdag 11 September 2001 | time-begin = 08:46 | time-end = 10:03 | timezone = UTC−4 | type = Islamistiese [[terrorisme]], vliegtuigkaping, selfmoordaanval, [[massamoord]] | weapons = Vier gekaapte passasiersvliegtuie | fatalities = 2&nbsp;996 (2&nbsp;977 slagoffers en 19 kapers) | injuries = Meer as 6&nbsp;000 | perpetrators = [[Al-Kaïda]] onder leiding van [[Osama bin Laden]] | numparts = 19 | motive = Verset teen die Amerikaanse buitelandse beleid in die Midde-Ooste | convicted = [[Zacarias Moussaoui]], Mounir el-Motassadeq, Imad Eddin Barakat Yarkas }} Die '''aanvalle op 11 September 2001''', afgekort as '''9/11''',<ref>In die Verenigde State word die maand voor die dag geskryf. 9/11 verwys dus na 11 September en nie 9 November nie.</ref> was 'n reeks van vier terreuraanvalle wat die oggend van [[11 September]] [[2001]] in die [[VSA]] gepleeg is. Vier groepe ekstremistiese terroriste, elk met 'n opgeleide vlieënier, het [[passasiersvliegtuig|passasiersvliegtuie]] gekaap en dit direk in bekende bakens vasgevlieg. Hierdie teikens was die [[Pentagon]] en die [[Wêreldhandelsentrum]] se tweelingtorings in [[New York|New York Stad]]. Die vierde vliegtuig het neergestort voordat dit sy beoogde teiken in [[Washington, D.C.]] kon bereik. Byna 3&nbsp;000 mense sterf tydens die gebeure. Die meeste slagoffers was burgers van die Verenigde State, maar meer as 300 mense van ander lande, soos die [[Verenigde Koninkryk]], [[Indië]] en [[Kanada]] het ook hiertydens omgekom. Na afloop van die gebeurtenis het die regering van die VSA gesê dat die aanvallers bande met die [[Al-Kaïda]]-terroristegroep het. Die aanvalle is beplan deur die islamistiese terreurnetwerk Al-Kaïda onder leiding van [[Osama bin Laden]] en deur negentien van sy lede uitgevoer, waarvan vyftien burgers van [[Saoedi-Arabië]] was.<ref name="deLead">{{Cite book |last=Lansford |first=Tom |title=9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2011 |isbn=978-1-59884-419-1 |location=New York |pages=38-40}}</ref> Die aanvoerder, [[Mohammed Atta]], het [[American Airlines]]-vlug 11 om 08:46 in die Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum gevlieg; om 09:03 het Marwan al-Shehhi [[United Airlines]]-vlug 175 in die Suidtoring gevlieg. Albei torings het binne 'n uur en twee-en-veertig minute ineengestort en die oorblywende geboue van die kompleks vernietig. Hani Hanjour het American Airlines-vlug 77 om 09:37 in die Pentagon gevlieg, wat 'n gedeeltelike ineenstorting veroorsaak het. United Airlines-vlug 93, gekaap deur [[Ziad Jarrah]], was waarskynlik op pad na die [[Capitol]] of die [[Withuis]], maar die passasiers het in opstand gekom nadat hulle van die vorige aanvalle gehoor het, en die vliegtuig het om 10:03 naby Shanksville in [[Pennsilvanië]] neergestort.<ref name="911ReportCh1">{{Cite report |url=https://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 1: "We Have Some Planes" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041205190225/https://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm |archive-date=2004-12-05 |url-status=live}}</ref> Dieselfde aand het die [[Central Intelligence Agency]] (CIA) aan president [[George W. Bush]] gerapporteer dat sy teenterreursentrum die aanvalle aan Al-Kaïda toegeskryf het.<ref name="Commission10">{{Cite report |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch10.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 10: "Wartime" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812081229/http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch10.htm |archive-date=2011-08-12 |url-status=live}}</ref> Die Verenigde State het gereageer deur [[Afghanistan]] binne te val en 'n wêreldwye oorlog teen terreur te begin, met die verklaarde doel om organisasies wat dit as terreurgroepe beskou het, en die regerings wat hulle sou ondersteun, uit te skakel. Die [[NAVO]] het Artikel 5 van die Noord-Atlantiese Verdrag ingeroep – tot op hede die enigste keer dat dit gebeur het – en sy bondgenote opgeroep om ook teen Al-Kaïda op te tree.<ref name="NatoArt5">{{Cite press release |title=Statement by the North Atlantic Council |date=2001-09-12 |publisher=NAVO |url=http://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172232/https://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |archive-date=2018-12-25}}</ref> Bin Laden het aanvanklik enige betrokkenheid ontken, maar in 2004 aanspreeklikheid vir die aanvalle aanvaar. Die byna dekadelange klopjag op hom het in Mei 2011 geëindig toe hy tydens 'n Amerikaanse militêre aanval in Abbottabad, [[Pakistan]], doodgemaak is.<ref name="cbc2004">{{Cite news |date=2004-10-29 |title=Bin Laden claims responsibility for 9/11 |url=https://www.cbc.ca/news/world/bin-laden-claims-responsibility-for-9-11-1.513654 |work=CBC News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218142044/http://www.cbc.ca/world/story/2004/10/29/binladen_message041029.html |archive-date=2010-02-18 |url-status=live}}</ref> Met altesaam 2&nbsp;996 dooies uit 92 lande en meer as 6&nbsp;000 beseerdes was dit die dodelikste terreuraanval in die geskiedenis.<ref name="HJS802">{{Cite book |last=Schneider |first=Hans Joachim |title=Internationales Handbuch der Kriminologie: Grundlagen der Kriminologie, Band 1 |publisher=De Gruyter |year=2007 |isbn=3-89949-130-0 |location=Berlyn |page=802 |language=de}}</ref><ref name="Springer1952">{{Cite book |last=Springer |first=Paul J. |title=9/11 and the War on Terror: A Documentary and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2016 |location=New York |page=1952}}</ref> Dit was ook die dodelikste enkele voorval in die geskiedenis van sowel die Amerikaanse brandweer as die Amerikaanse wetstoepassing. Die vernietiging van die Wêreldhandelsentrum en die omliggende geboue het die Amerikaanse ekonomie ernstig geskaad en wêreldwye markskokke veroorsaak, en talle lande het hul teenterreurwetgewing verskerp en die bevoegdhede van hul polisie- en intelligensiedienste uitgebrei.<ref name="Makinen17">{{Cite report |last=Makinen |first=Gail |date=2002-09-27 |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |url=https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress |page=17 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212403/https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |url-status=dead}}</ref> Die Costs of War-projek van die [[Brown-universiteit]] het in 2023 beraam dat die aanvalle en die oorloë wat direk daaruit voortgespruit het, saam meer as 4,5 miljoen sterftes tot gevolg gehad het.<ref name="CostsOfWar">{{Cite news |last=Berger |first=Miriam |date=2023-05-15 |title=Post-9/11 wars have contributed to some 4.5 million deaths, report suggests |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/15/war-on-terror-911-deaths-afghanistan-iraq/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529144019/https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/15/war-on-terror-911-deaths-afghanistan-iraq/ |archive-date=2023-05-29 |url-status=live}}</ref> Die opruiming van die terrein van die Wêreldhandelsentrum, in die volksmond ''Ground Zero'' genoem, is in Mei 2002 voltooi, en die Pentagon is binne 'n jaar herstel. Ses nuwe geboue is uiteindelik op die terrein opgerig, saam met 'n museum en 'n gedenkteken. Die hoogste daarvan, One World Trade Center, is in 2006 begin en in 2014 geopen. Gedenktekens vir die aanvalle sluit die National September 11 Memorial and Museum in New York, die Pentagon-gedenkteken in Virginië en die Flight 93 National Memorial in Pennsilvanië in. == Agtergrond == === Osama bin Laden en Al-Kaïda === {{Hoofartikel|Osama bin Laden}} [[Lêer:Osama bin Laden portrait.jpg|links|duimnael|[[Osama bin Laden]]]] In 1996 het Osama bin Laden, wat die [[Djihad|djihadistiese]] organisasie [[Al-Kaïda]] gelei het, sy eerste [[fatwa]] uitgevaardig. Daarin het hy 'n heilige oorlog teen die Verenigde State verklaar en geëis dat alle Amerikaanse troepe uit Arabië onttrek word.<ref name="fatwa1996">{{Cite news |title=Bin Laden's fatwā (1996) |url=https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |work=NewsHour |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011031024057/http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |archive-date=2001-10-31 |access-date=2026-09-12}}</ref> Bin Laden het die teenwoordigheid van Amerikaanse soldate as 'n provokasie teenoor alle Moslems beskou.<ref name="Yusufzai">{{Cite news |last=Yusufzai |first=Rahimullah |date=2001-09-26 |title=Face to face with Osama |url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/26/afghanistan.terrorism3 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011111063245/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archive-date=2001-11-11 |url-status=live}}</ref> Oor sy heilige oorlog het hy gesê: "Ons onderskei nie tussen dié wat militêre uniforms dra en burgerlikes nie; hulle is almal teikens van hierdie fatwa."<ref name="fatwa1996" /> Bin Laden het voor 1996 in [[Soedan]] gewoon. Nadat die Soedannese regering hom onder Saoedi- en Amerikaanse druk verban het, het hy na Afghanistan teruggekeer, waar die [[Taliban]] aan bewind was en Al-Kaïda toegelaat het om die land as operasionele basis te gebruik.<ref name="911Ch5">{{Cite report |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 5: "Al Qaeda Aims at the American Homeland" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221093839/https://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |archive-date=2019-12-21 |url-status=live}}</ref><ref name="BBCPledge">{{Cite news |date=2021-09-07 |title=Afghanistan: The pledge binding al-Qaeda to the Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58473574 |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |archive-date=2024-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205102205/https://www.bbc.com/news/world-asia-58473574 |url-status=live}}</ref> Daarvandaan het hy die aanvalle van 11 September beplan en self aan die deelnemers opdrag gegee om die Wêreldhandelsentrum en die Pentagon met gekaapte vliegtuie te tref.<ref name="ABCPlanners">{{Cite news |date=2011-05-02 |title=Bin Laden Dead – Where Are Other 9/11 Planners? |url=https://abcnews.go.com/Blotter/osama-bin-laden-dead-911-perpetrators-now/story?id=13511484 |work=ABC News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504215745/https://abcnews.go.com/Blotter/osama-bin-laden-dead-911-perpetrators-now/story?id=13511484 |archive-date=2011-05-04 |url-status=live}}</ref> Volgens latere ondersoekbevindings het Bin Laden die aanvalsplan sedert 1993 saam met Khalid Sheikh Mohammed en Mohammed Atef ontwikkel en mede-gefinansier, die kapers aan die einde van 1999 gekies en hulle beveel om na die Verenigde State te reis en daar as vlieëniers opgelei te word.<ref name="Summers286">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=286}}</ref> Hy het die torings van die Wêreldhandelsentrum as teikens gekies omdat hulle die finansiële mag van die Verenigde State gesimboliseer het; hy het verwag dat hul vernietiging die finansiële markte sou verwoes en 'n [[resessie]] sou veroorsaak. Die Pentagon is gekies om die Amerikaanse weermag te verneder, om 'n Amerikaanse aanval op Al-Kaïda-fasiliteite in Afghanistan in 1998 te wreek, en om 'n onmiddellike teenaanval te bemoeilik. Die vierde teiken moes die politieke leierskap van die land tref.<ref name="Lansford21">{{Cite book |last=Lansford |first=Tom |title=9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2011 |isbn=978-1-59884-419-1 |location=New York |pages=21-22}}</ref> ==== Motiewe ==== Bin Laden se fatwa van 1996 en soortgelyke verklarings waarin hy tot die dood van Amerikaners opgeroep het, word deur ondersoekers as bewys van sy motief beskou.<ref name="PBSFatwa1998">{{Cite news |title=Al Qaeda's Second Fatwa |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/military-jan-june98-fatwa_1998/ |work=NewsHour |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131128194258/http://www.pbs.org/newshour/updates/military/jan-june98/fatwa_1998.html |archive-date=2013-11-28 |access-date=2026-09-12}}</ref> In 'n tweede fatwa in 1998 het hy verdere besware teen die Amerikaanse buitelandse beleid uiteengesit, soos die Amerikaanse steun aan [[Israel]] en die sanksies teen [[Irak]], wat hy 'n "langdurige blokkade" genoem het.<ref name="Fatwa1998">{{Cite web |date=1998-02-23 |title=1998 Al Qaeda fatwā |url=https://fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |publisher=Federation of American Scientists |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421110549/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |archive-date=2010-04-21}}</ref> Hy het beweer dat die Verenigde State deur 'n internasionale Joodse sameswering aangedryf word om soveel Moslems as moontlik dood te maak, en dat alle Moslems 'n verdedigende oorlog teen die land moet voer totdat die aggressie ophou.<ref name="Miller">{{Cite news |last=Miller |first=John |title="Greetings, America. My name is Osama Bin Laden..." |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/miller.html |work=Frontline |publisher=PBS |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010211145335/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/miller.html |archive-date=2001-02-11}}</ref><ref name="Logevall">{{Cite book |last=Logevall |first=Fredrik |title=Terrorism and 9/11: A Reader |publisher=Houghton Mifflin |year=2002 |isbn=978-0-618-25535-1 |location=New York}}</ref> Bin Laden het ook gesê dat 'n aanval 'n boodskap aan die Amerikaanse publiek sou stuur en die regering sou dwing om sy beleid te heroorweeg.<ref name="Messages70">{{Cite book |last=Bin Laden |first=Osama |title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden |publisher=Verso |year=2005 |isbn=1-84467-045-7 |editor-last=Lawrence |editor-first=Bruce |location=Londen |pages=70, 119 |chapter=Declaration of Jihad}}</ref> Ná 11 September het Bin Laden volgehou dat vroue en kinders nie die teiken was nie, maar wel simbole van die Verenigde State se "ekonomiese en militêre mag".<ref name="Messages139">{{Cite book |last=Bin Laden |first=Osama |title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden |publisher=Verso |year=2005 |isbn=978-1-84467-045-1 |editor-last=Lawrence |editor-first=Bruce |location=Londen |pages=139-141 |chapter=Declaration of Jihad}}</ref> In 'n video wat in Desember 2001 versprei is, het hy nie verantwoordelikheid erken nie, maar gesê dat "die Weste in die algemeen en Amerika in die besonder 'n onuitspreeklike haat vir die Islam het" en dat dit belangrik is "om die ekonomie [van die VSA] te tref, wat die basis van sy militêre mag is".<ref name="BBCTranscript2001">{{Cite news |date=2001-12-27 |title=Transcript: Bin Laden video excerpts |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727043659/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm |archive-date=2019-07-27}}</ref> In 'n manifes van 2002 het hy verskeie faktore gelys wat die aanvalle sou gemotiveer het, onder meer Amerikaanse steun aan Israel, aan die Filippyne en aan [[Rusland]] teen Moslem-militante, en aan [[Indië]] in Kasjmir.<ref name="LetterToAmerica">{{Cite news |last=bin Laden |first=Osama |date=2002-11-24 |title=Full text: bin Laden's 'letter to America' |url=https://www.theguardian.com/world/2002/nov/24/theobserver |work=The Observer |location=Londen |access-date=2026-09-12 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728133223/http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/24/theobserver |url-status=live}}</ref> In die video van 2004 het hy gesê dat hy geïnspireer is om die tweelingtorings te vernietig nadat hy gesien het hoe torings in [[Libanon]] gedurende die oorlog van 1982 deur Israel vernietig is: "God weet dit het nie by ons opgekom om die torings aan te val nie, maar nadat ek die vernietigde torings in Libanon gesien het, het dit by my opgekom om die onregverdiges op dieselfde manier te straf."<ref name="Guardian2004">{{Cite news |date=2004-10-30 |title=God knows it did not cross our minds to attack the towers |url=https://www.theguardian.com/world/2004/oct/30/alqaida.september11 |work=The Guardian |issn=1756-3224 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828091507/http://www.theguardian.com/world/2004/oct/30/alqaida.september11 |archive-date=2013-08-28}}</ref> Benewens die motiewe wat Bin Laden self genoem het, is ander verklarings voorgestel. Sommige skrywers wys op die "vernedering" wat gevolg het uit die feit dat die Islamitiese wêreld agtergeraak het by die Weste, 'n verskil wat deur globalisering besonder sigbaar geword het.<ref name="Lewis2004">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |publisher=Random House |year=2004 |location=New York}}</ref> Ander voer aan dat die aanvalle 'n strategiese poging was om die Verenigde State tot 'n breë oorlog teen die Islamitiese wêreld te verlei, in die hoop dat dit 'n pan-Islamitiese opstand sou ontketen.<ref name="Doran">{{Cite magazine |last=Doran |first=Michael Scott |date=2002 |title=Somebody Else's Civil War |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2002-01-01/somebody-elses-civil-war |magazine=Foreign Affairs |access-date=2026-09-12 |archive-date=2015-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423172939/http://www.foreignaffairs.com/articles/57618/michael-scott-doran/somebody-elses-civil-war |url-status=live}}</ref> === Khalid Sheikh Mohammed en ander Al-Kaïda-lede === [[Lêer:Khalid Shaikh Mohammed after capture.jpg|duimnael|Khalid Sheikh Mohammed ná sy inhegtenisneming in 2003 in Rawalpindi, Pakistan]] In April 2002 het Yosri Fouda van ''[[Al Jazeera]]'' die Al-Kaïda-lede Khalid Sheikh Mohammed en Ramzi bin al-Shibh in hul skuilplek ontmoet; albei het teenoor hom hul betrokkenheid by die aanvalle erken.<ref name="Guardian2003KSM">{{Cite news |date=2003-03-04 |title=We left out nuclear targets, for now |url=https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,906911,00.html |work=The Guardian |location=Londen |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123195032/http://www.guardian.co.uk/international/story/0%2C3604%2C906911%2C00.html |archive-date=2008-01-23 |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="AlJazeera2007">{{Cite news |date=2007-03-15 |title=September 11 suspect 'confesses' |url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |work=Al Jazeera |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927221043/https://www.aljazeera.com/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |archive-date=2019-09-27}}</ref> Mohammed was voor 2001 een van die organiseerders en finansiers van die bomaanval op die Wêreldhandelsentrum in 1993 en was die oom van Ramzi Yousef, die hoofbomplanter in daardie aanval.<ref name="Bloomberg2011">{{Cite news |last1=Van Voris |first1=Bob |last2=Hurtado |first2=Patricia |date=2011-04-04 |title=Khalid Sheikh Mohammed Terror Indictment Unsealed, Dismissed |url=http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/khalid-sheikh-mohammed-terror-indictment-unsealed-dismissed.html |work=Bloomberg BusinessWeek |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110417023034/http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/khalid-sheikh-mohammed-terror-indictment-unsealed-dismissed.html |archive-date=2011-04-17}}</ref> Saam met Yousef het hy daarna die sogenaamde Bojinka-plan beraam, 'n aanslag wat vir Januarie 1995 beplan is. Hoewel dié plan misluk het, sou dit die latere aanvalle van 2001 beïnvloed.<ref name="Wright235">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=235-236}}</ref> Die verslag van die 9/11-kommissie het in 2004 bevind dat Mohammed se vyandigheid teenoor die Verenigde State uit sy "gewelddadige meningsverskil met die Amerikaanse buitelandse beleid ten gunste van Israel" gespruit het.<ref name="911Report147">{{Cite report |url=https://9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |page=147 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> === Beplanning === Onder die dokumente wat tydens die operasie van 2011 waarin Bin Laden gedood is beslag gelê is, was aantekeninge wat hy in September 2002 met die hand geskryf het onder die opskrif "Die geboorte van die idee van 11 September". Daarin verwys hy na die neerstorting van EgyptAir-vlug 990 in Oktober 1999, wat opsetlik deur die medevlieënier veroorsaak is: "So is die idee van 9/11 in my kop gebore en ontwikkel, en op daardie stadium het ons met die beplanning begin." Slegs Mohammed Atef en Abu al-Khair sou daarvan geweet het.<ref name="Lahoud">{{Cite book |last=Lahoud |first=Nelly |title=The Bin Laden Papers: How the Abbottabad Raid Revealed the Truth about al-Qaeda, Its Leader and His Family |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-26063-2 |location=New Haven |pages=16-19, 307}}</ref> Tydens die verhoor van die beweerde mede-samesweerder [[Zacarias Moussaoui]] het die Amerikaanse regering vyf mense geïdentifiseer wat volledig van die operasie se besonderhede bewus was: Osama bin Laden, Khalid Sheikh Mohammed, Mohammed Atef, Abu Turab al-Urduni en Ramzi bin al-Shibh.<ref name="KSMSubstitution">{{Cite web |year=2006 |title=Substitution for Testimony of Khalid Sheikh Mohammed |url=http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/defense/941.pdf |publisher=United States District Court for the Eastern District of Virginia |page=24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026151908/http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/defense/941.pdf |archive-date=2019-10-26 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die plan is deur Mohammed uitgedink en in 1996 die eerste keer aan Bin Laden voorgelê.<ref name="BBC2003Planning">{{Cite news |date=2003-09-22 |title=Suspect 'reveals 9/11 planning' |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3128802.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172402/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3128802.stm%20 |archive-date=2018-12-25}}</ref> Baie teikens is oorweeg, onder meer die Library Tower in [[Los Angeles]], maar Bin Laden het die oorspronklike plan as te omslagtig verwerp.<ref name="Lichtblau">{{Cite news |last=Lichtblau |first=Eric |date=2003-03-20 |title=Bin Laden Chose 9/11 Targets, Al Qaeda Leader Says |url=https://www.nytimes.com/2003/03/20/us/threats-and-responses-the-plot-bin-laden-chose-9-11-targets-al-qaeda-leader-says.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830215929/https://www.nytimes.com/2003/03/20/us/threats-and-responses-the-plot-bin-laden-chose-9-11-targets-al-qaeda-leader-says.html |archive-date=2019-08-30}}</ref> Aan die einde van 1998 of vroeg in 1999 het Bin Laden goedkeuring gegee dat Mohammed met 'n hersiene weergawe van die plan voortgaan.<ref name="911Ch5" /> Bin Laden het leiding en geldelike steun verskaf en was by die keuse van deelnemers betrokke.<ref name="Bergen283">{{Cite book |last=Bergen |first=Peter |title=The Osama bin Laden I Know |publisher=Free Press |year=2006 |isbn=978-0-7432-7891-1 |location=New York |page=283}}</ref> Atef het operasionele steun verskaf, teikens help kies en die kapers se reise help reël. Hy het aanvanklik Nawaf al-Hazmi en Khalid al-Mihdhar gekies, albei ervare [[Djihad|djihadiste]] wat in die oorlog in Bosnië geveg het. Die twee het in Januarie 2000 in die Verenigde State aangekom en vlieglesse in San Diego geneem, maar hulle het min Engels gepraat en swak gevorder, sodat hulle uiteindelik as sekondêre kapers gebruik is.<ref name="Wright309">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=309-315}}</ref> Die Hamburgse sel in [[Duitsland]] het die sleuteloperateurs vir die aanvalle gelewer.<ref name="BBCHamburg">{{Cite news |date=2005-08-19 |title=The Hamburg connection |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2349195.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530031910/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2349195.stm |archive-date=2013-05-30}}</ref> Aan die einde van 1999 het die sellede bin al-Shibh, [[Mohammed Atta]], Marwan al-Shehhi en [[Ziad Jarrah]] na Afghanistan gereis om Al-Kaïda te ontmoet. Bin Laden het hulle gekies omdat hulle opgevoed was, Engels kon praat en ervaring van die lewe in die Weste gehad het.<ref name="Wright304">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=304-307}}</ref> Nuwe rekrute is roetineweg vir besondere vaardighede nagegaan, en so het Al-Kaïda se leiers ontdek dat Hani Hanjour reeds 'n kommersiële vlieënierslisensie gehad het.<ref name="Wright302">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |page=302}}</ref> Al-Shehhi het aan die einde van Mei 2000 in die Verenigde State aangekom, Atta op 3 Junie 2000 en Jarrah op 27 Junie 2000. Bin al-Shibh het verskeie kere om 'n visum aansoek gedoen, maar as Jemeniet is hy telkens geweier; hy het in Hamburg gebly en die skakeling tussen Atta en Mohammed behartig. Die drie Hamburgse sellede het vlieglesse in Suid-Florida geneem.<ref name="StaffStatement16">{{Cite report |date=2004-06-16 |title=9/11 Commission Staff Statement No. 16: Outline of the 9/11 Plot |url=http://www.9-11commission.gov/staff_statements/staff_statement_16.pdf |publisher=9/11 Commission |pages=4, 6-7, 14, 16 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320032738/https://9-11commission.gov/staff_statements/staff_statement_16.pdf |archive-date=2020-03-20}}</ref> In Julie 2001 het Atta bin al-Shibh in [[Spanje]] ontmoet, waar hulle die besonderhede van die plan, insluitend die finale keuse van teikens, gekoördineer het; bin al-Shibh het Bin Laden se wens oorgedra dat die aanvalle so gou moontlik uitgevoer word.<ref name="Irujo">{{Cite news |last=Irujo |first=Jose María |date=2004-03-21 |title=Atta recibió en Tarragona joyas para que los miembros del 'comando' del 11-S se hiciesen pasar por ricos saudíes |url=http://elpais.com/diario/2004/03/21/espana/1079823611_850215.html |work=El País |language=es |access-date=2026-09-12}}</ref> === Intelligensie voor die aanvalle === Aan die einde van 1999 het die Al-Kaïda-medewerker Walid bin Attash vir al-Mihdhar gevra om hom in [[Kuala Lumpur]], [[Maleisië]], te ontmoet; al-Hazmi sou ook daar wees. Die [[National Security Agency]] (NSA) het 'n telefoonoproep onderskep waarin die vergadering en die name genoem is, maar het niks verder gedoen nie.<ref name="NewYorker">{{Cite magazine |last=Wright |first=Lawrence |title=The Al Qaeda Switchboard |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/01/13/the-al-qaeda-switchboard |magazine=The New Yorker |date=2014-01-13 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die CIA is reeds deur die Saoedi-Arabiese intelligensiediens gewaarsku dat al-Mihdhar en al-Hazmi lede van Al-Kaïda is, en 'n CIA-span het in al-Mihdhar se hotelkamer in Dubai ontdek dat hy 'n Amerikaanse visum het. Dié inligting is nie met die [[Federal Bureau of Investigation]] (FBI) gedeel nie. Die Maleisiese veiligheidspolisie het die vergadering van 5 Januarie 2000 dopgehou en die CIA laat weet dat die drie na Bangkok vlieg, maar die CIA het ander agentskappe nie ingelig nie en ook nie gevra dat al-Mihdhar op 'n waglys geplaas word nie.<ref name="Wright310">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=310-312}}</ref> Teen die einde van Junie 2001 was die senior teenterreurbeampte Richard Clarke en CIA-direkteur George Tenet "oortuig dat 'n groot reeks aanvalle op hande was", hoewel die CIA gemeen het dat dit waarskynlik in Saoedi-Arabië of Israel sou plaasvind.<ref name="Clarke235">{{Cite book |last=Clarke |first=Richard A. |title=Against All Enemies: Inside America's War on Terror |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=978-0-7432-6045-9 |location=New York |pages=235-237}}</ref> Vroeg in Julie het Clarke die binnelandse agentskappe in volle gereedheid geplaas met die woorde: "Iets spektakulêrs gaan hier gebeur, en dit gaan gou gebeur."<ref name="Wright344">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |page=344}}</ref> Later het hy geskryf: "Iewers in die CIA was daar inligting dat twee bekende Al-Kaïda-terroriste die Verenigde State binnegekom het. Iewers in die FBI was daar inligting dat vreemde dinge by vliegskole in die Verenigde State aan die gang was. [...] Niks van daardie inligting het my of die Withuis bereik nie."<ref name="Clarke242">{{Cite book |last=Clarke |first=Richard A. |title=Against All Enemies: Inside America's War on Terror |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=978-0-7432-6045-9 |location=New York |pages=242-243}}</ref> Ook in Julie het 'n FBI-agent in Phoenix, Arizona, sy hoofkantoor gewaarsku oor "die moontlikheid van 'n gekoördineerde poging deur Osama bin Laden om studente na burgerlike lugvaartkolleges in die Verenigde State te stuur".<ref name="Wright350">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=350-351}}</ref> Op 6 Augustus 2001 het die CIA se daaglikse presidensiële verslag die opskrif ''Bin Ladin Determined To Strike in US'' gedra en gemeld dat FBI-inligting "patrone van verdagte bedrywighede in hierdie land aandui wat ooreenstem met voorbereidings vir kapings of ander soorte aanvalle".<ref name="NSArchivePDB">{{Cite web |title=The Osama bin Laden File: National Security Archive Electronic Briefing Book No. 343 |url=http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB343/ |publisher=The National Security Archive |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713182539/http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB343/ |archive-date=2017-07-13}}</ref> In die middel van Augustus het 'n vliegskool in Minnesota die FBI oor Zacarias Moussaoui gewaarsku, wat "verdagte vrae" gevra het. Hy is weens 'n verlope visum in hegtenis geneem, maar die FBI se hoofkantoor het geweier om die deursoeking van sy skootrekenaar goed te keur.<ref name="Wright350" /> Die gebrek aan inligtingsdeling is toegeskryf aan beleidsreëls van die Amerikaanse Departement van Justisie uit 1995 wat sodanige deling beperk het, gekombineer met die CIA en NSA se onwilligheid om "sensitiewe bronne en metodes" bekend te maak.<ref name="Wright342">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=342-343}}</ref> Prokureur-generaal John Ashcroft het in 2004 voor die 9/11-kommissie getuig dat "die enkele grootste strukturele oorsaak van die probleem van 11 September die muur was wat kriminele ondersoekers en intelligensie-agente van mekaar geskei het".<ref name="Ashcroft">{{Cite journal |last1=Javorsek |first1=Daniel |last2=Rose |first2=Sean |year=2015 |title=Intelligence Reform and the Snowden Paradox |journal=Strategic Studies Quarterly |page=742}}</ref> == Verloop van die aanval == Vroeg die oggend van 11 September 2001 het negentien kapers beheer oor vier kommersiële passasiersvliegtuie geneem – twee [[Boeing 767]]'e en twee Boeing 757's. Groot vliegtuie op lang vlugte is gekies omdat hulle meer brandstof aan boord sou hê; elkeen het met ongeveer 38&nbsp;000 liter [[keroseen|vliegtuigbrandstof]] opgestyg.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="NIST20">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=20, 38 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07 |url-status=live}}</ref> Al vier vlugte het met vertragings van tien tot een-en-veertig minute opgestyg.<ref name="WaPoTimeline">{{Cite news |date=2001-09-12 |title=Timeline in Terrorist Attacks of Sept. 11, 2001 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/articles/timeline.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Niemand aan boord van enige van die vliegtuie het oorleef nie. {| class="wikitable" |+ Kerngegewens van die vier vlugte ! Lugredery !! Vlug !! Vliegtuigtipe !! Opstygtyd* !! Tyd van botsing* !! Vertrek van !! Op pad na !! Plek van botsing !! Bemanning !! Passasiers† !! Op die grond‡ !! Kapers !! Totaal |- | [[American Airlines]] || 11 || Boeing 767-200ER || 07:59 || 08:46 || [[Logan Internasionale Lughawe]], [[Boston]] || [[Los Angeles]] || Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum, verdiepings 93 tot 99 || 11 || 76 || rowspan="2" | 2&nbsp;606 || 5 || rowspan="2" | 2&nbsp;763 |- | [[United Airlines]] || 175 || Boeing 767-200 || 08:14 || 09:03 || Logan Internasionale Lughawe, Boston || Los Angeles || Suidtoring van die Wêreldhandelsentrum, verdiepings 77 tot 85 || 9 || 51 || 5 |- | American Airlines || 77 || Boeing 757-200 || 08:20 || 09:37 || Washington Dulles Internasionale Lughawe || Los Angeles || Westelike muur van die [[Pentagon]] || 6 || 53 || 125 || 5 || 189 |- | United Airlines || 93 || Boeing 757-200 || 08:42 || 10:03 || Newark Internasionale Lughawe || [[San Francisco]] || Veld by Stonycreek, naby Shanksville || 7 || 33 || 0 || 4 || 44 |- ! colspan="8" style="text-align:right" | Totaal !! 33 !! 213 !! 2&nbsp;731 !! 19 !! 2&nbsp;996 |} <small>* Oostelike somertyd (UTC−4). † Kapers uitgesluit. ‡ Nooddienswerkers ingesluit.</small><ref name="911ReportCh1" /><ref name="ReutersFactbox">{{Cite news |date=2007-09-11 |title=FACTBOX: Attacks of Sept. 11, 2001 |url=https://www.reuters.com/article/2007/09/11/us-sept11-factbox-idUSN1036268720070911 |work=Reuters |access-date=2026-09-12}}</ref> === Die kapings === American Airlines-vlug 11 het om 07:59 met veertien minute se vertraging van die Logan Internasionale Lughawe in Boston opgestyg. Omtrent vyftien minute later het vyf kapers, gewapen met boksnyers, die vliegtuig oorgeneem, minstens drie mense beseer en moontlik een doodgemaak voordat hulle hul toegang tot die stuurkajuit geforseer het. Hulle het ook 'n voorwerp vertoon wat na 'n plofstof gelyk het en traangas in die kajuit gespuit om weerstand te ontmoedig.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="SeattleTimes">{{Cite news |date=2004-07-23 |title=Excerpt: A travel day like any other until some passengers left their seats |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001986488_planes23.html |work=The Seattle Times |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119033249/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001986488_planes23.html |archive-date=2011-11-19}}</ref> Die lugwaardin Betty Ong het American Airlines van die kaping in kennis gestel en drie van die kapers se sitplekke aan die lugredery deurgegee.<ref name="Summers156">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=156}}</ref> United Airlines-vlug 175 het om 08:14 ook van Boston opgestyg en is omstreeks 08:42 deur vyf kapers oorgeneem, wat albei vlieëniers doodgemaak en verskeie bemanningslede gesteek het. Op hierdie vlug is ook bomdreigemente gebruik en 'n prikkelmiddel in die kajuit gespuit om die passasiers en bemanning na agter te dryf.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="ABCTimeline">{{Cite news |date=2011-09-05 |title=September 11: From take-off to tragic loss |url=https://www.abc.net.au/news/specials/september-11-remembered/2011-09-06/september-11-timeline/2862086 |work=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129075152/https://www.abc.net.au/news/specials/september-11-remembered/2011-09-06/september-11-timeline/2862086 |archive-date=2022-11-29}}</ref> American Airlines-vlug 77 het om 08:20 van die Washington Dulles Internasionale Lughawe in [[Virginië]] opgestyg en is omstreeks 08:51 deur vyf kapers oorgeneem. Hoewel hulle met messe gewapen was, is daar geen berigte dat iemand aan boord gesteek is nie, en die twee mense wat telefoonoproepe gemaak het, het nie melding gemaak van traangas of 'n bomdreigement nie.<ref name="NTSBaa77">{{Cite report |last=Gregor |first=Joseph A. |date=2001-12-21 |title=Air Traffic Control Recording: American Airlines Flight 77 |url=https://www.ntsb.gov/doclib/foia/9_11/ATC_Report_AA77.pdf |publisher=National Transportation Safety Board |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029094317/https://www.ntsb.gov/doclib/foia/9_11/ATC_Report_AA77.pdf |archive-date=2012-10-29}}</ref> United Airlines-vlug 93 het om 08:42 van die Newark Internasionale Lughawe in [[New Jersey]] opgestyg, een-en-veertig minute later as geskeduleer weens die digte oggendverkeer. Die vier kapers aan boord het eers ná 46 minute toegeslaan en die stuurkajuit om 09:28 oorgeneem, waarna hulle die vliegtuig ooswaarts na Washington gedraai het.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="NYTLongman">{{Cite news |last=Longman |first=Jere |date=2006-04-26 |title='United 93' and the politics of heroism |url=https://www.nytimes.com/2006/04/26/arts/united-93-and-the-politics-of-heroism.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235027/https://www.nytimes.com/2006/04/26/arts/united-93-and-the-politics-of-heroism.html |archive-date=2023-03-06}}</ref> === Die botsings === [[Lêer:World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg|links|duimnael|Die Wêreldhandelsentrum voor die aanvalle met die Noordtoring aan die linkerkant en die Suidtoring aan die regterkant.]] Om 08:46 plaaslike tyd, die oggend van 11 September het die gekaapte passasiersvliegtuig American Airlines-vlug 11 op 'n redelike hoë hoogte in die Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum vasgevlieg. Die impak het 'n groot ontploffing veroorsaak, waarna 'n brand in die toring ontstaan het. Die vliegtuig se tenks was nog vol [[keroseen]]; dit het kort tevore opgestyg vanaf [[Logan Internasionale Lughawe]] in [[Boston]], op pad na die weskus van die VSA. Die vliegtuig het die noordelike gevel byna loodreg tussen die 93ste en 99ste verdieping getref teen 'n geraamde spoed van 713 km/h en 35 van die 236 buitekolomme afgesny; volgens die NIST-verslag is ses van die 47 kernkolomme afgesny en drie ander swaar beskadig. Al drie trappe in die kern is vernietig, sodat niemand bo die impaksone kon ontsnap nie.<ref name="NIST22">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=22-26 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref> Baie waarnemers het aanvanklik aanvaar dat dit 'n ongeluk was.<ref name="CDCEvac">{{Cite web |title=Preliminary Results from the World Trade Center Evacuation Study – New York City, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5335a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204032648/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5335a3.htm |archive-date=2018-12-04}}</ref> [[Lêer:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|duimnael|United Airlines-vlug 175 tref die Suidtoring.]] Sewentien minute later, om 09:03, het [[United Airlines]]-vlug 175 'n bietjie laer in die Suidtoring van die Wêreldhandelsentrum vas gevlieg en ook 'n brand veroorsaak. Omdat televisiekameras reeds op die Noordtoring gerig was, is hierdie botsing regstreeks wêreldwyd uitgesaai, en dit was toe duidelik dat dit om gerigte, gekoördineerde terreuraanvalle gaan.<ref name="MercuryNews">{{Cite news |date=2021-09-10 |title=9:03 a.m.: The 9/11 moment when many grasped a new reality |url=https://www.mercurynews.com/2021/09/10/903-a-m-the-9-11-moment-when-many-grasped-a-new-reality/ |work=The Mercury News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130094708/https://www.mercurynews.com/2021/09/10/903-a-m-the-9-11-moment-when-many-grasped-a-new-reality/ |archive-date=2022-11-30}}</ref> Die vliegtuig het die suidelike gevel skuins getref teen ongeveer 872 km/h – sowat 50 persent meer energie as die eerste botsing – en 32 van die 60 buitekolomme op daardie gevel oor vyf verdiepings afgesny. Omdat die vliegtuig skuins ingeslaan het, kon dele van 'n enjin en die onderstel by die oostelike hoek van die gebou uitkom en tot 400 meter ver geval word. Ten minste een trap in die kern het begaanbaar gebly.<ref name="NIST108">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=38, 42, 108 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref> Aanvanklik het albei torings bly staan, wat diegene in die vloere onder die impakgebiede 'n geleentheid gegee het om te vlug. [[Lêer:Aerial view of the Pentagon during rescue operations post-September 11 attack.JPEG|links|duimnael|Skade aan die Pentagon ná die impak van American Airlines-vlug 77.]] 'n Bietjie meer as 'n halfuur nadat Vlug 175 in die Suidtoring vasgevlieg het, om 09:37, het 'n derde vliegtuig, American Airlines-vlug 77, in die gebou van die Verenigde State se Departement van Verdediging, die [[Pentagon]], in [[Washington, D.C.]] vasgevlieg. Die vliegtuig het die middelste deel van die westelike vleuel teen ongeveer 850 km/h op grondvloervlak getref, juis in 'n gedeelte waarvan die opknapping pas voltooi is en waarvan die buitegevel versterk is om 'n terreuraanval te weerstaan. Die brandstof het vinnig deur die struktuur versprei en aan die brand geslaan; die impak en die brand het al 64 mense aan boord sowel as 125 mense in die gebou gedood. Ongeveer 'n halfuur later het die getrefde gedeelte van die E-ring ineengestort.<ref name="PentagonReport">{{Cite report |title=The Pentagon Building Performance Report |publisher=American Society of Civil Engineers |year=2003 |isbn=978-0-7844-0638-0 |pages=4-8 |url=http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203155704/http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |archive-date=2004-02-03}}</ref> ’n Vierde United Airlines-vlug, vlugnommer 93, ook gekaap, het daardie oggend in ’n veld buite [[Pittsburgh]] neergestort. Volgens [[FBI]]-transkripsies van kajuitmateriaal het die passasiers probeer om die vliegtuig terug te neem, danksy hul [[Selfoon|selfone]] het hulle reeds geweet wat in New York gebeur het, so hulle het geweet dat hulle niks het om te verloor nie. Toe die opstand die deur van die stuurkajuit bereik, het die kaper-vlieënier die vliegtuig heftig laat rol en duik om die aanval te ontwrig, en 'n ander kaper het hom aangespoor om die vliegtuig te laat neerstort. Om 10:03 het die vliegtuig teen 933 km/h en teen 'n hoek van 44 grade in 'n veld in Stonycreek naby Shanksville neergestort en 'n krater van sowat drie meter diep en twaalf meter wyd gelaat. Dit was op daardie stadium sowat 200 kilometer – ongeveer twintig vlugminute – van Washington af.<ref name="NTSBua93">{{Cite report |title=Flight Path Study – United Airlines Flight 93 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |url=http://ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007024840/http://ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |archive-date=2006-10-07}}</ref><ref name="WP93">{{Cite news |last=Snyder |first=David |date=2002-04-19 |title=Families Hear Flight 93's Final Moments |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/2002/04/19/families-hear-flight-93s-final-moments/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Dit word geglo dat dit verhoed het dat die beoogde teiken, miskien die [[Capitol]] of die [[Withuis]], bereik word. In 'n onderhoud in April 2002 het Khalid Sheikh Mohammed en Ramzi bin al-Shibh gesê dat Vlug 93 se teiken die Capitol was en nie die Withuis nie.<ref name="Fouda158">{{Cite book |last1=Fouda |first1=Yosri |last2=Fielding |first2=Nick |title=Masterminds of Terror: The Truth Behind the Most Devastating Terrorist Attack the World Has Ever Seen |publisher=Arcade |year=2004 |isbn=978-1-55970-726-8 |location=New York |pages=158-159}}</ref> Tydens die beplanning het Mohammed Atta gemeen dat die Withuis dalk 'n te moeilike teiken sou wees en het hy Hani Hanjour se oordeel daaroor gevra.<ref name="Summers323">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=323}}</ref> Volgens Mohammed het Al-Kaïda aanvanklik beplan om kerninstallasies eerder as die Wêreldhandelsentrum en die Pentagon te tref, maar het dit daarteen besluit uit vrees dat dinge "handuit kon ruk".<ref name="BBCNuclear">{{Cite news |date=2002-09-08 |title=Al-Qaeda 'plotted nuclear attacks' |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2244146.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103031125/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2244146.stm |archive-date=2019-01-03}}</ref> === Reaksie van die lugverkeersleiding en die lugverdediging === Omdat die kapers die [[transponder]]s van hul vliegtuie afgeskakel het, kon lugverkeersleiers die vliegtuie nie meer outomaties opspoor nie. Vanaf 08:19 het twee lugwaardinne van Vlug 11 die [[Federal Aviation Administration]] (FAA) oor die kaping ingelig. Om 08:37 het die FAA die North American Aerospace Defense Command (NORAD) in kennis gestel en gevra dat vegvliegtuie opgestuur word. Vir die NORAD-beheerders was dit aanvanklik onduidelik of die melding deel was van die gelyktydige teenterreuroefening ''Vigilant Guardian'', wat ook gesimuleerde vliegtuigkapings ingesluit het.<ref name="911Report20">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=20, 29, 31, 45 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Die eerste vegvliegtuie, twee F-15's van die Otis Air National Guard Base naby Boston, het om 08:52 opgestyg, sowat agt-en-dertig minute ná die kaping van Vlug 11. Hulle het nie teikeninligting ontvang nie en het bo die see naby Long Island heen en weer gevlieg terwyl hulle gewag het om te hoor waar die gekaapte vliegtuie is.<ref name="911Report20" /><ref name="BostonGlobePilots">{{Cite news |date=2005-09-11 |title=Two pilots revisit their 9/11 |url=http://archive.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2005/09/11/two_pilots_revisit_their_911/ |work=The Boston Globe |access-date=2026-09-12}}</ref> Om 09:30 het NORAD drie F-16's van die Langley-lugmagbasis in Virginië laat opstyg, maar toe Vlug 77 om 09:37 die Pentagon tref, was hulle nog 169 kilometer daarvandaan.<ref name="911Report20" /> Twee ongewapende F-16's van die District of Columbia se lugnasionale garde het eers om 10:38 van die Andrews-lugmagbasis opgestyg; hul vlieëniers het opdrag gehad om desnoods 'n gekaapte vliegtuig in die lug te ram.<ref name="Hendrix">{{Cite news |last=Hendrix |first=Steve |date=2011-09-08 |title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11 |url=https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2011/09/06/gIQAMpcODK_story.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905053526/http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2011/09/06/gIQAMpcODK_story.html |archive-date=2015-09-05}}</ref> Om 09:42 het die FAA alle burgerlike lugverkeer in die vasteland van die Verenigde State aan die grond gehou en vliegtuie wat reeds in die lug was, beveel om onmiddellik te land.<ref name="911ReportCh1" /> Ben Sliney, wat op sy eerste dag as die FAA se nasionale operasionele bestuurder was, het beveel dat die Amerikaanse lugruim vir alle internasionale vlugte gesluit word; ongeveer 500 vlugte is teruggedraai of na ander lande omgelei. Kanada het 226 van die omgeleide vlugte ontvang en Operasie Geelstrikkie geloods om die groot getal gestrande passasiers te hanteer.<ref name="CanadaFlights">{{Cite press release |title=Actions taken following September 11 terrorist attacks |date=2001-12-11 |publisher=Transport Canada |url=http://www.tc.gc.ca/mediaroom/releases/nat/2001/01_h152e.htm |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020415131425/http://www.tc.gc.ca/mediaroom/releases/nat/2001/01_h152e.htm |archive-date=2002-04-15}}</ref> Teen 12:15 was daar geen kommersiële of private vliegtuig meer bo die Verenigde State in die lug nie, en burgerlike lugvaart het tot 14 September gegrond gebly.<ref name="USATodayClear">{{Cite news |last1=Levin |first1=Alan |last2=Adams |first2=Marilyn |last3=Morrison |first3=Blake |date=2021-09-06 |title='Clear the skies': Behind the unprecedented call to stop air travel on 9/11 |url=https://eu.usatoday.com/in-depth/news/nation/2021/09/06/9-11-hijacking-behind-unprecedented-decision-ground-planes/5451142001/ |work=USA Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Om 10:20 het visepresident [[Dick Cheney]] opdrag gegee dat enige kommersiële vliegtuig wat positief as gekaap geïdentifiseer kon word, afgeskiet word, maar dié bevel het die vegvlieëniers nie betyds bereik om enigiets te doen nie.<ref name="911Report20" /><ref name="LATCheney">{{Cite news |last=Schrader |first=Esther |date=2004-06-18 |title=Cheney Gave Order to Shoot Down Jets |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-jun-18-na-cheney18-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811141540/http://articles.latimes.com/2004/jun/18/nation/na-cheney18 |archive-date=2011-08-11}}</ref> Die noodplan ''Security Control of Air Traffic and Air Navigation Aids'' (SCATANA) is vir die eerste keer in die Amerikaanse geskiedenis in werking gestel, wat tienduisende passasiers wêreldwyd gestrand gelaat het.<ref name="Commission10" /> NORAD het later erken dat die mislukking van die lugverdediging aan die vertraagde of uitgebleve deurgee van vlugvoorvalle te wyte was: die weermag is skaars 'n paar minute voor die botsings van Vlugte 11 en 77 gewaarsku, en eers ná die botsings in die geval van die ander twee vlugte.<ref name="911Report20" /> === Die ineenstorting van die geboue === [[Lêer:September 11 2001 just collapsed.jpg|duimnael|Die Wêreldhandelsentrum, kort ná die ineenstorting van die tweede toring.]] Die Suidtoring was die eerste wat om 09:59 heeltemal ineengestort het ná 56 minute se brande, gevolg deur die Noordtoring om 10:28 nadat dit 102 minute lank gebrand het. Byna almal wat op daardie stadium nog in die torings was, het gesterf. Sommige mense is ook later aan [[longsiektes]] dood as gevolg van die enorme hoeveelheid stof wat vrygestel is. Omstreeks 17:20 het 'n derde gebou van die Wêreldhandelsentrum ook heeltemal ineengestort. Dit is toegeskryf aan brande in die gebou en die skade wat hierdie gebou gely het deur die ineenstorting van die Twee Torings. Verder is die Wêreldhandelsentrum-geboue 3 tot 6 ook erg beskadig, waarvan die meeste gesloop moes word. Hoewel die Suidtoring sewentien minute ná die Noordtoring getref is, het dit eerste ineengestort omdat die impaksone veel laer was, die vliegtuig teen 'n hoër spoed en in 'n hoek ingeslaan het, en die bykomende strukturele las ongelyk versprei is.<ref name="NIST80">{{Cite journal |year=2005 |title=Final Reports from the NIST World Trade Center Disaster Investigation |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1-5av1.pdf |journal=NIST |pages=80, 84 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911011051/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1-5av1.pdf |archive-date=2021-09-11}}</ref> Die brande het die vakwerke wat die vloere gedra het verswak, waarop die vloere begin sak het; die sakkende vloere het aan die buitenste staalkolomme getrek sodat dié na binne gebuig het. Saam met die skade aan die kernkolomme kon die buigende buitekolomme die geboue nie meer dra nie.<ref name="NISTCollapse">{{Cite book |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |date=2005 |publisher=National Institute of Standards and Technology |chapter=Executive Summary |chapter-url=https://www.nist.gov/customcf/get_pdf.cfm?pub_id=909017 |access-date=2026-09-12}}</ref> Toe die Noordtoring ineenstort, het puin op die nabygeleë gebou 7 World Trade Center geval, wat skade veroorsaak en brande aan die gang gesit het. Dié brande het byna sewe uur lank gewoed en die gebou se strukturele integriteit aangetas, waarop dit laat die middag ineengestort het.<ref name="NISTWTC7">{{Cite press release |title=NIST WTC 7 Investigation Finds Building Fires Caused Collapse |date=2008-08-21 |publisher=National Institute of Standards and Technology |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2008/08/nist-wtc-7-investigation-finds-building-fires-caused-collapse |access-date=2026-09-12}}</ref> Ontwerpers van die tweelingtorings het in die 1960's bereken dat die geboue die botsing van 'n volgelaaide [[Boeing 707]] teen kruisspoed sou kon weerstaan, en Leslie E. Robertson, een van die strukturele ontwerpers, het gesê so 'n botsing sou "slegs plaaslike skade veroorsaak wat nie tot 'n ineenstorting of noemenswaardige skade aan die gebou kon lei nie". Daardie studies het egter die uitwerking van die brande wat sou volg, onderskat.<ref name="Dwyer102">{{Cite book |last1=Dwyer |first1=Jim |last2=Flynn |first2=Kevin |title=102 Minutes: The Untold Story of the Fight to Survive Inside the Twin Towers |publisher=Times Books |year=2005 |location=New York |pages=183-187}}</ref> Binne 'n radius van ongeveer 130 meter is talle vensters van omliggende geboue deur die skokgolf van die ineenstortings vernietig.<ref name="FEMA403">{{Cite report |date=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study: Data Collection, Preliminary Observations, and Recommendations |url=https://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch1.pdf |publisher=Federal Emergency Management Agency |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016101226/http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |archive-date=2010-10-16}}</ref> === Reddingspogings === [[Lêer:WTC-Fireman requests 10 more colleagues (cropped).jpg|links|duimnael|'n Brandweerman by die Wêreldhandelsentrum vra tien bykomende reddingswerkers.]] Die owerhede in New York het die eerste botsing vir 'n ongeluk aangesien en die mense in die naasliggende Suidtoring aangeraai om kalm te bly en by hul werkplekke te bly. Ná die tweede botsing het die New York City Fire Department (FDNY) en honderde ander nooddienswerkers probeer om die mense bo die impaksones te red en met die ontruiming van al die geboue begin.<ref name="911Report281">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=279-284, 292, 295, 300, 305, 311, 317 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Die kantoor van die New York City Emergency Management, wat vir die koördinering van reddingsoperasies verantwoordelik was, was in gebou 7 gehuisves en moes self ontruim word. Gevolglik moes die FDNY, die New York City Police Department (NYPD) en die Port Authority Police Department (PAPD) hul optrede sonder koördinasie en met onversoenbare kommunikasiestelsels uitvoer.<ref name="911Report281" /> In minder as drie uur is meer as 200 brandweereenhede – omtrent die helfte van die stad se brandweer – na die toneel ontplooi; dit was die grootste operasie in die geskiedenis van die New Yorkse brandweer.<ref name="NIST167">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=167, 176, 188-191 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref><ref name="McKinsey">{{Cite report |title=McKinsey Report: Increasing FDNY's Preparedness |publisher=McKinsey & Company |year=2002 |url=https://www.nyc.gov/assets/fdny/downloads/pdf/about/mckinsey_report.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Omdat al die hysbakke uitgeval het, sou dit te lank geneem het om swaar blustoerusting met die trappe na die brandende verdiepings te dra. Kantoordeure na die trappe kon met die hand oopgemaak word, maar nie die deure na die dakke nie, en daar was geen helikopterlandingsplekke nie – iets waarvan die werknemers tydens noodoefeninge nooit ingelig is nie. Baie mense wat via die dakke wou ontsnap, het dus voor geslote deure gestaan.<ref name="911Report281" /> Die NYPD se lugeenheid het met drie helikopters die toestand in die torings dopgehou en bevind dat reddings vanaf die dakke onmoontlik was.<ref name="911Report281" /> Weens die baie digte rook was dit onmoontlik om mense met behulp van reddingshelikopters van die torings se dakke te probeer red. Minstens 200 mense het van die torings afgespring om te ontsnap om nie doodgebrand te word nie. Verskeie foto- en video-opnames is van hierdie vallende mense gemaak, waarvan een bekend geword het as ''The Falling Man''. Namate die toestand versleg het, het die NYPD-bevelvoerders hul lede beveel om die torings te verlaat, en die meeste polisiebeamptes kon betyds uitkom. Omdat die agentskappe afsonderlike bevelposte gehad het en hul radio's nie versoenbaar was nie, is die waarskuwings nooit aan die brandweerbevelvoerders oorgedra nie.<ref name="McKinsey" /> Ná die eerste ineenstorting het die brandweer wel ontruimingsbevele uitgereik, maar weens haperende radioherhalers het baie brandweermanne dit nooit gehoor nie.<ref name="McKinsey" /> Altesaam kon meer as 15&nbsp;000 van die ongeveer 17&nbsp;400 mense (87 persent) die torings betyds verlaat.<ref name="NIST167" /> Ná die ineenstortings het meer as tienduisend reddingswerkers, noodhelpers en vrywilligers na oorlewendes op die terrein gesoek. Omstreeks 20:00 is die PAPD-beampte Will Jimeno lewend uit die puin gehaal, en die volgende oggend is sy kollega, sersant John McLoughlin, gered. Omstreeks 12:30 op 12 September is Genelle Guzman-McMillan – 26 uur ná die ineenstorting van die Noordtoring – as die laaste oorlewende uit die puin gehaal.<ref name="USATodayMiracles">{{Cite news |date=2002-09-05 |title=Miracles emerge from debris |url=https://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-05-miracles-usat_x.htm |work=USA Today |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021002175836/https://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-05-miracles-usat_x.htm |archive-date=2002-10-02}}</ref> Slegs sowat twintig mense wat hulle tydens die ineenstortings in die torings bevind het, het dit oorleef, waaronder sestien mense wat in trap B van die Noordtoring op die twintigste verdieping was.<ref name="NYMagSurvivors">{{Cite news |date=2003-09-05 |title=The Miracle Survivors |url=https://nymag.com/nymetro/news/sept11/2003/n_9189/ |work=New York Magazine |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Amerikaanse vloot het die hospitaalskip USNS ''Comfort'' ontplooi om die duisende reddingswerkers op die terrein van voedsel en versorging te voorsien; die skip het sowat 600 beseerdes ontvang.<ref name="Comfort">{{Cite web |title=Hospital Ship Receives Humanitarian Medal for Sept. 11 Mission |date=2003-08-22 |url=http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=9108 |publisher=Navy News Stand |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041106111825/http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=9108 |archive-date=2004-11-06}}</ref> Tussen Oktober 2001 en Januarie 2002 is die weergawes van 503 brandweermanne en reddingswerkers opgeteken. Dié opnames is drie jaar lank geheim gehou ondanks versoeke van slagofferfamilies; ná 'n hofsaak deur ''The New York Times'' is burgemeester Michael Bloomberg uiteindelik gedwing om hulle in Augustus 2005 vry te stel.<ref name="NYTRecords">{{Cite news |date=2005-08-13 |title=Vast Archive Yields New View of 9/11 |url=https://www.nytimes.com/2005/08/13/nyregion/nyregionspecial3/13records.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> == Dood, beskadiging en impak == === Slagoffers === Nie een van die insittendes van die vier betrokke vliegtuie, insluitend die kapers, het die aanvalle oorleef nie. Die terreuraanval van daardie dag het altesaam 2&nbsp;996 mense uit 92 lande die lewe gekos; 372 van die slagoffers was nie Amerikaanse burgers nie.<ref name="HJS802" /><ref name="Beirman">{{Cite book |last=Beirman |first=David |title=Tourism Crises and Destination Recovery |publisher=Sage |year=2021 |isbn=978-1-5264-0300-1 |location=Sydney |page=2014}}</ref> Onder die buitelandse slagoffers was 67 Britte, 41 Indiërs, 28 Suid-Koreane, 24 Kanadese, 24 Japannese, elf Duitsers, vier Franse, twee Switsers en een Belg. Die jongste slagoffer was twee jaar oud en die oudste 85.<ref name="GuardianMemorial">{{Cite news |date=2007-09-11 |title=Memorial services honour 9/11 victims |url=https://www.theguardian.com/world/2007/sep/11/september11.usa |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006193045/http://www.guardian.co.uk/world/2007/sep/11/september11.usa |archive-date=2008-10-06}}</ref><ref name="HJS802" /> Meer as 6&nbsp;000 mense is akuut beseer.<ref name="Hoffmann38">{{Cite book |last1=Hoffman |first1=August John |last2=Alamilla |first2=Saul |last3=Liang |first3=Belle |title=The Role of Community Development in Reducing Extremism and Ethnic Conflict |publisher=Springer VS |year=2018 |isbn=978-3-319-75699-8 |location=Wiesbaden |page=38}}</ref> In New York het meer as 90 persent van die mense wat in die torings omgekom het, hulle op of bo die impakvlakke bevind. In die Noordtoring was tussen 1&nbsp;344 en 1&nbsp;402 mense op, bo of een verdieping onder die impakpunt, en almal van hulle het gesterf; honderde is onmiddellik met die botsing gedood. Van die ongeveer 800 mense wat die botsing oorleef het, is baie vasgekeer en het in die brande of van rookinaseming gesterf, geval of gespring om die rook en vlamme te ontvlug, of is met die ineenstorting gedood.<ref name="NYT102Mins">{{Cite news |last1=Dwyer |first1=Jim |last2=Lipton |first2=Eric |date=2002-05-26 |title=102 Minutes: Last Words at the Trade Center; Fighting to Live as the Towers Die |url=https://www.nytimes.com/2002/05/26/nyregion/102-minutes-last-words-at-the-trade-center-fighting-to-live-as-the-towers-die.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114063928/http://www.nytimes.com/2002/05/26/nyregion/102-minutes-last-words-at-the-trade-center-fighting-to-live-as-the-towers-die.html |archive-date=2013-11-14}}</ref> In die Suidtoring was ongeveer 600 mense op of bo die 77ste verdieping toe Vlug 175 ingeslaan het, en min van hulle het oorleef. Anders as in die Noordtoring was die ongeveer 300 oorlewendes van die botsing nie werklik vasgekeer nie, maar die meeste was nie bewus daarvan dat daar nog 'n uitweg was nie. Een trap, Trap A, het nie vernietig geraak nie en het agtien mense van die impakverdiepings en hoër in staat gestel om te ontsnap. Altesaam het 630 mense in die Suidtoring gesterf, minder as die helfte van die getal in die Noordtoring.<ref name="Sunder48">{{Cite report |last=Sunder |first=S. Shyam |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |page=48}}</ref> Die verliese in die Suidtoring is aansienlik verminder deurdat sommige huurders onmiddellik ná die eerste botsing besluit het om die gebou te ontruim. Die versekeringsmaatskappy AON het byvoorbeeld sy verdiepings laat ontruim, sodat meer as 900 van die 1&nbsp;100 AON-werknemers wat bo die 77ste verdieping was, betyds kon uitkom. Dat die Suidtoring nie ná die eerste botsing volledig ontruim is nie, is deur ''USA Today'' as "een van die dag se groot tragedies" beskryf.<ref name="Purpura">{{Cite book |last=Purpura |first=Philip |title=Security and Loss Prevention: An Introduction |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=978-0-08-055400-6 |edition=5de |page=300}}</ref> By die Wêreldhandelsentrum het 414 nooddienswerkers gesterf terwyl hulle mense probeer red en brande probeer blus het. Daaronder was 343 brandweermanne van die FDNY, insluitend 'n kapelaan en twee paramedici, 23 lede van die NYPD, 37 lede van die PAPD en agt paramedici van private nooddiensmaatskappye.<ref name="FDNY911">{{Cite web |title=The Unofficial Home Page of FDNY: 9/11 |url=https://nyfd.com/9_11_wtc.html |publisher=New York City Fire Department |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408020920/https://nyfd.com/9_11_wtc.html |archive-date=2023-04-08}}</ref><ref name="ODMP">{{Cite web |title=Honoring Law Enforcement Officers Killed as a Result of 9/11 |url=http://www.odmp.org/911.php |publisher=Officer Down Memorial Page |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070811122207/http://www.odmp.org/911.php |archive-date=2007-08-11}}</ref> Altesaam het 72 wetstoepassingsbeamptes op daardie dag gesterf, die grootste enkeldagverlies aan wetstoepassers in die Amerikaanse geskiedenis.<ref name="CongRecord">{{Cite web |date=2002-06-11 |title=Congressional Record, Vol. 148, No. 76 |url=https://www.congress.gov/107/crec/2002/06/11/CREC-2002-06-11.pdf |publisher=Government Printing Office |page=H3312 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324004649/https://www.congress.gov/107/crec/2002/06/11/CREC-2002-06-11.pdf |archive-date=2022-03-24}}</ref> Daar is beraam dat net minder as 1&nbsp;400 mense in die noordelike toring was toe dit ineengestort het. Die effektemakelaar Cantor Fitzgerald, wat kantore op die 101ste tot 105de verdiepings van die Noordtoring gehad het, het 658 werknemers verloor – meer as enige ander werkgewer. Marsh & McLennan, wat die verdiepings net daaronder beset het, het 358 werknemers verloor en die Aon-korporasie 176.<ref name="BBCCantor">{{Cite news |date=2006-09-04 |title=Cantor rebuilds after 9/11 losses |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/5282060.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406160843/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5282060.stm |archive-date=2008-04-06}}</ref><ref name="MarshMemorial">{{Cite web |title=Marsh & McLennan Companies 9/11 Memorial |url=http://memorial.mmc.com/ |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818143251/http://memorial.mmc.com/ |archive-date=2011-08-18}}</ref> By die Pentagon het 125 mense gesterf toe Vlug 77 die westelike kant van die gebou getref het. Sewentig van hulle was burgerlikes en 55 was militêre lede, van wie baie vir die Amerikaanse leër of vloot gewerk het. Luitenant-generaal Timothy Maude, adjunk-stafhoof van die leër, was die hoogste militêre offisier wat in die aanvalle gesterf het.<ref name="Goldberg208">{{Cite book |last=Goldberg |first=Alfred |title=Pentagon 9/11 |publisher=Historical Office, Office of the Secretary of Defense |year=2007 |isbn=978-0-16-078328-9 |location=Washington |pages=17, 208-212}}</ref> Meer as 3&nbsp;000 kinders het 'n ouer in die aanvalle verloor; volgens sommige ramings was die getal wat minstens een ouer verloor het, meer as 10&nbsp;000.<ref name="Coates">{{Cite journal |last1=Coates |first1=Susan |last2=Schechter |first2=Daniel |year=2004 |title=Preschoolers' traumatic stress post-9/11: Relational and developmental perspectives |journal=Psychiatric Clinics of North America |volume=27 |issue=3 |pages=473-489 |doi=10.1016/j.psc.2004.03.006 |pmid=15325488}}</ref><ref name="Beebe">{{Cite book |last1=Beebe |first1=Beatrice |last2=Sossin |first2=K. Mark |last3=Cohen |first3=Phyllis |last4=Markese |first4=Sara |title=Mothers, Infants and Young Children of September 11, 2001: A Primary Prevention Project |publisher=Taylor & Francis |year=2013 |isbn=978-1-135-69872-0 |location=Londen |page=20}}</ref> === Identifikasie van die oorskot === Van die 2&nbsp;977 persone wat as gevolg van die aanvalle gesterf het, kon slegs 1&nbsp;585 aanvanklik geïdentifiseer word op grond van die menslike oorskot wat gevind is. Uit 'n totaal van 19&nbsp;916 menslike oorskotdele kon 10&nbsp;190 geïdentifiseer word. Weens die toepassing van nuwe tegnologieë word nuwe identifikasies steeds sporadies uitgevoer. Byvoorbeeld, in September 2014 is Patrice Braut (1970), die enigste Belgiese slagoffer, as die 1&nbsp;639ste slagoffer geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[https://www.vrt.be/vrtnws/nl.permalink.1525334626608/ Enige Belgische slachtoffer van 9/11 is geïdentificeerd] ''De Redactie'', 24 September 2017</ref> In Augustus 2017, byna 16 jaar ná die aanvalle, is nog 'n slagoffer geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.3041967 Nog een slachtoffer van aanslagen 9/11 geïdentificeerd], De Redactie, 8 Augustus 2017. [https://web.archive.org/web/20171012104444/http://deredactie.be:80/cm/vrtnieuws/buitenland/1.3041967 Gearchiveerd] op 12 oktober 2017.</ref> Die voorlopige laaste identifikasie het in September 2021 plaasgevind. Twintig jaar ná die aanvalle is 1&nbsp;647 slagoffers positief geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[https://www.nu.nl/herdenking-911/6156154/zo-worden-er-nog-altijd-mensen-herkend-in-het-puin-van-911.html Zo worden er nog altijd mensen herkend in het puin van 9/11], NU.nl, 10 September 2021. [https://web.archive.org/web/20210913073225/https://www.nu.nl/herdenking-911/6156154/zo-worden-er-nog-altijd-mensen-herkend-in-het-puin-van-911.html Geargiveer] op 13 September 2021.</ref> Al die puin en oorblyfsels van die ineengestorte geboue, asook voorwerpe soos vernietigde motors, is na die voormalige stortingsterrein Fresh Kills op [[Staten Island]] geneem, waar spesialiste van die ''World Trade Center Recovery Operation'' na genetiese materiaal van die slagoffers gesoek het. Teen die einde van 2006 het hulle 1&nbsp;603 slagoffers geïdentifiseer, 86 persent van hulle deur [[DNS]]-ontleding; van 2003 af is jaarliks slegs enkeles bykomend geïdentifiseer.<ref name="Aronson">{{Cite book |last=Aronson |first=Jay D. |title=Who Owns the Dead? The Science and Politics of Death at Ground Zero |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=978-0-674-97265-0 |location=Cambridge |pages=106-107}}</ref> Ook dertien van die negentien kapers is teen 2008 geïdentifiseer.<ref name="Kastoryano">{{Cite book |last1=Kastoryano |first1=Riva |last2=Schoch |first2=Cynthia |title=Burying Jihadis: Bodies Between State, Territory, and Identity |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=0-19-093486-7 |location=Oxford |page=96}}</ref> In 2010 het 'n span antropoloë en argeoloë 'n nuwe soektog by Fresh Kills onderneem en 72 verdere menslike oorskotdele gevind.<ref name="AFPRemains">{{Cite news |last=Andrade |first=Mariano |date=2011-08-25 |title=Scientists still struggle to identify 9/11 remains |url=http://news.discovery.com/human/psychology/world-trade-center-remains-110826.htm |work=Discovery News |agency=Agence France-Presse |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403064003/http://news.discovery.com/human/psychology/world-trade-center-remains-110826.htm |archive-date=2015-04-03}}</ref> In 2014 is drie houers met 7&nbsp;930 ongeïdentifiseerde oorskotdele na 'n bewaarplek van die geregtelike patoloog by die 9/11-gedenkteken oorgeplaas, 'n besluit wat onder sommige slagofferfamilies omstrede was.<ref name="NYTTransfer">{{Cite news |last=Farrell |first=Stephen |date=2014-05-10 |title=In 'Ceremonial Transfer,' Remains of 9/11 Victims Are Moved to Memorial |url=https://www.nytimes.com/2014/05/11/nyregion/remains-of-9-11-victims-are-transferred-to-trade-center-site.html |work=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521011608/https://www.nytimes.com/2014/05/11/nyregion/remains-of-9-11-victims-are-transferred-to-trade-center-site.html |url-status=live}}</ref> Teen Augustus 2025 was altesaam 1&nbsp;653 van die New Yorkse slagoffers geïdentifiseer; sowat 1&nbsp;100 – ongeveer 40 persent van dié wat by die Wêreldhandelsentrum gesterf het – bly steeds ongeïdentifiseer.<ref name="ABC2025">{{Cite news |date=2025-08-07 |title=3 additional victims of 9/11 terror attacks identified almost 24 years later |url=https://abc7ny.com/post/nyc-officials-announce-3-more-world-trade-center-victims-identified-24-years-911-terror-attacks/17462075/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="CBS60Min">{{Cite news |last=Pelley |first=Scott |date=2024-11-17 |title=NYC medical examiner still identifying 9/11 victims' remains |url=https://www.cbsnews.com/news/nyc-medical-examiner-still-identifying-september-11-victims-remains-60-minutes-transcript/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12 |archive-date=2025-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250106135437/https://www.cbsnews.com/news/nyc-medical-examiner-still-identifying-september-11-victims-remains-60-minutes-transcript/ |url-status=live}}</ref> === Skade aan geboue === Die Twee Torings en die ander geboue by Wêreldhandelsentrum-kompleks is heeltemal vernietig. Volgens die ondersoek van die Amerikaanse Nasionale Instituut vir Standaarde en Tegnologie (NIST) het die geboue ineengestort weens die strukturele skade van die botsings saam met die aanhoudende brande wat daarop gevolg het. Sommige ander geboue is later weens die aansienlike skade gesloop. ’n Klein deel van die Pentagon is ook erg beskadig. Altesaam het agt geboue geheel of gedeeltelik ineengestort: die Noordtoring, die Suidtoring, die Marriott World Trade Center (gebou 3), geboue 4, 5, 6 en 7 van die Wêreldhandelsentrum, en die Grieks-Ortodokse Sint Nikolaas-kerk uit 1916, wat onderkant die Suidtoring gestaan het. Die Structural Engineers Association of New York het altesaam 48 beskadigde geboue naby die terrein aangeteken, waarvan elf swaar skade gely het.<ref name="FEMA403Ch7">{{Cite report |date=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study, Hoofstuk 7 |publisher=Federal Emergency Management Agency |url=https://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch7.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Twee metrostasies, verskeie radio- en televisiemaste en talle strate rondom die terrein is ook vernietig of onbruikbaar gelaat.<ref name="Gustin69">{{Cite book |last=Gustin |first=Joseph F. |title=Disaster and Recovery Planning: A Guide for Facility Managers |publisher=River Publishers |year=2020 |edition=6de |isbn=978-1-4822-1567-0 |location=Gistrup |page=69}}</ref> Die Deutsche Bank-gebou is so swaar beskadig en met giftige stof besmet dat dit onbewoonbaar verklaar en van 2007 af stuk vir stuk afgebreek is. Fiterman Hall van die Borough of Manhattan Community College moes eweneens ontruim word en is eers in 2012 heropen.<ref name="Summers75">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=75}}</ref><ref name="Fiterman">{{Cite news |last=Shapiro |first=Julie |date=2012-08-27 |title=Students Return to Rebuilt Fiterman Hall 11 Years After 9/11 |url=https://www.dnainfo.com/new-york/20120827/financial-district/students-return-rebuilt-fiterman-hall-11-years-after-911 |work=DNAinfo New York |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027125835/https://www.dnainfo.com/new-york/20120827/financial-district/students-return-rebuilt-fiterman-hall-11-years-after-911 |archive-date=2017-10-27}}</ref> Die kommunikasietoerusting bo-op die Noordtoring is vernietig; slegs WCBS-TV het 'n rugsteunsender op die Empire State-gebou gehad, maar die ander stasies kon hul seine gou herlei.<ref name="Bloomfield">{{Cite web |last=Bloomfield |first=Larry |date=2001-10-01 |title=New York broadcasters rebuild |url=http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters |publisher=Broadcast Engineering |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604040210/http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters |archive-date=2008-06-04}}</ref> Die PATH-spoorwegstasie onder die kompleks is vernietig en die tonnels na Jersey City het oorstroom; die stasie is later as die World Trade Center-vervoerknooppunt herbou en in 2016 heropen.<ref name="Oculus">{{Cite news |date=2016-03-03 |title=World Trade Center transportation hub, dubbed Oculus, opens to public |url=http://abc7ny.com/1229181/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708162414/http://abc7ny.com/1229181/ |archive-date=2018-07-08}}</ref> Die laaste brande op die terrein is eers op 20 Desember 2001 geblus, ná sowat honderd dae.<ref name="GuardianFires">{{Cite news |date=2001-12-20 |title=Ground Zero stops burning, after 100 days |url=https://www.theguardian.com/world/2001/dec/20/september11.usa |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713032752/https://www.theguardian.com/world/2001/dec/20/september11.usa |archive-date=2018-07-13}}</ref> === Uitwerking op die publiek === In die Verenigde State het ’n gevoel van nasionale rou ná die aanvalle lank geheers. Die aanvalle het 'n buitengewone indruk oor die hele wêreld gemaak. Die [[Media (kommunikasie)|media]] het ’n groot rol hiermee gespeel. Die aanval van die vliegtuig wat in die Suidtoring ingevlieg het, is selfs direk op televisie gesien. Dit het later geblyk dat twee kameras ook die eerste ongeluk vasgevang het. Verder het 'n webkamera die nadering van die eerste vliegtuig en die noordelike toring net na die ongeluk aangeteken.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20111028225922/http://www.documentarywire.com:80/911-the-naudet-brothers Documentarywire]: ''Saam met die videoband van Pavel Hlava, is die Naudets se film die enigste bekende beeldmateriaal van Vlug 11 wat die World Trade Center tref. ’n Reeks webkamerabeelde van Wolfgang Staehle wys die benadering van Vlug 11 en die na-impak.''</ref> Min gebeurtenisse in die geskiedenis het soveel mediadekking ontvang. Die plek – een van die bekendste stede ter wêreld en die setel van talle nuusagentskappe – en die teenwoordigheid van kameras en joernaliste van die eerste botsing af, het meegebring dat die tweede botsing en die ineenstorting van die torings regstreeks deur die meeste televisiestasies ter wêreld uitgesaai is.<ref name="Monahan">{{Cite book |last=Monahan |first=Brian A. |title=The Shock of the News: Media Coverage and the Making of 9/11 |publisher=New York University Press |year=2010 |isbn=0-8147-9554-4 |location=New York}}</ref> Die aanvalle het 'n enorme skok veroorsaak vir Amerikaners wat gewoond was daaraan om hulself as buite bereik van internasionale terreur te beskou.<ref name="Stein">{{Cite journal |last=Stein |first=Howard F. |year=2003 |title=Days of Awe: September 11, 2001 and its Cultural Psychodynamics |journal=Journal for the Psychoanalysis of Culture and Society |volume=8 |issue=2 |pages=187-199 |doi=10.1353/psy.2003.0047 |issn=1088-0763}}</ref> Polisie- en reddingswerkers van reg oor die land het na New York gereis om te help met die berging van liggame, en bloedskenkings het in die weke ná die aanvalle skerp toegeneem.<ref name="Glynn">{{Cite journal |last1=Glynn |first1=Simone A. |last2=Busch |first2=Michael P. |display-authors=etal |year=2003 |title=Effect of a National Disaster on Blood Supply and Safety: The September 11 Experience |journal=Journal of the American Medical Association |volume=289 |issue=17 |pages=2246-2253 |doi=10.1001/jama.289.17.2246 |pmid=12734136 |doi-access=free}}</ref> == Verantwoordelikheid == [[Osama bin Laden]], een van die leiers van [[Al-Kaïda]] saam met [[Ayman al-Zawahiri]], is deur die VSA en ander Westerse regerings verantwoordelik gehou vir die aanvalle. Sy hoofmede-organiseerder was Khalid Sheikh Mohammed, wat reeds by die bomaanval op die Wêreldhandelsentrum in 1993 betrokke was. Leidrade in verskeie ondersoeke het vinnig in die rigting van Al-Kaïda gewys. Die identiteit van die kapers is binne dae ontdek, hulle het geen poging aangewend om dit weg te steek nie. Hulle het byvoorbeeld kaartjies met hul eie kredietkaarte gekoop en met hul eie paspoorte ingeboek. Daar is gevind dat verskeie kapers bande met Al-Kaïda het. Byvoorbeeld, die vermeende hoofkaper Mohammed Atta was vir twee jaar 'n kamermaat van Ramzi Binalshibh, 'n senior Al-Kaïda-operateur, in [[Hamburg]].<ref>{{en}}[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2257456.stm], Ramzi Binalshibh: al-Qaeda suspect, 14-09-2002. [https://web.archive.org/web/20211102171110/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2257456.stm] Geargiveer op 2 November 2021.</ref> Verder is onder meer 'n videokasset van bin Laden saam met twee van die kapers gevind, waarin hy 'n beroep doen op ondersteuning vir die kapers.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20071013184630/http://cbc.ca:80/world/story/2006/09/07/al-qaeda-tape.html], Bin Laden 9/11 planning video aired, September 2006</ref> In ’n ander video, wat ná die aanvalle opgeneem is, het hy gespog dat die aanvalle “beter verloop het" as wat hy gehoop het. Al-Kaïda het die aanvalle die eerste keer openlik opgeëis in 'n video wat op 17 April 2002 deur die Arabiese televisiestasie MBC uitgesaai is. Daarin het die woordvoerder Sulaiman Abu Ghaith verklaar: "Ons kon die kop van die ongeloof op sy eie bodem tref."<ref name="Parisien2002">{{Cite news |date=2002-04-18 |title=Al-Qaïda revendique les attentats du 11 septembre |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/al-qaida-revendique-les-attentats-du-11-septembre-18-04-2002-2002996108.php |work=Le Parisien |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Toe Abu Ghaith, wat ook Bin Laden se skoonseun was, in Maart 2014 in New York tereggestaan het, het hy getuig dat Bin Laden hom op die aand van 11 September vertel het dat hy die aanvalle georganiseer het.<ref name="Parisien2014">{{Cite news |date=2014-03-20 |title=New York : le gendre de Ben Laden curieusement bavard lors de son procès |url=http://www.leparisien.fr/international/new-york-le-gendre-de-ben-laden-curieusement-bavard-lors-de-son-proces-20-03-2014-3687983.php |work=Le Parisien |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Vanaf 12 September 2001 het Bin Laden die aanvalle in die openbaar as die wil van [[Allah]] verwelkom en die aanvallers bedank, maar aanvanklik beweer dat hy nie van hul plan geweet het nie. Kort daarna het hy hulle as helde verheerlik wat die stryd na die hart van Amerika gedra het.<ref name="Summers164">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=164-167}}</ref> In November 2001 het die Amerikaanse weermag in Jalalabad 'n videoband gevind van 'n gesprek in Arabies wat Bin Laden 'n paar weke ná die aanvalle met 'n Al-Kaïda-lid gevoer het. Daarin het hy van die kapers by die naam genoem, hulle geprys en gesê dat hy hulle die teikens eers in die Verenigde State laat weet het en nie op die volledige ineenstorting van die geboue gereken het nie.<ref name="SpiegelVideo">{{Cite news |date=2001-12-20 |title=Bin Ladens "Geständnis-Video" soll fehlerhaft übersetzt sein |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/zweifel-bin-ladens-gestaendnis-video-soll-fehlerhaft-uebersetzt-sein-a-174025.html |work=Der Spiegel |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 22 April 2005 het die Marokkaanse Fransman Zacarias Moussaoui in die hof gesê hy is deur Osama bin Laden gekies om die Withuis binne te vlieg. Moussaoui is op 3 Mei 2006 lewenslange tronkstraf opgelê vir sy betrokkenheid by die aanvalle. Op 23 Mei 2006 het Osama bin Laden egter Zacarias Moussaoui se betrokkenheid by 'n oudioboodskap ontken. Die Duitse geheime diens het tot die gevolgtrekking gekom dat die Hamburg-sel, bestaande uit 5 van die kapers, deur Al-Kaïda gefinansier en opgelei is. Osama bin Laden het self aanvanklik betrokkenheid by die aanvalle ontken, maar in 'n videoboodskap wat op 29 Oktober 2004 deur ''[[Al Jazeera]]'' uitgesaai is, het hy verantwoordelikheid aanvaar.<ref name="cbc2004" /> In daardie boodskap, kort voor die Amerikaanse presidentsverkiesing van 2004, het hy verduidelik wanneer en waarom die idee by hom opgekom het en gedreig met verdere aanvalle indien die Verenigde State nie sy Midde-Oostebeleid verander nie.<ref name="BergenRiseFall">{{Cite book |last=Bergen |first=Peter |title=The Rise and Fall of Osama bin Laden |publisher=Simon & Schuster |year=2021 |isbn=978-1-982170-52-3 |location=New York |page=185}}</ref> Die VSA het [[Afghanistan]] (waar hy sedert 1996 gewoon het) vir sy uitlewering versoek. In 1999 het die [[Verenigde Nasies]] reeds 'n resolusie aanvaar waarin hy sy uitlewering versoek het na aanvalle op Amerikaanse ambassades met 200 sterftes, en na 9/11 is dieselfde resolusie weer deur die VN aanvaar. Na 'n ultimatum van die VSA het honderde [[Taliban]]-skrifgeleerdes bymekaargekom om te beraadslaag. Bin Laden is gevra om Afghanistan te verlaat en met die VSA te onderhandel. Die VSA het nie gereageer nie. Osama bin Laden het gesê hy wil net in 'n Islamitiese land verhoor word. Hy het later 'n [[djihad]] van alle Moslems teen "Sionisme en die Kruistogte" en ook teen die Verenigde State opgeneem. Hy het in koverte terme erken dat hy verantwoordelik was vir die aanvalle. Daar was baie ondersoeke na verantwoordelikheid vir hierdie terreurdaad, veral deur Amerikaanse en ander intelligensie-agentskappe. Boonop is talle verslae oor omliggende sake gepubliseer, soos veiligheid by [[lughawe]]ns en die brandweerstand van [[wolkekrabber]]s. Die belangrikste verslag was die ''9/11 Commission Report'' <ref name="911CommissionSite">{{en}}[https://www.9-11commission.gov/report/], 9/11 Commission Report, 2004. [https://web.archive.org/web/20211026170818/https://9-11commission.gov/report/] Geargiveer op 26 Oktober 2021.</ref> van die Amerikaanse Kongres. Daar was ook 'n dokument van die Britse regering met die titel ''Responsibility for the terrorist atrocities in the United States, 11 September 2001''. Hierdie dokument is hoofsaaklik gebaseer op inligting van die intelligensiedienste en is dus nie bedoel vir moontlike regsvervolging nie. Die Duitse geheimediens het die bogenoemde "Hamburg-sel" ondersoek en bande met Al-Kaïda bevestig. Op grond van hierdie ondersoeke het die Amerikaanse regering tot die gevolgtrekking gekom dat Osama bin Laden en sy terreurnetwerk vir die aanvalle verantwoordelik was. In Februarie 2002 het die adjunkdirekteur van die FBI, Dale Watson, voor die Amerikaanse Kongres die kapers se kontakte met Al-Kaïda uiteengesit en Bin Laden se verantwoordelikheid "duidelik en onweerlegbaar" genoem.<ref name="Watson">{{Cite web |date=2002-02-06 |title=Testimony of Dale L. Watson, Executive Assistant Director, Counterterrorism/Counterintelligence Division, FBI, Before the Senate Select Committee on Intelligence |url=https://www.fbi.gov/congress/congress02/watson020602.htm |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410013616/http://www.fbi.gov/congress/congress02/watson020602.htm |archive-date=2010-04-10}}</ref> Die FBI se woordvoerder Rex Tomb het daarenteen in 2006 gesê dat die FBI nie "genoeg harde bewyse" gehad het om Bin Laden formeel in die Verenigde State aan te kla nie.<ref name="Phillips">{{Cite book |editor-last=Phillips |editor-first=Peter |title=Censored 2008: The Top 25 Censored Stories |publisher=Seven Stories Press |year=2007 |location=New York |pages=93-94}}</ref> === Kapers === Tydens die vlugte het 'n paar dosyn passasiers en lugwaardinne kontak gemaak met mense op die grond via selfone en die boordtelefoon.<ref name="911ReportP12">{{en}}[https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf], 9/11 Commission Report, pagina 12, m.b.t. vlucht UA93: "Kort daarna het die passasiers en vlugpersoneel 'n reeks oproepe van GTE-lugfone en selfone begin."[https://web.archive.org/web/20211026170818/https://9-11commission.gov/report/] Geargiveer op 26 Oktober 2021.</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20140201185541/http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/prosecution/flights/P200054.html], United States v. Zacarias Moussaoui.</ref><ref>{{en}}[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1360088/The-extraordinary-last-calls-of-Flight-UA93.html], The Telegraph, The extraordinary last calls of Flight UA93, 2001. [https://web.archive.org/web/20210912071231/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1360088/The-extraordinary-last-calls-of-Flight-UA93.html] Geargiveer op 12 September 2021.</ref> Die stuurkajuitstemopnemer van vlug UA93 is ook teruggevind. Met behulp van hierdie inligting het meer bekend geword oor wat aan boord gebeur het.<ref>{{en}}[http://edition.cnn.com/2006/LAW/04/12/moussaoui.trial/], CNN, On tape, passengers heard trying to retake cockpit, 2006. [https://web.archive.org/web/20211107130643/http://edition.cnn.com/2006/LAW/04/12/moussaoui.trial/] Geargiveer op 7 November 2021.</ref> In elk van die vier gekaapte vliegtuie was vier of vyf kapers, net met messe gewapen; in totaal was daar negentien kapers. ’n Onbekende aantal bemanningslede is gesteek of vasgebind. Die kapers het boksnyers gebruik, wat toe nog nie aan boord in die VSA verbied was nie. Dit het hulle toegelaat om deur die sekuriteitskontroles te kom. Daar word geglo dat die kaper Mohammed Atta, die leier van die operasie was. Op 14 September 2001 het die FBI 'n lys van individue vrygestel wat as die kapers geïdentifiseer is. Volgens die verslag van die 9/11-kommissie het die kapers kort tevore veeldoelige handgereedskap en Leatherman-tipe messe met sluitlemme gekoop, wat destyds nie vir passasiers verbode was nie, maar dié voorwerpe is nie onder hul agtergelate besittings gevind nie.<ref name="CommissionKnives">{{Cite news |last=Ahlers |first=Mike M. |date=2004-01-27 |title=9/11 panel: Hijackers may have had utility knives |url=http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ |work=CNN |access-date=2026-09-12 |archive-date=2010-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100604231807/http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ |url-status=live}}</ref> Op drie van die vliegtuie het die kapers beweer dat hulle bomme aan boord het; die FBI het geen spore van plofstof by die neerstortterreine gevind nie, en die kommissie het bevind dat die bomme waarskynlik vals was.<ref name="911ReportCh1" /> Op ten minste twee van die vlugte het die kapers oor die luidsprekerstelsel verklaar dat hulle gyselaars neem en na die lughawe terugkeer om 'n losprys te eis, klaarblyklik om weerstand te ontmoedig; in albei gevalle is die boodskap per abuis na die lugverkeersleiding uitgesaai, wat die beheerders laat besef het dat die vliegtuie gekaap is.<ref name="NTSBaa11">{{Cite report |title=Flight Path Study – American Airlines Flight 11 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |url=http://www.ntsb.gov/about/Documents/Flight_Path_Study_AA11.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105103018/http://www.ntsb.gov/about/Documents/Flight_Path_Study_AA11.pdf |archive-date=2015-11-05}}</ref> Die name van die negentien kapers is soos volg:<ref name="911Report238">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=238-239 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" ! Vlug !! Vlieënier !! Ander kapers |- | AA 11 || Mohammed Atta (33) || Abdulaziz al-Omari, Satam al-Suqami, Wail al-Shehri, Waleed al-Shehri |- | UA 175 || Marwan al-Shehhi (23) || Fayez Banihammad, Mohand al-Shehri, Ahmed al-Ghamdi, Hamza al-Ghamdi |- | AA 77 || Hani Hanjour (29) || Khalid al-Mihdhar, Majed Moqed, Nawaf al-Hazmi, Salem al-Hazmi |- | UA 93 || Ziad Jarrah (26) || Saeed al-Ghamdi, Ahmed al-Nami, Ahmed al-Haznawi |} Vyftien van hulle was burgers van [[Saoedi-Arabië]]; Banihammad en al-Shehhi was van die [[Verenigde Arabiese Emirate]], Atta van [[Egipte]] en Jarrah van [[Libanon]].<ref name="McDermott">{{Cite book |last=McDermott |first=Terry |title=Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=978-0-06-058470-2 |location=New York |pages=viii–ix}}</ref> Teen 28 September 2001 het die FBI op drie plekke 'n geestelike handleiding gevind en dit aan drie van die vier kaper-vlieëniers toegeskryf. Atta se eksemplaar was in sy reistas op die lughawe in Boston en was met 'n soort handleiding vir selfmoordaanvallers gekombineer.<ref name="Summers161">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=161-164}}</ref> Daarin het onder meer gestaan: "Maak jou hart oop, verwelkom die dood in die naam van God [...] want jy is net 'n kort oomblik verwyder van die goeie, ewige lewe in die geselskap van [[martelaar|martelare]]."<ref name="Greiner33">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=32-37 |language=de}}</ref> In 2002 het die FBI verdere biografiese besonderhede oor die negentien bekend gemaak. Almal het uit welgestelde, aansienlike en eerder sekulêre gesinne gekom en was gekwalifiseer om in die buiteland te studeer. Eers daar het hulle met radikaal-islamitiese predikers in aanraking gekom wat die [[djihad]] teen die Weste verkondig het. Tot hul ideologie het die geloof in 'n Joodse wêreldsameswering behoort, die beeld van 'n imperialistiese Weste wat die Islamitiese wêreld koloniseer en verneder, en 'n haat teen die wêreldwye sosiale ongelykheid wat deur globalisering veroorsaak word.<ref name="Greiner33" /> Atta, Binalshibh, Jarrah en al-Shehhi het voorheen jare lank as tegnologiestudente in [[Hamburg]] gewoon en het daar vanaf 1998 saam met ander gelykgesindes die Hamburgse terreursel gevorm. Hulle het gereeld die al-Quds-moskee besoek en noue kontak gehad met die islamistiese prediker Mohammed Fazazi.<ref name="Baehr">{{Cite book |last=Baehr |first=Dirk |title=Salafismus in Deutschland: Ursprünge und Gefahren einer islamisch-fundamentalistischen Bewegung |publisher=transcript |year=2014 |isbn=978-3-8376-2711-4 |location=Bielefeld |pages=231-250 |language=de}}</ref> In November 1999 het Binalshibh, Jarrah en al-Shehhi die Al-Kaïda-werwer Mohamedou Ould Slahi ontmoet, wat hulle aangeraai het om djihad-opleiding in Afghanistan te ondergaan. In Desember 1999 het drie van die vier in die provinsie Paktia aan 'n eerste voorbereidingskursus deelgeneem, waar Bin Laden hulle weens hul tegniese kennis as toekomstige vlieëniers gekies en Atta as leier van die hele operasie aangewys het.<ref name="911Report134">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=134, 165-166, 243 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Teen die begin van 2001 het Atta en al-Shehhi hul vlieënierslisensies by 'n vliegskool in Florida verwerf en Jarrah ook in Mülheim an der Ruhr in Duitsland. Omdat die Amerikaanse owerhede Binalshibh nie toegelaat het om in te reis nie, het Bin Laden Hani Hanjour, wat reeds daar gestudeer het, as plaasvervangende vlieënier aangewys.<ref name="McDermott193">{{Cite book |last=McDermott |first=Terry |title=Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=978-0-06-058470-2 |location=New York |pages=193, 201-202}}</ref> === Beweerde Saoedi-Arabiese ondersteuning === Omdat vyftien van die negentien kapers Saoedi-Arabiese burgers was, het ondersoekers vermoed dat die voorbereiding van die aanvalle uit Saoedi-Arabië ondersteun is. Die verslag van die gesamentlike kongresondersoek van November 2002 het bevind dat Khalid al-Mihdhar en Nawaf al-Hazmi ná hul aankoms in Kalifornië in Februarie 2000 kontak gehad het met Omar al-Bayoumi en Osama Bassnan, wat as vermeende Saoedi-agente beskou is, en met die diplomaat Fahad al-Thumairy van die Saoedi-konsulaat in Los Angeles. Dié drie het hulle gehelp om huisvesting te vind en het hulle finansieel bygestaan. Die verslag van die 9/11-kommissie het in 2004 egter enige betrokkenheid van die Saoedi-Arabiese regering of van individuele regeringslede by die beplanning uitgesluit, hoewel dit bewyse van private skenkings deur Saoedi-burgers aan Al-Kaïda gevind het.<ref name="Riedel53">{{Cite book |last=Riedel |first=Bruce |title=Kings and Presidents: Saudi Arabia and the United States Since FDR |publisher=Rowman & Littlefield |year=2019 |isbn=978-0-8157-3716-2 |location=Lanham |pages=53-54}}</ref> Die vermoede het nietemin bly voortbestaan omdat die Amerikaanse regering die hoofstuk van 28 bladsye oor hierdie onderwerp geheim gehou het. Senator Bob Graham, wat die bladsye kon lees, het in April 2016 bevestig dat dit bewyse bevat van "wesenlike hulp" deur Saoedi-Arabiese regeringsverteenwoordigers, liefdadigheidsorganisasies en individue aan die twee kapers in Kalifornië.<ref name="Thevessen">{{Cite book |last=Theveßen |first=Elmar |title=Terror in Deutschland: Die tödliche Strategie der Islamisten |publisher=Piper |year=2016 |isbn=978-3-492-95271-2 |location=München |pages=33-34 |language=de}}</ref> In Julie 2016 het die Kongres die 28 bladsye vrygestel. Daaruit het geblyk dat Saoedi-Arabiese regeringsverteenwoordigers in die Verenigde State moontlik ook onafhanklik van die kapers bande met Al-Kaïda gehad het, en dat Amerikaanse intelligensiedienste verdagte Saoedi's weens die destydse goeie betrekkinge met die koninkryk skaars dopgehou het.<ref name="CNN28Pages">{{Cite news |last1=Sciutto |first1=Jim |last2=Browne |first2=Ryan |last3=Walsh |first3=Deirdre |date=2016-07-16 |title=Congress releases secret '28 pages' on alleged Saudi 9/11 ties |url=https://edition.cnn.com/2016/07/15/politics/congress-releases-28-pages-saudis-9-11/index.html |work=CNN |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="NYT28Pages">{{Cite news |last=Mazzetti |first=Mark |date=2016-07-15 |title=In 9/11 Document, View of a Saudi Effort to Thwart U.S. Action on Al Qaeda |url=https://www.nytimes.com/2016/07/16/us/28-pages-saudi-arabia-september-11.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Obama-administrasie het 'n dokument bekend gemaak wat as "Lêer 17" bekend staan en 'n lys van omtrent drie dosyn mense bevat, insluitend vermeende Saoedi-intelligensiebeamptes wat aan die ambassade in Washington verbonde was.<ref name="APFile17">{{Cite news |last=Riechmann |first=Deb |date=2016-07-02 |title=File 17 Is Glimpse Into Still-Secret 28 Pages About 9/11 |url=https://apnews.com/fe56c5d224a8463aa7cfc6ccf4689122 |work=AP News |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2022 het slagofferfamilies twee video's en 'n notaboek bekom wat by Omar al-Bayoumi beslag gelê is. Die eerste video wys hom terwyl hy 'n onthaal in San Diego vir al-Hazmi en al-Mihdhar aanbied; die notaboek bevat 'n handgetekende vliegtuig en wiskundige vergelykings wat volgens 'n vlieënier se hofverklaring gebruik kon gewees het om 'n daalhoek na 'n teiken te bereken. Volgens 'n FBI-memorandum van 2017 was al-Bayoumi van die laat 1990's tot met die aanvalle 'n betaalde medewerker van die Saoedi-Arabiese intelligensiediens. Saoedi-Arabië ontken enige betrokkenheid by die aanvalle.<ref name="CBSBayoumi">{{Cite news |last=Herridge |first=Catherine |date=2022-04-27 |title=Newly released video shows 9/11 hijackers with alleged Saudi intelligence operative |url=https://www.cbsnews.com/news/911-hijackers-video-saudi-intelligence-official-omar-al-bayoumi/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> == Ondersoeke == === Die FBI === Onmiddellik ná die aanvalle het die FBI onder die dekkode PENTTBOM met die grootste kriminele ondersoek in die Amerikaanse geskiedenis begin. Op sy hoogtepunt het meer as die helfte van die FBI se agente daaraan gewerk en is 'n halfmiljoen leidrade nagegaan.<ref name="PENTTBOM">{{Cite web |title=9/11 Investigation (PENTTBOM) |url=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/911-investigation/ |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010030053/http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/9-11-investigation/9-11-investigation |archive-date=2010-10-10}}</ref> Die FBI het die kapers vinnig geïdentifiseer nadat Mohammed Atta se bagasie op die lughawe in Boston gevind is. Atta moes twee van sy drie tasse inboek weens die beperkte ruimte op die klein pendelvlug waarmee hy na Boston gereis het, en weens 'n nuwe beleid om vertragings te vermy, het die bagasie nooit op Vlug 11 beland nie. Dit het die kapers se name, opdragte en Al-Kaïda-verbindings bevat. "Dit het al hierdie Arabiese dokumente bevat wat op die Rosettasteen van die ondersoek neergekom het," het 'n FBI-agent gesê.<ref name="Newsday">{{Cite news |date=2009-02-06 |title=Unraveling 9–11 Was in the Bags |url=http://www.securityinfowatch.com/news/10555883/unraveling-9-11-was-in-the-bags |work=Newsday |access-date=2026-09-12}}</ref> Abu Jandal, wat jare lank Bin Laden se lyfwag was en sedert 2000 in [[Jemen]] aangehou is, het op 17 September sewe van die kapers op foto's as Al-Kaïda-lede uitgeken.<ref name="Soufan317">{{Cite book |last1=Soufan |first1=Ali |last2=Freedman |first2=Daniel |title=The Black Banners (Declassified): How Torture Derailed the War on Terror after 9/11 |publisher=W. W. Norton |year=2020 |isbn=978-0-393-54072-7 |location=New York |pages=317-318}}</ref> Op 27 September 2001 het die FBI die foto's en name van al negentien vermoedelike kapers gepubliseer.<ref name="FBI19Photos">{{Cite press release |title=The FBI Releases 19 Photographs of Individuals Believed to be the Hijackers of the Four Airliners that Crashed on September 11, 2001 |publisher=Federal Bureau of Investigation |date=2001-09-27 |url=https://www.fbi.gov/news/pressrel/press-releases/the-fbi-releases-19-photographs-of-individuals-believed-to-be-the-hijackers |access-date=2026-09-12}}</ref> Teen die middag van 11 September het die NSA en Duitse intelligensiedienste reeds kommunikasie onderskep wat na Bin Laden gewys het; om 09:15 plaaslike tyd het die NSA 'n telefoongesprek onderskep waarin 'n Afghaanse Al-Kaïda-verteenwoordiger "goeie nuus" oorgedra het: "Ons het die teikens getref."<ref name="Summers155">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=155}}</ref> Ná ses maande se werk het FBI-direkteur Robert Mueller gesê: "Die kapers het geen dokumente agtergelaat nie. Ons soektogte het nie 'n enkele dokument opgelewer, hetsy hier in die Verenigde State of tussen die skat van data wat in Afghanistan of elders ontdek is, wat op enige manier na die sameswering van 11 September verwys nie." Die kapers het die stelsel se kwesbaarhede uitgebuit: openbare telefone, selfone, vooruitbetaalde kaarte en klein betalings deur informele netwerke. Mueller het bygevoeg dat die ondersoek "duidelike en beslissende bewyse" opgelewer het dat Al-Kaïda agter die aanvalle was.<ref name="Mueller2002">{{Cite web |date=2002-04-19 |title=Speech by Robert S. Mueller III, Director, FBI, Commonwealth Club of California |url=http://www.fbi.gov/pressrel/speeches/speech041902.htm |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226224440/http://www.fbi.gov/pressrel/speeches/speech041902.htm |archive-date=2009-02-26}}</ref> === Die CIA === In 2004 het John L. Helgerson, die inspekteur-generaal van die CIA, 'n interne ondersoek na die agentskap se optrede voor 11 September gedoen en senior amptenare skerp gekritiseer omdat hulle nie alles moontlik gedoen het om terreur te bekamp nie.<ref name="Spiegel2009">{{Cite news |date=2009-08-31 |title=Ex-CIA Inspector General on Interrogation Report: 'The Agency Went over Bounds and Outside the Rules' |url=https://www.spiegel.de/international/world/ex-cia-inspector-general-on-interrogation-report-the-agency-went-over-bounds-and-outside-the-rules-a-646010.html |work=Der Spiegel |access-date=2026-09-12}}</ref> 'n Opsomming van die verslag is in Augustus 2007 gepubliseer. Daarvolgens het geen CIA-beampte die wet oortree nie, maar die gebrek aan samewerking tussen die CIA en die FBI word beklemtoon: ongeveer vyftig CIA-beamptes was bewus daarvan dat al-Hazmi en al-Mihdhar met geldige paspoorte in die Verenigde State was, maar nie een van hulle het die FBI oor die moontlike gevaar ingelig nie. Die verslag verwyt ook die voormalige CIA-direkteur George Tenet dat hy nie sy uiterste gedoen het om Al-Kaïda in die jare voor die aanvalle te ontwrig nie.<ref name="NYTCIA">{{Cite news |date=2007-08-22 |title=C.I.A. Lays Out Errors It Made Before Sept. 11 |url=https://www.nytimes.com/2007/08/22/washington/22cia.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Kongresondersoek === In Februarie 2002 het die intelligensiekomitees van die [[Senaat van die Verenigde State|Senaat]] en die Huis van Verteenwoordigers 'n gesamentlike ondersoek na die optrede van die Amerikaanse intelligensiegemeenskap begin. Hul verslag van 832 bladsye, wat in Desember 2002 verskyn het, het die tekortkominge van die FBI en die CIA uiteengesit om beskikbare inligting – onder meer oor terroriste wat die CIA geweet het in die land was – te gebruik om die aanslag te verhinder.<ref name="Theoharis">{{Cite book |editor-last=Theoharis |editor-first=Athan G. |title=The Central Intelligence Agency: Security Under Scrutiny |publisher=Greenwood |year=2006 |isbn=978-0-313-33282-1 |pages=222-224}}</ref> Die Bush-administrasie het geëis dat 28 verbandhoudende bladsye geklassifiseer bly. Die voorsitter van die ondersoek, Bob Graham, het in Desember 2002 gesê daar is "bewyse dat buitelandse regerings betrokke was by die fasilitering van die aktiwiteite van minstens sommige van die terroriste in die Verenigde State".<ref name="PBSGraham">{{Cite web |date=2002-12-11 |title=Improving Intelligence |url=https://www.pbs.org/newshour/show/improving-intelligence |publisher=PBS |access-date=2026-09-12}}</ref> Slagofferfamilies, gefrustreer deur die onbeantwoorde vrae en die geredigeerde materiaal, het op 'n onafhanklike kommissie aangedring.<ref name="Theoharis" /> === Die 9/11-kommissie === Op aandrang van slagoffersorganisasies en teen die wense van die regering het die Huis van Verteenwoordigers in die herfs van 2002 die Nasionale Kommissie oor Terreuraanvalle op die Verenigde State – algemeen bekend as die 9/11-kommissie – ingestel. Vyf Demokrate, vyf Republikeine en 78 personeellede het van Januarie 2003 tot Augustus 2004 die beplanning van die aanvalle, hul verloop en die reaksie van die Amerikaanse owerhede ondersoek. Hulle het sowat 1&nbsp;200 getuies ondervra, waaronder 120 regeringsamptenare, insluitend president Bush, visepresident Cheney en veiligheidsadviseur Condoleezza Rice.<ref name="911Report254">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=254-262 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Omdat die uitvoerende direkteur Philip Zelikow as regeringsadviseur bande met Rice en Bush se hoofadviseur Karl Rove gehad het, het slagoffersorganisasies en sommige kommissielede hom van 'n botsing van belange beskuldig.<ref name="Mycoff">{{Cite book |last1=Mycoff |first1=Jason D. |last2=Pika |first2=Joseph A. |title=Confrontation and Compromise: Presidential and Congressional Leadership, 2001–2006 |publisher=Rowman & Littlefield |year=2008 |isbn=978-0-7425-4059-0 |location=Lanham |page=83}}</ref> Die kommissieleiers Thomas Kean en Lee H. Hamilton het aan die begin van 2004 verneem dat die CIA video-opnames van ondervragings van Al-Kaïda-lede vernietig het wat hulle aangevra het.<ref name="Mayer280">{{Cite book |last=Mayer |first=Jane |title=The Dark Side: The Inside Story of How the War on Terror Turned into a War on American Ideals |publisher=Anchor Books |year=2009 |isbn=978-0-307-45629-8 |location=New York |page=280}}</ref> Die eindverslag van Julie 2004, 'n dokument van 585 bladsye, het ernstige sistemiese foute by al die betrokke Amerikaanse owerhede uitgewys: die CIA en die FBI het hul kennis nie uitgeruil nie, Al-Kaïda-lede wat die land binnegekom het, is nie dopgehou nie, verdagte binnelandse passasiers is nie by lughawens gekontroleer nie, en die bevelslyne van NORAD was te stadig. Bush het tussen Januarie 2001 en September 2001 meer as 40 daaglikse kortverslae oor Bin Laden en Al-Kaïda ontvang, en dié van 6 Augustus 2001 het teen 'n veelvuldige aanslag in die Verenigde State met gekaapte vliegtuie gewaarsku.<ref name="911Report254" /> Die verslag stel: "Ons glo die aanvalle van 11 September het vier soorte mislukkings blootgelê: in verbeelding, beleid, vermoëns en bestuur."<ref name="Foresight">{{Cite web |title=Foresight—and Hindsight |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch11.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |access-date=2026-09-12}}</ref> Die verslag het egter geen individue vir die mislukkings verantwoordelik gehou of persoonlike gevolge geëis nie, en dit het self berus op ondervragingsverklarings wat deur [[marteling]] verkry is.<ref name="Mayer280" /> In 2011 het die kommissie sy ontsteltenis uitgespreek dat verskeie van sy aanbevelings nog nie geïmplementeer is nie.<ref name="LATGaps">{{Cite news |last=Bennett |first=Brian |date=2011-08-30 |title=Post-9/11 assessment sees major security gaps |url=https://www.latimes.com/nation/la-xpm-2011-aug-30-la-na-911-report-card-20110831-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Ondersoeke na die ineenstortings === Die verslag van die konsultasiefirma McKinsey & Company oor die brandweer se optrede het in 2002 aanbeveel dat die kommunikasiestelsels, bevelstrukture en operasionele riglyne verbeter word om in toekomstige rampe meer lewens te red.<ref name="McKinsey" /> Die Federal Emergency Management Agency (FEMA) het tot Mei 2002 'n voorlopige ondersoek na die boutegniese oorsake van die ineenstortings gedoen, waarna die NIST op 1 Oktober 2002 'n wetlike navorsingsopdrag daarvoor ontvang het.<ref name="FEMA403" /><ref name="NISTMandate">{{Cite web |date=2012 |title=NIST's Responsibilities under the National Construction Safety Team Act |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/04/28/NationalConstructionSafetyTeamActFactsheet111212.pdf |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12}}</ref> Die omvattende studie oor die tweelingtorings, saamgestel deur meer as 300 kundiges, het in September 2005 verskyn, en die herhaaldelik uitgestelde eindverslag oor gebou 7 in November 2008.<ref name="NISTFinalReports">{{Cite web |title=Final Reports from the NIST World Trade Center Disaster Investigation |url=https://www.nist.gov/el/final-reports-nist-world-trade-center-disaster-investigation |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="NISTWTC7" /> Die NIST het bevind dat die brandvertragende bekleding op die staalstrukture van die tweelingtorings deur die botsings afgeslaan is, en dat die torings waarskynlik sou bly staan het as dit nie gebeur het nie.<ref name="NISTCollapse" /> 'n Studie van die [[Purdue-universiteit]] in 2007 het met 'n nuwe hoëpresisie-simulasiemodel bevestig dat die ineenstorting onvermydelik geword het sodra die isolasie verwyder is: die hitte van 'n gewone kantoorbrand sou genoeg gewees het om die blootgestelde balke en kolomme te verswak, ongeag hoeveel kolomme deur die botsing beskadig is.<ref name="Purdue">{{Cite journal |last1=Irfanoglu |first1=Ayhan |last2=Hoffmann |first2=Christoph M. |year=2008 |title=Engineering Perspective of the Collapse of WTC-I |journal=Journal of Performance of Constructed Facilities |volume=22 |page=62 |doi=10.1061/(ASCE)0887-3828(2008)22:1(62)}}</ref> Die direkteur van die oorspronklike ondersoek het gesê: "Die torings het verstommend goed gevaar. Dit was nie die terroriste se vliegtuie wat die geboue laat val het nie; dit was die brand wat daarop gevolg het."<ref name="TerrorProof">{{Cite web |last=Sigmund |first=Pete |date=2002-09-25 |title=Building a Terror-Proof Skyscraper: Experts Debate Feasibility, Options |url=http://www.constructionequipmentguide.com/Building-a-Terror-Proof-Skyscraper-Experts-Debate-Feasibility-Options/2598/ |publisher=Construction Equipment Guide |access-date=2026-09-12}}</ref> Die verslag het ook bevind dat die trappe in die torings nie voldoende versterk was om bo die impaksones 'n ontsnaproete te bied nie.<ref name="NISTCodes">{{Cite web |date=2007-10-25 |title=Translating WTC Recommendations into Model Building Codes |url=http://wtc.nist.gov/NIBS_MMC/CodeChangeProposals.htm |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310004023/http://wtc.nist.gov/NIBS_MMC/CodeChangeProposals.htm |archive-date=2011-03-10}}</ref> Wat gebou 7 betref, het die NIST bevind dat onbeheerde brande vloerbalke laat verhit het, wat "'n kritieke draagkolom laat faal het en 'n brandgeïnduseerde progressiewe ineenstorting begin het".<ref name="NISTWTC7" /> === Komplotteorieë === Sedert 2001 is talle sameswerings- of komplotteorieë oor die aanvalle versprei, veral op die internet. Die aanhangers daarvan beweer gewoonlik dat die Amerikaanse regering of sy intelligensiedienste die aanvalle bewustelik toegelaat of self uitgevoer het. Hulle betwis die vasgestelde oorsake van die skade en beweer ander oorsake, soos 'n beheerde sloping van die geboue. Aanhangers van die sogenaamde ''9/11 Truth Movement'' het sedert 2005 'n nuwe ondersoek geëis. Hul stellings word nie net deur die kundiges van FEMA en die NIST weerspreek nie, maar ook deur wetenskaplikes sonder enige regeringsopdrag.<ref name="CBSConspiracy">{{Cite news |last=Norman |first=Joshua |date=2011-09-11 |title=9/11 conspiracy theories won't stop |url=https://www.cbsnews.com/news/9-11-conspiracy-theories-wont-stop/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Reeds aan die begin van 2002 het die boek ''L'Effroyable Imposture'' van die Fransman Thierry Meyssan, wat die amptelike verklaring van die aanvalle bevraagteken het, internasionale verspreiding geniet. Sedertdien het skrywers soos Webster G. Tarpley en David Ray Griffin soortgelyke boeke gepubliseer, en die dokumentêr ''Loose Change'' het wye aandag getrek.<ref name="FrConspiracy">{{Cite news |last=Lasserre |first=Isabelle |date=2010-01-25 |title=L'Amérique, cible de choix du révisionnisme |url=https://www.lefigaro.fr/international/2010/01/25/01003-20100125ARTFIG00710-l-amerique-cible-de-choix-du-revisionnisme-.php |work=Le Figaro |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> In Frankryk het Guillaume Dasquié en Jean Guisnel in 2002 die weerleggende boek ''L'effroyable mensonge'' gepubliseer, en die Association française pour l'information scientifique het in Junie 2011 'n spesiale uitgawe van sy tydskrif ''Science et pseudo-sciences'' gewy aan die onwetenskaplike aard van dié teorieë.<ref name="AFIS">{{Cite web |date=2011 |title=Science et pseudo-sciences nr. 296, Hors-série 11 septembre |url=https://www.pseudo-sciences.org/spip.php?article1626 |publisher=Association française pour l'information scientifique |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ondersoekende joernalis Fabrizio Calvi het in ''11 septembre, la contre-enquête'' (2011) tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen presiese voorkennis of doelbewuste toelating deur die Amerikaanse owerhede was nie, maar wel 'n duidelike mislukking van die intelligensiedienste as gevolg van stadige prosedures en die versplintering van inligting en verantwoordelikheid: "As daar in die Verenigde State 'n sameswering was, was dit dié van onbekwames en dwase."<ref name="Calvi">{{Cite book |last=Calvi |first=Fabrizio |title=11 septembre, la contre-enquête |publisher=Fayard |year=2011 |location=Parys |language=fr}}</ref> == Reaksies == === Reaksie van die Amerikaanse regering === [[Lêer:President George W. Bush Receives Information Regarding Terrorist Attacks.jpg|duimnael|President George W. Bush word in Sarasota, Florida, ingelig terwyl hy 'n laerskool besoek.]] President [[George W. Bush]] het omstreeks 09:00 plaaslike tyd tydens 'n leesles by die Emma E. Booker-laerskool in Sarasota, Florida, van die eerste botsing gehoor, en kort daarna het sy stafhoof Andrew Card aan hom gefluister: "'n Tweede vliegtuig het die tweede toring getref. Amerika word aangeval."<ref name="NBCCard">{{Cite news |date=2009-10-09 |title=He told Bush that America is under attack |url=http://www.nbcnews.com/id/32782623/ns/us_news-9_11_eight_years_later/t/he-told-bush-america-under-attack/ |work=NBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> Hy het die les eers voltooi, daarna met adviseurs en visepresident Cheney getelefoneer en met die ''Air Force One'' na verskeie lugmagbasisse gevlieg. Teen ongeveer 19:00 het hy die Withuis bereik en die CIA en die FBI vrye hand gegee om die daders op te spoor.<ref name="AtkinsBush">{{Cite book |last=Atkins |first=Stephen E. |title=9/11: The Essential Reference Guide |publisher=ABC-Clio |year=2021 |isbn=978-1-4408-7302-7 |location=Santa Barbara |pages=77-78}}</ref> In sy toespraak tot die nasie om 20:30 het hy van "bose dade van terreur" gepraat en militêre vergelding aangekondig: "Terreuraanvalle kan die fondamente van ons hoogste geboue skud, maar hulle kan nie die fondamente van Amerika skud nie."<ref name="BushAddress">{{Cite web |last=Bush |first=George W. |date=2001-09-11 |title=Address to the Nation on the Terrorist Attacks |url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/address-the-nation-the-terrorist-attacks |publisher=The American Presidency Project |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 20 September 2001 het Bush in 'n buitengewone toespraak voor die gesamentlike sitting van die Kongres die oorlog teen terreur verklaar. Elke nasie moes nou kies: "Óf julle is met ons, óf julle is met die terroriste." Voortaan sou die Verenigde State enige land wat terroriste bly ondersteun en huisves, as 'n vyand beskou.<ref name="BushCongress">{{Cite news |last=Bush |first=George W. |date=2001-09-20 |title=Text: President Bush Addresses the Nation |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813093643/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html |archive-date=2021-08-13}}</ref> Die toespraak is oor partygrense heen verwelkom, en Bush se goedkeuringsyfer het tot 90 persent gestyg.<ref name="Gallup">{{Cite news |title=Presidential Approval Ratings – George W. Bush |url=http://www.gallup.com/poll/116500/Presidential-Approval-Ratings-George-Bush.aspx |publisher=Gallup |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402045152/http://www.gallup.com/poll/116500/presidential-approval-ratings-george-bush.aspx |archive-date=2009-04-02}}</ref> Die burgemeester van New York, [[Rudy Giuliani]], se sigbare rol het hom nasionale lof besorg.<ref name="TimePooley">{{Cite magazine |last=Pooley |first=Eric |date=2001-12-31 |title=Mayor of the World |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2020227_2020306_2022358,00.html |magazine=Time |access-date=2026-09-12}}</ref> Noodplanne vir die kontinuïteit van die regering en die ontruiming van leiers is kort ná die aanvalle in werking gestel; die Kongres is eers in Februarie 2002 daarvan in kennis gestel.<ref name="Commission10" /><ref name="CBSShadow">{{Cite news |date=2002-03-02 |title='Shadow Government' News To Congress |url=https://www.cbsnews.com/news/shadow-government-news-to-congress/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 14 September het Bush 'n nasionale noodtoestand afgekondig, wat hy elke jaar van sy ampstermyn verleng het; ook die daaropvolgende regerings het dit jaarliks hernu, sodat die uitsondering die reël geword het.<ref name="Thimm">{{Cite web |last=Thimm |first=Johannes |date=2018 |title=Vom Ausnahmezustand zum Normalzustand: Die USA im Kampf gegen den Terrorismus |url=https://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2018S16_tmm.pdf |publisher=Stiftung Wissenschaft und Politik |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 18 September het die Kongres die ''Authorization for Use of Military Force'' aanvaar, wat die president vooraf en sonder tydsbeperking magtig om "alle nodige en gepaste geweld" te gebruik teen dié wat die aanvalle beplan, gemagtig, gepleeg of gehelp het, of wat sulke persone gehuisves het. Die magtiging is steeds van krag.<ref name="AUMF">{{Cite web |date=2001-09-18 |title=Public Law 107–40: Joint Resolution to authorize the use of United States Armed Forces against those responsible for the recent attacks launched against the United States |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ40/pdf/PLAW-107publ40.pdf |publisher=107de Kongres |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207022906/https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ40/pdf/PLAW-107publ40.pdf |archive-date=2018-12-07}}</ref> === Haatmisdade en diskriminasie === Die aanvalle het baie Amerikaners met vrees, woede en 'n gevoel van kwesbaarheid vervul. Talle mense wat weens hul voorkoms of kleredrag vir Moslems of Arabiere aangesien is, is verbaal en liggaamlik aangeval, en baie Moslems het weke lank nie in die openbaar verskyn nie.<ref name="Shanty">{{Cite book |last=Shanty |first=Frank |title=9/11: The Essential Reference Guide |publisher=ABC-Clio |year=2021 |location=Santa Barbara |pages=xvii–xix |chapter=The Impact of 9/11 on American Muslims}}</ref> Ook [[Sikhisme|Sikhs]] met tulbande is beledig, aangeval en bedreig; een van hulle, Balbir Singh Sodhi, is op 15 September 2001 in Mesa, Arizona, doodgeskiet nadat hy vir 'n Moslem aangesien is.<ref name="CNNHate">{{Cite news |date=2001-09-17 |title=Hate crime reports up in wake of terrorist attacks |url=http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051127025019/http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes/ |archive-date=2005-11-27}}</ref> 'n Verslag van die Suid-Asiatiese Amerikaanse organisasie South Asian Americans Leading Together het tussen 11 en 17 September 2001 mediaberigte oor 645 vooroordeelvoorvalle teen Amerikaners van Suid-Asiatiese of Midde-Oosterse afkoms gedokumenteer, insluitend vandalisme, brandstigting, aanranding, skietvoorvalle en dreigemente.<ref name="SAALT">{{Cite web |year=2003 |title=American Backlash: Terrorists Bring War Home in More Ways Than One |url=http://www.saalt.org/attachments/1/American%20Backlash%20report.pdf |publisher=SAALT |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203140832/http://static.911digitalarchive.org/REPOSITORY/OTHER_OBJECTS/6object.pdf |archive-date=2010-12-03}}</ref> Ses dae ná die aanvalle het Bush die grootste Islamitiese sentrum in Washington besoek, waar hy die "ongelooflik waardevolle bydrae" van Amerikaanse Moslems erken het en gevra het dat hulle "met respek behandel word".<ref name="NYTFreedman">{{Cite news |last=Freedman |first=Samuel G. |date=2012-09-07 |title=Six Days After 9/11, Another Anniversary Worth Honoring |url=https://www.nytimes.com/2012/09/08/us/on-religion-six-days-after-9-11-another-anniversary-worth-honoring.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106125316/https://www.nytimes.com/2012/09/08/us/on-religion-six-days-after-9-11-another-anniversary-worth-honoring.html |archive-date=2019-11-06}}</ref> 'n Peiling onder Arabiese Amerikaners in Mei 2002 het bevind dat 20 persent persoonlik diskriminasie ervaar het; in 'n peiling onder Amerikaanse Moslems in Julie 2002 het 48 persent gesê hul lewens het verswak en 57 persent dat hulle 'n daad van vooroordeel of diskriminasie beleef het.<ref name="HRWNotEnemy">{{Cite web |date=2002 |title=We Are Not the Enemy: Hate Crimes Against Arabs, Muslims, and Those Perceived to be Arab or Muslim after September 11 |url=https://www.hrw.org/reports/2002/usahate/usa1102-04.htm |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522192143/https://www.hrw.org/reports/2002/usahate/usa1102-04.htm |archive-date=2022-05-22}}</ref> Teen Mei 2002 het die Amerikaanse Gelyke Werksgeleenthede-kommissie 488 klagtes van werksdiskriminasie ontvang, waarvan 301 van mense was wat afgedank is.<ref name="HRWNotEnemy" /> Minister van justisie John Ashcroft het tot 2004 sowat 5&nbsp;000 migrante – meestal jong Arabiese of Moslem-mans – sonder konkrete verdenkings laat aanhou. Baie van hulle is weens geringe oortredings van die immigrasie- of visumreg aangekla of maande lank as sogenaamde onmisbare getuies aangehou en ondervra. Uiteindelik kon met geen enkele gearresteerde 'n verband met Al-Kaïda bewys word nie.<ref name="Busching82">{{Cite book |last=Büsching |first=Stephan |title=Die Welt nach 9/11: Auswirkungen des Terrorismus auf Staatenwelt und Gesellschaft |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=82-90 |language=de}}</ref> Amerikaanse Moslem-organisasies – onder meer die Islamic Society of North America, die American Muslim Council, die Council on American-Islamic Relations en die Islamic Circle of North America – het die aanvalle onmiddellik veroordeel en Amerikaanse Moslems opgeroep "om na vore te kom met hul vaardighede en hulpbronne om die lyding van die getroffenes en hul families te verlig". Benewens geldelike skenkings het baie Islamitiese organisasies bloedskenkingsveldtogte gereël en mediese hulp, voedsel en skuiling voorsien.<ref name="ISNA">{{Cite web |title=Muslim Americans Condemn Attack |url=http://www.islamicity.com/articles/Articles.asp?ref=AM0109-335 |publisher=ISNA |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172342/https://www.islamicity.org/ |archive-date=2018-12-25}}</ref> Belangstelling in die Islam het ná die aanvalle toegeneem; in die eerste tien jaar het interreligieuse gemeenskapsdiens van 8 tot 20 persent gestyg en het die persentasie Amerikaanse gemeentes wat aan interreligieuse aanbidding deelneem, van 7 tot 14 persent verdubbel.<ref name="CSMonitor">{{Cite news |date=2011-09-08 |title=From fear of Islam to outreach: how 9/11 prompted interfaith efforts |url=https://www.csmonitor.com/USA/Society/2011/0908/From-fear-of-Islam-to-outreach-how-9-11-prompted-interfaith-efforts |work=The Christian Science Monitor |issn=0882-7729 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827153610/https://www.csmonitor.com/USA/Society/2011/0908/From-fear-of-Islam-to-outreach-how-9-11-prompted-interfaith-efforts |archive-date=2021-08-27}}</ref> Die historikus Jill Lepore beskou die vermeende nuwe nasionale eenheid ná die aanvalle as 'n geskiedkundige mite en verwys na die heftige aanvalle op kritici soos die essayis [[Susan Sontag]], wat die Amerikaanse buitelandse beleid as mede-oorsaak genoem het. Die regskonserwatiewe skrywer Ann Coulter het geëis dat die Verenigde State selfs sonder verdere ondersoek die aanvallers se "lande binneval, hulle leiers doodmaak en hulle tot die Christendom bekeer", en die evangeliese televisieprediker Jerry Falwell het homoseksuele en voorstanders van aborsie mede-aanspreeklik vir die aanvalle gehou. Sulke uitsprake is op hul beurt skerp gekritiseer.<ref name="Lepore">{{Cite book |last=Lepore |first=Jill |title=Diese Wahrheiten: Eine Geschichte der Vereinigten Staaten von Amerika |publisher=C. H. Beck |year=2019 |isbn=978-3-406-73989-7 |location=München |pages=880-881 |language=de}}</ref> === Internasionale reaksies === Die aanvalle is deur die media en regerings wêreldwyd veroordeel, en talle lande het steun en solidariteit met die Verenigde State betuig.<ref name="Hertzberg">{{Cite magazine |last=Hertzberg |first=Hendrik |date=2006-09-11 |title=Lost love |url=http://www.newyorker.com/archive/2006/09/11/060911ta_talk_hertzberg |magazine=The New Yorker |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606070654/http://www.newyorker.com/archive/2006/09/11/060911ta_talk_hertzberg |archive-date=2011-06-06}}</ref> Die sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]], [[Kofi Annan]], het verklaar: "Daar bestaan geen twyfel dat hierdie aanvalle doelbewuste dade van terreur is nie, sorgvuldig beplan en gekoördineer – en as sodanig veroordeel ek hulle volkome."<ref name="AnnanUN">{{Cite web |date=2001-09-11 |title=United Nations Secretary-General condemns terrorist attacks on United States of America |url=https://www.i-p-o.org/terror-usa-un.htm |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Franse president [[Jacques Chirac]] het dieselfde aand op televisie gesê: "Die Franse volk in sy geheel staan aan die kant van die Amerikaanse volk."<ref name="LeMondeChirac">{{Cite news |date=2001-09-11 |title=Déclaration des autorités françaises |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2001/09/11/consternation-dans-le-monde-entier_221480_1819218.html |work=Le Monde |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Britse premier [[Tony Blair]] het gesê Brittanje staan "skouer aan skouer" met die Verenigde State,<ref name="BlairStatement">{{Cite news |date=2001-09-11 |title=Blair's statement in full |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/1538551.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307034034/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1538551.stm |archive-date=2022-03-07}}</ref> en hy het daarna twee maande lank 54 vergaderings met wêreldleiers gehou om internasionale steun vir militêre optrede te werf.<ref name="StandardBlair">{{Cite news |date=2007-10-27 |title=Tony Blair's allegiance to George Bush laid bare |url=https://www.standard.co.uk/news/tony-blairs-corrosive-allegiance-to-george-bush-laid-bare-for-the-first-time-6668892.html |work=Evening Standard |location=Londen |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113071246/https://www.standard.co.uk/news/tony-blairs-corrosive-allegiance-to-george-bush-laid-bare-for-the-first-time-6668892.html |archive-date=2021-01-13}}</ref> Die Duitse bondskanselier [[Gerhard Schröder]] het "onbeperkte solidariteit" met die Verenigde State toegesê en gesê: "Dit is nie 'n stryd tussen beskawings nie, dit is 'n stryd vír die beskawing."<ref name="Revel">{{Cite book |last=Revel |first=Jean-François |title=L'obsession anti-américaine |publisher=Plon |year=2002 |isbn=978-2-259-19449-5 |location=Parys |page=224 |language=fr}}</ref> Die Duitse staatspresident Johannes Rau het op 14 September voor sowat 200&nbsp;000 mense in Berlyn gesê: "Haat mag ons nie tot haat verlei nie. Haat verblind. [...] Die beste beskerming teen terreur, geweld en oorlog is 'n regverdige internasionale orde."<ref name="Rau">{{Cite news |date=2001-09-15 |title=Rau: "Wir müssen den Terrorismus bekämpfen" |url=https://www.welt.de/print-welt/article476104/Rau-Wir-muessen-den-Terrorismus-bekaempfen.html |work=Die Welt |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 12 September 2001 het die VN-Veiligheidsraad met Resolusie 1368 die aanvalle eenparig veroordeel en die reg van die Verenigde State op militêre selfverdediging erken.<ref name="UNSC1368">{{Cite press release |title=Security Council Condemns, 'In Strongest Terms', Terrorist Attacks on the United States |date=2001-09-12 |publisher=Verenigde Nasies |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060909162055/http://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm |archive-date=2006-09-09}}</ref> Dieselfde dag het die NAVO-raad verklaar dat 'n bondgenootskapsgeval sou bestaan sodra bewys is dat die aanval van buite die Verenigde State gekom het; op 4 Oktober 2001 het die negentien NAVO-lande die bondgenootskapsgeval eenparig aanvaar en hulle daarmee tot militêre steun verbind.<ref name="bpbNATO">{{Cite web |date=2021-10-14 |title=Vor 20 Jahren: NATO beschließt Bündnisfall |url=https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/342066/vor-20-jahren-nato-beschliesst-buendnisfall/ |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Australiese premier John Howard, wat hom tydens die aanvalle in Washington bevind het, het Artikel IV van die ANZUS-verdrag ingeroep.<ref name="ABCHoward">{{Cite news |date=2011 |title=ABC Conversations with Richard Fidler: John Howard Interview Transcript |url=http://www.abc.net.au/reslib/201109/r826557_7555516.pdf |work=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510233640/http://www.abc.net.au/reslib/201109/r826557_7555516.pdf |archive-date=2013-05-10}}</ref> Die Russiese president Vladimir Poetin het die aanvalle "'n onbeskaamde uitdaging aan die hele mensdom" genoem en die moontlikheid van Russiese deelname nie uitgesluit nie, terwyl Iran sy grens met Afghanistan gesluit en steun aan die Noordelike Alliansie teen die Taliban aangekondig het.<ref name="Berger116">{{Cite book |last1=Berger |first1=Silvia |last2=Kläy |first2=Dieter |last3=Stahel |first3=Albert A. |title=Afghanistan – ein Land am Scheideweg im Spiegel der aktuellen Ereignisse |publisher=vdf Hochschulverlag |year=2002 |isbn=3-7281-2788-4 |location=Zürich |pages=116, 121-122 |language=de}}</ref> Leiers in die meeste Midde-Oosterse lande, sowel as Libië en Afghanistan, het die aanvalle veroordeel. Irak was 'n opvallende uitsondering: die staatstelevisie het verklaar dat "die Amerikaanse cowboys die vrugte pluk van hul misdade teen die mensdom".<ref name="CNNMideast">{{Cite news |date=2001-09-12 |title=Attacks draw mixed response in Mideast |url=http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/09/12/mideast.reaction/index.html |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070813060324/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/09/12/mideast.reaction/index.html |archive-date=2007-08-13}}</ref> Die regering van Saoedi-Arabië het die aanvalle amptelik veroordeel, hoewel baie Saoedi's Bin Laden se saak privaat ondersteun het.<ref name="Summers403">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=403}}</ref> Die president van die Palestynse Owerheid, Yasser Arafat, het die aanvalle veroordeel en sy medelye betuig, maar daar was berigte van vieringe van omstrede omvang op die Wesoewer, in Gasa en in Oos-Jerusalem. Arafat het sy veiligheidsdienste opdrag gegee om die vieringe te beëindig.<ref name="NPREstrin">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=2021-09-10 |title=How The Events Of 9/11 Still Affect The Israeli-Palestinian Conflict |url=https://www.npr.org/2021/09/09/1035418760/how-the-events-of-9-11-still-affect-the-israeli-palestinian-conflict |work=NPR |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 25 September 2001 het die Iranse president Mohammad Khatami gesê: "Iran verstaan die Amerikaners se gevoelens oor die terreuraanvalle in New York en Washington ten volle", en bygevoeg dat "nasies nie in die plek van terroriste gestraf moet word nie".<ref name="Khatami">{{Cite web |date=2001-09-25 |title=P.I.R.I News Headlines |url=https://web.archive.org/web/20020503200608/http://www.president.ir/cronicnews/1380/8007/800703/800703.htm |publisher=Kantoor van die President van Iran |access-date=2026-09-12}}</ref> Iranse burgers het voor die Switserse ambassade in Teheran, wat Amerikaanse belange in Iran verteenwoordig, saamgedrom en kerse as teken van rou aangesteek.<ref name="BBCCorera">{{Cite news |last=Corera |first=Gordon |date=2006-09-25 |title=Iran's gulf of misunderstanding with US |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5377914.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064710/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5377914.stm |archive-date=2009-02-15}}</ref> Op 17 Oktober 2001 het Mary Robinson van die VN se Hoë Kommissariaat vir Menseregte die aanvalle as misdade teen die mensdom bestempel.<ref name="Robinson">{{Cite web |date=2001-10-17 |title=Mary Robinson : les attentats du 11 septembre sont des crimes contre l'humanité |url=http://www.aidh.org/attacks/d07.htm |language=fr |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030914133039/http://www.aidh.org/attacks/d07.htm |archive-date=2003-09-14}}</ref> === Reaksies in die Islamitiese wêreld === 'n Paar dae ná die aanvalle het Moslem-geleerdes en -organisasies die aanvalle openlik veroordeel. Op 13 September 2001 het die regsgeleerde Yusuf al-Qaradawi verklaar dat sy hart bloei oor die aanvalle, ondanks sy sterk teenkanting teen die Amerikaanse beleid teenoor Israel: die Islam as "godsdiens van verdraagsaamheid" beskou 'n aanval op onskuldige mense as 'n swaar sonde. Hy het na vers 5:32 van die [[Koran]] verwys: "Wie ook al 'n mens doodmaak wat nie 'n ander doodgemaak het of onheil op aarde gestig het nie, dit is asof hy die hele mensdom doodgemaak het."<ref name="Condemning">{{Cite web |year=2012 |title=Condemning Terrorism: Statements from Muslim Leaders |url=https://rissc.jo/wp-content/uploads/2018/11/Condemning_Terrorism-EN.pdf |publisher=Royal Islamic Strategic Studies Centre |pages=17, 25, 27, 31 |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 14 September het 46 verteenwoordigers van die Moslembroederskap, Jamaat-e-Islami en ander Islamitiese organisasies in die koerant ''al-Quds al-Arabi'' "met alle vasberadenheid en skerpte hierdie gebeure wat met alle menslike en Islamitiese waardes in stryd is" veroordeel.<ref name="Condemning" /> Muhammad Sayyid Tantawi, die sjeik van die al-Azhar-universiteit in Kaïro, het die aanvalle "nie dapper nie" genoem en gesê dat die daders op die Oordeelsdag veroordeel sal word; namens al-Azhar het hy verklaar dat die instelling teen terrorisme van enige aard gekant is.<ref name="Condemning" /> Sommige Moslems het die aanvalle egter verwelkom: die Saoedi-geleerde Safar al-Hawali het in 'n ope brief aan Bush geskryf dat die skok onder Moslems met 'n "geweldige golf van vreugde" gepaard gegaan het.<ref name="Hawali">{{Cite web |last=al-Hawali |first=Safar |date=2001-10-15 |title=An Open Letter to President Bush |url=https://sunnahonline.com/ilm/contemporary/0025.htm |publisher=sunnahonline.com |access-date=2026-09-12}}</ref> == Militêre en politieke nasleep == === Oorlog in Afghanistan === [[Lêer:US Army Afghanistan 2006.jpg|duimnael|Amerikaanse soldate in Afghanistan, Mei 2006]] Op die middag van 11 September het minister van verdediging [[Donald Rumsfeld]] sy adjunkte reeds opdrag gegee om na bewyse van Iraakse betrokkenheid te soek. Volgens aantekeninge van die senior beleidsamptenaar Stephen Cambone het Rumsfeld gevra: "Beste inligting, vinnig. Beoordeel of hulle goed genoeg is om S.H. [Saddam Hussein] terselfdertyd te tref. Nie net OBL [Osama bin Laden] nie."<ref name="FrontlineBush">{{Cite episode |title=Bush's War |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/bushswar/ |series=Frontline |network=PBS |date=2008-03-24 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211110930/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/bushswar/ |url-status=live}}</ref> Minister van buitelandse sake [[Colin Powell]] het egter deurgevoer dat 'n ultimatum eerste aan die Taliban-regime gestel word om Bin Laden uit te lewer. Die Taliban het aangebied om hom self te verhoor of aan 'n buurland uit te lewer, maar die Amerikaanse regering het die aanbod geïgnoreer en onderhandelinge uitgesluit.<ref name="Summers175">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=175-176}}</ref> Op 7 Oktober 2001 het die Verenigde State en Brittanje Operasie Enduring Freedom begin met lugbombardemente op Taliban- en Al-Kaïda-posisies, gevolg deur grondtroepe van die spesiale magte.<ref name="CFRTimeline">{{Cite web |title=The U.S. War in Afghanistan |url=https://www.cfr.org/timeline/us-war-afghanistan |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227122228/https://www.cfr.org/timeline/us-war-afghanistan |archive-date=2019-02-27}}</ref> Op 13 November 2001 het die verbonde Noordelike Alliansie Kaboel sonder teenstand ingeneem, en teen die einde van die jaar was die Taliban-regime omvergewerp.<ref name="Greiner89">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=89-90 |language=de}}</ref> Bin Laden het in Desember 2001 tydens die Slag van Tora Bora oor die Pakistanse grens ontsnap en byna tien jaar lank ongesiens gebly.<ref name="BBCTora">{{Cite news |last=Corera |first=Gordon |date=2011-07-21 |title=Bin Laden's Tora Bora escape, just months after 9/11 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14190032 |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129165659/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14190032 |archive-date=2022-11-29}}</ref> Op 2 Mei 2011 het 'n Amerikaanse spesiale eenheid hom in Abbottabad in Pakistan opgespoor en in Operasie Neptune Spear doodgemaak.<ref name="Summers433">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=433-434}}</ref> Die meeste Afghane het ten tyde van die aanvalle reeds honger gely. Ná die aanvalle het tienduisende mense probeer vlug uit vrees vir Amerikaanse vergelding, en Pakistan – reeds die tuiste van baie Afghaanse vlugtelinge – het sy grens op 17 September 2001 gesluit. Duisende Afghane het ook na die grens met Tadjikistan gevlug, maar is toegang geweier.<ref name="CNNRefugees">{{Cite news |date=2001-09-20 |title=Afghan refugee crisis spreads |url=https://edition.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/central/09/20/ret.afghan.refugees/ |work=CNN |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Taliban-leiers het teen militêre optrede gepleit: "Ons doen 'n beroep op die Verenigde State om Afghanistan nie in nog meer ellende te dompel nie, want ons mense het reeds soveel gely."<ref name="NYTTaliban">{{Cite news |last=Bearak |first=Barry |date=2001-09-13 |title=After The Attacks: The Afghans; Taliban Plead for Mercy to the Miserable in a Land of Nothing |url=https://www.nytimes.com/2001/09/13/us/after-attacks-afghans-taliban-plead-for-mercy-miserable-land-nothing.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Alle VN-werkers het die land verlaat, en die Wêreldvoedselprogram het op 12 September opgehou om koring na Afghanistan in te voer weens veiligheidsrisiko's.<ref name="BBCAid">{{Cite news |date=2001-09-22 |title=Aid shortage adds to Afghan woes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1556117.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2011 het die Verenigde State en die NAVO onder president [[Barack Obama]] met 'n troepeonttrekking begin wat in 2016 afgehandel is. Onder presidente Donald Trump en Joe Biden is die laaste gereelde Amerikaanse troepe op 30 Augustus 2021 onttrek, wat die einde van die twintigjarige oorlog beteken het. Biden het gesê dat dit ná byna twintig jaar duidelik was dat die Amerikaanse weermag Afghanistan nie in 'n moderne demokrasie kon omskep nie.<ref name="NYTZucchino">{{Cite news |last=Zucchino |first=David |date=2021-10-07 |title=The U.S. War in Afghanistan: How It Started, and How It Ended |url=https://www.nytimes.com/article/afghanistan-war-us.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Oorlog in Irak === Op 15 September 2001 het die Bush-administrasie tydens 'n vergadering by Camp David die gedagte verwerp om Irak as vergelding vir die aanvalle aan te val.<ref name="AvalonReport">{{Cite web |title=The 9/11 Commission Report |url=http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf |website=Avalon Project |pages=334-336 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123013421/http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf |archive-date=2015-11-23}}</ref> Nietemin het die Verenigde State in Maart 2003 saam met bondgenote [[Irak]] binnegeval en "Saddam Hussein se steun aan terrorisme" as rede aangevoer. Destyds het tot sewe uit tien Amerikaners geglo dat die Iraakse president 'n rol in die aanvalle gespeel het; drie jaar later het Bush erken dat hy nie het nie.<ref name="GuardianSaddam">{{Cite news |date=2006-09-12 |title=Bush: Saddam was not responsible for 9/11 |url=https://www.theguardian.com/world/2006/sep/12/september11.usa2 |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321085103/https://www.theguardian.com/world/2006/sep/12/september11.usa2 |archive-date=2017-03-21}}</ref> In September 2002 het Bush uit die oorlog teen terreur 'n Amerikaanse reg op voorkomende aanvalle afgelei, bekend as die Bush-leerstelling. [[Duitsland]], [[Frankryk]], [[Rusland]] en [[China]] het sowel die leerstelling as deelname aan die oorlog verwerp; nadat die VN-Veiligheidsraad in Februarie 2003 geen mandaat gegee het nie, het die Amerikaanse regering 'n "koalisie van gewilliges" gevorm en die oorlog sonder VN-mandaat begin. Saddam Hussein is vinnig omvergewerp, maar 'n jarelange, bloedige burgeroorlog het gevolg waarin Al-Kaïda nuwe takke gevorm het.<ref name="Davies143">{{Cite book |last=Davies |first=Todd A. |title=The Global War on Terror: 9/11, Iraq, and America's Crisis in the Middle East |publisher=Xlibris |year=2008 |isbn=978-1-4363-1506-7 |page=143}}</ref> Volgens 'n studie van die Brown Universiteit het sowat 940&nbsp;000 mense – waaronder 432&nbsp;000 burgerlikes – van 2001 tot die einde van 2023 aan direkte geweld in die oorlog teen terreur in Afghanistan, Irak, Jemen, Pakistan en Sirië gesterf. Aan indirekte oorlogsgevolge het na raming nog 3,6 tot 3,8 miljoen mense gesterf, wat 'n totaal van tot 4,7 miljoen sterftes gee.<ref name="CostsHuman">{{Cite web |title=Human Costs of War |url=https://costsofwar.watson.brown.edu/costs/human |publisher=Watson Institute for International and Public Affairs, Brown University |year=2023 |access-date=2026-09-12}}</ref> Dieselfde projek het beraam dat die oorloë ná 11 September die verplasing van ten minste 38 miljoen mense veroorsaak en agt biljoen Amerikaanse dollar gekos het.<ref name="CostsFigures">{{Cite web |title=Latest Figures |url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures |website=Costs of War |access-date=2026-09-12}}</ref> === Onwettige vorme van terreurbestryding === [[Lêer:Camp x-ray detainees.jpg|duimnael|Gevangenes in Kamp X-Ray, Januarie 2002]] Tydens die oorlog het die Amerikaanse weermag en sy bondgenote meer as 1&nbsp;200 mense as terreurverdagtes aangehou, meestal Moslems, Arabiere of Asiate.<ref name="Sherer">{{Cite journal |last=Sherer |first=Paul M. |year=2004 |title=Targets of Suspicion: The Impact of Post-9/11 Policies on Muslims, Arabs and South Asians in the United States |journal=Immigration Policy in Focus |volume=3 |issue=2 |page=3}}</ref> Die Amerikaanse regering het dié gevangenes regtens as "onwettige kombattante" gedefinieer en hulle so aan die geldende [[volkereg|internasionale reg]], soos Artikel 4 van die Derde [[Geneefse konvensies|Geneefse Konvensie]], en aan die folterverbod in die Amerikaanse strafreg probeer onttrek.<ref name="Finkelstein">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Claire |title=Targeted Killings: Law and Morality in an Asymmetrical World |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964647-0 |location=Oxford |pages=156-159}}</ref> Hulle is in geheime gevangenisse buite die Verenigde State en in die gevangeniskamp by Guantanamo Bay aangehou, waar hulle jare lank sonder bekendmaking van hul identiteit, sonder aanklag en sonder regsbystand geïsoleer is.<ref name="Stockdale">{{Cite book |last=Stockdale |first=Nancy |title=Behind Barbed Wire: An Encyclopedia of Concentration and Prisoner-of-War Camps |publisher=ABC-Clio |year=2018 |isbn=978-1-4408-5762-1 |location=Santa Barbara |pages=128, 130}}</ref> Minstens 136 van hulle is deur die CIA in die buiteland ontvoer of onwettig aangehou; 54 state het daarmee gehelp, en Pole en Roemenië het geheime gevangenisse daarvoor ingerig.<ref name="Spiegel54">{{Cite news |date=2013-02-05 |title=Anti-Terror-Kampf: Mehr als 50 Staaten halfen CIA bei Verschleppungen |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/bericht-54-staaten-halfen-cia-bei-entfuehrung-von-terror-verdaechtigen-a-881562.html |work=Der Spiegel |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Van Januarie 2002 af het CIA-spesialiste 158 van hierdie gevangenes in die nuutgeboude Kamp X-Ray in Guantanamo ondervra. Daarby is metodes soos slaapontneming en waterboarding gebruik, wat internasionaal as [[marteling]] verbode is.<ref name="DiEdoardo">{{Cite book |last=DiEdoardo |first=Christina Ann-Marie |title=Torture and Enhanced Interrogation: A Reference Handbook |publisher=ABC-Clio |year=2020 |isbn=978-1-4408-6227-4 |location=Santa Barbara |pages=40-45}}</ref> Die stelsel van geheime militêre gevangenisse en die metodes het in die lente van 2004 deur die Abu Ghraib-skandaal bekend geword en tot sterk internasionale proteste gelei.<ref name="Tumber">{{Cite book |last1=Tumber |first1=Howard |last2=Waisbord |first2=Silvio |title=The Routledge Companion to Media and Human Rights |publisher=Taylor & Francis |year=2017 |isbn=978-1-317-21513-4 |location=Londen |page=182}}</ref> In 2005 het ''The Washington Post'' en Human Rights Watch onthullings oor die CIA-vlugte en die geheime aanhoudingsentrums gepubliseer.<ref name="WaPoBlackSites">{{Cite news |last=Whitlock |first=Craig |date=2005-11-17 |title=Europeans Probe Secret CIA Flights |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/16/AR2005111602198.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Obama het in 2009 die CIA se folterprogram laat staak en die geheime aanhoudingsentrums laat sluit, maar dié wat vir die marteling verantwoordelik was, is nie vervolg nie. Terselfdertyd het hy Bush se toesigprogramme uitgebrei, klokkeluiers laat vervolg en die aantal geteikende doodmakings met drone sterk vermeerder. Sy voorneme om Guantanamo te sluit, het op weerstand in die Kongres gestuit.<ref name="Olmsted">{{Cite book |last=Olmsted |first=Kathryn |title=The Presidency of Barack Obama: A First Historical Assessment |publisher=Princeton University Press |year=2018 |isbn=978-0-691-16028-3 |location=Princeton |pages=212-214}}</ref><ref name="Busching82" /> Van die aanvanklike sowat 780 gevangenes was daar in Oktober 2025 nog vyftien in Guantanamo.<ref name="GitmoDocket">{{Cite news |date=2025-10-16 |title=The Guantánamo Docket |url=https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/guantanamo-bay-detainees.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Regeringsbeleid teenoor terrorisme === Die aanvalle het buitelandse terrorisme as 'n groot veiligheidskwessie in die Verenigde State gevestig en getoon dat klein state en terreurorganisasies toenemend selfs teen groot moondhede kon optree.<ref name="Rogers">{{Cite web |last=Rogers |first=Paul |date=2021-09-10 |title=9/11 did not change the world – it was already on the path to decades of conflict |url=http://theconversation.com/9-11-did-not-change-the-world-it-was-already-on-the-path-to-decades-of-conflict-167388 |website=The Conversation |access-date=2026-09-12}}</ref> Talle regerings het daarna teenterreurwetgewing aanvaar wat dikwels [[burgerregte]] beperk het.<ref name="bpb10Jahre">{{Cite web |date=2011-09-11 |title=10 Jahre 9/11 |url=https://www.bpb.de/politik/hintergrund-aktuell/68722/10-jahre-9-11-weitere-angebote |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> In Duitsland, waar verskeie van die daders gewoon het, is twee groot "teenterreurpakkette" aangeneem: die eerste het regsleemtes gesluit wat terroriste toegelaat het om in die land te woon en geld in te samel, en die tweede het die doeltreffendheid en kommunikasie van die intelligensie- en polisiedienste aangespreek.<ref name="Miko">{{Cite web |last1=Miko |first1=Francis |last2=Froehlich |first2=Christian |date=2004-12-27 |title=Germany's Role in Fighting Terrorism: Implications for U.S. Policy |url=https://fas.org/irp/crs/RL32710.pdf |publisher=Congressional Research Service |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801023810/https://fas.org/irp/crs/RL32710.pdf |url-status=dead}}</ref> Verskeie Duitse wetsontwerpe – oor voorkomende aanhouding, telekommunikasietoesig, die afskiet van gekaapte vliegtuie, geheime deursoeking van private rekenaars en die stoor van kommunikasiedata – is deur die Duitse grondwethof ongrondwetlik verklaar.<ref name="Greiner233">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=163-164, 228-235 |language=de}}</ref> Kanada het sy eerste teenterreurwet aanvaar, die Verenigde Koninkryk die ''Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001'' en die ''Prevention of Terrorism Act 2005'', en Nieu-Seeland die ''Terrorism Suppression Act 2002''.<ref name="CBCAntiTerror">{{Cite news |date=2007-02-27 |title=Anti-terrorism Act |url=http://www.cbc.ca/news2/background/cdnsecurity/ |work=CBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="BBCQandA">{{Cite news |date=2003-10-17 |title=Q and A: Anti-terrorism legislation |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3197394.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Europese Raad het op 21 September 2001 besluit om terrorisme in die Europese Unie by voorrang te bestry, en met die Gemeenskaplike Standpunt 931 van 27 Desember 2001 en Verordening (EG) 2580/2001 het die EU 'n eenvormige lys ingestel van persone en organisasies wie se bates bevries kan word.<ref name="EUCommon">{{Cite web |date=2001-12-27 |title=Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB van de Raad |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX%3A32001E0931 |publisher=Europese Unie |language=nl |access-date=2026-09-12}}</ref> In die Verenigde State self het die Kongres in Oktober 2001 die ''USA PATRIOT Act'' aanvaar, wat die federale regering verreikende bevoegdhede gegee het: die aanhouding van buitelandse terreurverdagtes vir 'n week sonder aanklag, die monitering van verdagtes se telefoonoproepe, e-pos en internetgebruik sonder 'n hofbevel, en die vervolging van vermeende terroriste sonder tydsbeperking.<ref name="Greiner233" /><ref name="PatriotAct">{{Cite web |title=The USA PATRIOT Act: Preserving Life and Liberty |url=http://www.lifeandliberty.gov/highlights.htm |publisher=United States Department of Justice |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102035036/http://www.justice.gov/archive/ll/highlights.htm |archive-date=2010-01-02}}</ref> Burgerregte-organisasies het die wet gekritiseer omdat dit die privaatheid van burgers aantas en die regterlike toesig oor wetstoepassing en binnelandse intelligensie uitskakel.<ref name="ACLU">{{Cite press release |title=Uncle Sam Asks: "What The Hell Is Going On Here?" in New ACLU Print and Radio Advertisements |date=2003-09-03 |publisher=American Civil Liberties Union |url=https://www.aclu.org/national-security/uncle-sam-asks-what-hell-going-herein-new-aclu-print-and-radio-advertisements |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603123234/http://www.aclu.org/national-security/uncle-sam-asks-what-hell-going-herein-new-aclu-print-and-radio-advertisements |archive-date=2012-06-03}}</ref> Die NSA het sonder lasbriewe met die monitering van telekommunikasie begin, wat gekritiseer is omdat dit die agentskap toegelaat het "om telefoon- en e-poskommunikasie tussen die Verenigde State en mense oorsee sonder 'n lasbrief af te luister".<ref name="WaPoNSA">{{Cite news |last1=VandeHei |first1=Jim |last2=Eggen |first2=Dan |date=2006-01-05 |title=Cheney Cites Justifications For Domestic Eavesdropping |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/04/AR2006010400973.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Met die ''Homeland Security Act'' van November 2002 is die Departement van Binnelandse Veiligheid geskep om die binnelandse teenterreurwerk te koördineer; teen 2011 het dit met 200&nbsp;000 werknemers en 'n begroting van 56 miljard dollar die tweede grootste federale departement ná die Pentagon geword.<ref name="Busching83">{{Cite book |last=Büsching |first=Stephan |title=Die Welt nach 9/11 |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=83-84 |language=de}}</ref> Altesaam is 263 nuwe veiligheidsagentskappe in die Verenigde State gestig of geherorganiseer, en sowat 1&nbsp;200 staatsinstansies en 1&nbsp;931 private maatskappye is sedertdien by gevarebestryding betrokke.<ref name="Greiner233" /> Die ''Aviation and Transportation Security Act'' het die federale regering eerder as die lughawens vir lughawesekuriteit verantwoordelik gemaak en die Transportation Security Administration geskep om passasiers en bagasie te deursoek.<ref name="Beck657">{{Cite book |last=Beck |first=Roger |title=Modern World History |publisher=Holt McDougal |year=2004 |isbn=978-0-618-69012-1 |pages=657-658}}</ref> Die FAA het beveel dat stuurkajuitdeure versterk word en het lugmarskalke op vlugte geplaas; op versoek van die lugvaartowerhede is onbreekbare stuurkajuitdeure met uiteenlopende sluitstelsels op alle kommersiële vliegtuie geïnstalleer, juis sodat 'n standaardstelsel nie deur aanvallers uitgebuit kon word nie.<ref name="FRBarriers">{{Cite web |date=2023-06-26 |title=Installation and Operation of Flightdeck Installed Physical Secondary Barriers on Transport Category Airplanes in Part 121 Service |url=https://www.federalregister.gov/documents/2023/06/26/2023-13071/installation-and-operation-of-flightdeck-installed-physical-secondary-barriers-on-transport-category |website=Federal Register |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="HuffPostDoors">{{Cite news |date=2015-03-26 |title=Crash de l'avion de Germanwings : la porte du cockpit, ultra sécurisée depuis les attentats du 11 septembre |url=https://www.huffingtonpost.fr/2015/03/26/videos-crash-avion-germanwings-porte-cockpit-ultra-securisee-verrouillee-11-septembre_n_6945922.html |work=HuffPost |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Ná die brande in die tweelingtorings is die wetgewing oor sprinkelstelsels in 2019 uitgebrei na bestaande geboue hoër as ongeveer 30 meter.<ref name="NYCCode">{{Cite web |last=Bower |first=John |title=New York City 2014 Building Code Fire Protection Revisions |url=http://www.aspenyc.org/uploads/3/9/1/4/39146325/building_code--aspe__11-5-14__%5Bcompatibility_mode%5D.pdf |publisher=American Society of Plumbing Engineers |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528053304/http://www.aspenyc.org/uploads/3/9/1/4/39146325/building_code--aspe__11-5-14__%5Bcompatibility_mode%5D.pdf |archive-date=2016-05-28}}</ref> Die kritiek op die oorlog teen terreur het op die moraliteit, doeltreffendheid en koste daarvan gekonsentreer. Die Amerikaanse grondwet en reg verbied marteling, maar sulke menseregteskendings het onder die eufemisme "verskerpte ondervraging" tog plaasgevind.<ref name="HRWLegacy">{{Cite news |date=2021-09-09 |title=Twenty Years On: The Legacy of 9/11 |url=https://www.hrw.org/news/2021/09/09/twenty-years-legacy-9/11 |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-09-12}}</ref> === Strafregtelike verrigtinge === Aangesien al negentien kapers in die aanvalle gesterf het, is hulle nooit vervolg nie. Osama bin Laden is nooit formeel aangekla nie en is op 2 Mei 2011 in Pakistan deur Amerikaanse spesiale magte doodgemaak.<ref name="NYTBinLaden">{{Cite news |last1=Baker |first1=Peter |last2=Cooper |first2=Helene |date=2011-05-01 |title=Bin Laden Is Dead, President Obama Says |url=https://www.nytimes.com/2011/05/02/world/asia/osama-bin-laden-is-killed.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Khalid Sheikh Mohammed is op 1 Maart 2003 in Rawalpindi in Pakistan deur Pakistanse veiligheidsbeamptes saam met die CIA gearresteer en daarna in verskeie geheime CIA-gevangenisse en in Guantanamo aangehou, waar hy onder meer met waterboarding gemartel is.<ref name="TimeKSM">{{Cite magazine |last1=Shannon |first1=Elaine |last2=Weisskopf |first2=Michael |date=2003-03-24 |title=Khalid Sheikh Mohammed Names Names |url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html |magazine=Time |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927221045/http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html |archive-date=2019-09-27}}</ref> Tydens verhore in Guantanamo in Maart 2007 het hy weer verantwoordelikheid erken en gesê hy "was van A tot Z verantwoordelik vir die operasie van 11 September".<ref name="AlJazeera2007" /> Op 11 Februarie 2008 het Amerikaanse militêre aanklaers ses Al-Kaïda-lede in Guantanamo weens hul rol as massamoordenaars aangekla en die doodstraf gevra. In November 2009 het Obama se prokureur-generaal Eric Holder aangekondig dat die saak na 'n gewone siviele hof in New York verskuif sou word, maar ná sterk teenkanting is dié plan in Januarie 2010 laat vaar.<ref name="Tucker391">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |title=The 9/11 Encyclopedia |publisher=ABC-Clio |year=2011 |isbn=978-1-59884-922-6 |location=Santa Barbara |page=391 |chapter=September 11 Terrorist Trial Controversy}}</ref> In 2023 is Ramzi Binalshibh om gesondheidsredes, wat sy advokaat aan marteling toegeskryf het, onbevoeg verklaar om tereg te staan, en 'n regter het Ammar al-Baluchi se bekentenis verwerp omdat dit onder marteling verkry is.<ref name="RosenbergNYT">{{Cite news |last=Rosenberg |first=Carol |date=2025-09-11 |title=What to Know About the 9/11 Case at Guantánamo Bay |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/september11-what-to-know.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> In Julie 2024 het Mohammed, Walid bin Attash en Mustafa al-Hawsawi ooreengekom om skuldig te pleit in ruil vir lewenslange vonnisse in plaas van die doodstraf, maar minister van verdediging Lloyd Austin het die ooreenkoms dae later herroep.<ref name="France24Plea">{{Cite news |date=2024-08-03 |title=Plea deal for accused 9/11 plotters revoked by US defence secretary |url=https://www.france24.com/en/americas/20240803-us-scraps-plea-deal-with-9-11-mastermind-and-two-other-defendants |work=France 24 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803103006/https://www.france24.com/en/americas/20240803-us-scraps-plea-deal-with-9-11-mastermind-and-two-other-defendants |archive-date=2024-08-03}}</ref> Slegs randfigure is tot dusver in verband met die aanvalle skuldig bevind. Zacarias Moussaoui, wat reeds voor die aanvalle in Amerikaanse aanhouding was, is in Desember 2001 as die vermeende twintigste kaper aangekla en in Mei 2006 tot lewenslange gevangenisstraf sonder die moontlikheid van parool gevonnis.<ref name="AtkinsMoussaoui">{{Cite book |last=Atkins |first=Stephen E. |title=The 9/11 Encyclopedia |publisher=ABC-Clio |year=2011 |isbn=978-1-59884-922-6 |location=Santa Barbara |page=312}}</ref> Die Marokkaan Mounir el-Motassadeq is in Duitsland in 2003 die eerste keer skuldig bevind; die Hanseatiese Hooggeregshof in Hamburg het hom op 8 Januarie 2007 finaal weens medepligtigheid aan moord in 246 gevalle en lidmaatskap van 'n terreurorganisasie tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis, en hy is ná sy vonnis in Oktober 2018 na [[Marokko]] gedeporteer.<ref name="OLGHamburg">{{Cite web |date=2007-01-08 |title=OLG Hamburg, Urteil vom 8. Januar 2007, Az. 7-1/06 |url=https://openjur.de/u/31993.html |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="DWMotassadeq">{{Cite news |last=Werkhäuser |first=Nina |date=2018-10-15 |title=Germany deports convicted 9/11 accomplice |url=https://www.dw.com/en/germany-deports-convicted-9-11-accomplice-motassadeq-to-morocco/a-45838887 |work=Deutsche Welle |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Siriër Imad Eddin Barakat Yarkas, hoof van die plaaslike Al-Kaïda-sel, is in November 2001 in [[Spanje]] gearresteer en op 26 September 2005 tot 27 jaar gevangenisstraf gevonnis; hy is in Mei 2013 vrygelaat.<ref name="ANSAMed">{{Cite news |date=2013-05-23 |title=Alleged Al Qaeda in Spain chief Abu Dahdah released |url=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/nations/spain/2013/05/23/Alleged-Qaeda-Spain-chief-Abu-Dahdah-released_8754650.html |work=ANSAMed |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524161926/https://www.ansa.it/ansamed/en/news/nations/spain/2013/05/23/Alleged-Qaeda-Spain-chief-Abu-Dahdah-released_8754650.html |archive-date=2013-05-24}}</ref> === Vergoeding en siviele gedinge === Kort ná die aanvalle het talle selfhelpgroepe van oorlewendes en slagofferfamilies in New York ontstaan, wat die politiek tot vinnige hulp aangespoor het. Reeds op 21 September 2001 het die Kongres die ''September 11th Victim Compensation Fund'' ingestel, wat onder leiding van Kenneth Feinberg gestaan het en altesaam 7,375 miljard dollar aan federale fondse ontvang het. Om vergoeding te ontvang, moes aansoekers afstand doen van regsgedinge teen American Airlines en United Airlines.<ref name="Hoffman9">{{Cite book |last1=Hoffman |first1=Bruce |last2=Kasupski |first2=Anna-Britt |title=The Victims of Terrorism: An Assessment of Their Influence and Growing Role in Policy, Legislation, and the Private Sector |publisher=RAND |year=2007 |isbn=978-0-8330-4143-2 |pages=9-14}}</ref><ref name="VCFRegister">{{Cite journal |date=2018-10-03 |title=September 11th Victim Compensation Fund: Compensation of Claims |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2018-10-03/pdf/2018-21490.pdf |journal=Federal Register |volume=83 |issue=192 |pages=49946-49947 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ''Air Transportation Safety and System Stabilization Act'' van November 2001 het die fonds ingesluit, maar terselfdertyd die lugrederye teen slagoffereise beskerm en hulle lenings van altesaam 15 miljard dollar gewaarborg.<ref name="Frias925">{{Cite book |editor1-last=Salinas de Frías |editor1-first=Ana |editor2-last=Samuel |editor2-first=Katja |editor3-last=White |editor3-first=Nigel D. |title=Counter-Terrorism: International Law and Practice |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-960892-8 |location=Oxford |page=925}}</ref> Teen die sperdatum van 11 September 2003 is 2&nbsp;833 aansoeke van families van gesneuweldes ontvang; die fonds het uiteindelik meer as sewe miljard dollar aan die families van 2&nbsp;880 slagoffers en aan 2&nbsp;680 beseerdes uitbetaal.<ref name="CBSFund">{{Cite news |last=Barrett |first=Devlin |date=2003-12-23 |title=9/11 Fund Deadline Passes |url=https://www.cbsnews.com/news/9-11-fund-deadline-passes/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="SpecialMaster">{{Cite report |title=Final Report of The Special Master for the September 11th Victim Compensation Fund of 2001 |publisher=United States Department of Justice |url=http://www.justice.gov/final_report.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041118234719/http://www.justice.gov/final_report.pdf |archive-date=2004-11-18}}</ref> In 2019 is die sperdatum vir aansoeke van 2020 na 2090 verskuif.<ref name="PoliticoFund">{{Cite news |date=2019-07-23 |title=Senate votes to permanently extend 9/11 victims fund |url=https://www.politico.com/story/2019/07/23/jon-stewart-9-11-victims-fund-vote-1427399 |work=Politico |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125133852/https://www.politico.com/story/2019/07/23/jon-stewart-9-11-victims-fund-vote-1427399 |archive-date=2023-11-25}}</ref> Baie slagoffers het van hul aansprake uit die fonds afstand gedoen om eerder siviele gedinge teen lugrederye, veiligheidsowerhede en buitelandse persone, maatskappye en regerings in te stel. Byna al hierdie sake – teen 2011 meer as 10&nbsp;000 van beseerde reddingswerkers en byna 100 van slagofferfamilies – is deur die distriksregter Alvin Hellerstein deur buitegeregtelike skikkings afgehandel.<ref name="Bond2001">{{Cite book |last=Bond |first=Lucy |title=Frames of Memory After 9/11: Culture, Criticism, Politics, and Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44010-5 |location=New York |page=2001}}</ref> Ná verskeie onsuksesvolle gedinge teen Saoedi-Arabiese banke, regeringslede en ander moontlike helpers van Al-Kaïda het die Amerikaanse Senaat in Julie 2016 die ''Justice Against Sponsors of Terrorism Act'' (JASTA) aanvaar, wat staatsimmuniteit ophef vir persone wie se optrede tot terreurdade in die Verenigde State gelei het. Saoedi-Arabië het gedreig om Amerikaanse staatseffekte ter waarde van 750 miljard dollar te verkoop om die wet te verhinder, maar in September 2016 het die Kongres Obama se veto daarteen verwerp.<ref name="Essawy">{{Cite book |last=Essawy |first=Rana M. |title=Sovereign Immunity Under Pressure: Norms, Values and Interests |publisher=Springer Nature |year=2022 |isbn=978-3-030-87705-7 |location=Cham |pages=335-374}}</ref><ref name="NPRVeto">{{Cite news |last1=Horsley |first1=Scott |last2=Chang |first2=Alisa |date=2016-09-28 |title=Senate Votes To Override Obama's Veto On Sept. 11 Lawsuit Bill |url=https://www.npr.org/2016/09/28/495709481/sept-11-lawsuits-vote-today-could-be-first-reversal-of-an-obama-veto |work=NPR |access-date=2026-09-12}}</ref> In Maart 2017 het 1&nbsp;500 beseerde oorlewendes en 850 slagofferfamilies 'n eis teen Saoedi-Arabië ingestel; 'n federale hof het die koninkryk se immuniteit in Maart 2018 opgehef en die saak toegelaat om voort te gaan.<ref name="ReutersStempel">{{Cite news |last=Stempel |first=Jonathan |date=2018-03-28 |title=Saudi Arabia must face U.S. lawsuits over Sept. 11 attacks |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-saudi-sept11/saudi-arabia-must-face-u-s-lawsuits-over-sept-11-attacks-idUSKBN1H43A1 |work=Reuters |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2011 het die New Yorkse distriksregter George B. Daniels beslis dat [[Iran]] en die Hisbollah aanspreeklik is vir skade aan slagofferfamilies omdat hulle Al-Kaïda ondersteun het; in Mei 2018 het hy by verstek beslis dat Iran meer as ses miljard dollar aan die families moet betaal. Die 9/11-kommissie het egter geen direkte Iranse steun aan Al-Kaïda vasgestel nie.<ref name="Mansell">{{Cite book |last1=Mansell |first1=Wade |last2=Openshaw |first2=Karen |title=International Law: A Critical Introduction |publisher=Bloomsbury |year=2019 |isbn=978-1-5099-2671-8 |location=Londen |page=58}}</ref> Die huurder van die Wêreldhandelsentrum, Larry Silverstein, het die torings in Julie 2001 vir 99 jaar gehuur en vir ongeveer 3,5 miljard dollar per skadegeval verseker, maar die besonderhede was op 11 September nog nie afgehandel nie. Dit het gelei tot 'n jarelange regstryd oor die vraag of die twee ineenstortings een of twee skadegevalle was. In 2006 het 'n appèlhof hom uiteindelik 4,6 miljard dollar toegeken.<ref name="Anderson">{{Cite book |editor1-last=Anderson |editor1-first=Eugene R. |editor2-last=Stanzler |editor2-first=Jordan S. |editor3-last=Masters |editor3-first=Lorelie S. |title=Insurance Coverage Litigation |publisher=Wolters Kluwer |year=2023 |edition=2de |isbn=978-0-7355-1173-6 |location=New York |pages=9-11 – 9-17}}</ref> In Mei 2007 het sewe versekeraars 'n buitegeregtelike skikking van altesaam 2,1 miljard dollar met hom bereik, in plaas van die sewe miljard wat aanvanklik geëis is.<ref name="Bloomberg2007">{{Cite news |date=2007-05-23 |title=Silverstein, Insurers Reach $2 Billion WTC Settlement |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aPunKOKxWwN0 |work=Bloomberg |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414224357/https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aPunKOKxWwN0 |archive-date=2012-04-14}}</ref> In 2012 het Silverstein American Airlines en United Airlines gedagvaar weens gebrekkige veiligheidskontroles en in November 2017 'n skikking van sowat 95 miljoen dollar bereik.<ref name="Tacker">{{Cite book |last=Tacker |first=Thomas |title=Rethinking Consumer Protection: Escaping Death by Regulation |publisher=Lexington Books |year=2019 |isbn=978-1-978756-82-3 |page=138}}</ref> Al die mense wat in die aanvalle gesterf het, het postuum die Kongres-goue medalje ontvang.<ref name="GoldMedal">{{Cite web |title=Congressional Gold Medal |url=https://www.nps.gov/flni/learn/historyculture/congressional-gold-medal.htm |publisher=National Park Service |access-date=2026-09-12}}</ref> == Gesondheids- en omgewingsgevolge == [[Lêer:Dust covered 911 victims.jpg|duimnael|Oorlewendes met stof bedek ná die ineenstorting van die torings]] Toe die torings ineenstort, is honderdduisende ton giftige puin met meer as 2&nbsp;500 besoedelstowwe en bekende karsinogene oor Laer-Manhattan versprei.<ref name="NYTDust">{{Cite news |last=Gates |first=Anita |date=2006-09-11 |title=Buildings Rise from Rubble while Health Crumbles |url=https://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911132238/https://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html |url-status=live}}</ref> Die stofwolk en die rook van die brande, wat 99 dae geduur het, het onder meer [[dioksien]], [[lood]] (uit die tienduisende rekenaars in die torings), [[asbes]], kwik (uit die fluoresserende buise), americium-241 uit rookverklikkers en groot hoeveelhede [[glasvesel]] bevat.<ref name="NRDC">{{Cite report |title=The Environmental Impacts of the World Trade Center Attacks |publisher=Natural Resources Defense Council |year=2002 |url=http://www.nrdc.org/air/pollution/wtc/wtc.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Environmental Protection Agency (EPA) het abnormaal hoë konsentrasies van vlugtige organiese verbindings soos etielbenseen, propileen, stireen en tolueen aangeteken, sowel as bisfenol A; die gemiddelde [[benseen]]konsentrasie in Oktober en November 2001 was 18&nbsp;000 dele per miljard, met 'n piek van 180&nbsp;000 dele per miljard.<ref name="EPAMonitoring">{{Cite web |title=Monitoring Toxic Organic Gases And Particles Near the World Trade Center After September 11, 2001 |url=http://cfpub.epa.gov/si/si_public_record_Report.cfm?dirEntryID=62021 |publisher=Environmental Protection Agency |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Bush-administrasie het die EPA beveel om ter wille van die nasionale veiligheid geruststellende verklarings oor die lugkwaliteit uit te reik; die agentskap het eers in Junie 2002 bevind dat die lugkwaliteit tot die vlakke van voor 11 September teruggekeer het.<ref name="SeattlePI">{{Cite news |last=Heilprin |first=John |date=2003-06-23 |title=White House edited EPA's 9/11 reports |url=http://www.seattlepi.com/national/136350_epa23.html |work=Seattle Post-Intelligencer |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205055600/http://www.seattlepi.com/national/136350_epa23.html |archive-date=2010-12-05}}</ref> 'n Verslag van die EPA se inspekteur-generaal het in Augustus 2003 die wysigings blootgelê wat die administrasie aan die waarskuwings oor die gevaar van die stof aangebring het. Die EPA-administrateur Christine Todd Whitman is deur 'n Amerikaanse distriksregter skerp gekritiseer omdat sy verkeerdelik gesê het dat die gebied omgewingsveilig was, en burgemeester Giuliani is gekritiseer omdat hy finansiëlesektorwerkers aangespoor het om vinnig na die Wall Street-gebied terug te keer.<ref name="Neumeister">{{Cite news |last=Neumeister |first=Larry |date=2006-02-02 |title=Judge Slams Ex-EPA Chief Over Sept. 11 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/n/a/2006/02/02/national/a142556S81.DTL |work=San Francisco Chronicle |agency=Associated Press |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524084609/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fn%2Fa%2F2006%2F02%2F02%2Fnational%2Fa142556S81.DTL |archive-date=2008-05-24}}</ref> Van die ongeveer 65&nbsp;000 opruimingswerkers en nooddienspersoneel het 37&nbsp;305 in die daaropvolgende jare posttraumatiese stresversteurings, asemhalingsiektes of [[kanker]] ontwikkel wat aan die giftige stowwe toegeskryf word.<ref name="Aerztezeitung">{{Cite news |last=Pieper |first=Claudia |date=2016-09-09 |title=9/11 – Das Leid der Helfer 15 Jahre nach dem Terror |url=https://www.aerztezeitung.de/Politik/Das-Leid-der-Helfer-15-Jahre-nach-dem-Terror-293762.html |work=Ärztezeitung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2006 is 'n eerste sterfgeval weens longfibrose amptelik ná 'n lykskouing aan ''Ground Zero'' toegeskryf; daarna is gevalle van mesotelioom en asbestose gereeld aan wat plaaslik die "Wêreldhandelsentrum-sindroom" genoem word, gekoppel.<ref name="FoxSyndrome">{{Cite news |title=World Trade Center Syndrome |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,42730,00.html |work=Fox News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020215053801/http://www.foxnews.com/story/0,2933,42730,00.html |archive-date=2002-02-15}}</ref> 'n Studie van reddingswerkers wat in April 2010 vrygestel is, het bevind dat almal wat ondersoek is, verswakte longfunksie gehad het.<ref name="NYTLung">{{Cite news |last=Grady |first=Denise |date=2010-04-07 |title=Lung Function of 9/11 Rescuers Fell, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2010/04/08/nyregion/08lung.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Outo-immuunsiektes het ook merkbaar toegeneem onder mense wat lank op die terrein gewerk het, met veral rumatoïede artritis, spondiloartritis en lupus; volgens 'n verslag in ''Arthritis & Rheumatology'' van 2015 het die risiko met ongeveer 13 persent gestyg vir elke maand wat op die terrein gewerk is.<ref name="Webber2015">{{Cite journal |last1=Webber |first1=Mayris P. |display-authors=etal |date=2015-03-16 |title=Nested Case–Control Study of Selected Systemic Autoimmune Diseases in World Trade Center Rescue/Recovery Workers |journal=Arthritis & Rheumatology |volume=67 |issue=5 |pages=1369-1376 |doi=10.1002/art.39059}}</ref> 'n Studie van 2017 het by mense wat as kinders of tieners aan die stofwolk blootgestel is, vyftien jaar later 'n verhoogde risiko van hartsiektes gevind, moontlik weens per- en polifluooralkielstowwe wat hulle ingeasem het.<ref name="Koshy2017">{{Cite journal |last1=Koshy |first1=Tony T. |display-authors=etal |date=2017-09-08 |title=Serum perfluoroalkyl substances and cardiometabolic consequences in adolescents exposed to the World Trade Center disaster and a matched comparison group |journal=Environment International |volume=109 |pages=128-135 |doi=10.1016/j.envint.2017.08.003 |pmid=28890218}}</ref> Navorsers van die New York-universiteit het in 2015 in 'n terugskouing bevind dat die belangrikste simptome nie dié was wat met fyn stofdeeltjies geassosieer word nie, en dat die belang van die baie hoë konsentrasies groter en sterk alkaliese deeltjies destyds onderskat is, wat tot 'n "ontoereikende" risikobestuur gelei het.<ref name="Lippmann2015">{{Cite journal |last1=Lippmann |first1=Morton |last2=Cohen |first2=Mitchell D. |last3=Chen |first3=Lung-Chi |date=2015 |title=Health effects of World Trade Center (WTC) Dust: An unprecedented disaster with inadequate risk management |journal=Critical Reviews in Toxicology |volume=45 |issue=6 |pages=492-530 |doi=10.3109/10408444.2015.1044601}}</ref> Teen 2019 het ongeveer 10&nbsp;000 mense wat aan die reddings- en opruimingswerk deelgeneem het, kanker ontwikkel; teen die einde van Junie 2019 was meer as 21&nbsp;000 van hulle by die federale ''World Trade Center Health Program'' ingeskryf, waarvan sowat 4&nbsp;000 met kanker gediagnoseer is. Volgens David Prezant, hoofgeneesheer van die New Yorkse brandweer, het die kankersyfer onder blootgestelde mense tussen 2001 en 2019 met 10 tot 30 persent gestyg, en sal dit verder styg omdat longkanker en mesotelioom twintig tot dertig jaar neem om op te tref.<ref name="AFP2019">{{Cite news |date=2019-09-09 |title=18 ans après, l'ombre du cancer plane sur le 11-Septembre |url=https://www.sciencesetavenir.fr/sante/attentat-des-annees-apres-l-ombre-du-cancer-plane-sur-le-11-septembre_137077 |work=Sciences et Avenir |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> In Maart 2010 het die stad New York 'n fonds van 657,5 miljoen dollar beplan om tienduisend brandweermanne, polisiebeamptes en werkers te vergoed; die ooreenkoms is deur die regter verwerp, maar op 23 Junie 2010 is 'n nuwe skikking van 712,5 miljoen dollar goedgekeur, wat byna al die eisers in November 2010 aanvaar het.<ref name="NYTSettlement">{{Cite news |date=2010-06-23 |title=U.S. District Court Approves Ground Zero Health Settlement |url=https://www.nytimes.com/2010/06/24/nyregion/24zero.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ''James Zadroga 9/11 Health and Compensation Act'', deur die Senaat aanvaar op 22 Desember 2010 en deur Obama onderteken op 2 Januarie 2011, het 4,2 miljard dollar toegeken vir die ''World Trade Center Health Program'', wat toetsing en behandeling verskaf aan mense met langtermyngesondheidsprobleme wat met die aanvalle verband hou.<ref name="NYTZadroga">{{Cite news |date=2010-12-22 |title=Senate Passes 9/11 Health Bill as Republicans Back Down |url=https://www.nytimes.com/2010/12/23/nyregion/23health.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="WTCHP">{{Cite web |title=World Trade Center Health Program FAQ |url=https://www.cdc.gov/wtc/faq.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=2026-09-12}}</ref> Van Januarie 2011 tot 2016 is sowat 37&nbsp;000 geskaadde nooddienswerkers, oorlewendes en ander betrokkenes daardeur mediese versorging en vergoeding gegee.<ref name="Aerztezeitung" /> In 2020 het die NYPD bevestig dat 247 van sy beamptes aan siektes wat met 11 September verband hou, gesterf het, en in September 2022 het die brandweer bevestig dat 299 brandweermanne so gesterf het. Op 25 September 2023 het die brandweer gerapporteer dat dit nou net soveel lede aan 9/11-verwante siektes verloor het as op die dag van die aanvalle self, naamlik 343.<ref name="NYPDTribute">{{Cite web |title=9/11 Tribute |url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/about/memorials/9-11-tribute.page |publisher=New York City Police Department |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="FDNY343">{{Cite news |last=Gainer |first=Alice |date=2023-09-25 |title=FDNY loses 343rd member to 9/11 related illness – as many as died on day of attacks |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/fdny-loses-343rd-member-to-911-related-illness-as-many-as-died-on-day-of-attacks/ |work=CBS New York |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251227120901/https://www.cbsnews.com/newyork/news/fdny-loses-343rd-member-to-911-related-illness-as-many-as-died-on-day-of-attacks/ |archive-date=2025-12-27}}</ref> Teen September 2025 het nog sowat 400 nooddienswerkers aan die gevolge van sulke siektes gesterf.<ref name="ABC2025FDNY">{{Cite news |date=2025-09-09 |title=FDNY honors 39 members who have died in last year of 9/11-related illness |url=https://abc7ny.com/post/fdny-honor-39-members-have-died-last-year-911-related-illness/17779768/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12}}</ref> == Ekonomiese gevolge == Die ekonomiese gevolge van die aanvalle was op kort termyn dramaties, veral in die getrefde gebiede en vir sekere bedrywe, maar op medium- en langtermyn beperk. Die aanvalle het die verwagte ekonomiese groei vir die vierde kwartaal van 2001 gedemp, maar geen [[resessie]] veroorsaak nie. Die Federale Reserweraad het onmiddellik 'n verhoging van die likiditeit aangekondig, en die Europese Sentrale Bank en ander sentrale banke het gehelp deur dollars te koop en rentekoerse te verlaag, wat waarskynlik 'n finansiële krisis voorkom het.<ref name="Makinen3">{{Cite book |last=Makinen |first=Gail |title=Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |publisher=Diane Publishing |year=2011 |isbn=978-1-4379-3837-1 |location=Collingdale |pages=3-7}}</ref> Die effektebeurse het op 11 September nie geopen nie en het tot 17 September gesluit gebly. Met die heropening het die [[Dow Jones]]-indeks 684 punte of 7,1 persent gedaal tot 8&nbsp;921 – destyds die grootste eendagpuntverlies ooit – en die NASDAQ 6,5 persent.<ref name="ChicagoTribune">{{Cite news |last=Barnhart |first=Bill |date=2001-09-17 |title=Markets reopen, plunge |url=http://www.chicagotribune.com/business/chi-010917markets,0,5287650.story |work=Chicago Tribune |access-date=2026-09-12}}</ref> Teen die einde van daardie week het die Dow Jones 1&nbsp;369,7 punte (14,3 persent) verloor, destyds die grootste weeklikse puntdaling in sy geskiedenis, en die S&P 500 11,6 persent en die NASDAQ 16,1 persent. In dollars van 2001 het Amerikaanse aandele daardie week 1,4 biljoen dollar aan waarde verloor.<ref name="CNNMoney">{{Cite news |date=2001-09-23 |title=Finding hope in a selloff |url=http://money.cnn.com/2001/09/23/markets/sun_lookahead/ |work=CNN Money |access-date=2026-09-12}}</ref> Amerikaanse lugrederye het ná die aanvalle na raming 330 miljoen dollar per dag verloor en teen die einde van die jaar altesaam 17,7 miljard dollar. Teen 16 September 2001 het vliegbesprekings in die Verenigde State met 74 persent gedaal en hotelbesprekings met 19 persent, en die toerismebedryf het wêreldwyd enorme verliese gely – hoewel die aanvalle dikwels net dieper strukturele oorsake van dié insinkings versnel het.<ref name="Rhoades">{{Cite book |last=Rhoades |first=Dawna L. |title=The Impact of 9/11 on Business and Economics: The Business of Terror |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-0-230-10006-0 |location=Londen |page=65}}</ref> Die Noord-Amerikaanse lugruim was etlike dae ná die aanvalle gesluit, en lugreise het ná die heropening afgeneem, wat tot 'n vermindering van byna 20 persent in lugvaartkapasiteit gelei en die finansiële probleme van die reeds sukkelende Amerikaanse lugvaartbedryf vererger het.<ref name="BTS">{{Cite web |last1=Bhadra |first1=Dipasis |last2=Texter |first2=Pamela |year=2004 |title=Airline Networks: An Econometric Framework to Analyze Domestic U.S. Air Travel |url=http://www.bts.gov/publications/journal_of_transportation_and_statistics/volume_07_number_01/html/paper_06/ |publisher=United States Department of Transportation |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050330035744/http://www.bts.gov/publications/journal_of_transportation_and_statistics/volume_07_number_01/html/paper_06/ |archive-date=2005-03-30}}</ref> Meer as 18&nbsp;000 klein sake-ondernemings in Laer-Manhattan is vernietig of verplaas, en sowat 2,96 miljoen vierkante meter kantoorruimte is beskadig of vernietig.<ref name="Hensell">{{Cite web |last=Hensell |first=Lesley |date=2001-12-14 |title=Tough Times Loom For Manhattan Commercial Market |url=http://realtytimes.com/rtpages/20011214_downtown.htm |website=Realty Times |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814003420/http://realtytimes.com/rtpages/20011214_downtown.htm |archive-date=2011-08-14}}</ref> In die eerste drie maande ná die aanvalle het New York sowat 430&nbsp;000 werksmaande en 2,8 miljard dollar aan lone verloor, en die stad se bruto binnelandse produk het na raming met 27,3 miljard dollar gedaal vir die laaste drie maande van 2001 en die hele 2002. Die Amerikaanse regering het in September 2001 11,2 miljard dollar aan onmiddellike hulp aan die stad verskaf en vroeg in 2002 nog 10,5 miljard vir ekonomiese ontwikkeling en infrastruktuur.<ref name="Dolfman">{{Cite journal |last1=Dolfman |first1=Michael L. |last2=Wasser |first2=Solidelle F. |year=2004 |title=9/11 and the New York City Economy |journal=Monthly Labor Review |volume=127}}</ref><ref name="Makinen5">{{Cite report |last=Makinen |first=Gail |date=2002-09-27 |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |url=https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |publisher=Congressional Research Service |page=5 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212403/https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |url-status=dead}}</ref> Ongeveer 130&nbsp;000 werknemers wat weens die direkte gevolge afgedank is, het verlengde werkloosheidsvoordele ontvang.<ref name="Makinen3" /> Ramings van die totale skade wat deur die aanvalle veroorsaak is, wissel van 50 tot 500 miljard dollar; as die bykomende veiligheidsuitgawes tot 2011 ingesluit word, meer as een biljoen dollar.<ref name="English67">{{Cite book |last=English |first=Richard |title=Does Terrorism Work? A History |publisher=Oxford University Press |year=2019 |isbn=978-0-19-106795-2 |location=Oxford |page=67}}</ref> Die totale versekerde skade aan lewens en eiendom word op 40 tot meer as 50 miljard dollar geraam, die hoogste versekeringseis in die geskiedenis.<ref name="Makinen5" /> Studies oor die ekonomiese gevolge toon dat die kantoormark en werkverskaffing in Manhattan minder aangetas is as wat aanvanklik gevrees is, omdat die finansiëledienstebedryf persoonlike kontak benodig.<ref name="Fuerst">{{Cite web |last=Fuerst |first=Franz |date=2005-09-07 |title=Exogenous Shocks and Real Estate Rental Markets: An Event Study of the 9/11 Attacks and their Impact on the New York Office Market |publisher=Social Science Research Network |url=https://ssrn.com/abstract=800006 |access-date=2026-09-12}}</ref> == Herbou en gedenktekens == === Herbou van die terrein === [[Lêer:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 HDR panorama (cropped).jpg|duimnael|Die herboude Wêreldhandelsentrum, September 2020]] Meer as 1,8 miljoen ton puin is van die terrein verwyder.<ref name="FreshKills">{{Cite report |title=Recovery: The World Trade Center recovery operation at Fresh Kills |publisher=New York State Museum |url=http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929220703/http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf |archive-date=2006-09-29}}</ref> Ná maande van dag-en-nag-werk is die terrein aan die einde van Mei 2002 skoongemaak, en die beskadigde deel van die Pentagon is binne 'n jaar herbou en weer in gebruik geneem.<ref name="CNNCleanup">{{Cite news |date=2002-05-30 |title=Ceremony closes 'Ground Zero' cleanup |url=http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201081749/http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |archive-date=2008-12-01}}</ref> Die tydelike PATH-stasie is aan die einde van 2003 geopen en die nuwe gebou 7 in 2006 voltooi. Die werk aan die hoofterrein is eers laat in 2006 hervat toe Larry Silverstein en die Hawe-owerheid oor die finansiering ooreengekom het.<ref name="NYTBagli">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=2006-09-22 |title=An Agreement Is Formalized on Rebuilding at Ground Zero |url=https://www.nytimes.com/2006/09/22/nyregion/nyregionspecial3/22rebuild.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die bou van One World Trade Center het in April 2006 begin; die spits is in Mei 2013 opgerig, wat die gebou se hoogte op 541 meter gebring het en dit die hoogste gebou in die Westelike Halfrond gemaak het. Dit is op 3 November 2014 geopen.<ref name="OneWTC">{{Cite magazine |last=Iyengar |first=Rishi |date=2014-11-03 |title=One World Trade Center Opens Its Doors |url=https://time.com/3553897/one-world-trade-center-freedom-tower-opens-doors-new-york-city-911/ |magazine=Time |access-date=2026-09-12 |archive-date=2025-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614032209/https://time.com/3553897/one-world-trade-center-freedom-tower-opens-doors-new-york-city-911/ |url-status=dead}}</ref> Gebou 4 het in November 2013 geopen en gebou 3 in Junie 2018.<ref name="USAToday3WTC">{{Cite news |date=2018-06-10 |title=New World Trade Center to open after years of delays |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2018/06/10/3-world-trade-center-open-after-years-delays-twin-towers-site/689035002/ |work=USA Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Grieks-Ortodokse Sint Nikolaas-kerk is volgens 'n ontwerp van [[Santiago Calatrava]] herbou en op 4 Julie 2022 as nasionale heiligdom ingewy; dit het in Desember 2022 weer vir gereelde dienste geopen.<ref name="CBSStNicholas">{{Cite news |date=2022-12-06 |title=Saint Nicholas Greek Orthodox Church officially reopens to public after being destroyed on 9/11 |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/saint-nicholas-greek-orthodox-church-officially-reopens-to-public-after-being-destroyed-on-911/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Ronald O. Perelman Performing Arts Center het in September 2023 geopen, terwyl gebou 2 teen 2026 steeds onvoltooid was.<ref name="NYTPerelman">{{Cite news |last=Pareles |first=Jon |date=2023-09-18 |title=Perelman Arts Center Opens in New York and Welcomes the World |url=https://www.nytimes.com/2023/09/18/arts/music/perelman-arts-center-opens.html |work=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2026-09-12}}</ref> === Gedenktekens === [[Lêer:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 HDR.jpg|duimnael|''Tribute in Light'', met twee ligkolomme wat die tweelingtorings voorstel, September 2020]] In die dae ná die aanvalle is talle gedenkdienste en waghoudings wêreldwyd gehou, en foto's van die dooies en vermistes is regoor die terrein aangeplak.<ref name="Sigmund">{{Cite web |last=Sigmund |first=Pete |title=Crews Assist Rescuers in Massive WTC Search |url=http://www.constructionequipmentguide.com/Crews-Assist-Rescuers-in-Massive-WTC-Search/1531/ |publisher=Construction Equipment Guide |access-date=2026-09-12}}</ref> Van 11 September tot die begin van die oorlog in Oktober 2001 het 'n groot verskeidenheid spontane vorme van rou ontstaan – soekplakkate vir vermistes en aandenkings van allerlei aard by ''Ground Zero'', by Union Square, teen brûe, heinings en mure – en ''The New York Times'' het met sy reeks ''Portraits of Grief'' oor die slagoffers begin.<ref name="Bond1989">{{Cite book |last=Bond |first=Lucy |title=Frames of Memory After 9/11: Culture, Criticism, Politics, and Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44010-5 |location=New York |pages=1989-1990}}</ref> Een van die eerste gedenktekens was ''Tribute in Light'', 'n installasie van 88 soekligte wat op 11 Maart 2002 vir die eerste keer aangeskakel is en sedertdien jaarliks in die nag van 11 September herhaal word. Twee hoë-intensiteit blouwit ligkolomme styg loodreg op uit die voetspore van die ou torings en is van ver af sigbaar.<ref name="BBCTribute">{{Cite news |date=2002-03-06 |title=Tribute in light to New York victims |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1857699.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="Sagalyn">{{Cite book |last=Sagalyn |first=Lynne B. |title=Power at Ground Zero: Politics, Money, and the Remaking of Lower Manhattan |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-060704-3 |location=Oxford |page=222}}</ref> Vir die terrein self is die ''World Trade Center Site Memorial Competition'' gehou. Die wenontwerp, ''Reflecting Absence'', is in Augustus 2006 gekies en bestaan uit twee verdiepte poele in die voetspore van die torings, omring deur die name van die slagoffers in 'n ondergrondse gedenkruimte. Die gedenkteken is op die tiende herdenking in 2011 voltooi en die museum het in Mei 2014 geopen. In die wande van die bassins is die name van al 2&nbsp;791 slagoffers van die aanvalle sowel as dié van die bomaanval van 1993 gegraveer.<ref name="CBSMemorial">{{Cite news |date=2006-03-06 |title=WTC Memorial Construction Begins |url=https://www.cbsnews.com/news/wtc-memorial-construction-begins/ |work=CBS News |agency=Associated Press |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="Arad">{{Cite journal |last=Arad |first=Michael |year=2009 |title=Reflecting Absence |url=https://placesjournal.org/assets/legacy/pdfs/reflecting-absence.pdf |journal=Places Journal |volume=21 |issue=1}}</ref> By die jaarlikse herdenkings in New York lees familielede die name gewoonlik in alfabetiese volgorde voor.<ref name="Arad" /> ''The Sphere'' van die Duitse beeldhouer Fritz Koenig, die grootste bronsbeeld van die moderne tyd, het van 1971 tot 2001 tussen die tweelingtorings op die Austin J. Tobin-plein gestaan. Die beeld van meer as twintig ton was die enigste kunswerk wat grootliks ongeskonde uit die puin gehaal is en het 'n simboliese gedenkteken geword; in Augustus 2017 is dit in Liberty Park naby die 9/11-gedenkteken opgestel.<ref name="NYTSphere">{{Cite news |last=Otterman |first=Sharon |date=2017-11-29 |title=Battered and Scarred, 'Sphere' Returns to 9/11 Site |url=https://www.nytimes.com/2017/11/29/nyregion/911-memorial-sphere-sculpture.html |work=The New York Times |issn=1553-8095 |access-date=2026-09-12}}</ref> In Arlington is die Pentagon-gedenkteken op die sewende herdenking in 2008 vir die publiek geopen. Dit bestaan uit 'n park met 184 banke wat na die Pentagon kyk. Toe die Pentagon in 2001 en 2002 herstel is, is 'n private kapel en 'n binnenshuise gedenkteken ingerig op die plek waar Vlug 77 die gebou getref het.<ref name="WaPoPentagonMem">{{Cite news |last=Miroff |first=Nick |date=2008-09-11 |title=Creating a Place Like No Other |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/10/AR2008091000018.html |work=The Washington Post |issn=2641-9599 |access-date=2026-09-12}}</ref> By Shanksville is 'n besoekersentrum van beton en glas in 2015 geopen, geleë op 'n heuwel wat oor die neerstortterrein en die wit marmer-''Wall of Names'' uitkyk; sowel die uitkykplatform as die muur is onder die vlugpad van Vlug 93 in lyn gebring.<ref name="NPSFlight93">{{Cite web |title=Flight 93 National Memorial – Frequently Asked Questions |url=https://www.nps.gov/flni/historyculture/upload/FAQs_longform_formatted_5-2013.pdf |publisher=National Park Service |pages=22-23 |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715132520/http://www.nps.gov/flni/historyculture/upload/FAQs_longform_formatted_5-2013.pdf |archive-date=2013-07-15}}</ref> Op 14 November 2001 het die Kongres 'n resolusie aanvaar wat elke 11 September as Patriot Day aanwys; jaarliks doen die president 'n beroep op die Amerikaanse volk om 'n oomblik stilte te hou. Ná Bush se ampstermyn is die dag van 2009 af ook as die ''National Day of Service and Remembrance'' bekend.<ref name="PatriotDay">{{Cite web |title=Amending title 36, United States Code, to designate September 11 as Patriot Day |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:S.J.RES.29: |publisher=Library of Congress |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918011620/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:S.J.RES.29: |archive-date=2008-09-18}}</ref><ref name="Bond1989" /> In September 2003 is 7,5 ton staal van die terrein gebruik in die bou van die USS ''New York'', 'n oorlogskip wat ter nagedagtenis aan die slagoffers so genoem is.<ref name="TimesWarship">{{Cite news |date=2006-05-22 |title=Warship built out of Twin Towers wreckage |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article723328.ece |work=The Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 11 September 2006 het [[Bill Clinton]] die monument ''To the Struggle Against World Terrorism'' van die beeldhouer Zoerab Tsereteli in Bayonne, New Jersey, ingewy; dit stel 'n traan in 'n gebreekte toring voor.<ref name="Cesari">{{Cite thesis |last=Césari |first=Pierre |date=2013-04-25 |title=La vision russe du 11 Septembre |publisher=Université Paris I Panthéon-Sorbonne |url=https://dumas.ccsd.cnrs.fr/dumas-00817673/ |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> By die brandweerstasie ''Ten House'' in Liberty Street, wat eerste by die Wêreldhandelsentrum aangekom het en ses manne verloor het, is in 2006 die ''Ten House Bravest Memorial'' geopen, later gevolg deur die ''FDNY Memorial Wall'' vir al 343 brandweermanne wat daardie dag gesterf het.<ref name="Fodors">{{Cite book |title=Fodor's New York City 2025 |publisher=Fodor's Travel |year=2024 |isbn=978-1-64097-763-1 |location=New York |page=143}}</ref> == Kulturele invloed == Onmiddellike reaksies op die aanvalle het 'n groter klem op die gesinslewe, hoër kerkbywoning en meer uitings van [[patriotisme]], soos die vertoon van die Amerikaanse vlag, ingesluit.<ref name="Carducci">{{Cite book |last=Carducci |first=Bernardo J. |title=The Psychology of Personality: Viewpoints, Research, and Applications |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3635-8 |page=200}}</ref> Die aanvalle is sedertdien as agtergrond, verhaal of tema in rolprente, musiek, letterkunde en selfs humor gebruik, en televisieprogramme het die kulturele bekommernisse van die tydperk weerspieël.<ref name="QuayDamico">{{Cite book |last1=Quay |first1=Sara |last2=Damico |first2=Amy |title=September 11 in Popular Culture: A Guide |publisher=Greenwood |year=2010 |isbn=978-0-313-35505-9}}</ref> Die Amerikaanse kultuur ná die aanvalle word gekenmerk deur verhoogde sekuriteit en 'n groter vraag daarna, sowel as [[angs]] oor toekomstige terreuraanvalle; sielkundiges het 'n toename in angs oor kommersiële lugreise bevestig.<ref name="PsychToday">{{Cite web |last1=Schmidt |first1=Brad |last2=Winters |first2=Jeffrey |date=2002-01-01 |title=Anxiety After 9/11 |url=http://www.psychologytoday.com/articles/200201/anxiety-after-911 |website=Psychology Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Haatmisdade teen Moslems het in 2001 byna vertienvoudig en het daarna "ongeveer vyf keer hoër as die koers voor 11 September" gebly.<ref name="Ingraham">{{Cite news |last=Ingraham |first=Christopher |date=2015-02-11 |title=Anti-Muslim hate crimes are still five times more common today than before 9/11 |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/02/11/anti-muslim-hate-crimes-are-still-five-times-more-common-today-than-before-911/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Die aanvalle het ook 'n groot uitwerking op die geloofslewe van baie mense gehad: vir sommige het dit hul geloof versterk as bron van troos, terwyl ander hul geloof bevraagteken of verloor het.<ref name="PBSFaith">{{Cite news |title=Faith and Doubt at Ground Zero |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/faith/questions/god.html |work=PBS Frontline |access-date=2026-09-12}}</ref> === Letterkunde en teater === Vroeë Duitstalige tekste oor 11 September het die gebeure as 'n biografiese en estetiese keerpunt verstaan, dikwels in die vorm van 'n persoonlike krisisdagboek, soos Kathrin Röggla se reportage ''really ground zero'' (2001). Durs Grünbein se ''September-Elegien'' (2001) vergelyk die televisiebeelde met historiese oorlogsbeelde en Bybelse mites en bevraagteken of taal die gebeure hoegenaamd kan weergee.<ref name="Koenig">{{Cite book |last=König |first=Michael |title=Die Welt nach 9/11 |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=821-828 |chapter="Alles wird anders": Der 11. September in deutscher Literatur |language=de}}</ref> Frédéric Beigbeder se roman ''Windows on the World'' (2003) vertel in fyn besonderhede van 'n vader en sy twee seuns wat hulle tydens die aanvalle in die restaurant boaan die Noordtoring bevind. [[Jonathan Safran Foer]] se ''Extremely Loud and Incredibly Close'' (2005) handel oor 'n getraumatiseerde negejarige seun wie se pa in die aanvalle gesterf het, en die hoofkarakter van Don DeLillo se ''Falling Man'' (2007) is 'n oorlewende; 'n leitmotief is 'n performance-kunstenaar wat die bekende foto van Richard Drew naboots.<ref name="Melnick">{{Cite book |last=Melnick |first=Jeffrey |title=9/11 Culture |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-1-4051-7372-8 |location=Chichester |pages=64, 172-176}}</ref> In die teater handel Neil LaBute se ''The Mercy Seat'' (2002) oor 'n man wat die aanvalle oorleef het omdat hy heimlik by sy minnares was, en Rainald Goetz se ''Reich des Todes'' is op 11 September 2020 in Hamburg opgevoer.<ref name="Stern">{{Cite news |date=2020-09-14 |title=Uraufführung "Reich des Todes" von Rainald Goetz: Vier Stunden Dunkelheit |url=https://www.stern.de/kultur/kunst/urauffuehrung-rainald-goetz--reich-des-todes--im-schauspielhaus--vier-stunden-dunkelheit-9413202.html |work=Stern |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> === Beeldende kunste === Die reeks ''ten breaths'' van Eric Fischl bestaan uit gouaches en beeldhouwerke van vallende en gevalle mense en verwerk die persfoto's van dié wat uit die brandende torings gespring het. Die beeld ''Tumbling Woman'', wat 'n vrou in vrye val uitbeeld, het in die Verenigde State omstredenheid veroorsaak. Gerhard Richter het die skildery ''September'' oor die gebeure geskep.<ref name="KStA">{{Cite news |date=2008-06-04 |title=Zu Gerhard Richters Bild "September" |url=https://www.ksta.de/richter-ueber-sein-bild-das-teuflische-schoene-13275732 |work=Kölner Stadt-Anzeiger |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> === Musiek === Direk ná die aanvalle het baie mense musiek as ongepas beleef en is optredes gekanselleer. Daar was ook pogings tot sensuur: die sogenaamde Clear Channel-memorandum het die maatskappy se 1&nbsp;170 radiostasies aangeraai om 164 liedjies nie te speel nie omdat dit as ongepas vir die nasionale rou beskou is. Daaronder was al die musiek van [[Rage Against the Machine]], al die liedjies van die Moslem [[Cat Stevens]], ''Imagine'' van [[John Lennon]] en ''Knockin' on Heaven's Door'' van [[Bob Dylan]].<ref name="Cloonan">{{Cite book |last=Cloonan |first=Martin |title=9/11 – The World's all out of tune: Populäre Musik nach dem 11. September 2001 |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=13-25 |chapter=Musical Responses to September 11th: From conservative patriotism to radicalism}}</ref> Die komponis John Adams is onder druk geplaas om sy opera ''The Death of Klinghoffer'' nie op te voer nie, en akteurs en musikante soos [[Sheryl Crow]], [[Madonna]] en Michael Stipe is as onpatrioties aangeval.<ref name="Cloonan" /> [[Sting]] het 'n privaat konsert op die aand van 11 September met die lied ''Fragile'' geopen en dit aan al die slagoffers opgedra.<ref name="Pena">{{Cite book |last=Peña |first=Charles V. |title=Winning the Un-war: A New Strategy for the War on Terrorism |publisher=Potomac Books |year=2007 |isbn=978-1-61234-323-5 |pages=17-18}}</ref> Die musiekbedryf het met welsynskonserte en uitsendings vir fondsinsameling gereageer, soos ''America: A Tribute to Heroes''. By die ''Concert for New York City'' op 20 Oktober 2001 in Madison Square Garden het talle musikante kosteloos opgetree; [[Paul McCartney]] het daar sy nuwe lied ''Freedom'' uitgevoer, en die konsert het sowat 14 miljoen dollar aan toegangsgeld en na raming 125 miljoen dollar aan skenkings ingesamel. [[Michael Jackson]] het vir sy lied ''What More Can I Give'' 'n groot aantal sterre byeengebring.<ref name="Cloonan" /> Honderde werke in die hoofstroom van pop-, rock-, hiphop- en jazzmusiek het na die aanvalle of die daaropvolgende oorlog verwys.<ref name="Phleps">{{Cite book |last=Phleps |first=Thomas |title=9/11 – The World's all out of tune |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=175-208 |chapter=9/11 und die Folgen in der Popmusik IV: Eine Auswahldiskographie |language=de}}</ref> [[Bruce Springsteen]] se album ''The Rising'' bevat agt liedjies met 'n verband met die aanvalle; Alan Jackson se ''Where Were You (When the World Stopped Turning)'' het van Desember 2001 af vyf weke lank die Amerikaanse country-trefferlys aangevoer; [[Enya]] se ''Only Time'' is met die stemme van betrokkenes gemeng en het 'n informele volkslied van die herdenking geword; en [[Neil Young]] se ''Let's Roll'' verheerlik die weerstand van die passasiers op Vlug 93.<ref name="Cloonan" /><ref name="Phleps" /> In baie liedtekste ná die aanvalle het motiewe van wraak en vergelding oorheers; eers met die begin van die oorlog in Irak in Maart 2003 het weer honderde popliedjies met 'n antioorlogstandpunt verskyn.<ref name="HelmsPhleps">{{Cite book |editor1-last=Helms |editor1-first=Dietrich |editor2-last=Phleps |editor2-first=Thomas |title=9/11 – The World's all out of tune |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=8-9 |language=de}}</ref> Die komponis Karlheinz Stockhausen het die aanvalle op 16 September 2001 by 'n perskonferensie "die grootste kunswerk wat daar nog ooit was" genoem. Die uitlating het verontwaardiging veroorsaak en tot die kansellasie van konserte gelei; Stockhausen het later beweer dat hy van die grootste vernietigende kunswerk van sy operafiguur Lucifer gepraat het.<ref name="Carlesso">{{Cite book |last=Carlesso |first=Giovanna-Beatrice |title=Theater, Terror, Tod: Das Künstlerdrama von Christoph Schlingensief |publisher=transcript |year=2024 |isbn=978-3-8394-7192-0 |location=Bielefeld |page=59 |language=de}}</ref> === Humor en satire === Swart humor onder die leuse "Waar was King Kong toe ons hom nodig gehad het?" en grappe oor die aanvalle het reeds die volgende dag opgeduik; dié grappe is versamel en in die volkskunde bestudeer.<ref name="Kuipers">{{Cite book |last=Kuipers |first=Giselinde |title=A Decade of Dark Humor: How Comedy, Irony, and Satire Shaped Post-9/11 America |publisher=University Press of Mississippi |year=2011 |isbn=978-1-61703-006-2 |location=Oxford, Mississippi |pages=26-40 |chapter=Where Was King Kong When We Needed Him?}}</ref> Amerikaanse laatnagprogramme het rou en erkenning aan die reddingswerkers vooropgestel en aanvanklik van regeringskritiek afgesien. Toe die satirikus [[Bill Maher]] op 17 September 2001 met 'n gas saamgestem het wat die gebruiklike beskrywing van die aanvallers as lafaards bevraagteken het, het die ABC-netwerk sy program ''Politically Incorrect'' teen Junie 2002 laat verval.<ref name="Gurney">{{Cite book |last=Gurney |first=David |title=A Decade of Dark Humor |publisher=University Press of Mississippi |year=2011 |isbn=978-1-61703-006-2 |location=Oxford, Mississippi |pages=16-21 |chapter=Everything changes forever (temporarily): Late-Night Television Comedy after 9/11}}</ref> == Historiese beoordeling == Tydgenote en die media het 11 September as 'n historiese keerpunt beleef: niks sou weer wees soos vantevore nie.<ref name="Berg463">{{Cite journal |last=Berg |first=Manfred |year=2011 |title=Der 11. September 2001 – eine historische Zäsur? |url=https://zeithistorische-forschungen.de/3-2011/4411 |journal=Zeithistorische Forschungen |volume=8 |issue=3 |pages=463-474 |language=de}}</ref> Van 2002 af het sommige historici en politieke wetenskaplikes egter beklemtoon dat die Verenigde State ná die aanvalle bloot sy strewe na oorheersing teenoor die Islamitiese wêreld voortgesit het, sowel as sy neiging om internasionale konflikte manicheïes as 'n stryd tussen goed en kwaad uit te lê.<ref name="Dudziak">{{Cite book |editor-last=Dudziak |editor-first=Mary L. |title=September 11 in History: A Watershed Moment? |publisher=Duke University Press |year=2003 |location=Durham}}</ref> [[Noam Chomsky]] het 'n kontinuïteit van Amerikaanse imperialisme en die strewe na wêreldwye oorheersing beklemtoon.<ref name="Chomsky">{{Cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Hegemony or Survival: America's Quest for Global Dominance |publisher=Metropolitan Books |year=2003 |location=New York}}</ref> Volgens die Amerikanis Michael Butter het 11 September lopende ontwikkelinge eerder versnel as veroorsaak.<ref name="Butter">{{Cite book |last1=Butter |first1=Michael |last2=Christ |first2=Birte |last3=Keller |first3=Patrick |title=9/11: Kein Tag, der die Welt veränderte |publisher=Schöningh |year=2011 |isbn=978-3-506-77097-4 |location=Paderborn |language=de}}</ref> Manfred Berg het in 2011 geoordeel dat die aanvalle die oorlog teen terreur en die enorme uitbreiding van uitvoerende mag in die Verenigde State onteenseglik veroorsaak het, maar dat hulle die langertermyn- politieke en ekonomiese tendense in die wêreld klaarblyklik nie beslissend verander het nie.<ref name="Berg463" /> Die politieke wetenskaplike Jochen Hippler het die oorloë in Afghanistan en Irak in 2003 ook as die voortsetting van 'n unilaterale Amerikaanse buitelandse beleid beskou: die land sou sy posisie as enigste oorblywende supermag ná die Koue Oorlog gebruik het om 'n neokonserwatiewe program te verwesenlik. Volgens hom het die omverwerping van die Baath-regime in Irak geweld en terreur daar sterk vererger, die kloof tussen Arabiese regerings en hul bevolkings verdiep, die internasionale solidariteit met die Verenigde State beëindig en die gesag van die VN en die volkereg geskaad.<ref name="Hippler">{{Cite web |last=Hippler |first=Jochen |date=2004-01-15 |title=Die Folgen des 11. September 2001 für die internationalen Beziehungen |url=https://www.bpb.de/publikationen/5LFXXA,0,Die_Folgen_des_11_September_2001_f%FCr_die_internationalen_Beziehungen.html |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Die kriminoloog Sebastian Scheerer het in 2002 gebrekkige rasionele navorsing na die oorsake gekritiseer en 'n neiging tot "patologisering" en "mitologisering" uitgewys, byvoorbeeld deur voorwetenskaplike idees van "goed en kwaad" te gebruik. Volgens hom kan die gewone analitiese en waardevrye begrip van [[terrorisme]] die verskynsels van 11 September net so goed verklaar as dié van die linkse terrorisme van die 1970's en 1980's.<ref name="Scheerer">{{Cite book |last=Scheerer |first=Sebastian |title=Die Zukunft des Terrorismus: Drei Szenarien |publisher=Zu Klampen |year=2002 |location=Lüneburg |pages=13-15, 23 |language=de}}</ref> Peter Waldmann het eweneens by sy definisie van terrorisme gebly en aangevoer dat daar wel 'n strategieverandering was – weg van vaste organisasies na oper strukture – maar dat dit nie genoeg is om van 'n keerpunt te praat nie.<ref name="Waldmann">{{Cite book |last=Waldmann |first=Peter |title=Terrorismus: Provokation der Macht |publisher=Murmann |year=2005 |edition=2de |location=Hamburg |pages=12, 29-33 |language=de}}</ref> In 2026, kort voor die vyf-en-twintigste herdenking, het 'n taalriglyn van die Kanadese openbare uitsaaier CBC/Radio-Canada wye kritiek uitgelok. Volgens die riglyn moes die woorde "terroris" en "terrorisme" slegs met toeskrywing gebruik word, 'n langbestaande praktyk om politiek gelaaide terme nie as die uitsaaier se eie taal oor te neem nie. Ná kritiek van onder meer die direkteur van die FBI, die Amerikaanse ambassadeur in Kanada en Kanadese politici het CBC 'n uitsondering aangekondig: sy joernaliste mag die aanvalle van 11 September voortaan sonder toeskrywing as 'n "terreurdaad" beskryf, terwyl die algemene reël vir ander ideologies gemotiveerde geweld behoue bly.<ref name="CBC2026">{{Cite web |last=Boshra |first=Basem |date=2026-08-28 |title=How and why CBC News will adjust its 9/11 language guidance |url=https://www.cbc.ca/news/editorials/cbc-news-9-11-language-guidance-1.7314023 |publisher=CBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="LaPresse2026">{{Cite news |last=Karadeglija |first=Anja |date=2026-08-28 |title=Après plusieurs critiques, CBC change sa politique sur les attaques du 11–Septembre |url=https://www.lapresse.ca/actualites/2026-08-28/apres-plusieurs-critiques-cbc-change-sa-politique-sur-les-attaques-du-11-septembre.php |work=La Presse |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> == Sien ook == * [[Terrorisme]] * [[Al-Kaïda]] * [[Wêreldhandelsentrum]] * [[Osama bin Laden]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * Stephen E. Atkins (red.): ''The 9/11 Encyclopedia.'' ABC-Clio, Santa Barbara 2011, {{ISBN|978-1-59884-922-6}}. * Stephen E. Atkins: ''9/11: The Essential Reference Guide.'' ABC-Clio, Santa Barbara 2021, {{ISBN|978-1-4408-7302-7}}. * Stefan Aust, Cordt Schnibben (reds.): ''11. September 2001. Geschichte eines Terrorangriffs.'' dtv, Stuttgart 2003, {{ISBN|3-423-34026-6}}. * Manfred Berg: ''Der 11. September 2001 – eine historische Zäsur?'' In: ''Zeithistorische Forschungen / Studies in Contemporary History'' 8 (2011), bl. 463-474. * Peter Bergen: ''The Longest War: The Enduring Conflict Between America and Al-Qaeda.'' Simon & Schuster, New York 2011, {{ISBN|978-0-85720-883-5}}. * Michael Butter, Birte Christ, Patrick Keller (reds.): ''9/11. Kein Tag, der die Welt veränderte.'' Schöningh, Paderborn 2011, {{ISBN|978-3-506-77097-4}}. * Bernd Greiner: ''9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen.'' C. H. Beck, München 2011, {{ISBN|978-3-406-61244-2}}. * Thomas Jäger (red.): ''Die Welt nach 9/11: Auswirkungen des Terrorismus auf Staatenwelt und Gesellschaft.'' Springer VS, Wiesbaden 2011, {{ISBN|978-3-531-94173-8}}. * Till Karmann, Simon Wendt e.a. (reds.): ''Zeitenwende 9/11? Eine transatlantische Bilanz.'' Barbara Budrich, Opladen, Berlyn & Toronto 2016, {{ISBN|978-3-8474-0562-7}}. * Tom Lansford: ''9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide.'' Bloomsbury, New York 2011, {{ISBN|978-1-59884-419-1}}. * Terry McDermott: ''Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It.'' HarperCollins, New York 2005, {{ISBN|978-0-06-058470-2}}. * Anthony Summers, Robbyn Swan: ''The Eleventh Day. The Full Story of 9/11.'' Ballantine Books, New York 2012, {{ISBN|978-0-8129-7809-4}}. * Lawrence Wright: ''The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11.'' Knopf, New York 2006, {{ISBN|978-0-375-41486-2}}. == Eksterne skakels == {{Commonskat|September 11 attacks|Aanvalle op 11 September}} * [https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf ''The 9/11 Commission Report''] (PDF) * [https://911digitalarchive.org/ ''The September 11 Digital Archive''] * [https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation NIST se ondersoek na die Wêreldhandelsentrum] {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:New York (stad)]] [[Kategorie:Washington, D.C.]] [[Kategorie:Islamitiese terrorisme]] [[Kategorie:Vliegtuigkapings]] [[Kategorie:2001]] 6nmwmtsgs2brzxi1odxkp1hdgj2ul9o 2966776 2966769 2026-09-12T14:39:00Z Pynappel 70858 /* Agtergrond */ 2966776 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Aanvalle op 11 September 2001 | image = September 11 Photo Montage.jpg | image_size = 300px | caption = Die aanvalle op 11 September 2001 | location = [[Manhattan]], [[New York]]<br />[[Arlington]], [[Virginië]]<br />Stonycreek, [[Pennsilvanië]] | date = Dinsdag 11 September 2001 | time-begin = 08:46 | time-end = 10:03 | timezone = UTC−4 | type = Islamistiese [[terrorisme]], vliegtuigkaping, selfmoordaanval, [[massamoord]] | weapons = Vier gekaapte passasiersvliegtuie | fatalities = 2&nbsp;996 (2&nbsp;977 slagoffers en 19 kapers) | injuries = Meer as 6&nbsp;000 | perpetrators = [[Al-Kaïda]] onder leiding van [[Osama bin Laden]] | numparts = 19 | motive = Verset teen die Amerikaanse buitelandse beleid in die Midde-Ooste | convicted = [[Zacarias Moussaoui]], Mounir el-Motassadeq, Imad Eddin Barakat Yarkas }} Die '''aanvalle op 11 September 2001''', afgekort as '''9/11''',<ref>In die Verenigde State word die maand voor die dag geskryf. 9/11 verwys dus na 11 September en nie 9 November nie.</ref> was 'n reeks van vier terreuraanvalle wat die oggend van [[11 September]] [[2001]] in die [[VSA]] gepleeg is. Vier groepe ekstremistiese terroriste, elk met 'n opgeleide vlieënier, het [[passasiersvliegtuig|passasiersvliegtuie]] gekaap en dit direk in bekende bakens vasgevlieg. Hierdie teikens was die [[Pentagon]] en die [[Wêreldhandelsentrum]] se tweelingtorings in [[New York|New York Stad]]. Die vierde vliegtuig het neergestort voordat dit sy beoogde teiken in [[Washington, D.C.]] kon bereik. Byna 3&nbsp;000 mense sterf tydens die gebeure. Die meeste slagoffers was burgers van die Verenigde State, maar meer as 300 mense van ander lande, soos die [[Verenigde Koninkryk]], [[Indië]] en [[Kanada]] het ook hiertydens omgekom. Na afloop van die gebeurtenis het die regering van die VSA gesê dat die aanvallers bande met die [[Al-Kaïda]]-terroristegroep het. Die aanvalle is beplan deur die islamistiese terreurnetwerk Al-Kaïda onder leiding van [[Osama bin Laden]] en deur negentien van sy lede uitgevoer, waarvan vyftien burgers van [[Saoedi-Arabië]] was.<ref name="deLead">{{Cite book |last=Lansford |first=Tom |title=9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2011 |isbn=978-1-59884-419-1 |location=New York |pages=38-40}}</ref> Die aanvoerder, [[Mohammed Atta]], het [[American Airlines]]-vlug 11 om 08:46 in die Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum gevlieg; om 09:03 het Marwan al-Shehhi [[United Airlines]]-vlug 175 in die Suidtoring gevlieg. Albei torings het binne 'n uur en twee-en-veertig minute ineengestort en die oorblywende geboue van die kompleks vernietig. Hani Hanjour het American Airlines-vlug 77 om 09:37 in die Pentagon gevlieg, wat 'n gedeeltelike ineenstorting veroorsaak het. United Airlines-vlug 93, gekaap deur [[Ziad Jarrah]], was waarskynlik op pad na die [[Capitol]] of die [[Withuis]], maar die passasiers het in opstand gekom nadat hulle van die vorige aanvalle gehoor het, en die vliegtuig het om 10:03 naby Shanksville in [[Pennsilvanië]] neergestort.<ref name="911ReportCh1">{{Cite report |url=https://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 1: "We Have Some Planes" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041205190225/https://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm |archive-date=2004-12-05 |url-status=live}}</ref> Dieselfde aand het die [[Central Intelligence Agency]] (CIA) aan president [[George W. Bush]] gerapporteer dat sy teenterreursentrum die aanvalle aan Al-Kaïda toegeskryf het.<ref name="Commission10">{{Cite report |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch10.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 10: "Wartime" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812081229/http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch10.htm |archive-date=2011-08-12 |url-status=live}}</ref> Die Verenigde State het gereageer deur [[Afghanistan]] binne te val en 'n wêreldwye oorlog teen terreur te begin, met die verklaarde doel om organisasies wat dit as terreurgroepe beskou het, en die regerings wat hulle sou ondersteun, uit te skakel. Die [[NAVO]] het Artikel 5 van die Noord-Atlantiese Verdrag ingeroep – tot op hede die enigste keer dat dit gebeur het – en sy bondgenote opgeroep om ook teen Al-Kaïda op te tree.<ref name="NatoArt5">{{Cite press release |title=Statement by the North Atlantic Council |date=2001-09-12 |publisher=NAVO |url=http://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172232/https://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |archive-date=2018-12-25}}</ref> Bin Laden het aanvanklik enige betrokkenheid ontken, maar in 2004 aanspreeklikheid vir die aanvalle aanvaar. Die byna dekadelange klopjag op hom het in Mei 2011 geëindig toe hy tydens 'n Amerikaanse militêre aanval in Abbottabad, [[Pakistan]], doodgemaak is.<ref name="cbc2004">{{Cite news |date=2004-10-29 |title=Bin Laden claims responsibility for 9/11 |url=https://www.cbc.ca/news/world/bin-laden-claims-responsibility-for-9-11-1.513654 |work=CBC News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218142044/http://www.cbc.ca/world/story/2004/10/29/binladen_message041029.html |archive-date=2010-02-18 |url-status=live}}</ref> Met altesaam 2&nbsp;996 dooies uit 92 lande en meer as 6&nbsp;000 beseerdes was dit die dodelikste terreuraanval in die geskiedenis.<ref name="HJS802">{{Cite book |last=Schneider |first=Hans Joachim |title=Internationales Handbuch der Kriminologie: Grundlagen der Kriminologie, Band 1 |publisher=De Gruyter |year=2007 |isbn=3-89949-130-0 |location=Berlyn |page=802 |language=de}}</ref><ref name="Springer1952">{{Cite book |last=Springer |first=Paul J. |title=9/11 and the War on Terror: A Documentary and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2016 |location=New York |page=1952}}</ref> Dit was ook die dodelikste enkele voorval in die geskiedenis van sowel die Amerikaanse brandweer as die Amerikaanse wetstoepassing. Die vernietiging van die Wêreldhandelsentrum en die omliggende geboue het die Amerikaanse ekonomie ernstig geskaad en wêreldwye markskokke veroorsaak, en talle lande het hul teenterreurwetgewing verskerp en die bevoegdhede van hul polisie- en intelligensiedienste uitgebrei.<ref name="Makinen17">{{Cite report |last=Makinen |first=Gail |date=2002-09-27 |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |url=https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress |page=17 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212403/https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |url-status=dead}}</ref> Die Costs of War-projek van die [[Brown-universiteit]] het in 2023 beraam dat die aanvalle en die oorloë wat direk daaruit voortgespruit het, saam meer as 4,5 miljoen sterftes tot gevolg gehad het.<ref name="CostsOfWar">{{Cite news |last=Berger |first=Miriam |date=2023-05-15 |title=Post-9/11 wars have contributed to some 4.5 million deaths, report suggests |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/15/war-on-terror-911-deaths-afghanistan-iraq/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529144019/https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/15/war-on-terror-911-deaths-afghanistan-iraq/ |archive-date=2023-05-29 |url-status=live}}</ref> Die opruiming van die terrein van die Wêreldhandelsentrum, in die volksmond ''Ground Zero'' genoem, is in Mei 2002 voltooi, en die Pentagon is binne 'n jaar herstel. Ses nuwe geboue is uiteindelik op die terrein opgerig, saam met 'n museum en 'n gedenkteken. Die hoogste daarvan, One World Trade Center, is in 2006 begin en in 2014 geopen. Gedenktekens vir die aanvalle sluit die National September 11 Memorial and Museum in New York, die Pentagon-gedenkteken in Virginië en die Flight 93 National Memorial in Pennsilvanië in. == Agtergrond == === Osama bin Laden en Al-Kaïda === {{Hoofartikel|Osama bin Laden}} [[Lêer:Osama bin Laden portrait.jpg|links|duimnael|[[Osama bin Laden]]]] In 1996 het Osama bin Laden, wat die [[Djihad|djihadistiese]] organisasie [[Al-Kaïda]] gelei het, sy eerste [[fatwa]] uitgevaardig. Daarin het hy 'n heilige oorlog teen die Verenigde State verklaar en geëis dat alle Amerikaanse troepe uit Arabië onttrek word.<ref name="fatwa1996">{{Cite news |title=Bin Laden's fatwā (1996) |url=https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |work=NewsHour |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011031024057/http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |archive-date=2001-10-31 |access-date=2026-09-12}}</ref> Bin Laden het die teenwoordigheid van Amerikaanse soldate as 'n provokasie teenoor alle Moslems beskou.<ref name="Yusufzai">{{Cite news |last=Yusufzai |first=Rahimullah |date=2001-09-26 |title=Face to face with Osama |url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/26/afghanistan.terrorism3 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011111063245/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archive-date=2001-11-11 |url-status=live}}</ref> Oor sy heilige oorlog het hy gesê: "Ons onderskei nie tussen dié wat militêre uniforms dra en burgerlikes nie; hulle is almal teikens van hierdie fatwa."<ref name="fatwa1996" /> Bin Laden het voor 1996 in [[Soedan]] gewoon. Nadat die Soedannese regering hom onder Saoedi- en Amerikaanse druk verban het, het hy na Afghanistan teruggekeer, waar die [[Taliban]] aan bewind was en Al-Kaïda toegelaat het om die land as operasionele basis te gebruik.<ref name="911Ch5">{{Cite report |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 5: "Al Qaeda Aims at the American Homeland" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221093839/https://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |archive-date=2019-12-21 |url-status=live}}</ref><ref name="BBCPledge">{{Cite news |date=2021-09-07 |title=Afghanistan: The pledge binding al-Qaeda to the Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58473574 |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |archive-date=2024-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205102205/https://www.bbc.com/news/world-asia-58473574 |url-status=live}}</ref> Daarvandaan het hy die aanvalle van 11 September beplan en self aan die deelnemers opdrag gegee om die Wêreldhandelsentrum en die Pentagon met gekaapte vliegtuie te tref.<ref name="ABCPlanners">{{Cite news |date=2011-05-02 |title=Bin Laden Dead – Where Are Other 9/11 Planners? |url=https://abcnews.go.com/Blotter/osama-bin-laden-dead-911-perpetrators-now/story?id=13511484 |work=ABC News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504215745/https://abcnews.go.com/Blotter/osama-bin-laden-dead-911-perpetrators-now/story?id=13511484 |archive-date=2011-05-04 |url-status=live}}</ref> Volgens latere ondersoekbevindings het Bin Laden die aanvalsplan sedert 1993 saam met Khalid Sheikh Mohammed en Mohammed Atef ontwikkel en mede-gefinansier, die kapers aan die einde van 1999 gekies en hulle beveel om na die Verenigde State te reis en daar as vlieëniers opgelei te word.<ref name="Summers286">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=286}}</ref> Hy het die torings van die Wêreldhandelsentrum as teikens gekies omdat hulle die finansiële mag van die Verenigde State gesimboliseer het; hy het verwag dat hul vernietiging die finansiële markte sou verwoes en 'n [[resessie]] sou veroorsaak. Die Pentagon is gekies om die Amerikaanse weermag te verneder, om 'n Amerikaanse aanval op Al-Kaïda-fasiliteite in Afghanistan in 1998 te wreek, en om 'n onmiddellike teenaanval te bemoeilik. Die vierde teiken moes die politieke leierskap van die land tref.<ref name="Lansford21">{{Cite book |last=Lansford |first=Tom |title=9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2011 |isbn=978-1-59884-419-1 |location=New York |pages=21-22}}</ref> ==== Motiewe ==== Bin Laden se fatwa van 1996 en soortgelyke verklarings waarin hy tot die dood van Amerikaners opgeroep het, word deur ondersoekers as bewys van sy motief beskou.<ref name="PBSFatwa1998">{{Cite news |title=Al Qaeda's Second Fatwa |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/military-jan-june98-fatwa_1998/ |work=NewsHour |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131128194258/http://www.pbs.org/newshour/updates/military/jan-june98/fatwa_1998.html |archive-date=2013-11-28 |access-date=2026-09-12}}</ref> In 'n tweede fatwa in 1998 het hy verdere besware teen die Amerikaanse buitelandse beleid uiteengesit, soos die Amerikaanse steun aan [[Israel]] en die sanksies teen [[Irak]], wat hy 'n "langdurige blokkade" genoem het.<ref name="Fatwa1998">{{Cite web |date=1998-02-23 |title=1998 Al Qaeda fatwā |url=https://fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |publisher=Federation of American Scientists |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421110549/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |archive-date=2010-04-21}}</ref> Hy het beweer dat die Verenigde State deur 'n internasionale Joodse sameswering aangedryf word om soveel Moslems as moontlik dood te maak, en dat alle Moslems 'n verdedigende oorlog teen die land moet voer totdat die aggressie ophou.<ref name="Miller">{{Cite news |last=Miller |first=John |title="Greetings, America. My name is Osama Bin Laden..." |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/miller.html |work=Frontline |publisher=PBS |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010211145335/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/miller.html |archive-date=2001-02-11}}</ref><ref name="Logevall">{{Cite book |last=Logevall |first=Fredrik |title=Terrorism and 9/11: A Reader |publisher=Houghton Mifflin |year=2002 |isbn=978-0-618-25535-1 |location=New York}}</ref> Bin Laden het ook gesê dat 'n aanval 'n boodskap aan die Amerikaanse publiek sou stuur en die regering sou dwing om sy beleid te heroorweeg.<ref name="Messages70">{{Cite book |last=Bin Laden |first=Osama |title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden |publisher=Verso |year=2005 |isbn=1-84467-045-7 |editor-last=Lawrence |editor-first=Bruce |location=Londen |pages=70, 119 |chapter=Declaration of Jihad}}</ref> Ná 11 September het Bin Laden volgehou dat vroue en kinders nie die teiken was nie, maar wel simbole van die Verenigde State se "ekonomiese en militêre mag".<ref name="Messages139">{{Cite book |last=Bin Laden |first=Osama |title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden |publisher=Verso |year=2005 |isbn=978-1-84467-045-1 |editor-last=Lawrence |editor-first=Bruce |location=Londen |pages=139-141 |chapter=Declaration of Jihad}}</ref> In 'n video wat in Desember 2001 versprei is, het hy nie verantwoordelikheid erken nie, maar gesê dat "die Weste in die algemeen en Amerika in die besonder 'n onuitspreeklike haat vir die Islam het" en dat dit belangrik is "om die ekonomie [van die VSA] te tref, wat die basis van sy militêre mag is".<ref name="BBCTranscript2001">{{Cite news |date=2001-12-27 |title=Transcript: Bin Laden video excerpts |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727043659/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm |archive-date=2019-07-27}}</ref> In 'n manifes van 2002 het hy verskeie faktore gelys wat die aanvalle sou gemotiveer het, onder meer Amerikaanse steun aan Israel, aan die Filippyne en aan [[Rusland]] teen Moslem-militante, en aan [[Indië]] in Kasjmir.<ref name="LetterToAmerica">{{Cite news |last=bin Laden |first=Osama |date=2002-11-24 |title=Full text: bin Laden's 'letter to America' |url=https://www.theguardian.com/world/2002/nov/24/theobserver |work=The Observer |location=Londen |access-date=2026-09-12 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728133223/http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/24/theobserver |url-status=live}}</ref> In die video van 2004 het hy gesê dat hy geïnspireer is om die tweelingtorings te vernietig nadat hy gesien het hoe torings in [[Libanon]] gedurende die oorlog van 1982 deur Israel vernietig is: "God weet dit het nie by ons opgekom om die torings aan te val nie, maar nadat ek die vernietigde torings in Libanon gesien het, het dit by my opgekom om die onregverdiges op dieselfde manier te straf."<ref name="Guardian2004">{{Cite news |date=2004-10-30 |title=God knows it did not cross our minds to attack the towers |url=https://www.theguardian.com/world/2004/oct/30/alqaida.september11 |work=The Guardian |issn=1756-3224 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828091507/http://www.theguardian.com/world/2004/oct/30/alqaida.september11 |archive-date=2013-08-28}}</ref> Benewens die motiewe wat Bin Laden self genoem het, is ander verklarings voorgestel. Sommige skrywers wys op die "vernedering" wat gevolg het uit die feit dat die Islamitiese wêreld agtergeraak het by die Weste, 'n verskil wat deur globalisering besonder sigbaar geword het.<ref name="Lewis2004">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |publisher=Random House |year=2004 |location=New York}}</ref> Ander voer aan dat die aanvalle 'n strategiese poging was om die Verenigde State tot 'n breë oorlog teen die Islamitiese wêreld te verlei, in die hoop dat dit 'n pan-Islamitiese opstand sou ontketen.<ref name="Doran">{{Cite magazine |last=Doran |first=Michael Scott |date=2002 |title=Somebody Else's Civil War |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2002-01-01/somebody-elses-civil-war |magazine=Foreign Affairs |access-date=2026-09-12 |archive-date=2015-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423172939/http://www.foreignaffairs.com/articles/57618/michael-scott-doran/somebody-elses-civil-war |url-status=live}}</ref> === Khalid Sheikh Mohammed en ander Al-Kaïda-lede === [[Lêer:Khalid Shaikh Mohammed after capture.jpg|duimnael|Khalid Sheikh Mohammed ná sy inhegtenisneming in 2003 in Rawalpindi, Pakistan]] In April 2002 het Yosri Fouda van ''[[Al Jazeera]]'' die Al-Kaïda-lede Khalid Sheikh Mohammed en Ramzi bin al-Shibh in hul skuilplek ontmoet; albei het teenoor hom hul betrokkenheid by die aanvalle erken.<ref name="Guardian2003KSM">{{Cite news |date=2003-03-04 |title=We left out nuclear targets, for now |url=https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,906911,00.html |work=The Guardian |location=Londen |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123195032/http://www.guardian.co.uk/international/story/0%2C3604%2C906911%2C00.html |archive-date=2008-01-23 |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="AlJazeera2007">{{Cite news |date=2007-03-15 |title=September 11 suspect 'confesses' |url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |work=Al Jazeera |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927221043/https://www.aljazeera.com/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |archive-date=2019-09-27}}</ref> Mohammed was voor 2001 een van die organiseerders en finansiers van die bomaanval op die Wêreldhandelsentrum in 1993 en was die oom van Ramzi Yousef, die hoofbomplanter in daardie aanval.<ref name="Bloomberg2011">{{Cite news |last1=Van Voris |first1=Bob |last2=Hurtado |first2=Patricia |date=2011-04-04 |title=Khalid Sheikh Mohammed Terror Indictment Unsealed, Dismissed |url=http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/khalid-sheikh-mohammed-terror-indictment-unsealed-dismissed.html |work=Bloomberg BusinessWeek |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110417023034/http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/khalid-sheikh-mohammed-terror-indictment-unsealed-dismissed.html |archive-date=2011-04-17}}</ref> Saam met Yousef het hy daarna die sogenaamde Bojinka-plan beraam, 'n aanslag wat vir Januarie 1995 beplan is. Hoewel dié plan misluk het, sou dit die latere aanvalle van 2001 beïnvloed.<ref name="Wright235">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=235-236}}</ref> Die verslag van die 9/11-kommissie het in 2004 bevind dat Mohammed se vyandigheid teenoor die Verenigde State uit sy "gewelddadige meningsverskil met die Amerikaanse buitelandse beleid ten gunste van Israel" gespruit het.<ref name="911Report147">{{Cite report |url=https://9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |page=147 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> === Beplanning === Onder die dokumente wat tydens die operasie van 2011 waarin Bin Laden gedood is beslag gelê is, was aantekeninge wat hy in September 2002 met die hand geskryf het onder die opskrif "Die geboorte van die idee van 11 September". Daarin verwys hy na die neerstorting van EgyptAir-vlug 990 in Oktober 1999, wat opsetlik deur die medevlieënier veroorsaak is: "So is die idee van 9/11 in my kop gebore en ontwikkel, en op daardie stadium het ons met die beplanning begin." Slegs Mohammed Atef en Abu al-Khair sou daarvan geweet het.<ref name="Lahoud">{{Cite book |last=Lahoud |first=Nelly |title=The Bin Laden Papers: How the Abbottabad Raid Revealed the Truth about al-Qaeda, Its Leader and His Family |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-26063-2 |location=New Haven |pages=16-19, 307}}</ref> Tydens die verhoor van die beweerde mede-samesweerder [[Zacarias Moussaoui]] het die Amerikaanse regering vyf mense geïdentifiseer wat volledig van die operasie se besonderhede bewus was: Osama bin Laden, Khalid Sheikh Mohammed, Mohammed Atef, Abu Turab al-Urduni en Ramzi bin al-Shibh.<ref name="KSMSubstitution">{{Cite web |year=2006 |title=Substitution for Testimony of Khalid Sheikh Mohammed |url=http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/defense/941.pdf |publisher=United States District Court for the Eastern District of Virginia |page=24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026151908/http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/defense/941.pdf |archive-date=2019-10-26 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die plan is deur Mohammed uitgedink en in 1996 die eerste keer aan Bin Laden voorgelê.<ref name="BBC2003Planning">{{Cite news |date=2003-09-22 |title=Suspect 'reveals 9/11 planning' |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3128802.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172402/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3128802.stm%20 |archive-date=2018-12-25}}</ref> Baie teikens is oorweeg, onder meer die Library Tower in [[Los Angeles]], maar Bin Laden het die oorspronklike plan as te omslagtig verwerp.<ref name="Lichtblau">{{Cite news |last=Lichtblau |first=Eric |date=2003-03-20 |title=Bin Laden Chose 9/11 Targets, Al Qaeda Leader Says |url=https://www.nytimes.com/2003/03/20/us/threats-and-responses-the-plot-bin-laden-chose-9-11-targets-al-qaeda-leader-says.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830215929/https://www.nytimes.com/2003/03/20/us/threats-and-responses-the-plot-bin-laden-chose-9-11-targets-al-qaeda-leader-says.html |archive-date=2019-08-30}}</ref> Aan die einde van 1998 of vroeg in 1999 het Bin Laden goedkeuring gegee dat Mohammed met 'n hersiene weergawe van die plan voortgaan.<ref name="911Ch5" /> Bin Laden het leiding en geldelike steun verskaf en was by die keuse van deelnemers betrokke.<ref name="Bergen283">{{Cite book |last=Bergen |first=Peter |title=The Osama bin Laden I Know |publisher=Free Press |year=2006 |isbn=978-0-7432-7891-1 |location=New York |page=283}}</ref> Atef het operasionele steun verskaf, teikens help kies en die kapers se reise help reël. Hy het aanvanklik Nawaf al-Hazmi en Khalid al-Mihdhar gekies, albei ervare [[Djihad|djihadiste]] wat in die oorlog in Bosnië geveg het. Die twee het in Januarie 2000 in die Verenigde State aangekom en vlieglesse in San Diego geneem, maar hulle het min Engels gepraat en swak gevorder, sodat hulle uiteindelik as sekondêre kapers gebruik is.<ref name="Wright309">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=309-315}}</ref> Die Hamburgse sel in [[Duitsland]] het die sleuteloperateurs vir die aanvalle gelewer.<ref name="BBCHamburg">{{Cite news |date=2005-08-19 |title=The Hamburg connection |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2349195.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530031910/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2349195.stm |archive-date=2013-05-30}}</ref> Aan die einde van 1999 het die sellede bin al-Shibh, [[Mohammed Atta]], Marwan al-Shehhi en [[Ziad Jarrah]] na Afghanistan gereis om Al-Kaïda te ontmoet. Bin Laden het hulle gekies omdat hulle opgevoed was, Engels kon praat en ervaring van die lewe in die Weste gehad het.<ref name="Wright304">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=304-307}}</ref> Nuwe rekrute is roetineweg vir besondere vaardighede nagegaan, en so het Al-Kaïda se leiers ontdek dat Hani Hanjour reeds 'n kommersiële vlieënierslisensie gehad het.<ref name="Wright302">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |page=302}}</ref> Al-Shehhi het aan die einde van Mei 2000 in die Verenigde State aangekom, Atta op 3 Junie 2000 en Jarrah op 27 Junie 2000. Bin al-Shibh het verskeie kere om 'n visum aansoek gedoen, maar as Jemeniet is hy telkens geweier; hy het in Hamburg gebly en die skakeling tussen Atta en Mohammed behartig. Die drie Hamburgse sellede het vlieglesse in Suid-Florida geneem.<ref name="StaffStatement16">{{Cite report |date=2004-06-16 |title=9/11 Commission Staff Statement No. 16: Outline of the 9/11 Plot |url=http://www.9-11commission.gov/staff_statements/staff_statement_16.pdf |publisher=9/11 Commission |pages=4, 6-7, 14, 16 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320032738/https://9-11commission.gov/staff_statements/staff_statement_16.pdf |archive-date=2020-03-20}}</ref> In Julie 2001 het Atta bin al-Shibh in [[Spanje]] ontmoet, waar hulle die besonderhede van die plan, insluitend die finale keuse van teikens, gekoördineer het; bin al-Shibh het Bin Laden se wens oorgedra dat die aanvalle so gou moontlik uitgevoer word.<ref name="Irujo">{{Cite news |last=Irujo |first=Jose María |date=2004-03-21 |title=Atta recibió en Tarragona joyas para que los miembros del 'comando' del 11-S se hiciesen pasar por ricos saudíes |url=http://elpais.com/diario/2004/03/21/espana/1079823611_850215.html |work=El País |language=es |access-date=2026-09-12}}</ref> === Intelligensie voor die aanvalle === Aan die einde van 1999 het die Al-Kaïda-medewerker Walid bin Attash vir al-Mihdhar gevra om hom in [[Kuala Lumpur]], [[Maleisië]], te ontmoet; al-Hazmi sou ook daar wees. Die [[National Security Agency]] (NSA) het 'n telefoonoproep onderskep waarin die vergadering en die name genoem is, maar het niks verder gedoen nie.<ref name="NewYorker">{{Cite magazine |last=Wright |first=Lawrence |title=The Al Qaeda Switchboard |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/01/13/the-al-qaeda-switchboard |magazine=The New Yorker |date=2014-01-13 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die CIA is reeds deur die Saoedi-Arabiese intelligensiediens gewaarsku dat al-Mihdhar en al-Hazmi lede van Al-Kaïda is, en 'n CIA-span het in al-Mihdhar se hotelkamer in Dubai ontdek dat hy 'n Amerikaanse visum het. Dié inligting is nie met die [[Federal Bureau of Investigation]] (FBI) gedeel nie. Die Maleisiese veiligheidspolisie het die vergadering van 5 Januarie 2000 dopgehou en die CIA laat weet dat die drie na Bangkok vlieg, maar die CIA het ander agentskappe nie ingelig nie en ook nie gevra dat al-Mihdhar op 'n waglys geplaas word nie.<ref name="Wright310">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=310-312}}</ref> Teen die einde van Junie 2001 was die senior teenterreurbeampte Richard Clarke en CIA-direkteur George Tenet "oortuig dat 'n groot reeks aanvalle op hande was", hoewel die CIA gemeen het dat dit waarskynlik in Saoedi-Arabië of Israel sou plaasvind.<ref name="Clarke235">{{Cite book |last=Clarke |first=Richard A. |title=Against All Enemies: Inside America's War on Terror |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=978-0-7432-6045-9 |location=New York |pages=235-237}}</ref> Vroeg in Julie het Clarke die binnelandse agentskappe in volle gereedheid geplaas met die woorde: "Iets spektakulêrs gaan hier gebeur, en dit gaan gou gebeur."<ref name="Wright344">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |page=344}}</ref> Later het hy geskryf: "Iewers in die CIA was daar inligting dat twee bekende Al-Kaïda-terroriste die Verenigde State binnegekom het. Iewers in die FBI was daar inligting dat vreemde dinge by vliegskole in die Verenigde State aan die gang was. [...] Niks van daardie inligting het my of die Withuis bereik nie."<ref name="Clarke242">{{Cite book |last=Clarke |first=Richard A. |title=Against All Enemies: Inside America's War on Terror |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=978-0-7432-6045-9 |location=New York |pages=242-243}}</ref> Ook in Julie het 'n FBI-agent in Phoenix, Arizona, sy hoofkantoor gewaarsku oor "die moontlikheid van 'n gekoördineerde poging deur Osama bin Laden om studente na burgerlike lugvaartkolleges in die Verenigde State te stuur".<ref name="Wright350">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=350-351}}</ref> Op 6 Augustus 2001 het die CIA se daaglikse presidensiële verslag die opskrif ''Bin Ladin Determined To Strike in US'' gedra en gemeld dat FBI-inligting "patrone van verdagte bedrywighede in hierdie land aandui wat ooreenstem met voorbereidings vir kapings of ander soorte aanvalle".<ref name="NSArchivePDB">{{Cite web |title=The Osama bin Laden File: National Security Archive Electronic Briefing Book No. 343 |url=http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB343/ |publisher=The National Security Archive |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713182539/http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB343/ |archive-date=2017-07-13}}</ref> In die middel van Augustus het 'n vliegskool in Minnesota die FBI oor Zacarias Moussaoui gewaarsku, wat "verdagte vrae" gevra het. Hy is weens 'n verlope visum in hegtenis geneem, maar die FBI se hoofkantoor het geweier om die deursoeking van sy skootrekenaar goed te keur.<ref name="Wright350" /> Die gebrek aan inligtingsdeling is toegeskryf aan beleidsreëls van die Amerikaanse Departement van Justisie uit 1995 wat sodanige deling beperk het, gekombineer met die CIA en NSA se onwilligheid om "sensitiewe bronne en metodes" bekend te maak.<ref name="Wright342">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=342-343}}</ref> Prokureur-generaal John Ashcroft het in 2004 voor die 9/11-kommissie getuig dat "die enkele grootste strukturele oorsaak van die probleem van 11 September die muur was wat kriminele ondersoekers en intelligensie-agente van mekaar geskei het".<ref name="Ashcroft">{{Cite journal |last1=Javorsek |first1=Daniel |last2=Rose |first2=Sean |year=2015 |title=Intelligence Reform and the Snowden Paradox |journal=Strategic Studies Quarterly |page=742}}</ref> == Verloop van die aanval == Vroeg die oggend van 11 September 2001 het negentien kapers beheer oor vier kommersiële passasiersvliegtuie geneem – twee [[Boeing 767]]'e en twee Boeing 757's. Groot vliegtuie op lang vlugte is gekies omdat hulle meer brandstof aan boord sou hê; elkeen het met ongeveer 38&nbsp;000 liter [[keroseen|vliegtuigbrandstof]] opgestyg.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="NIST20">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=20, 38 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07 |url-status=live}}</ref> Al vier vlugte het met vertragings van tien tot een-en-veertig minute opgestyg.<ref name="WaPoTimeline">{{Cite news |date=2001-09-12 |title=Timeline in Terrorist Attacks of Sept. 11, 2001 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/articles/timeline.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Niemand aan boord van enige van die vliegtuie het oorleef nie. {| class="wikitable" |+ Kerngegewens van die vier vlugte ! Lugredery !! Vlug !! Vliegtuigtipe !! Opstygtyd* !! Tyd van botsing* !! Vertrek van !! Op pad na !! Plek van botsing !! Bemanning !! Passasiers† !! Op die grond‡ !! Kapers !! Totaal |- | [[American Airlines]] || 11 || Boeing 767-200ER || 07:59 || 08:46 || [[Logan Internasionale Lughawe]], [[Boston]] || [[Los Angeles]] || Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum, verdiepings 93 tot 99 || 11 || 76 || rowspan="2" | 2&nbsp;606 || 5 || rowspan="2" | 2&nbsp;763 |- | [[United Airlines]] || 175 || Boeing 767-200 || 08:14 || 09:03 || Logan Internasionale Lughawe, Boston || Los Angeles || Suidtoring van die Wêreldhandelsentrum, verdiepings 77 tot 85 || 9 || 51 || 5 |- | American Airlines || 77 || Boeing 757-200 || 08:20 || 09:37 || Washington Dulles Internasionale Lughawe || Los Angeles || Westelike muur van die [[Pentagon]] || 6 || 53 || 125 || 5 || 189 |- | United Airlines || 93 || Boeing 757-200 || 08:42 || 10:03 || Newark Internasionale Lughawe || [[San Francisco]] || Veld by Stonycreek, naby Shanksville || 7 || 33 || 0 || 4 || 44 |- ! colspan="8" style="text-align:right" | Totaal !! 33 !! 213 !! 2&nbsp;731 !! 19 !! 2&nbsp;996 |} <small>* Oostelike somertyd (UTC−4). † Kapers uitgesluit. ‡ Nooddienswerkers ingesluit.</small><ref name="911ReportCh1" /><ref name="ReutersFactbox">{{Cite news |date=2007-09-11 |title=FACTBOX: Attacks of Sept. 11, 2001 |url=https://www.reuters.com/article/2007/09/11/us-sept11-factbox-idUSN1036268720070911 |work=Reuters |access-date=2026-09-12}}</ref> === Die kapings === American Airlines-vlug 11 het om 07:59 met veertien minute se vertraging van die Logan Internasionale Lughawe in Boston opgestyg. Omtrent vyftien minute later het vyf kapers, gewapen met boksnyers, die vliegtuig oorgeneem, minstens drie mense beseer en moontlik een doodgemaak voordat hulle hul toegang tot die stuurkajuit geforseer het. Hulle het ook 'n voorwerp vertoon wat na 'n plofstof gelyk het en traangas in die kajuit gespuit om weerstand te ontmoedig.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="SeattleTimes">{{Cite news |date=2004-07-23 |title=Excerpt: A travel day like any other until some passengers left their seats |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001986488_planes23.html |work=The Seattle Times |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119033249/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001986488_planes23.html |archive-date=2011-11-19}}</ref> Die lugwaardin Betty Ong het American Airlines van die kaping in kennis gestel en drie van die kapers se sitplekke aan die lugredery deurgegee.<ref name="Summers156">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=156}}</ref> United Airlines-vlug 175 het om 08:14 ook van Boston opgestyg en is omstreeks 08:42 deur vyf kapers oorgeneem, wat albei vlieëniers doodgemaak en verskeie bemanningslede gesteek het. Op hierdie vlug is ook bomdreigemente gebruik en 'n prikkelmiddel in die kajuit gespuit om die passasiers en bemanning na agter te dryf.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="ABCTimeline">{{Cite news |date=2011-09-05 |title=September 11: From take-off to tragic loss |url=https://www.abc.net.au/news/specials/september-11-remembered/2011-09-06/september-11-timeline/2862086 |work=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129075152/https://www.abc.net.au/news/specials/september-11-remembered/2011-09-06/september-11-timeline/2862086 |archive-date=2022-11-29}}</ref> American Airlines-vlug 77 het om 08:20 van die Washington Dulles Internasionale Lughawe in [[Virginië]] opgestyg en is omstreeks 08:51 deur vyf kapers oorgeneem. Hoewel hulle met messe gewapen was, is daar geen berigte dat iemand aan boord gesteek is nie, en die twee mense wat telefoonoproepe gemaak het, het nie melding gemaak van traangas of 'n bomdreigement nie.<ref name="NTSBaa77">{{Cite report |last=Gregor |first=Joseph A. |date=2001-12-21 |title=Air Traffic Control Recording: American Airlines Flight 77 |url=https://www.ntsb.gov/doclib/foia/9_11/ATC_Report_AA77.pdf |publisher=National Transportation Safety Board |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029094317/https://www.ntsb.gov/doclib/foia/9_11/ATC_Report_AA77.pdf |archive-date=2012-10-29}}</ref> United Airlines-vlug 93 het om 08:42 van die Newark Internasionale Lughawe in [[New Jersey]] opgestyg, een-en-veertig minute later as geskeduleer weens die digte oggendverkeer. Die vier kapers aan boord het eers ná 46 minute toegeslaan en die stuurkajuit om 09:28 oorgeneem, waarna hulle die vliegtuig ooswaarts na Washington gedraai het.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="NYTLongman">{{Cite news |last=Longman |first=Jere |date=2006-04-26 |title='United 93' and the politics of heroism |url=https://www.nytimes.com/2006/04/26/arts/united-93-and-the-politics-of-heroism.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235027/https://www.nytimes.com/2006/04/26/arts/united-93-and-the-politics-of-heroism.html |archive-date=2023-03-06}}</ref> === Die botsings === [[Lêer:World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg|links|duimnael|Die Wêreldhandelsentrum voor die aanvalle met die Noordtoring aan die linkerkant en die Suidtoring aan die regterkant.]] Om 08:46 plaaslike tyd, die oggend van 11 September het die gekaapte passasiersvliegtuig American Airlines-vlug 11 op 'n redelike hoë hoogte in die Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum vasgevlieg. Die impak het 'n groot ontploffing veroorsaak, waarna 'n brand in die toring ontstaan het. Die vliegtuig se tenks was nog vol [[keroseen]]; dit het kort tevore opgestyg vanaf [[Logan Internasionale Lughawe]] in [[Boston]], op pad na die weskus van die VSA. Die vliegtuig het die noordelike gevel byna loodreg tussen die 93ste en 99ste verdieping getref teen 'n geraamde spoed van 713 km/h en 35 van die 236 buitekolomme afgesny; volgens die NIST-verslag is ses van die 47 kernkolomme afgesny en drie ander swaar beskadig. Al drie trappe in die kern is vernietig, sodat niemand bo die impaksone kon ontsnap nie.<ref name="NIST22">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=22-26 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref> Baie waarnemers het aanvanklik aanvaar dat dit 'n ongeluk was.<ref name="CDCEvac">{{Cite web |title=Preliminary Results from the World Trade Center Evacuation Study – New York City, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5335a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204032648/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5335a3.htm |archive-date=2018-12-04}}</ref> [[Lêer:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|duimnael|United Airlines-vlug 175 tref die Suidtoring.]] Sewentien minute later, om 09:03, het [[United Airlines]]-vlug 175 'n bietjie laer in die Suidtoring van die Wêreldhandelsentrum vas gevlieg en ook 'n brand veroorsaak. Omdat televisiekameras reeds op die Noordtoring gerig was, is hierdie botsing regstreeks wêreldwyd uitgesaai, en dit was toe duidelik dat dit om gerigte, gekoördineerde terreuraanvalle gaan.<ref name="MercuryNews">{{Cite news |date=2021-09-10 |title=9:03 a.m.: The 9/11 moment when many grasped a new reality |url=https://www.mercurynews.com/2021/09/10/903-a-m-the-9-11-moment-when-many-grasped-a-new-reality/ |work=The Mercury News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130094708/https://www.mercurynews.com/2021/09/10/903-a-m-the-9-11-moment-when-many-grasped-a-new-reality/ |archive-date=2022-11-30}}</ref> Die vliegtuig het die suidelike gevel skuins getref teen ongeveer 872 km/h – sowat 50 persent meer energie as die eerste botsing – en 32 van die 60 buitekolomme op daardie gevel oor vyf verdiepings afgesny. Omdat die vliegtuig skuins ingeslaan het, kon dele van 'n enjin en die onderstel by die oostelike hoek van die gebou uitkom en tot 400 meter ver geval word. Ten minste een trap in die kern het begaanbaar gebly.<ref name="NIST108">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=38, 42, 108 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref> Aanvanklik het albei torings bly staan, wat diegene in die vloere onder die impakgebiede 'n geleentheid gegee het om te vlug. [[Lêer:Aerial view of the Pentagon during rescue operations post-September 11 attack.JPEG|links|duimnael|Skade aan die Pentagon ná die impak van American Airlines-vlug 77.]] 'n Bietjie meer as 'n halfuur nadat Vlug 175 in die Suidtoring vasgevlieg het, om 09:37, het 'n derde vliegtuig, American Airlines-vlug 77, in die gebou van die Verenigde State se Departement van Verdediging, die [[Pentagon]], in [[Washington, D.C.]] vasgevlieg. Die vliegtuig het die middelste deel van die westelike vleuel teen ongeveer 850 km/h op grondvloervlak getref, juis in 'n gedeelte waarvan die opknapping pas voltooi is en waarvan die buitegevel versterk is om 'n terreuraanval te weerstaan. Die brandstof het vinnig deur die struktuur versprei en aan die brand geslaan; die impak en die brand het al 64 mense aan boord sowel as 125 mense in die gebou gedood. Ongeveer 'n halfuur later het die getrefde gedeelte van die E-ring ineengestort.<ref name="PentagonReport">{{Cite report |title=The Pentagon Building Performance Report |publisher=American Society of Civil Engineers |year=2003 |isbn=978-0-7844-0638-0 |pages=4-8 |url=http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203155704/http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |archive-date=2004-02-03}}</ref> ’n Vierde United Airlines-vlug, vlugnommer 93, ook gekaap, het daardie oggend in ’n veld buite [[Pittsburgh]] neergestort. Volgens [[FBI]]-transkripsies van kajuitmateriaal het die passasiers probeer om die vliegtuig terug te neem, danksy hul [[Selfoon|selfone]] het hulle reeds geweet wat in New York gebeur het, so hulle het geweet dat hulle niks het om te verloor nie. Toe die opstand die deur van die stuurkajuit bereik, het die kaper-vlieënier die vliegtuig heftig laat rol en duik om die aanval te ontwrig, en 'n ander kaper het hom aangespoor om die vliegtuig te laat neerstort. Om 10:03 het die vliegtuig teen 933 km/h en teen 'n hoek van 44 grade in 'n veld in Stonycreek naby Shanksville neergestort en 'n krater van sowat drie meter diep en twaalf meter wyd gelaat. Dit was op daardie stadium sowat 200 kilometer – ongeveer twintig vlugminute – van Washington af.<ref name="NTSBua93">{{Cite report |title=Flight Path Study – United Airlines Flight 93 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |url=http://ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007024840/http://ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |archive-date=2006-10-07}}</ref><ref name="WP93">{{Cite news |last=Snyder |first=David |date=2002-04-19 |title=Families Hear Flight 93's Final Moments |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/2002/04/19/families-hear-flight-93s-final-moments/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Dit word geglo dat dit verhoed het dat die beoogde teiken, miskien die [[Capitol]] of die [[Withuis]], bereik word. In 'n onderhoud in April 2002 het Khalid Sheikh Mohammed en Ramzi bin al-Shibh gesê dat Vlug 93 se teiken die Capitol was en nie die Withuis nie.<ref name="Fouda158">{{Cite book |last1=Fouda |first1=Yosri |last2=Fielding |first2=Nick |title=Masterminds of Terror: The Truth Behind the Most Devastating Terrorist Attack the World Has Ever Seen |publisher=Arcade |year=2004 |isbn=978-1-55970-726-8 |location=New York |pages=158-159}}</ref> Tydens die beplanning het Mohammed Atta gemeen dat die Withuis dalk 'n te moeilike teiken sou wees en het hy Hani Hanjour se oordeel daaroor gevra.<ref name="Summers323">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=323}}</ref> Volgens Mohammed het Al-Kaïda aanvanklik beplan om kerninstallasies eerder as die Wêreldhandelsentrum en die Pentagon te tref, maar het dit daarteen besluit uit vrees dat dinge "handuit kon ruk".<ref name="BBCNuclear">{{Cite news |date=2002-09-08 |title=Al-Qaeda 'plotted nuclear attacks' |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2244146.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103031125/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2244146.stm |archive-date=2019-01-03}}</ref> === Reaksie van die lugverkeersleiding en die lugverdediging === Omdat die kapers die [[transponder]]s van hul vliegtuie afgeskakel het, kon lugverkeersleiers die vliegtuie nie meer outomaties opspoor nie. Vanaf 08:19 het twee lugwaardinne van Vlug 11 die [[Federal Aviation Administration]] (FAA) oor die kaping ingelig. Om 08:37 het die FAA die North American Aerospace Defense Command (NORAD) in kennis gestel en gevra dat vegvliegtuie opgestuur word. Vir die NORAD-beheerders was dit aanvanklik onduidelik of die melding deel was van die gelyktydige teenterreuroefening ''Vigilant Guardian'', wat ook gesimuleerde vliegtuigkapings ingesluit het.<ref name="911Report20">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=20, 29, 31, 45 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Die eerste vegvliegtuie, twee F-15's van die Otis Air National Guard Base naby Boston, het om 08:52 opgestyg, sowat agt-en-dertig minute ná die kaping van Vlug 11. Hulle het nie teikeninligting ontvang nie en het bo die see naby Long Island heen en weer gevlieg terwyl hulle gewag het om te hoor waar die gekaapte vliegtuie is.<ref name="911Report20" /><ref name="BostonGlobePilots">{{Cite news |date=2005-09-11 |title=Two pilots revisit their 9/11 |url=http://archive.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2005/09/11/two_pilots_revisit_their_911/ |work=The Boston Globe |access-date=2026-09-12}}</ref> Om 09:30 het NORAD drie F-16's van die Langley-lugmagbasis in Virginië laat opstyg, maar toe Vlug 77 om 09:37 die Pentagon tref, was hulle nog 169 kilometer daarvandaan.<ref name="911Report20" /> Twee ongewapende F-16's van die District of Columbia se lugnasionale garde het eers om 10:38 van die Andrews-lugmagbasis opgestyg; hul vlieëniers het opdrag gehad om desnoods 'n gekaapte vliegtuig in die lug te ram.<ref name="Hendrix">{{Cite news |last=Hendrix |first=Steve |date=2011-09-08 |title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11 |url=https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2011/09/06/gIQAMpcODK_story.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905053526/http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2011/09/06/gIQAMpcODK_story.html |archive-date=2015-09-05}}</ref> Om 09:42 het die FAA alle burgerlike lugverkeer in die vasteland van die Verenigde State aan die grond gehou en vliegtuie wat reeds in die lug was, beveel om onmiddellik te land.<ref name="911ReportCh1" /> Ben Sliney, wat op sy eerste dag as die FAA se nasionale operasionele bestuurder was, het beveel dat die Amerikaanse lugruim vir alle internasionale vlugte gesluit word; ongeveer 500 vlugte is teruggedraai of na ander lande omgelei. Kanada het 226 van die omgeleide vlugte ontvang en Operasie Geelstrikkie geloods om die groot getal gestrande passasiers te hanteer.<ref name="CanadaFlights">{{Cite press release |title=Actions taken following September 11 terrorist attacks |date=2001-12-11 |publisher=Transport Canada |url=http://www.tc.gc.ca/mediaroom/releases/nat/2001/01_h152e.htm |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020415131425/http://www.tc.gc.ca/mediaroom/releases/nat/2001/01_h152e.htm |archive-date=2002-04-15}}</ref> Teen 12:15 was daar geen kommersiële of private vliegtuig meer bo die Verenigde State in die lug nie, en burgerlike lugvaart het tot 14 September gegrond gebly.<ref name="USATodayClear">{{Cite news |last1=Levin |first1=Alan |last2=Adams |first2=Marilyn |last3=Morrison |first3=Blake |date=2021-09-06 |title='Clear the skies': Behind the unprecedented call to stop air travel on 9/11 |url=https://eu.usatoday.com/in-depth/news/nation/2021/09/06/9-11-hijacking-behind-unprecedented-decision-ground-planes/5451142001/ |work=USA Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Om 10:20 het visepresident [[Dick Cheney]] opdrag gegee dat enige kommersiële vliegtuig wat positief as gekaap geïdentifiseer kon word, afgeskiet word, maar dié bevel het die vegvlieëniers nie betyds bereik om enigiets te doen nie.<ref name="911Report20" /><ref name="LATCheney">{{Cite news |last=Schrader |first=Esther |date=2004-06-18 |title=Cheney Gave Order to Shoot Down Jets |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-jun-18-na-cheney18-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811141540/http://articles.latimes.com/2004/jun/18/nation/na-cheney18 |archive-date=2011-08-11}}</ref> Die noodplan ''Security Control of Air Traffic and Air Navigation Aids'' (SCATANA) is vir die eerste keer in die Amerikaanse geskiedenis in werking gestel, wat tienduisende passasiers wêreldwyd gestrand gelaat het.<ref name="Commission10" /> NORAD het later erken dat die mislukking van die lugverdediging aan die vertraagde of uitgebleve deurgee van vlugvoorvalle te wyte was: die weermag is skaars 'n paar minute voor die botsings van Vlugte 11 en 77 gewaarsku, en eers ná die botsings in die geval van die ander twee vlugte.<ref name="911Report20" /> === Die ineenstorting van die geboue === [[Lêer:September 11 2001 just collapsed.jpg|duimnael|Die Wêreldhandelsentrum, kort ná die ineenstorting van die tweede toring.]] Die Suidtoring was die eerste wat om 09:59 heeltemal ineengestort het ná 56 minute se brande, gevolg deur die Noordtoring om 10:28 nadat dit 102 minute lank gebrand het. Byna almal wat op daardie stadium nog in die torings was, het gesterf. Sommige mense is ook later aan [[longsiektes]] dood as gevolg van die enorme hoeveelheid stof wat vrygestel is. Omstreeks 17:20 het 'n derde gebou van die Wêreldhandelsentrum ook heeltemal ineengestort. Dit is toegeskryf aan brande in die gebou en die skade wat hierdie gebou gely het deur die ineenstorting van die Twee Torings. Verder is die Wêreldhandelsentrum-geboue 3 tot 6 ook erg beskadig, waarvan die meeste gesloop moes word. Hoewel die Suidtoring sewentien minute ná die Noordtoring getref is, het dit eerste ineengestort omdat die impaksone veel laer was, die vliegtuig teen 'n hoër spoed en in 'n hoek ingeslaan het, en die bykomende strukturele las ongelyk versprei is.<ref name="NIST80">{{Cite journal |year=2005 |title=Final Reports from the NIST World Trade Center Disaster Investigation |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1-5av1.pdf |journal=NIST |pages=80, 84 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911011051/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1-5av1.pdf |archive-date=2021-09-11}}</ref> Die brande het die vakwerke wat die vloere gedra het verswak, waarop die vloere begin sak het; die sakkende vloere het aan die buitenste staalkolomme getrek sodat dié na binne gebuig het. Saam met die skade aan die kernkolomme kon die buigende buitekolomme die geboue nie meer dra nie.<ref name="NISTCollapse">{{Cite book |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |date=2005 |publisher=National Institute of Standards and Technology |chapter=Executive Summary |chapter-url=https://www.nist.gov/customcf/get_pdf.cfm?pub_id=909017 |access-date=2026-09-12}}</ref> Toe die Noordtoring ineenstort, het puin op die nabygeleë gebou 7 World Trade Center geval, wat skade veroorsaak en brande aan die gang gesit het. Dié brande het byna sewe uur lank gewoed en die gebou se strukturele integriteit aangetas, waarop dit laat die middag ineengestort het.<ref name="NISTWTC7">{{Cite press release |title=NIST WTC 7 Investigation Finds Building Fires Caused Collapse |date=2008-08-21 |publisher=National Institute of Standards and Technology |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2008/08/nist-wtc-7-investigation-finds-building-fires-caused-collapse |access-date=2026-09-12}}</ref> Ontwerpers van die tweelingtorings het in die 1960's bereken dat die geboue die botsing van 'n volgelaaide [[Boeing 707]] teen kruisspoed sou kon weerstaan, en Leslie E. Robertson, een van die strukturele ontwerpers, het gesê so 'n botsing sou "slegs plaaslike skade veroorsaak wat nie tot 'n ineenstorting of noemenswaardige skade aan die gebou kon lei nie". Daardie studies het egter die uitwerking van die brande wat sou volg, onderskat.<ref name="Dwyer102">{{Cite book |last1=Dwyer |first1=Jim |last2=Flynn |first2=Kevin |title=102 Minutes: The Untold Story of the Fight to Survive Inside the Twin Towers |publisher=Times Books |year=2005 |location=New York |pages=183-187}}</ref> Binne 'n radius van ongeveer 130 meter is talle vensters van omliggende geboue deur die skokgolf van die ineenstortings vernietig.<ref name="FEMA403">{{Cite report |date=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study: Data Collection, Preliminary Observations, and Recommendations |url=https://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch1.pdf |publisher=Federal Emergency Management Agency |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016101226/http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |archive-date=2010-10-16}}</ref> === Reddingspogings === [[Lêer:WTC-Fireman requests 10 more colleagues (cropped).jpg|links|duimnael|'n Brandweerman by die Wêreldhandelsentrum vra tien bykomende reddingswerkers.]] Die owerhede in New York het die eerste botsing vir 'n ongeluk aangesien en die mense in die naasliggende Suidtoring aangeraai om kalm te bly en by hul werkplekke te bly. Ná die tweede botsing het die New York City Fire Department (FDNY) en honderde ander nooddienswerkers probeer om die mense bo die impaksones te red en met die ontruiming van al die geboue begin.<ref name="911Report281">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=279-284, 292, 295, 300, 305, 311, 317 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Die kantoor van die New York City Emergency Management, wat vir die koördinering van reddingsoperasies verantwoordelik was, was in gebou 7 gehuisves en moes self ontruim word. Gevolglik moes die FDNY, die New York City Police Department (NYPD) en die Port Authority Police Department (PAPD) hul optrede sonder koördinasie en met onversoenbare kommunikasiestelsels uitvoer.<ref name="911Report281" /> In minder as drie uur is meer as 200 brandweereenhede – omtrent die helfte van die stad se brandweer – na die toneel ontplooi; dit was die grootste operasie in die geskiedenis van die New Yorkse brandweer.<ref name="NIST167">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=167, 176, 188-191 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref><ref name="McKinsey">{{Cite report |title=McKinsey Report: Increasing FDNY's Preparedness |publisher=McKinsey & Company |year=2002 |url=https://www.nyc.gov/assets/fdny/downloads/pdf/about/mckinsey_report.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Omdat al die hysbakke uitgeval het, sou dit te lank geneem het om swaar blustoerusting met die trappe na die brandende verdiepings te dra. Kantoordeure na die trappe kon met die hand oopgemaak word, maar nie die deure na die dakke nie, en daar was geen helikopterlandingsplekke nie – iets waarvan die werknemers tydens noodoefeninge nooit ingelig is nie. Baie mense wat via die dakke wou ontsnap, het dus voor geslote deure gestaan.<ref name="911Report281" /> Die NYPD se lugeenheid het met drie helikopters die toestand in die torings dopgehou en bevind dat reddings vanaf die dakke onmoontlik was.<ref name="911Report281" /> Weens die baie digte rook was dit onmoontlik om mense met behulp van reddingshelikopters van die torings se dakke te probeer red. Minstens 200 mense het van die torings afgespring om te ontsnap om nie doodgebrand te word nie. Verskeie foto- en video-opnames is van hierdie vallende mense gemaak, waarvan een bekend geword het as ''The Falling Man''. Namate die toestand versleg het, het die NYPD-bevelvoerders hul lede beveel om die torings te verlaat, en die meeste polisiebeamptes kon betyds uitkom. Omdat die agentskappe afsonderlike bevelposte gehad het en hul radio's nie versoenbaar was nie, is die waarskuwings nooit aan die brandweerbevelvoerders oorgedra nie.<ref name="McKinsey" /> Ná die eerste ineenstorting het die brandweer wel ontruimingsbevele uitgereik, maar weens haperende radioherhalers het baie brandweermanne dit nooit gehoor nie.<ref name="McKinsey" /> Altesaam kon meer as 15&nbsp;000 van die ongeveer 17&nbsp;400 mense (87 persent) die torings betyds verlaat.<ref name="NIST167" /> Ná die ineenstortings het meer as tienduisend reddingswerkers, noodhelpers en vrywilligers na oorlewendes op die terrein gesoek. Omstreeks 20:00 is die PAPD-beampte Will Jimeno lewend uit die puin gehaal, en die volgende oggend is sy kollega, sersant John McLoughlin, gered. Omstreeks 12:30 op 12 September is Genelle Guzman-McMillan – 26 uur ná die ineenstorting van die Noordtoring – as die laaste oorlewende uit die puin gehaal.<ref name="USATodayMiracles">{{Cite news |date=2002-09-05 |title=Miracles emerge from debris |url=https://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-05-miracles-usat_x.htm |work=USA Today |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021002175836/https://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-05-miracles-usat_x.htm |archive-date=2002-10-02}}</ref> Slegs sowat twintig mense wat hulle tydens die ineenstortings in die torings bevind het, het dit oorleef, waaronder sestien mense wat in trap B van die Noordtoring op die twintigste verdieping was.<ref name="NYMagSurvivors">{{Cite news |date=2003-09-05 |title=The Miracle Survivors |url=https://nymag.com/nymetro/news/sept11/2003/n_9189/ |work=New York Magazine |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Amerikaanse vloot het die hospitaalskip USNS ''Comfort'' ontplooi om die duisende reddingswerkers op die terrein van voedsel en versorging te voorsien; die skip het sowat 600 beseerdes ontvang.<ref name="Comfort">{{Cite web |title=Hospital Ship Receives Humanitarian Medal for Sept. 11 Mission |date=2003-08-22 |url=http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=9108 |publisher=Navy News Stand |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041106111825/http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=9108 |archive-date=2004-11-06}}</ref> Tussen Oktober 2001 en Januarie 2002 is die weergawes van 503 brandweermanne en reddingswerkers opgeteken. Dié opnames is drie jaar lank geheim gehou ondanks versoeke van slagofferfamilies; ná 'n hofsaak deur ''The New York Times'' is burgemeester Michael Bloomberg uiteindelik gedwing om hulle in Augustus 2005 vry te stel.<ref name="NYTRecords">{{Cite news |date=2005-08-13 |title=Vast Archive Yields New View of 9/11 |url=https://www.nytimes.com/2005/08/13/nyregion/nyregionspecial3/13records.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> == Dood, beskadiging en impak == === Slagoffers === Nie een van die insittendes van die vier betrokke vliegtuie, insluitend die kapers, het die aanvalle oorleef nie. Die terreuraanval van daardie dag het altesaam 2&nbsp;996 mense uit 92 lande die lewe gekos; 372 van die slagoffers was nie Amerikaanse burgers nie.<ref name="HJS802" /><ref name="Beirman">{{Cite book |last=Beirman |first=David |title=Tourism Crises and Destination Recovery |publisher=Sage |year=2021 |isbn=978-1-5264-0300-1 |location=Sydney |page=2014}}</ref> Onder die buitelandse slagoffers was 67 Britte, 41 Indiërs, 28 Suid-Koreane, 24 Kanadese, 24 Japannese, elf Duitsers, vier Franse, twee Switsers en een Belg. Die jongste slagoffer was twee jaar oud en die oudste 85.<ref name="GuardianMemorial">{{Cite news |date=2007-09-11 |title=Memorial services honour 9/11 victims |url=https://www.theguardian.com/world/2007/sep/11/september11.usa |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006193045/http://www.guardian.co.uk/world/2007/sep/11/september11.usa |archive-date=2008-10-06}}</ref><ref name="HJS802" /> Meer as 6&nbsp;000 mense is akuut beseer.<ref name="Hoffmann38">{{Cite book |last1=Hoffman |first1=August John |last2=Alamilla |first2=Saul |last3=Liang |first3=Belle |title=The Role of Community Development in Reducing Extremism and Ethnic Conflict |publisher=Springer VS |year=2018 |isbn=978-3-319-75699-8 |location=Wiesbaden |page=38}}</ref> In New York het meer as 90 persent van die mense wat in die torings omgekom het, hulle op of bo die impakvlakke bevind. In die Noordtoring was tussen 1&nbsp;344 en 1&nbsp;402 mense op, bo of een verdieping onder die impakpunt, en almal van hulle het gesterf; honderde is onmiddellik met die botsing gedood. Van die ongeveer 800 mense wat die botsing oorleef het, is baie vasgekeer en het in die brande of van rookinaseming gesterf, geval of gespring om die rook en vlamme te ontvlug, of is met die ineenstorting gedood.<ref name="NYT102Mins">{{Cite news |last1=Dwyer |first1=Jim |last2=Lipton |first2=Eric |date=2002-05-26 |title=102 Minutes: Last Words at the Trade Center; Fighting to Live as the Towers Die |url=https://www.nytimes.com/2002/05/26/nyregion/102-minutes-last-words-at-the-trade-center-fighting-to-live-as-the-towers-die.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114063928/http://www.nytimes.com/2002/05/26/nyregion/102-minutes-last-words-at-the-trade-center-fighting-to-live-as-the-towers-die.html |archive-date=2013-11-14}}</ref> In die Suidtoring was ongeveer 600 mense op of bo die 77ste verdieping toe Vlug 175 ingeslaan het, en min van hulle het oorleef. Anders as in die Noordtoring was die ongeveer 300 oorlewendes van die botsing nie werklik vasgekeer nie, maar die meeste was nie bewus daarvan dat daar nog 'n uitweg was nie. Een trap, Trap A, het nie vernietig geraak nie en het agtien mense van die impakverdiepings en hoër in staat gestel om te ontsnap. Altesaam het 630 mense in die Suidtoring gesterf, minder as die helfte van die getal in die Noordtoring.<ref name="Sunder48">{{Cite report |last=Sunder |first=S. Shyam |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |page=48}}</ref> Die verliese in die Suidtoring is aansienlik verminder deurdat sommige huurders onmiddellik ná die eerste botsing besluit het om die gebou te ontruim. Die versekeringsmaatskappy AON het byvoorbeeld sy verdiepings laat ontruim, sodat meer as 900 van die 1&nbsp;100 AON-werknemers wat bo die 77ste verdieping was, betyds kon uitkom. Dat die Suidtoring nie ná die eerste botsing volledig ontruim is nie, is deur ''USA Today'' as "een van die dag se groot tragedies" beskryf.<ref name="Purpura">{{Cite book |last=Purpura |first=Philip |title=Security and Loss Prevention: An Introduction |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=978-0-08-055400-6 |edition=5de |page=300}}</ref> By die Wêreldhandelsentrum het 414 nooddienswerkers gesterf terwyl hulle mense probeer red en brande probeer blus het. Daaronder was 343 brandweermanne van die FDNY, insluitend 'n kapelaan en twee paramedici, 23 lede van die NYPD, 37 lede van die PAPD en agt paramedici van private nooddiensmaatskappye.<ref name="FDNY911">{{Cite web |title=The Unofficial Home Page of FDNY: 9/11 |url=https://nyfd.com/9_11_wtc.html |publisher=New York City Fire Department |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408020920/https://nyfd.com/9_11_wtc.html |archive-date=2023-04-08}}</ref><ref name="ODMP">{{Cite web |title=Honoring Law Enforcement Officers Killed as a Result of 9/11 |url=http://www.odmp.org/911.php |publisher=Officer Down Memorial Page |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070811122207/http://www.odmp.org/911.php |archive-date=2007-08-11}}</ref> Altesaam het 72 wetstoepassingsbeamptes op daardie dag gesterf, die grootste enkeldagverlies aan wetstoepassers in die Amerikaanse geskiedenis.<ref name="CongRecord">{{Cite web |date=2002-06-11 |title=Congressional Record, Vol. 148, No. 76 |url=https://www.congress.gov/107/crec/2002/06/11/CREC-2002-06-11.pdf |publisher=Government Printing Office |page=H3312 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324004649/https://www.congress.gov/107/crec/2002/06/11/CREC-2002-06-11.pdf |archive-date=2022-03-24}}</ref> Daar is beraam dat net minder as 1&nbsp;400 mense in die noordelike toring was toe dit ineengestort het. Die effektemakelaar Cantor Fitzgerald, wat kantore op die 101ste tot 105de verdiepings van die Noordtoring gehad het, het 658 werknemers verloor – meer as enige ander werkgewer. Marsh & McLennan, wat die verdiepings net daaronder beset het, het 358 werknemers verloor en die Aon-korporasie 176.<ref name="BBCCantor">{{Cite news |date=2006-09-04 |title=Cantor rebuilds after 9/11 losses |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/5282060.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406160843/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5282060.stm |archive-date=2008-04-06}}</ref><ref name="MarshMemorial">{{Cite web |title=Marsh & McLennan Companies 9/11 Memorial |url=http://memorial.mmc.com/ |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818143251/http://memorial.mmc.com/ |archive-date=2011-08-18}}</ref> By die Pentagon het 125 mense gesterf toe Vlug 77 die westelike kant van die gebou getref het. Sewentig van hulle was burgerlikes en 55 was militêre lede, van wie baie vir die Amerikaanse leër of vloot gewerk het. Luitenant-generaal Timothy Maude, adjunk-stafhoof van die leër, was die hoogste militêre offisier wat in die aanvalle gesterf het.<ref name="Goldberg208">{{Cite book |last=Goldberg |first=Alfred |title=Pentagon 9/11 |publisher=Historical Office, Office of the Secretary of Defense |year=2007 |isbn=978-0-16-078328-9 |location=Washington |pages=17, 208-212}}</ref> Meer as 3&nbsp;000 kinders het 'n ouer in die aanvalle verloor; volgens sommige ramings was die getal wat minstens een ouer verloor het, meer as 10&nbsp;000.<ref name="Coates">{{Cite journal |last1=Coates |first1=Susan |last2=Schechter |first2=Daniel |year=2004 |title=Preschoolers' traumatic stress post-9/11: Relational and developmental perspectives |journal=Psychiatric Clinics of North America |volume=27 |issue=3 |pages=473-489 |doi=10.1016/j.psc.2004.03.006 |pmid=15325488}}</ref><ref name="Beebe">{{Cite book |last1=Beebe |first1=Beatrice |last2=Sossin |first2=K. Mark |last3=Cohen |first3=Phyllis |last4=Markese |first4=Sara |title=Mothers, Infants and Young Children of September 11, 2001: A Primary Prevention Project |publisher=Taylor & Francis |year=2013 |isbn=978-1-135-69872-0 |location=Londen |page=20}}</ref> === Identifikasie van die oorskot === Van die 2&nbsp;977 persone wat as gevolg van die aanvalle gesterf het, kon slegs 1&nbsp;585 aanvanklik geïdentifiseer word op grond van die menslike oorskot wat gevind is. Uit 'n totaal van 19&nbsp;916 menslike oorskotdele kon 10&nbsp;190 geïdentifiseer word. Weens die toepassing van nuwe tegnologieë word nuwe identifikasies steeds sporadies uitgevoer. Byvoorbeeld, in September 2014 is Patrice Braut (1970), die enigste Belgiese slagoffer, as die 1&nbsp;639ste slagoffer geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[https://www.vrt.be/vrtnws/nl.permalink.1525334626608/ Enige Belgische slachtoffer van 9/11 is geïdentificeerd] ''De Redactie'', 24 September 2017</ref> In Augustus 2017, byna 16 jaar ná die aanvalle, is nog 'n slagoffer geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.3041967 Nog een slachtoffer van aanslagen 9/11 geïdentificeerd], De Redactie, 8 Augustus 2017. [https://web.archive.org/web/20171012104444/http://deredactie.be:80/cm/vrtnieuws/buitenland/1.3041967 Gearchiveerd] op 12 oktober 2017.</ref> Die voorlopige laaste identifikasie het in September 2021 plaasgevind. Twintig jaar ná die aanvalle is 1&nbsp;647 slagoffers positief geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[https://www.nu.nl/herdenking-911/6156154/zo-worden-er-nog-altijd-mensen-herkend-in-het-puin-van-911.html Zo worden er nog altijd mensen herkend in het puin van 9/11], NU.nl, 10 September 2021. [https://web.archive.org/web/20210913073225/https://www.nu.nl/herdenking-911/6156154/zo-worden-er-nog-altijd-mensen-herkend-in-het-puin-van-911.html Geargiveer] op 13 September 2021.</ref> Al die puin en oorblyfsels van die ineengestorte geboue, asook voorwerpe soos vernietigde motors, is na die voormalige stortingsterrein Fresh Kills op [[Staten Island]] geneem, waar spesialiste van die ''World Trade Center Recovery Operation'' na genetiese materiaal van die slagoffers gesoek het. Teen die einde van 2006 het hulle 1&nbsp;603 slagoffers geïdentifiseer, 86 persent van hulle deur [[DNS]]-ontleding; van 2003 af is jaarliks slegs enkeles bykomend geïdentifiseer.<ref name="Aronson">{{Cite book |last=Aronson |first=Jay D. |title=Who Owns the Dead? The Science and Politics of Death at Ground Zero |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=978-0-674-97265-0 |location=Cambridge |pages=106-107}}</ref> Ook dertien van die negentien kapers is teen 2008 geïdentifiseer.<ref name="Kastoryano">{{Cite book |last1=Kastoryano |first1=Riva |last2=Schoch |first2=Cynthia |title=Burying Jihadis: Bodies Between State, Territory, and Identity |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=0-19-093486-7 |location=Oxford |page=96}}</ref> In 2010 het 'n span antropoloë en argeoloë 'n nuwe soektog by Fresh Kills onderneem en 72 verdere menslike oorskotdele gevind.<ref name="AFPRemains">{{Cite news |last=Andrade |first=Mariano |date=2011-08-25 |title=Scientists still struggle to identify 9/11 remains |url=http://news.discovery.com/human/psychology/world-trade-center-remains-110826.htm |work=Discovery News |agency=Agence France-Presse |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403064003/http://news.discovery.com/human/psychology/world-trade-center-remains-110826.htm |archive-date=2015-04-03}}</ref> In 2014 is drie houers met 7&nbsp;930 ongeïdentifiseerde oorskotdele na 'n bewaarplek van die geregtelike patoloog by die 9/11-gedenkteken oorgeplaas, 'n besluit wat onder sommige slagofferfamilies omstrede was.<ref name="NYTTransfer">{{Cite news |last=Farrell |first=Stephen |date=2014-05-10 |title=In 'Ceremonial Transfer,' Remains of 9/11 Victims Are Moved to Memorial |url=https://www.nytimes.com/2014/05/11/nyregion/remains-of-9-11-victims-are-transferred-to-trade-center-site.html |work=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521011608/https://www.nytimes.com/2014/05/11/nyregion/remains-of-9-11-victims-are-transferred-to-trade-center-site.html |url-status=live}}</ref> Teen Augustus 2025 was altesaam 1&nbsp;653 van die New Yorkse slagoffers geïdentifiseer; sowat 1&nbsp;100 – ongeveer 40 persent van dié wat by die Wêreldhandelsentrum gesterf het – bly steeds ongeïdentifiseer.<ref name="ABC2025">{{Cite news |date=2025-08-07 |title=3 additional victims of 9/11 terror attacks identified almost 24 years later |url=https://abc7ny.com/post/nyc-officials-announce-3-more-world-trade-center-victims-identified-24-years-911-terror-attacks/17462075/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="CBS60Min">{{Cite news |last=Pelley |first=Scott |date=2024-11-17 |title=NYC medical examiner still identifying 9/11 victims' remains |url=https://www.cbsnews.com/news/nyc-medical-examiner-still-identifying-september-11-victims-remains-60-minutes-transcript/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12 |archive-date=2025-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250106135437/https://www.cbsnews.com/news/nyc-medical-examiner-still-identifying-september-11-victims-remains-60-minutes-transcript/ |url-status=live}}</ref> === Skade aan geboue === Die Twee Torings en die ander geboue by Wêreldhandelsentrum-kompleks is heeltemal vernietig. Volgens die ondersoek van die Amerikaanse Nasionale Instituut vir Standaarde en Tegnologie (NIST) het die geboue ineengestort weens die strukturele skade van die botsings saam met die aanhoudende brande wat daarop gevolg het. Sommige ander geboue is later weens die aansienlike skade gesloop. ’n Klein deel van die Pentagon is ook erg beskadig. Altesaam het agt geboue geheel of gedeeltelik ineengestort: die Noordtoring, die Suidtoring, die Marriott World Trade Center (gebou 3), geboue 4, 5, 6 en 7 van die Wêreldhandelsentrum, en die Grieks-Ortodokse Sint Nikolaas-kerk uit 1916, wat onderkant die Suidtoring gestaan het. Die Structural Engineers Association of New York het altesaam 48 beskadigde geboue naby die terrein aangeteken, waarvan elf swaar skade gely het.<ref name="FEMA403Ch7">{{Cite report |date=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study, Hoofstuk 7 |publisher=Federal Emergency Management Agency |url=https://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch7.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Twee metrostasies, verskeie radio- en televisiemaste en talle strate rondom die terrein is ook vernietig of onbruikbaar gelaat.<ref name="Gustin69">{{Cite book |last=Gustin |first=Joseph F. |title=Disaster and Recovery Planning: A Guide for Facility Managers |publisher=River Publishers |year=2020 |edition=6de |isbn=978-1-4822-1567-0 |location=Gistrup |page=69}}</ref> Die Deutsche Bank-gebou is so swaar beskadig en met giftige stof besmet dat dit onbewoonbaar verklaar en van 2007 af stuk vir stuk afgebreek is. Fiterman Hall van die Borough of Manhattan Community College moes eweneens ontruim word en is eers in 2012 heropen.<ref name="Summers75">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=75}}</ref><ref name="Fiterman">{{Cite news |last=Shapiro |first=Julie |date=2012-08-27 |title=Students Return to Rebuilt Fiterman Hall 11 Years After 9/11 |url=https://www.dnainfo.com/new-york/20120827/financial-district/students-return-rebuilt-fiterman-hall-11-years-after-911 |work=DNAinfo New York |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027125835/https://www.dnainfo.com/new-york/20120827/financial-district/students-return-rebuilt-fiterman-hall-11-years-after-911 |archive-date=2017-10-27}}</ref> Die kommunikasietoerusting bo-op die Noordtoring is vernietig; slegs WCBS-TV het 'n rugsteunsender op die Empire State-gebou gehad, maar die ander stasies kon hul seine gou herlei.<ref name="Bloomfield">{{Cite web |last=Bloomfield |first=Larry |date=2001-10-01 |title=New York broadcasters rebuild |url=http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters |publisher=Broadcast Engineering |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604040210/http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters |archive-date=2008-06-04}}</ref> Die PATH-spoorwegstasie onder die kompleks is vernietig en die tonnels na Jersey City het oorstroom; die stasie is later as die World Trade Center-vervoerknooppunt herbou en in 2016 heropen.<ref name="Oculus">{{Cite news |date=2016-03-03 |title=World Trade Center transportation hub, dubbed Oculus, opens to public |url=http://abc7ny.com/1229181/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708162414/http://abc7ny.com/1229181/ |archive-date=2018-07-08}}</ref> Die laaste brande op die terrein is eers op 20 Desember 2001 geblus, ná sowat honderd dae.<ref name="GuardianFires">{{Cite news |date=2001-12-20 |title=Ground Zero stops burning, after 100 days |url=https://www.theguardian.com/world/2001/dec/20/september11.usa |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713032752/https://www.theguardian.com/world/2001/dec/20/september11.usa |archive-date=2018-07-13}}</ref> === Uitwerking op die publiek === In die Verenigde State het ’n gevoel van nasionale rou ná die aanvalle lank geheers. Die aanvalle het 'n buitengewone indruk oor die hele wêreld gemaak. Die [[Media (kommunikasie)|media]] het ’n groot rol hiermee gespeel. Die aanval van die vliegtuig wat in die Suidtoring ingevlieg het, is selfs direk op televisie gesien. Dit het later geblyk dat twee kameras ook die eerste ongeluk vasgevang het. Verder het 'n webkamera die nadering van die eerste vliegtuig en die noordelike toring net na die ongeluk aangeteken.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20111028225922/http://www.documentarywire.com:80/911-the-naudet-brothers Documentarywire]: ''Saam met die videoband van Pavel Hlava, is die Naudets se film die enigste bekende beeldmateriaal van Vlug 11 wat die World Trade Center tref. ’n Reeks webkamerabeelde van Wolfgang Staehle wys die benadering van Vlug 11 en die na-impak.''</ref> Min gebeurtenisse in die geskiedenis het soveel mediadekking ontvang. Die plek – een van die bekendste stede ter wêreld en die setel van talle nuusagentskappe – en die teenwoordigheid van kameras en joernaliste van die eerste botsing af, het meegebring dat die tweede botsing en die ineenstorting van die torings regstreeks deur die meeste televisiestasies ter wêreld uitgesaai is.<ref name="Monahan">{{Cite book |last=Monahan |first=Brian A. |title=The Shock of the News: Media Coverage and the Making of 9/11 |publisher=New York University Press |year=2010 |isbn=0-8147-9554-4 |location=New York}}</ref> Die aanvalle het 'n enorme skok veroorsaak vir Amerikaners wat gewoond was daaraan om hulself as buite bereik van internasionale terreur te beskou.<ref name="Stein">{{Cite journal |last=Stein |first=Howard F. |year=2003 |title=Days of Awe: September 11, 2001 and its Cultural Psychodynamics |journal=Journal for the Psychoanalysis of Culture and Society |volume=8 |issue=2 |pages=187-199 |doi=10.1353/psy.2003.0047 |issn=1088-0763}}</ref> Polisie- en reddingswerkers van reg oor die land het na New York gereis om te help met die berging van liggame, en bloedskenkings het in die weke ná die aanvalle skerp toegeneem.<ref name="Glynn">{{Cite journal |last1=Glynn |first1=Simone A. |last2=Busch |first2=Michael P. |display-authors=etal |year=2003 |title=Effect of a National Disaster on Blood Supply and Safety: The September 11 Experience |journal=Journal of the American Medical Association |volume=289 |issue=17 |pages=2246-2253 |doi=10.1001/jama.289.17.2246 |pmid=12734136 |doi-access=free}}</ref> == Verantwoordelikheid == [[Osama bin Laden]], een van die leiers van [[Al-Kaïda]] saam met [[Ayman al-Zawahiri]], is deur die VSA en ander Westerse regerings verantwoordelik gehou vir die aanvalle. Sy hoofmede-organiseerder was Khalid Sheikh Mohammed, wat reeds by die bomaanval op die Wêreldhandelsentrum in 1993 betrokke was. Leidrade in verskeie ondersoeke het vinnig in die rigting van Al-Kaïda gewys. Die identiteit van die kapers is binne dae ontdek, hulle het geen poging aangewend om dit weg te steek nie. Hulle het byvoorbeeld kaartjies met hul eie kredietkaarte gekoop en met hul eie paspoorte ingeboek. Daar is gevind dat verskeie kapers bande met Al-Kaïda het. Byvoorbeeld, die vermeende hoofkaper Mohammed Atta was vir twee jaar 'n kamermaat van Ramzi Binalshibh, 'n senior Al-Kaïda-operateur, in [[Hamburg]].<ref>{{en}}[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2257456.stm], Ramzi Binalshibh: al-Qaeda suspect, 14-09-2002. [https://web.archive.org/web/20211102171110/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2257456.stm] Geargiveer op 2 November 2021.</ref> Verder is onder meer 'n videokasset van bin Laden saam met twee van die kapers gevind, waarin hy 'n beroep doen op ondersteuning vir die kapers.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20071013184630/http://cbc.ca:80/world/story/2006/09/07/al-qaeda-tape.html], Bin Laden 9/11 planning video aired, September 2006</ref> In ’n ander video, wat ná die aanvalle opgeneem is, het hy gespog dat die aanvalle “beter verloop het" as wat hy gehoop het. Al-Kaïda het die aanvalle die eerste keer openlik opgeëis in 'n video wat op 17 April 2002 deur die Arabiese televisiestasie MBC uitgesaai is. Daarin het die woordvoerder Sulaiman Abu Ghaith verklaar: "Ons kon die kop van die ongeloof op sy eie bodem tref."<ref name="Parisien2002">{{Cite news |date=2002-04-18 |title=Al-Qaïda revendique les attentats du 11 septembre |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/al-qaida-revendique-les-attentats-du-11-septembre-18-04-2002-2002996108.php |work=Le Parisien |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Toe Abu Ghaith, wat ook Bin Laden se skoonseun was, in Maart 2014 in New York tereggestaan het, het hy getuig dat Bin Laden hom op die aand van 11 September vertel het dat hy die aanvalle georganiseer het.<ref name="Parisien2014">{{Cite news |date=2014-03-20 |title=New York : le gendre de Ben Laden curieusement bavard lors de son procès |url=http://www.leparisien.fr/international/new-york-le-gendre-de-ben-laden-curieusement-bavard-lors-de-son-proces-20-03-2014-3687983.php |work=Le Parisien |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Vanaf 12 September 2001 het Bin Laden die aanvalle in die openbaar as die wil van [[Allah]] verwelkom en die aanvallers bedank, maar aanvanklik beweer dat hy nie van hul plan geweet het nie. Kort daarna het hy hulle as helde verheerlik wat die stryd na die hart van Amerika gedra het.<ref name="Summers164">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=164-167}}</ref> In November 2001 het die Amerikaanse weermag in Jalalabad 'n videoband gevind van 'n gesprek in Arabies wat Bin Laden 'n paar weke ná die aanvalle met 'n Al-Kaïda-lid gevoer het. Daarin het hy van die kapers by die naam genoem, hulle geprys en gesê dat hy hulle die teikens eers in die Verenigde State laat weet het en nie op die volledige ineenstorting van die geboue gereken het nie.<ref name="SpiegelVideo">{{Cite news |date=2001-12-20 |title=Bin Ladens "Geständnis-Video" soll fehlerhaft übersetzt sein |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/zweifel-bin-ladens-gestaendnis-video-soll-fehlerhaft-uebersetzt-sein-a-174025.html |work=Der Spiegel |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 22 April 2005 het die Marokkaanse Fransman Zacarias Moussaoui in die hof gesê hy is deur Osama bin Laden gekies om die Withuis binne te vlieg. Moussaoui is op 3 Mei 2006 lewenslange tronkstraf opgelê vir sy betrokkenheid by die aanvalle. Op 23 Mei 2006 het Osama bin Laden egter Zacarias Moussaoui se betrokkenheid by 'n oudioboodskap ontken. Die Duitse geheime diens het tot die gevolgtrekking gekom dat die Hamburg-sel, bestaande uit 5 van die kapers, deur Al-Kaïda gefinansier en opgelei is. Osama bin Laden het self aanvanklik betrokkenheid by die aanvalle ontken, maar in 'n videoboodskap wat op 29 Oktober 2004 deur ''[[Al Jazeera]]'' uitgesaai is, het hy verantwoordelikheid aanvaar.<ref name="cbc2004" /> In daardie boodskap, kort voor die Amerikaanse presidentsverkiesing van 2004, het hy verduidelik wanneer en waarom die idee by hom opgekom het en gedreig met verdere aanvalle indien die Verenigde State nie sy Midde-Oostebeleid verander nie.<ref name="BergenRiseFall">{{Cite book |last=Bergen |first=Peter |title=The Rise and Fall of Osama bin Laden |publisher=Simon & Schuster |year=2021 |isbn=978-1-982170-52-3 |location=New York |page=185}}</ref> Die VSA het [[Afghanistan]] (waar hy sedert 1996 gewoon het) vir sy uitlewering versoek. In 1999 het die [[Verenigde Nasies]] reeds 'n resolusie aanvaar waarin hy sy uitlewering versoek het na aanvalle op Amerikaanse ambassades met 200 sterftes, en na 9/11 is dieselfde resolusie weer deur die VN aanvaar. Na 'n ultimatum van die VSA het honderde [[Taliban]]-skrifgeleerdes bymekaargekom om te beraadslaag. Bin Laden is gevra om Afghanistan te verlaat en met die VSA te onderhandel. Die VSA het nie gereageer nie. Osama bin Laden het gesê hy wil net in 'n Islamitiese land verhoor word. Hy het later 'n [[djihad|''djihad'']] van alle Moslems teen "Sionisme en die Kruistogte" en ook teen die Verenigde State opgeneem. Hy het in koverte terme erken dat hy verantwoordelik was vir die aanvalle. Daar was baie ondersoeke na verantwoordelikheid vir hierdie terreurdaad, veral deur Amerikaanse en ander intelligensie-agentskappe. Boonop is talle verslae oor omliggende sake gepubliseer, soos veiligheid by [[lughawe]]ns en die brandweerstand van [[wolkekrabber]]s. Die belangrikste verslag was die ''9/11 Commission Report'' <ref name="911CommissionSite">{{en}}[https://www.9-11commission.gov/report/], 9/11 Commission Report, 2004. [https://web.archive.org/web/20211026170818/https://9-11commission.gov/report/] Geargiveer op 26 Oktober 2021.</ref> van die Amerikaanse Kongres. Daar was ook 'n dokument van die Britse regering met die titel ''Responsibility for the terrorist atrocities in the United States, 11 September 2001''. Hierdie dokument is hoofsaaklik gebaseer op inligting van die intelligensiedienste en is dus nie bedoel vir moontlike regsvervolging nie. Die Duitse geheimediens het die bogenoemde "Hamburg-sel" ondersoek en bande met Al-Kaïda bevestig. Op grond van hierdie ondersoeke het die Amerikaanse regering tot die gevolgtrekking gekom dat Osama bin Laden en sy terreurnetwerk vir die aanvalle verantwoordelik was. In Februarie 2002 het die adjunkdirekteur van die FBI, Dale Watson, voor die Amerikaanse Kongres die kapers se kontakte met Al-Kaïda uiteengesit en Bin Laden se verantwoordelikheid "duidelik en onweerlegbaar" genoem.<ref name="Watson">{{Cite web |date=2002-02-06 |title=Testimony of Dale L. Watson, Executive Assistant Director, Counterterrorism/Counterintelligence Division, FBI, Before the Senate Select Committee on Intelligence |url=https://www.fbi.gov/congress/congress02/watson020602.htm |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410013616/http://www.fbi.gov/congress/congress02/watson020602.htm |archive-date=2010-04-10}}</ref> Die FBI se woordvoerder Rex Tomb het daarenteen in 2006 gesê dat die FBI nie "genoeg harde bewyse" gehad het om Bin Laden formeel in die Verenigde State aan te kla nie.<ref name="Phillips">{{Cite book |editor-last=Phillips |editor-first=Peter |title=Censored 2008: The Top 25 Censored Stories |publisher=Seven Stories Press |year=2007 |location=New York |pages=93-94}}</ref> === Kapers === Tydens die vlugte het 'n paar dosyn passasiers en lugwaardinne kontak gemaak met mense op die grond via selfone en die boordtelefoon.<ref name="911ReportP12">{{en}}[https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf], 9/11 Commission Report, pagina 12, m.b.t. vlucht UA93: "Kort daarna het die passasiers en vlugpersoneel 'n reeks oproepe van GTE-lugfone en selfone begin."[https://web.archive.org/web/20211026170818/https://9-11commission.gov/report/] Geargiveer op 26 Oktober 2021.</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20140201185541/http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/prosecution/flights/P200054.html], United States v. Zacarias Moussaoui.</ref><ref>{{en}}[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1360088/The-extraordinary-last-calls-of-Flight-UA93.html], The Telegraph, The extraordinary last calls of Flight UA93, 2001. [https://web.archive.org/web/20210912071231/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1360088/The-extraordinary-last-calls-of-Flight-UA93.html] Geargiveer op 12 September 2021.</ref> Die stuurkajuitstemopnemer van vlug UA93 is ook teruggevind. Met behulp van hierdie inligting het meer bekend geword oor wat aan boord gebeur het.<ref>{{en}}[http://edition.cnn.com/2006/LAW/04/12/moussaoui.trial/], CNN, On tape, passengers heard trying to retake cockpit, 2006. [https://web.archive.org/web/20211107130643/http://edition.cnn.com/2006/LAW/04/12/moussaoui.trial/] Geargiveer op 7 November 2021.</ref> In elk van die vier gekaapte vliegtuie was vier of vyf kapers, net met messe gewapen; in totaal was daar negentien kapers. ’n Onbekende aantal bemanningslede is gesteek of vasgebind. Die kapers het boksnyers gebruik, wat toe nog nie aan boord in die VSA verbied was nie. Dit het hulle toegelaat om deur die sekuriteitskontroles te kom. Daar word geglo dat die kaper Mohammed Atta, die leier van die operasie was. Op 14 September 2001 het die FBI 'n lys van individue vrygestel wat as die kapers geïdentifiseer is. Volgens die verslag van die 9/11-kommissie het die kapers kort tevore veeldoelige handgereedskap en Leatherman-tipe messe met sluitlemme gekoop, wat destyds nie vir passasiers verbode was nie, maar dié voorwerpe is nie onder hul agtergelate besittings gevind nie.<ref name="CommissionKnives">{{Cite news |last=Ahlers |first=Mike M. |date=2004-01-27 |title=9/11 panel: Hijackers may have had utility knives |url=http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ |work=CNN |access-date=2026-09-12 |archive-date=2010-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100604231807/http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ |url-status=live}}</ref> Op drie van die vliegtuie het die kapers beweer dat hulle bomme aan boord het; die FBI het geen spore van plofstof by die neerstortterreine gevind nie, en die kommissie het bevind dat die bomme waarskynlik vals was.<ref name="911ReportCh1" /> Op ten minste twee van die vlugte het die kapers oor die luidsprekerstelsel verklaar dat hulle gyselaars neem en na die lughawe terugkeer om 'n losprys te eis, klaarblyklik om weerstand te ontmoedig; in albei gevalle is die boodskap per abuis na die lugverkeersleiding uitgesaai, wat die beheerders laat besef het dat die vliegtuie gekaap is.<ref name="NTSBaa11">{{Cite report |title=Flight Path Study – American Airlines Flight 11 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |url=http://www.ntsb.gov/about/Documents/Flight_Path_Study_AA11.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105103018/http://www.ntsb.gov/about/Documents/Flight_Path_Study_AA11.pdf |archive-date=2015-11-05}}</ref> Die name van die negentien kapers is soos volg:<ref name="911Report238">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=238-239 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" ! Vlug !! Vlieënier !! Ander kapers |- | AA 11 || Mohammed Atta (33) || Abdulaziz al-Omari, Satam al-Suqami, Wail al-Shehri, Waleed al-Shehri |- | UA 175 || Marwan al-Shehhi (23) || Fayez Banihammad, Mohand al-Shehri, Ahmed al-Ghamdi, Hamza al-Ghamdi |- | AA 77 || Hani Hanjour (29) || Khalid al-Mihdhar, Majed Moqed, Nawaf al-Hazmi, Salem al-Hazmi |- | UA 93 || Ziad Jarrah (26) || Saeed al-Ghamdi, Ahmed al-Nami, Ahmed al-Haznawi |} Vyftien van hulle was burgers van [[Saoedi-Arabië]]; Banihammad en al-Shehhi was van die [[Verenigde Arabiese Emirate]], Atta van [[Egipte]] en Jarrah van [[Libanon]].<ref name="McDermott">{{Cite book |last=McDermott |first=Terry |title=Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=978-0-06-058470-2 |location=New York |pages=viii–ix}}</ref> Teen 28 September 2001 het die FBI op drie plekke 'n geestelike handleiding gevind en dit aan drie van die vier kaper-vlieëniers toegeskryf. Atta se eksemplaar was in sy reistas op die lughawe in Boston en was met 'n soort handleiding vir selfmoordaanvallers gekombineer.<ref name="Summers161">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=161-164}}</ref> Daarin het onder meer gestaan: "Maak jou hart oop, verwelkom die dood in die naam van God [...] want jy is net 'n kort oomblik verwyder van die goeie, ewige lewe in die geselskap van [[martelaar|martelare]]."<ref name="Greiner33">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=32-37 |language=de}}</ref> In 2002 het die FBI verdere biografiese besonderhede oor die negentien bekend gemaak. Almal het uit welgestelde, aansienlike en eerder sekulêre gesinne gekom en was gekwalifiseer om in die buiteland te studeer. Eers daar het hulle met radikaal-islamitiese predikers in aanraking gekom wat die [[djihad|''djihad'']] teen die Weste verkondig het. Tot hul ideologie het die geloof in 'n Joodse wêreldsameswering behoort, die beeld van 'n imperialistiese Weste wat die Islamitiese wêreld koloniseer en verneder, en 'n haat teen die wêreldwye sosiale ongelykheid wat deur globalisering veroorsaak word.<ref name="Greiner33" /> Atta, Binalshibh, Jarrah en al-Shehhi het voorheen jare lank as tegnologiestudente in [[Hamburg]] gewoon en het daar vanaf 1998 saam met ander gelykgesindes die Hamburgse terreursel gevorm. Hulle het gereeld die al-Quds-moskee besoek en noue kontak gehad met die islamistiese prediker Mohammed Fazazi.<ref name="Baehr">{{Cite book |last=Baehr |first=Dirk |title=Salafismus in Deutschland: Ursprünge und Gefahren einer islamisch-fundamentalistischen Bewegung |publisher=transcript |year=2014 |isbn=978-3-8376-2711-4 |location=Bielefeld |pages=231-250 |language=de}}</ref> In November 1999 het Binalshibh, Jarrah en al-Shehhi die Al-Kaïda-werwer Mohamedou Ould Slahi ontmoet, wat hulle aangeraai het om ''djihad''-opleiding in Afghanistan te ondergaan. In Desember 1999 het drie van die vier in die provinsie Paktia aan 'n eerste voorbereidingskursus deelgeneem, waar Bin Laden hulle weens hul tegniese kennis as toekomstige vlieëniers gekies en Atta as leier van die hele operasie aangewys het.<ref name="911Report134">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=134, 165-166, 243 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Teen die begin van 2001 het Atta en al-Shehhi hul vlieënierslisensies by 'n vliegskool in Florida verwerf en Jarrah ook in Mülheim an der Ruhr in Duitsland. Omdat die Amerikaanse owerhede Binalshibh nie toegelaat het om in te reis nie, het Bin Laden Hani Hanjour, wat reeds daar gestudeer het, as plaasvervangende vlieënier aangewys.<ref name="McDermott193">{{Cite book |last=McDermott |first=Terry |title=Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=978-0-06-058470-2 |location=New York |pages=193, 201-202}}</ref> === Beweerde Saoedi-Arabiese ondersteuning === Omdat vyftien van die negentien kapers Saoedi-Arabiese burgers was, het ondersoekers vermoed dat die voorbereiding van die aanvalle uit Saoedi-Arabië ondersteun is. Die verslag van die gesamentlike kongresondersoek van November 2002 het bevind dat Khalid al-Mihdhar en Nawaf al-Hazmi ná hul aankoms in Kalifornië in Februarie 2000 kontak gehad het met Omar al-Bayoumi en Osama Bassnan, wat as vermeende Saoedi-agente beskou is, en met die diplomaat Fahad al-Thumairy van die Saoedi-konsulaat in Los Angeles. Dié drie het hulle gehelp om huisvesting te vind en het hulle finansieel bygestaan. Die verslag van die 9/11-kommissie het in 2004 egter enige betrokkenheid van die Saoedi-Arabiese regering of van individuele regeringslede by die beplanning uitgesluit, hoewel dit bewyse van private skenkings deur Saoedi-burgers aan Al-Kaïda gevind het.<ref name="Riedel53">{{Cite book |last=Riedel |first=Bruce |title=Kings and Presidents: Saudi Arabia and the United States Since FDR |publisher=Rowman & Littlefield |year=2019 |isbn=978-0-8157-3716-2 |location=Lanham |pages=53-54}}</ref> Die vermoede het nietemin bly voortbestaan omdat die Amerikaanse regering die hoofstuk van 28 bladsye oor hierdie onderwerp geheim gehou het. Senator Bob Graham, wat die bladsye kon lees, het in April 2016 bevestig dat dit bewyse bevat van "wesenlike hulp" deur Saoedi-Arabiese regeringsverteenwoordigers, liefdadigheidsorganisasies en individue aan die twee kapers in Kalifornië.<ref name="Thevessen">{{Cite book |last=Theveßen |first=Elmar |title=Terror in Deutschland: Die tödliche Strategie der Islamisten |publisher=Piper |year=2016 |isbn=978-3-492-95271-2 |location=München |pages=33-34 |language=de}}</ref> In Julie 2016 het die Kongres die 28 bladsye vrygestel. Daaruit het geblyk dat Saoedi-Arabiese regeringsverteenwoordigers in die Verenigde State moontlik ook onafhanklik van die kapers bande met Al-Kaïda gehad het, en dat Amerikaanse intelligensiedienste verdagte Saoedi's weens die destydse goeie betrekkinge met die koninkryk skaars dopgehou het.<ref name="CNN28Pages">{{Cite news |last1=Sciutto |first1=Jim |last2=Browne |first2=Ryan |last3=Walsh |first3=Deirdre |date=2016-07-16 |title=Congress releases secret '28 pages' on alleged Saudi 9/11 ties |url=https://edition.cnn.com/2016/07/15/politics/congress-releases-28-pages-saudis-9-11/index.html |work=CNN |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="NYT28Pages">{{Cite news |last=Mazzetti |first=Mark |date=2016-07-15 |title=In 9/11 Document, View of a Saudi Effort to Thwart U.S. Action on Al Qaeda |url=https://www.nytimes.com/2016/07/16/us/28-pages-saudi-arabia-september-11.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Obama-administrasie het 'n dokument bekend gemaak wat as "Lêer 17" bekend staan en 'n lys van omtrent drie dosyn mense bevat, insluitend vermeende Saoedi-intelligensiebeamptes wat aan die ambassade in Washington verbonde was.<ref name="APFile17">{{Cite news |last=Riechmann |first=Deb |date=2016-07-02 |title=File 17 Is Glimpse Into Still-Secret 28 Pages About 9/11 |url=https://apnews.com/fe56c5d224a8463aa7cfc6ccf4689122 |work=AP News |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2022 het slagofferfamilies twee video's en 'n notaboek bekom wat by Omar al-Bayoumi beslag gelê is. Die eerste video wys hom terwyl hy 'n onthaal in San Diego vir al-Hazmi en al-Mihdhar aanbied; die notaboek bevat 'n handgetekende vliegtuig en wiskundige vergelykings wat volgens 'n vlieënier se hofverklaring gebruik kon gewees het om 'n daalhoek na 'n teiken te bereken. Volgens 'n FBI-memorandum van 2017 was al-Bayoumi van die laat 1990's tot met die aanvalle 'n betaalde medewerker van die Saoedi-Arabiese intelligensiediens. Saoedi-Arabië ontken enige betrokkenheid by die aanvalle.<ref name="CBSBayoumi">{{Cite news |last=Herridge |first=Catherine |date=2022-04-27 |title=Newly released video shows 9/11 hijackers with alleged Saudi intelligence operative |url=https://www.cbsnews.com/news/911-hijackers-video-saudi-intelligence-official-omar-al-bayoumi/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> == Ondersoeke == === Die FBI === Onmiddellik ná die aanvalle het die FBI onder die dekkode PENTTBOM met die grootste kriminele ondersoek in die Amerikaanse geskiedenis begin. Op sy hoogtepunt het meer as die helfte van die FBI se agente daaraan gewerk en is 'n halfmiljoen leidrade nagegaan.<ref name="PENTTBOM">{{Cite web |title=9/11 Investigation (PENTTBOM) |url=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/911-investigation/ |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010030053/http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/9-11-investigation/9-11-investigation |archive-date=2010-10-10}}</ref> Die FBI het die kapers vinnig geïdentifiseer nadat Mohammed Atta se bagasie op die lughawe in Boston gevind is. Atta moes twee van sy drie tasse inboek weens die beperkte ruimte op die klein pendelvlug waarmee hy na Boston gereis het, en weens 'n nuwe beleid om vertragings te vermy, het die bagasie nooit op Vlug 11 beland nie. Dit het die kapers se name, opdragte en Al-Kaïda-verbindings bevat. "Dit het al hierdie Arabiese dokumente bevat wat op die Rosettasteen van die ondersoek neergekom het," het 'n FBI-agent gesê.<ref name="Newsday">{{Cite news |date=2009-02-06 |title=Unraveling 9–11 Was in the Bags |url=http://www.securityinfowatch.com/news/10555883/unraveling-9-11-was-in-the-bags |work=Newsday |access-date=2026-09-12}}</ref> Abu Jandal, wat jare lank Bin Laden se lyfwag was en sedert 2000 in [[Jemen]] aangehou is, het op 17 September sewe van die kapers op foto's as Al-Kaïda-lede uitgeken.<ref name="Soufan317">{{Cite book |last1=Soufan |first1=Ali |last2=Freedman |first2=Daniel |title=The Black Banners (Declassified): How Torture Derailed the War on Terror after 9/11 |publisher=W. W. Norton |year=2020 |isbn=978-0-393-54072-7 |location=New York |pages=317-318}}</ref> Op 27 September 2001 het die FBI die foto's en name van al negentien vermoedelike kapers gepubliseer.<ref name="FBI19Photos">{{Cite press release |title=The FBI Releases 19 Photographs of Individuals Believed to be the Hijackers of the Four Airliners that Crashed on September 11, 2001 |publisher=Federal Bureau of Investigation |date=2001-09-27 |url=https://www.fbi.gov/news/pressrel/press-releases/the-fbi-releases-19-photographs-of-individuals-believed-to-be-the-hijackers |access-date=2026-09-12}}</ref> Teen die middag van 11 September het die NSA en Duitse intelligensiedienste reeds kommunikasie onderskep wat na Bin Laden gewys het; om 09:15 plaaslike tyd het die NSA 'n telefoongesprek onderskep waarin 'n Afghaanse Al-Kaïda-verteenwoordiger "goeie nuus" oorgedra het: "Ons het die teikens getref."<ref name="Summers155">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=155}}</ref> Ná ses maande se werk het FBI-direkteur Robert Mueller gesê: "Die kapers het geen dokumente agtergelaat nie. Ons soektogte het nie 'n enkele dokument opgelewer, hetsy hier in die Verenigde State of tussen die skat van data wat in Afghanistan of elders ontdek is, wat op enige manier na die sameswering van 11 September verwys nie." Die kapers het die stelsel se kwesbaarhede uitgebuit: openbare telefone, selfone, vooruitbetaalde kaarte en klein betalings deur informele netwerke. Mueller het bygevoeg dat die ondersoek "duidelike en beslissende bewyse" opgelewer het dat Al-Kaïda agter die aanvalle was.<ref name="Mueller2002">{{Cite web |date=2002-04-19 |title=Speech by Robert S. Mueller III, Director, FBI, Commonwealth Club of California |url=http://www.fbi.gov/pressrel/speeches/speech041902.htm |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226224440/http://www.fbi.gov/pressrel/speeches/speech041902.htm |archive-date=2009-02-26}}</ref> === Die CIA === In 2004 het John L. Helgerson, die inspekteur-generaal van die CIA, 'n interne ondersoek na die agentskap se optrede voor 11 September gedoen en senior amptenare skerp gekritiseer omdat hulle nie alles moontlik gedoen het om terreur te bekamp nie.<ref name="Spiegel2009">{{Cite news |date=2009-08-31 |title=Ex-CIA Inspector General on Interrogation Report: 'The Agency Went over Bounds and Outside the Rules' |url=https://www.spiegel.de/international/world/ex-cia-inspector-general-on-interrogation-report-the-agency-went-over-bounds-and-outside-the-rules-a-646010.html |work=Der Spiegel |access-date=2026-09-12}}</ref> 'n Opsomming van die verslag is in Augustus 2007 gepubliseer. Daarvolgens het geen CIA-beampte die wet oortree nie, maar die gebrek aan samewerking tussen die CIA en die FBI word beklemtoon: ongeveer vyftig CIA-beamptes was bewus daarvan dat al-Hazmi en al-Mihdhar met geldige paspoorte in die Verenigde State was, maar nie een van hulle het die FBI oor die moontlike gevaar ingelig nie. Die verslag verwyt ook die voormalige CIA-direkteur George Tenet dat hy nie sy uiterste gedoen het om Al-Kaïda in die jare voor die aanvalle te ontwrig nie.<ref name="NYTCIA">{{Cite news |date=2007-08-22 |title=C.I.A. Lays Out Errors It Made Before Sept. 11 |url=https://www.nytimes.com/2007/08/22/washington/22cia.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Kongresondersoek === In Februarie 2002 het die intelligensiekomitees van die [[Senaat van die Verenigde State|Senaat]] en die Huis van Verteenwoordigers 'n gesamentlike ondersoek na die optrede van die Amerikaanse intelligensiegemeenskap begin. Hul verslag van 832 bladsye, wat in Desember 2002 verskyn het, het die tekortkominge van die FBI en die CIA uiteengesit om beskikbare inligting – onder meer oor terroriste wat die CIA geweet het in die land was – te gebruik om die aanslag te verhinder.<ref name="Theoharis">{{Cite book |editor-last=Theoharis |editor-first=Athan G. |title=The Central Intelligence Agency: Security Under Scrutiny |publisher=Greenwood |year=2006 |isbn=978-0-313-33282-1 |pages=222-224}}</ref> Die Bush-administrasie het geëis dat 28 verbandhoudende bladsye geklassifiseer bly. Die voorsitter van die ondersoek, Bob Graham, het in Desember 2002 gesê daar is "bewyse dat buitelandse regerings betrokke was by die fasilitering van die aktiwiteite van minstens sommige van die terroriste in die Verenigde State".<ref name="PBSGraham">{{Cite web |date=2002-12-11 |title=Improving Intelligence |url=https://www.pbs.org/newshour/show/improving-intelligence |publisher=PBS |access-date=2026-09-12}}</ref> Slagofferfamilies, gefrustreer deur die onbeantwoorde vrae en die geredigeerde materiaal, het op 'n onafhanklike kommissie aangedring.<ref name="Theoharis" /> === Die 9/11-kommissie === Op aandrang van slagoffersorganisasies en teen die wense van die regering het die Huis van Verteenwoordigers in die herfs van 2002 die Nasionale Kommissie oor Terreuraanvalle op die Verenigde State – algemeen bekend as die 9/11-kommissie – ingestel. Vyf Demokrate, vyf Republikeine en 78 personeellede het van Januarie 2003 tot Augustus 2004 die beplanning van die aanvalle, hul verloop en die reaksie van die Amerikaanse owerhede ondersoek. Hulle het sowat 1&nbsp;200 getuies ondervra, waaronder 120 regeringsamptenare, insluitend president Bush, visepresident Cheney en veiligheidsadviseur Condoleezza Rice.<ref name="911Report254">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=254-262 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Omdat die uitvoerende direkteur Philip Zelikow as regeringsadviseur bande met Rice en Bush se hoofadviseur Karl Rove gehad het, het slagoffersorganisasies en sommige kommissielede hom van 'n botsing van belange beskuldig.<ref name="Mycoff">{{Cite book |last1=Mycoff |first1=Jason D. |last2=Pika |first2=Joseph A. |title=Confrontation and Compromise: Presidential and Congressional Leadership, 2001–2006 |publisher=Rowman & Littlefield |year=2008 |isbn=978-0-7425-4059-0 |location=Lanham |page=83}}</ref> Die kommissieleiers Thomas Kean en Lee H. Hamilton het aan die begin van 2004 verneem dat die CIA video-opnames van ondervragings van Al-Kaïda-lede vernietig het wat hulle aangevra het.<ref name="Mayer280">{{Cite book |last=Mayer |first=Jane |title=The Dark Side: The Inside Story of How the War on Terror Turned into a War on American Ideals |publisher=Anchor Books |year=2009 |isbn=978-0-307-45629-8 |location=New York |page=280}}</ref> Die eindverslag van Julie 2004, 'n dokument van 585 bladsye, het ernstige sistemiese foute by al die betrokke Amerikaanse owerhede uitgewys: die CIA en die FBI het hul kennis nie uitgeruil nie, Al-Kaïda-lede wat die land binnegekom het, is nie dopgehou nie, verdagte binnelandse passasiers is nie by lughawens gekontroleer nie, en die bevelslyne van NORAD was te stadig. Bush het tussen Januarie 2001 en September 2001 meer as 40 daaglikse kortverslae oor Bin Laden en Al-Kaïda ontvang, en dié van 6 Augustus 2001 het teen 'n veelvuldige aanslag in die Verenigde State met gekaapte vliegtuie gewaarsku.<ref name="911Report254" /> Die verslag stel: "Ons glo die aanvalle van 11 September het vier soorte mislukkings blootgelê: in verbeelding, beleid, vermoëns en bestuur."<ref name="Foresight">{{Cite web |title=Foresight—and Hindsight |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch11.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |access-date=2026-09-12}}</ref> Die verslag het egter geen individue vir die mislukkings verantwoordelik gehou of persoonlike gevolge geëis nie, en dit het self berus op ondervragingsverklarings wat deur [[marteling]] verkry is.<ref name="Mayer280" /> In 2011 het die kommissie sy ontsteltenis uitgespreek dat verskeie van sy aanbevelings nog nie geïmplementeer is nie.<ref name="LATGaps">{{Cite news |last=Bennett |first=Brian |date=2011-08-30 |title=Post-9/11 assessment sees major security gaps |url=https://www.latimes.com/nation/la-xpm-2011-aug-30-la-na-911-report-card-20110831-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Ondersoeke na die ineenstortings === Die verslag van die konsultasiefirma McKinsey & Company oor die brandweer se optrede het in 2002 aanbeveel dat die kommunikasiestelsels, bevelstrukture en operasionele riglyne verbeter word om in toekomstige rampe meer lewens te red.<ref name="McKinsey" /> Die Federal Emergency Management Agency (FEMA) het tot Mei 2002 'n voorlopige ondersoek na die boutegniese oorsake van die ineenstortings gedoen, waarna die NIST op 1 Oktober 2002 'n wetlike navorsingsopdrag daarvoor ontvang het.<ref name="FEMA403" /><ref name="NISTMandate">{{Cite web |date=2012 |title=NIST's Responsibilities under the National Construction Safety Team Act |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/04/28/NationalConstructionSafetyTeamActFactsheet111212.pdf |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12}}</ref> Die omvattende studie oor die tweelingtorings, saamgestel deur meer as 300 kundiges, het in September 2005 verskyn, en die herhaaldelik uitgestelde eindverslag oor gebou 7 in November 2008.<ref name="NISTFinalReports">{{Cite web |title=Final Reports from the NIST World Trade Center Disaster Investigation |url=https://www.nist.gov/el/final-reports-nist-world-trade-center-disaster-investigation |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="NISTWTC7" /> Die NIST het bevind dat die brandvertragende bekleding op die staalstrukture van die tweelingtorings deur die botsings afgeslaan is, en dat die torings waarskynlik sou bly staan het as dit nie gebeur het nie.<ref name="NISTCollapse" /> 'n Studie van die [[Purdue-universiteit]] in 2007 het met 'n nuwe hoëpresisie-simulasiemodel bevestig dat die ineenstorting onvermydelik geword het sodra die isolasie verwyder is: die hitte van 'n gewone kantoorbrand sou genoeg gewees het om die blootgestelde balke en kolomme te verswak, ongeag hoeveel kolomme deur die botsing beskadig is.<ref name="Purdue">{{Cite journal |last1=Irfanoglu |first1=Ayhan |last2=Hoffmann |first2=Christoph M. |year=2008 |title=Engineering Perspective of the Collapse of WTC-I |journal=Journal of Performance of Constructed Facilities |volume=22 |page=62 |doi=10.1061/(ASCE)0887-3828(2008)22:1(62)}}</ref> Die direkteur van die oorspronklike ondersoek het gesê: "Die torings het verstommend goed gevaar. Dit was nie die terroriste se vliegtuie wat die geboue laat val het nie; dit was die brand wat daarop gevolg het."<ref name="TerrorProof">{{Cite web |last=Sigmund |first=Pete |date=2002-09-25 |title=Building a Terror-Proof Skyscraper: Experts Debate Feasibility, Options |url=http://www.constructionequipmentguide.com/Building-a-Terror-Proof-Skyscraper-Experts-Debate-Feasibility-Options/2598/ |publisher=Construction Equipment Guide |access-date=2026-09-12}}</ref> Die verslag het ook bevind dat die trappe in die torings nie voldoende versterk was om bo die impaksones 'n ontsnaproete te bied nie.<ref name="NISTCodes">{{Cite web |date=2007-10-25 |title=Translating WTC Recommendations into Model Building Codes |url=http://wtc.nist.gov/NIBS_MMC/CodeChangeProposals.htm |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310004023/http://wtc.nist.gov/NIBS_MMC/CodeChangeProposals.htm |archive-date=2011-03-10}}</ref> Wat gebou 7 betref, het die NIST bevind dat onbeheerde brande vloerbalke laat verhit het, wat "'n kritieke draagkolom laat faal het en 'n brandgeïnduseerde progressiewe ineenstorting begin het".<ref name="NISTWTC7" /> === Komplotteorieë === Sedert 2001 is talle sameswerings- of komplotteorieë oor die aanvalle versprei, veral op die internet. Die aanhangers daarvan beweer gewoonlik dat die Amerikaanse regering of sy intelligensiedienste die aanvalle bewustelik toegelaat of self uitgevoer het. Hulle betwis die vasgestelde oorsake van die skade en beweer ander oorsake, soos 'n beheerde sloping van die geboue. Aanhangers van die sogenaamde ''9/11 Truth Movement'' het sedert 2005 'n nuwe ondersoek geëis. Hul stellings word nie net deur die kundiges van FEMA en die NIST weerspreek nie, maar ook deur wetenskaplikes sonder enige regeringsopdrag.<ref name="CBSConspiracy">{{Cite news |last=Norman |first=Joshua |date=2011-09-11 |title=9/11 conspiracy theories won't stop |url=https://www.cbsnews.com/news/9-11-conspiracy-theories-wont-stop/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Reeds aan die begin van 2002 het die boek ''L'Effroyable Imposture'' van die Fransman Thierry Meyssan, wat die amptelike verklaring van die aanvalle bevraagteken het, internasionale verspreiding geniet. Sedertdien het skrywers soos Webster G. Tarpley en David Ray Griffin soortgelyke boeke gepubliseer, en die dokumentêr ''Loose Change'' het wye aandag getrek.<ref name="FrConspiracy">{{Cite news |last=Lasserre |first=Isabelle |date=2010-01-25 |title=L'Amérique, cible de choix du révisionnisme |url=https://www.lefigaro.fr/international/2010/01/25/01003-20100125ARTFIG00710-l-amerique-cible-de-choix-du-revisionnisme-.php |work=Le Figaro |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> In Frankryk het Guillaume Dasquié en Jean Guisnel in 2002 die weerleggende boek ''L'effroyable mensonge'' gepubliseer, en die Association française pour l'information scientifique het in Junie 2011 'n spesiale uitgawe van sy tydskrif ''Science et pseudo-sciences'' gewy aan die onwetenskaplike aard van dié teorieë.<ref name="AFIS">{{Cite web |date=2011 |title=Science et pseudo-sciences nr. 296, Hors-série 11 septembre |url=https://www.pseudo-sciences.org/spip.php?article1626 |publisher=Association française pour l'information scientifique |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ondersoekende joernalis Fabrizio Calvi het in ''11 septembre, la contre-enquête'' (2011) tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen presiese voorkennis of doelbewuste toelating deur die Amerikaanse owerhede was nie, maar wel 'n duidelike mislukking van die intelligensiedienste as gevolg van stadige prosedures en die versplintering van inligting en verantwoordelikheid: "As daar in die Verenigde State 'n sameswering was, was dit dié van onbekwames en dwase."<ref name="Calvi">{{Cite book |last=Calvi |first=Fabrizio |title=11 septembre, la contre-enquête |publisher=Fayard |year=2011 |location=Parys |language=fr}}</ref> == Reaksies == === Reaksie van die Amerikaanse regering === [[Lêer:President George W. Bush Receives Information Regarding Terrorist Attacks.jpg|duimnael|President George W. Bush word in Sarasota, Florida, ingelig terwyl hy 'n laerskool besoek.]] President [[George W. Bush]] het omstreeks 09:00 plaaslike tyd tydens 'n leesles by die Emma E. Booker-laerskool in Sarasota, Florida, van die eerste botsing gehoor, en kort daarna het sy stafhoof Andrew Card aan hom gefluister: "'n Tweede vliegtuig het die tweede toring getref. Amerika word aangeval."<ref name="NBCCard">{{Cite news |date=2009-10-09 |title=He told Bush that America is under attack |url=http://www.nbcnews.com/id/32782623/ns/us_news-9_11_eight_years_later/t/he-told-bush-america-under-attack/ |work=NBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> Hy het die les eers voltooi, daarna met adviseurs en visepresident Cheney getelefoneer en met die ''Air Force One'' na verskeie lugmagbasisse gevlieg. Teen ongeveer 19:00 het hy die Withuis bereik en die CIA en die FBI vrye hand gegee om die daders op te spoor.<ref name="AtkinsBush">{{Cite book |last=Atkins |first=Stephen E. |title=9/11: The Essential Reference Guide |publisher=ABC-Clio |year=2021 |isbn=978-1-4408-7302-7 |location=Santa Barbara |pages=77-78}}</ref> In sy toespraak tot die nasie om 20:30 het hy van "bose dade van terreur" gepraat en militêre vergelding aangekondig: "Terreuraanvalle kan die fondamente van ons hoogste geboue skud, maar hulle kan nie die fondamente van Amerika skud nie."<ref name="BushAddress">{{Cite web |last=Bush |first=George W. |date=2001-09-11 |title=Address to the Nation on the Terrorist Attacks |url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/address-the-nation-the-terrorist-attacks |publisher=The American Presidency Project |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 20 September 2001 het Bush in 'n buitengewone toespraak voor die gesamentlike sitting van die Kongres die oorlog teen terreur verklaar. Elke nasie moes nou kies: "Óf julle is met ons, óf julle is met die terroriste." Voortaan sou die Verenigde State enige land wat terroriste bly ondersteun en huisves, as 'n vyand beskou.<ref name="BushCongress">{{Cite news |last=Bush |first=George W. |date=2001-09-20 |title=Text: President Bush Addresses the Nation |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813093643/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html |archive-date=2021-08-13}}</ref> Die toespraak is oor partygrense heen verwelkom, en Bush se goedkeuringsyfer het tot 90 persent gestyg.<ref name="Gallup">{{Cite news |title=Presidential Approval Ratings – George W. Bush |url=http://www.gallup.com/poll/116500/Presidential-Approval-Ratings-George-Bush.aspx |publisher=Gallup |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402045152/http://www.gallup.com/poll/116500/presidential-approval-ratings-george-bush.aspx |archive-date=2009-04-02}}</ref> Die burgemeester van New York, [[Rudy Giuliani]], se sigbare rol het hom nasionale lof besorg.<ref name="TimePooley">{{Cite magazine |last=Pooley |first=Eric |date=2001-12-31 |title=Mayor of the World |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2020227_2020306_2022358,00.html |magazine=Time |access-date=2026-09-12}}</ref> Noodplanne vir die kontinuïteit van die regering en die ontruiming van leiers is kort ná die aanvalle in werking gestel; die Kongres is eers in Februarie 2002 daarvan in kennis gestel.<ref name="Commission10" /><ref name="CBSShadow">{{Cite news |date=2002-03-02 |title='Shadow Government' News To Congress |url=https://www.cbsnews.com/news/shadow-government-news-to-congress/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 14 September het Bush 'n nasionale noodtoestand afgekondig, wat hy elke jaar van sy ampstermyn verleng het; ook die daaropvolgende regerings het dit jaarliks hernu, sodat die uitsondering die reël geword het.<ref name="Thimm">{{Cite web |last=Thimm |first=Johannes |date=2018 |title=Vom Ausnahmezustand zum Normalzustand: Die USA im Kampf gegen den Terrorismus |url=https://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2018S16_tmm.pdf |publisher=Stiftung Wissenschaft und Politik |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 18 September het die Kongres die ''Authorization for Use of Military Force'' aanvaar, wat die president vooraf en sonder tydsbeperking magtig om "alle nodige en gepaste geweld" te gebruik teen dié wat die aanvalle beplan, gemagtig, gepleeg of gehelp het, of wat sulke persone gehuisves het. Die magtiging is steeds van krag.<ref name="AUMF">{{Cite web |date=2001-09-18 |title=Public Law 107–40: Joint Resolution to authorize the use of United States Armed Forces against those responsible for the recent attacks launched against the United States |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ40/pdf/PLAW-107publ40.pdf |publisher=107de Kongres |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207022906/https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ40/pdf/PLAW-107publ40.pdf |archive-date=2018-12-07}}</ref> === Haatmisdade en diskriminasie === Die aanvalle het baie Amerikaners met vrees, woede en 'n gevoel van kwesbaarheid vervul. Talle mense wat weens hul voorkoms of kleredrag vir Moslems of Arabiere aangesien is, is verbaal en liggaamlik aangeval, en baie Moslems het weke lank nie in die openbaar verskyn nie.<ref name="Shanty">{{Cite book |last=Shanty |first=Frank |title=9/11: The Essential Reference Guide |publisher=ABC-Clio |year=2021 |location=Santa Barbara |pages=xvii–xix |chapter=The Impact of 9/11 on American Muslims}}</ref> Ook [[Sikhisme|Sikhs]] met tulbande is beledig, aangeval en bedreig; een van hulle, Balbir Singh Sodhi, is op 15 September 2001 in Mesa, Arizona, doodgeskiet nadat hy vir 'n Moslem aangesien is.<ref name="CNNHate">{{Cite news |date=2001-09-17 |title=Hate crime reports up in wake of terrorist attacks |url=http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051127025019/http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes/ |archive-date=2005-11-27}}</ref> 'n Verslag van die Suid-Asiatiese Amerikaanse organisasie South Asian Americans Leading Together het tussen 11 en 17 September 2001 mediaberigte oor 645 vooroordeelvoorvalle teen Amerikaners van Suid-Asiatiese of Midde-Oosterse afkoms gedokumenteer, insluitend vandalisme, brandstigting, aanranding, skietvoorvalle en dreigemente.<ref name="SAALT">{{Cite web |year=2003 |title=American Backlash: Terrorists Bring War Home in More Ways Than One |url=http://www.saalt.org/attachments/1/American%20Backlash%20report.pdf |publisher=SAALT |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203140832/http://static.911digitalarchive.org/REPOSITORY/OTHER_OBJECTS/6object.pdf |archive-date=2010-12-03}}</ref> Ses dae ná die aanvalle het Bush die grootste Islamitiese sentrum in Washington besoek, waar hy die "ongelooflik waardevolle bydrae" van Amerikaanse Moslems erken het en gevra het dat hulle "met respek behandel word".<ref name="NYTFreedman">{{Cite news |last=Freedman |first=Samuel G. |date=2012-09-07 |title=Six Days After 9/11, Another Anniversary Worth Honoring |url=https://www.nytimes.com/2012/09/08/us/on-religion-six-days-after-9-11-another-anniversary-worth-honoring.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106125316/https://www.nytimes.com/2012/09/08/us/on-religion-six-days-after-9-11-another-anniversary-worth-honoring.html |archive-date=2019-11-06}}</ref> 'n Peiling onder Arabiese Amerikaners in Mei 2002 het bevind dat 20 persent persoonlik diskriminasie ervaar het; in 'n peiling onder Amerikaanse Moslems in Julie 2002 het 48 persent gesê hul lewens het verswak en 57 persent dat hulle 'n daad van vooroordeel of diskriminasie beleef het.<ref name="HRWNotEnemy">{{Cite web |date=2002 |title=We Are Not the Enemy: Hate Crimes Against Arabs, Muslims, and Those Perceived to be Arab or Muslim after September 11 |url=https://www.hrw.org/reports/2002/usahate/usa1102-04.htm |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522192143/https://www.hrw.org/reports/2002/usahate/usa1102-04.htm |archive-date=2022-05-22}}</ref> Teen Mei 2002 het die Amerikaanse Gelyke Werksgeleenthede-kommissie 488 klagtes van werksdiskriminasie ontvang, waarvan 301 van mense was wat afgedank is.<ref name="HRWNotEnemy" /> Minister van justisie John Ashcroft het tot 2004 sowat 5&nbsp;000 migrante – meestal jong Arabiese of Moslem-mans – sonder konkrete verdenkings laat aanhou. Baie van hulle is weens geringe oortredings van die immigrasie- of visumreg aangekla of maande lank as sogenaamde onmisbare getuies aangehou en ondervra. Uiteindelik kon met geen enkele gearresteerde 'n verband met Al-Kaïda bewys word nie.<ref name="Busching82">{{Cite book |last=Büsching |first=Stephan |title=Die Welt nach 9/11: Auswirkungen des Terrorismus auf Staatenwelt und Gesellschaft |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=82-90 |language=de}}</ref> Amerikaanse Moslem-organisasies – onder meer die Islamic Society of North America, die American Muslim Council, die Council on American-Islamic Relations en die Islamic Circle of North America – het die aanvalle onmiddellik veroordeel en Amerikaanse Moslems opgeroep "om na vore te kom met hul vaardighede en hulpbronne om die lyding van die getroffenes en hul families te verlig". Benewens geldelike skenkings het baie Islamitiese organisasies bloedskenkingsveldtogte gereël en mediese hulp, voedsel en skuiling voorsien.<ref name="ISNA">{{Cite web |title=Muslim Americans Condemn Attack |url=http://www.islamicity.com/articles/Articles.asp?ref=AM0109-335 |publisher=ISNA |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172342/https://www.islamicity.org/ |archive-date=2018-12-25}}</ref> Belangstelling in die Islam het ná die aanvalle toegeneem; in die eerste tien jaar het interreligieuse gemeenskapsdiens van 8 tot 20 persent gestyg en het die persentasie Amerikaanse gemeentes wat aan interreligieuse aanbidding deelneem, van 7 tot 14 persent verdubbel.<ref name="CSMonitor">{{Cite news |date=2011-09-08 |title=From fear of Islam to outreach: how 9/11 prompted interfaith efforts |url=https://www.csmonitor.com/USA/Society/2011/0908/From-fear-of-Islam-to-outreach-how-9-11-prompted-interfaith-efforts |work=The Christian Science Monitor |issn=0882-7729 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827153610/https://www.csmonitor.com/USA/Society/2011/0908/From-fear-of-Islam-to-outreach-how-9-11-prompted-interfaith-efforts |archive-date=2021-08-27}}</ref> Die historikus Jill Lepore beskou die vermeende nuwe nasionale eenheid ná die aanvalle as 'n geskiedkundige mite en verwys na die heftige aanvalle op kritici soos die essayis [[Susan Sontag]], wat die Amerikaanse buitelandse beleid as mede-oorsaak genoem het. Die regskonserwatiewe skrywer Ann Coulter het geëis dat die Verenigde State selfs sonder verdere ondersoek die aanvallers se "lande binneval, hulle leiers doodmaak en hulle tot die Christendom bekeer", en die evangeliese televisieprediker Jerry Falwell het homoseksuele en voorstanders van aborsie mede-aanspreeklik vir die aanvalle gehou. Sulke uitsprake is op hul beurt skerp gekritiseer.<ref name="Lepore">{{Cite book |last=Lepore |first=Jill |title=Diese Wahrheiten: Eine Geschichte der Vereinigten Staaten von Amerika |publisher=C. H. Beck |year=2019 |isbn=978-3-406-73989-7 |location=München |pages=880-881 |language=de}}</ref> === Internasionale reaksies === Die aanvalle is deur die media en regerings wêreldwyd veroordeel, en talle lande het steun en solidariteit met die Verenigde State betuig.<ref name="Hertzberg">{{Cite magazine |last=Hertzberg |first=Hendrik |date=2006-09-11 |title=Lost love |url=http://www.newyorker.com/archive/2006/09/11/060911ta_talk_hertzberg |magazine=The New Yorker |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606070654/http://www.newyorker.com/archive/2006/09/11/060911ta_talk_hertzberg |archive-date=2011-06-06}}</ref> Die sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]], [[Kofi Annan]], het verklaar: "Daar bestaan geen twyfel dat hierdie aanvalle doelbewuste dade van terreur is nie, sorgvuldig beplan en gekoördineer – en as sodanig veroordeel ek hulle volkome."<ref name="AnnanUN">{{Cite web |date=2001-09-11 |title=United Nations Secretary-General condemns terrorist attacks on United States of America |url=https://www.i-p-o.org/terror-usa-un.htm |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Franse president [[Jacques Chirac]] het dieselfde aand op televisie gesê: "Die Franse volk in sy geheel staan aan die kant van die Amerikaanse volk."<ref name="LeMondeChirac">{{Cite news |date=2001-09-11 |title=Déclaration des autorités françaises |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2001/09/11/consternation-dans-le-monde-entier_221480_1819218.html |work=Le Monde |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Britse premier [[Tony Blair]] het gesê Brittanje staan "skouer aan skouer" met die Verenigde State,<ref name="BlairStatement">{{Cite news |date=2001-09-11 |title=Blair's statement in full |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/1538551.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307034034/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1538551.stm |archive-date=2022-03-07}}</ref> en hy het daarna twee maande lank 54 vergaderings met wêreldleiers gehou om internasionale steun vir militêre optrede te werf.<ref name="StandardBlair">{{Cite news |date=2007-10-27 |title=Tony Blair's allegiance to George Bush laid bare |url=https://www.standard.co.uk/news/tony-blairs-corrosive-allegiance-to-george-bush-laid-bare-for-the-first-time-6668892.html |work=Evening Standard |location=Londen |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113071246/https://www.standard.co.uk/news/tony-blairs-corrosive-allegiance-to-george-bush-laid-bare-for-the-first-time-6668892.html |archive-date=2021-01-13}}</ref> Die Duitse bondskanselier [[Gerhard Schröder]] het "onbeperkte solidariteit" met die Verenigde State toegesê en gesê: "Dit is nie 'n stryd tussen beskawings nie, dit is 'n stryd vír die beskawing."<ref name="Revel">{{Cite book |last=Revel |first=Jean-François |title=L'obsession anti-américaine |publisher=Plon |year=2002 |isbn=978-2-259-19449-5 |location=Parys |page=224 |language=fr}}</ref> Die Duitse staatspresident Johannes Rau het op 14 September voor sowat 200&nbsp;000 mense in Berlyn gesê: "Haat mag ons nie tot haat verlei nie. Haat verblind. [...] Die beste beskerming teen terreur, geweld en oorlog is 'n regverdige internasionale orde."<ref name="Rau">{{Cite news |date=2001-09-15 |title=Rau: "Wir müssen den Terrorismus bekämpfen" |url=https://www.welt.de/print-welt/article476104/Rau-Wir-muessen-den-Terrorismus-bekaempfen.html |work=Die Welt |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 12 September 2001 het die VN-Veiligheidsraad met Resolusie 1368 die aanvalle eenparig veroordeel en die reg van die Verenigde State op militêre selfverdediging erken.<ref name="UNSC1368">{{Cite press release |title=Security Council Condemns, 'In Strongest Terms', Terrorist Attacks on the United States |date=2001-09-12 |publisher=Verenigde Nasies |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060909162055/http://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm |archive-date=2006-09-09}}</ref> Dieselfde dag het die NAVO-raad verklaar dat 'n bondgenootskapsgeval sou bestaan sodra bewys is dat die aanval van buite die Verenigde State gekom het; op 4 Oktober 2001 het die negentien NAVO-lande die bondgenootskapsgeval eenparig aanvaar en hulle daarmee tot militêre steun verbind.<ref name="bpbNATO">{{Cite web |date=2021-10-14 |title=Vor 20 Jahren: NATO beschließt Bündnisfall |url=https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/342066/vor-20-jahren-nato-beschliesst-buendnisfall/ |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Australiese premier John Howard, wat hom tydens die aanvalle in Washington bevind het, het Artikel IV van die ANZUS-verdrag ingeroep.<ref name="ABCHoward">{{Cite news |date=2011 |title=ABC Conversations with Richard Fidler: John Howard Interview Transcript |url=http://www.abc.net.au/reslib/201109/r826557_7555516.pdf |work=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510233640/http://www.abc.net.au/reslib/201109/r826557_7555516.pdf |archive-date=2013-05-10}}</ref> Die Russiese president Vladimir Poetin het die aanvalle "'n onbeskaamde uitdaging aan die hele mensdom" genoem en die moontlikheid van Russiese deelname nie uitgesluit nie, terwyl Iran sy grens met Afghanistan gesluit en steun aan die Noordelike Alliansie teen die Taliban aangekondig het.<ref name="Berger116">{{Cite book |last1=Berger |first1=Silvia |last2=Kläy |first2=Dieter |last3=Stahel |first3=Albert A. |title=Afghanistan – ein Land am Scheideweg im Spiegel der aktuellen Ereignisse |publisher=vdf Hochschulverlag |year=2002 |isbn=3-7281-2788-4 |location=Zürich |pages=116, 121-122 |language=de}}</ref> Leiers in die meeste Midde-Oosterse lande, sowel as Libië en Afghanistan, het die aanvalle veroordeel. Irak was 'n opvallende uitsondering: die staatstelevisie het verklaar dat "die Amerikaanse cowboys die vrugte pluk van hul misdade teen die mensdom".<ref name="CNNMideast">{{Cite news |date=2001-09-12 |title=Attacks draw mixed response in Mideast |url=http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/09/12/mideast.reaction/index.html |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070813060324/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/09/12/mideast.reaction/index.html |archive-date=2007-08-13}}</ref> Die regering van Saoedi-Arabië het die aanvalle amptelik veroordeel, hoewel baie Saoedi's Bin Laden se saak privaat ondersteun het.<ref name="Summers403">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=403}}</ref> Die president van die Palestynse Owerheid, Yasser Arafat, het die aanvalle veroordeel en sy medelye betuig, maar daar was berigte van vieringe van omstrede omvang op die Wesoewer, in Gasa en in Oos-Jerusalem. Arafat het sy veiligheidsdienste opdrag gegee om die vieringe te beëindig.<ref name="NPREstrin">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=2021-09-10 |title=How The Events Of 9/11 Still Affect The Israeli-Palestinian Conflict |url=https://www.npr.org/2021/09/09/1035418760/how-the-events-of-9-11-still-affect-the-israeli-palestinian-conflict |work=NPR |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 25 September 2001 het die Iranse president Mohammad Khatami gesê: "Iran verstaan die Amerikaners se gevoelens oor die terreuraanvalle in New York en Washington ten volle", en bygevoeg dat "nasies nie in die plek van terroriste gestraf moet word nie".<ref name="Khatami">{{Cite web |date=2001-09-25 |title=P.I.R.I News Headlines |url=https://web.archive.org/web/20020503200608/http://www.president.ir/cronicnews/1380/8007/800703/800703.htm |publisher=Kantoor van die President van Iran |access-date=2026-09-12}}</ref> Iranse burgers het voor die Switserse ambassade in Teheran, wat Amerikaanse belange in Iran verteenwoordig, saamgedrom en kerse as teken van rou aangesteek.<ref name="BBCCorera">{{Cite news |last=Corera |first=Gordon |date=2006-09-25 |title=Iran's gulf of misunderstanding with US |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5377914.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064710/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5377914.stm |archive-date=2009-02-15}}</ref> Op 17 Oktober 2001 het Mary Robinson van die VN se Hoë Kommissariaat vir Menseregte die aanvalle as misdade teen die mensdom bestempel.<ref name="Robinson">{{Cite web |date=2001-10-17 |title=Mary Robinson : les attentats du 11 septembre sont des crimes contre l'humanité |url=http://www.aidh.org/attacks/d07.htm |language=fr |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030914133039/http://www.aidh.org/attacks/d07.htm |archive-date=2003-09-14}}</ref> === Reaksies in die Islamitiese wêreld === 'n Paar dae ná die aanvalle het Moslem-geleerdes en -organisasies die aanvalle openlik veroordeel. Op 13 September 2001 het die regsgeleerde Yusuf al-Qaradawi verklaar dat sy hart bloei oor die aanvalle, ondanks sy sterk teenkanting teen die Amerikaanse beleid teenoor Israel: die Islam as "godsdiens van verdraagsaamheid" beskou 'n aanval op onskuldige mense as 'n swaar sonde. Hy het na vers 5:32 van die [[Koran]] verwys: "Wie ook al 'n mens doodmaak wat nie 'n ander doodgemaak het of onheil op aarde gestig het nie, dit is asof hy die hele mensdom doodgemaak het."<ref name="Condemning">{{Cite web |year=2012 |title=Condemning Terrorism: Statements from Muslim Leaders |url=https://rissc.jo/wp-content/uploads/2018/11/Condemning_Terrorism-EN.pdf |publisher=Royal Islamic Strategic Studies Centre |pages=17, 25, 27, 31 |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 14 September het 46 verteenwoordigers van die Moslembroederskap, Jamaat-e-Islami en ander Islamitiese organisasies in die koerant ''al-Quds al-Arabi'' "met alle vasberadenheid en skerpte hierdie gebeure wat met alle menslike en Islamitiese waardes in stryd is" veroordeel.<ref name="Condemning" /> Muhammad Sayyid Tantawi, die sjeik van die al-Azhar-universiteit in Kaïro, het die aanvalle "nie dapper nie" genoem en gesê dat die daders op die Oordeelsdag veroordeel sal word; namens al-Azhar het hy verklaar dat die instelling teen terrorisme van enige aard gekant is.<ref name="Condemning" /> Sommige Moslems het die aanvalle egter verwelkom: die Saoedi-geleerde Safar al-Hawali het in 'n ope brief aan Bush geskryf dat die skok onder Moslems met 'n "geweldige golf van vreugde" gepaard gegaan het.<ref name="Hawali">{{Cite web |last=al-Hawali |first=Safar |date=2001-10-15 |title=An Open Letter to President Bush |url=https://sunnahonline.com/ilm/contemporary/0025.htm |publisher=sunnahonline.com |access-date=2026-09-12}}</ref> == Militêre en politieke nasleep == === Oorlog in Afghanistan === [[Lêer:US Army Afghanistan 2006.jpg|duimnael|Amerikaanse soldate in Afghanistan, Mei 2006]] Op die middag van 11 September het minister van verdediging [[Donald Rumsfeld]] sy adjunkte reeds opdrag gegee om na bewyse van Iraakse betrokkenheid te soek. Volgens aantekeninge van die senior beleidsamptenaar Stephen Cambone het Rumsfeld gevra: "Beste inligting, vinnig. Beoordeel of hulle goed genoeg is om S.H. [Saddam Hussein] terselfdertyd te tref. Nie net OBL [Osama bin Laden] nie."<ref name="FrontlineBush">{{Cite episode |title=Bush's War |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/bushswar/ |series=Frontline |network=PBS |date=2008-03-24 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211110930/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/bushswar/ |url-status=live}}</ref> Minister van buitelandse sake [[Colin Powell]] het egter deurgevoer dat 'n ultimatum eerste aan die Taliban-regime gestel word om Bin Laden uit te lewer. Die Taliban het aangebied om hom self te verhoor of aan 'n buurland uit te lewer, maar die Amerikaanse regering het die aanbod geïgnoreer en onderhandelinge uitgesluit.<ref name="Summers175">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=175-176}}</ref> Op 7 Oktober 2001 het die Verenigde State en Brittanje Operasie Enduring Freedom begin met lugbombardemente op Taliban- en Al-Kaïda-posisies, gevolg deur grondtroepe van die spesiale magte.<ref name="CFRTimeline">{{Cite web |title=The U.S. War in Afghanistan |url=https://www.cfr.org/timeline/us-war-afghanistan |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227122228/https://www.cfr.org/timeline/us-war-afghanistan |archive-date=2019-02-27}}</ref> Op 13 November 2001 het die verbonde Noordelike Alliansie Kaboel sonder teenstand ingeneem, en teen die einde van die jaar was die Taliban-regime omvergewerp.<ref name="Greiner89">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=89-90 |language=de}}</ref> Bin Laden het in Desember 2001 tydens die Slag van Tora Bora oor die Pakistanse grens ontsnap en byna tien jaar lank ongesiens gebly.<ref name="BBCTora">{{Cite news |last=Corera |first=Gordon |date=2011-07-21 |title=Bin Laden's Tora Bora escape, just months after 9/11 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14190032 |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129165659/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14190032 |archive-date=2022-11-29}}</ref> Op 2 Mei 2011 het 'n Amerikaanse spesiale eenheid hom in Abbottabad in Pakistan opgespoor en in Operasie Neptune Spear doodgemaak.<ref name="Summers433">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=433-434}}</ref> Die meeste Afghane het ten tyde van die aanvalle reeds honger gely. Ná die aanvalle het tienduisende mense probeer vlug uit vrees vir Amerikaanse vergelding, en Pakistan – reeds die tuiste van baie Afghaanse vlugtelinge – het sy grens op 17 September 2001 gesluit. Duisende Afghane het ook na die grens met Tadjikistan gevlug, maar is toegang geweier.<ref name="CNNRefugees">{{Cite news |date=2001-09-20 |title=Afghan refugee crisis spreads |url=https://edition.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/central/09/20/ret.afghan.refugees/ |work=CNN |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Taliban-leiers het teen militêre optrede gepleit: "Ons doen 'n beroep op die Verenigde State om Afghanistan nie in nog meer ellende te dompel nie, want ons mense het reeds soveel gely."<ref name="NYTTaliban">{{Cite news |last=Bearak |first=Barry |date=2001-09-13 |title=After The Attacks: The Afghans; Taliban Plead for Mercy to the Miserable in a Land of Nothing |url=https://www.nytimes.com/2001/09/13/us/after-attacks-afghans-taliban-plead-for-mercy-miserable-land-nothing.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Alle VN-werkers het die land verlaat, en die Wêreldvoedselprogram het op 12 September opgehou om koring na Afghanistan in te voer weens veiligheidsrisiko's.<ref name="BBCAid">{{Cite news |date=2001-09-22 |title=Aid shortage adds to Afghan woes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1556117.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2011 het die Verenigde State en die NAVO onder president [[Barack Obama]] met 'n troepeonttrekking begin wat in 2016 afgehandel is. Onder presidente Donald Trump en Joe Biden is die laaste gereelde Amerikaanse troepe op 30 Augustus 2021 onttrek, wat die einde van die twintigjarige oorlog beteken het. Biden het gesê dat dit ná byna twintig jaar duidelik was dat die Amerikaanse weermag Afghanistan nie in 'n moderne demokrasie kon omskep nie.<ref name="NYTZucchino">{{Cite news |last=Zucchino |first=David |date=2021-10-07 |title=The U.S. War in Afghanistan: How It Started, and How It Ended |url=https://www.nytimes.com/article/afghanistan-war-us.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Oorlog in Irak === Op 15 September 2001 het die Bush-administrasie tydens 'n vergadering by Camp David die gedagte verwerp om Irak as vergelding vir die aanvalle aan te val.<ref name="AvalonReport">{{Cite web |title=The 9/11 Commission Report |url=http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf |website=Avalon Project |pages=334-336 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123013421/http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf |archive-date=2015-11-23}}</ref> Nietemin het die Verenigde State in Maart 2003 saam met bondgenote [[Irak]] binnegeval en "Saddam Hussein se steun aan terrorisme" as rede aangevoer. Destyds het tot sewe uit tien Amerikaners geglo dat die Iraakse president 'n rol in die aanvalle gespeel het; drie jaar later het Bush erken dat hy nie het nie.<ref name="GuardianSaddam">{{Cite news |date=2006-09-12 |title=Bush: Saddam was not responsible for 9/11 |url=https://www.theguardian.com/world/2006/sep/12/september11.usa2 |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321085103/https://www.theguardian.com/world/2006/sep/12/september11.usa2 |archive-date=2017-03-21}}</ref> In September 2002 het Bush uit die oorlog teen terreur 'n Amerikaanse reg op voorkomende aanvalle afgelei, bekend as die Bush-leerstelling. [[Duitsland]], [[Frankryk]], [[Rusland]] en [[China]] het sowel die leerstelling as deelname aan die oorlog verwerp; nadat die VN-Veiligheidsraad in Februarie 2003 geen mandaat gegee het nie, het die Amerikaanse regering 'n "koalisie van gewilliges" gevorm en die oorlog sonder VN-mandaat begin. Saddam Hussein is vinnig omvergewerp, maar 'n jarelange, bloedige burgeroorlog het gevolg waarin Al-Kaïda nuwe takke gevorm het.<ref name="Davies143">{{Cite book |last=Davies |first=Todd A. |title=The Global War on Terror: 9/11, Iraq, and America's Crisis in the Middle East |publisher=Xlibris |year=2008 |isbn=978-1-4363-1506-7 |page=143}}</ref> Volgens 'n studie van die Brown Universiteit het sowat 940&nbsp;000 mense – waaronder 432&nbsp;000 burgerlikes – van 2001 tot die einde van 2023 aan direkte geweld in die oorlog teen terreur in Afghanistan, Irak, Jemen, Pakistan en Sirië gesterf. Aan indirekte oorlogsgevolge het na raming nog 3,6 tot 3,8 miljoen mense gesterf, wat 'n totaal van tot 4,7 miljoen sterftes gee.<ref name="CostsHuman">{{Cite web |title=Human Costs of War |url=https://costsofwar.watson.brown.edu/costs/human |publisher=Watson Institute for International and Public Affairs, Brown University |year=2023 |access-date=2026-09-12}}</ref> Dieselfde projek het beraam dat die oorloë ná 11 September die verplasing van ten minste 38 miljoen mense veroorsaak en agt biljoen Amerikaanse dollar gekos het.<ref name="CostsFigures">{{Cite web |title=Latest Figures |url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures |website=Costs of War |access-date=2026-09-12}}</ref> === Onwettige vorme van terreurbestryding === [[Lêer:Camp x-ray detainees.jpg|duimnael|Gevangenes in Kamp X-Ray, Januarie 2002]] Tydens die oorlog het die Amerikaanse weermag en sy bondgenote meer as 1&nbsp;200 mense as terreurverdagtes aangehou, meestal Moslems, Arabiere of Asiate.<ref name="Sherer">{{Cite journal |last=Sherer |first=Paul M. |year=2004 |title=Targets of Suspicion: The Impact of Post-9/11 Policies on Muslims, Arabs and South Asians in the United States |journal=Immigration Policy in Focus |volume=3 |issue=2 |page=3}}</ref> Die Amerikaanse regering het dié gevangenes regtens as "onwettige kombattante" gedefinieer en hulle so aan die geldende [[volkereg|internasionale reg]], soos Artikel 4 van die Derde [[Geneefse konvensies|Geneefse Konvensie]], en aan die folterverbod in die Amerikaanse strafreg probeer onttrek.<ref name="Finkelstein">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Claire |title=Targeted Killings: Law and Morality in an Asymmetrical World |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964647-0 |location=Oxford |pages=156-159}}</ref> Hulle is in geheime gevangenisse buite die Verenigde State en in die gevangeniskamp by Guantanamo Bay aangehou, waar hulle jare lank sonder bekendmaking van hul identiteit, sonder aanklag en sonder regsbystand geïsoleer is.<ref name="Stockdale">{{Cite book |last=Stockdale |first=Nancy |title=Behind Barbed Wire: An Encyclopedia of Concentration and Prisoner-of-War Camps |publisher=ABC-Clio |year=2018 |isbn=978-1-4408-5762-1 |location=Santa Barbara |pages=128, 130}}</ref> Minstens 136 van hulle is deur die CIA in die buiteland ontvoer of onwettig aangehou; 54 state het daarmee gehelp, en Pole en Roemenië het geheime gevangenisse daarvoor ingerig.<ref name="Spiegel54">{{Cite news |date=2013-02-05 |title=Anti-Terror-Kampf: Mehr als 50 Staaten halfen CIA bei Verschleppungen |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/bericht-54-staaten-halfen-cia-bei-entfuehrung-von-terror-verdaechtigen-a-881562.html |work=Der Spiegel |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Van Januarie 2002 af het CIA-spesialiste 158 van hierdie gevangenes in die nuutgeboude Kamp X-Ray in Guantanamo ondervra. Daarby is metodes soos slaapontneming en waterboarding gebruik, wat internasionaal as [[marteling]] verbode is.<ref name="DiEdoardo">{{Cite book |last=DiEdoardo |first=Christina Ann-Marie |title=Torture and Enhanced Interrogation: A Reference Handbook |publisher=ABC-Clio |year=2020 |isbn=978-1-4408-6227-4 |location=Santa Barbara |pages=40-45}}</ref> Die stelsel van geheime militêre gevangenisse en die metodes het in die lente van 2004 deur die Abu Ghraib-skandaal bekend geword en tot sterk internasionale proteste gelei.<ref name="Tumber">{{Cite book |last1=Tumber |first1=Howard |last2=Waisbord |first2=Silvio |title=The Routledge Companion to Media and Human Rights |publisher=Taylor & Francis |year=2017 |isbn=978-1-317-21513-4 |location=Londen |page=182}}</ref> In 2005 het ''The Washington Post'' en Human Rights Watch onthullings oor die CIA-vlugte en die geheime aanhoudingsentrums gepubliseer.<ref name="WaPoBlackSites">{{Cite news |last=Whitlock |first=Craig |date=2005-11-17 |title=Europeans Probe Secret CIA Flights |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/16/AR2005111602198.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Obama het in 2009 die CIA se folterprogram laat staak en die geheime aanhoudingsentrums laat sluit, maar dié wat vir die marteling verantwoordelik was, is nie vervolg nie. Terselfdertyd het hy Bush se toesigprogramme uitgebrei, klokkeluiers laat vervolg en die aantal geteikende doodmakings met drone sterk vermeerder. Sy voorneme om Guantanamo te sluit, het op weerstand in die Kongres gestuit.<ref name="Olmsted">{{Cite book |last=Olmsted |first=Kathryn |title=The Presidency of Barack Obama: A First Historical Assessment |publisher=Princeton University Press |year=2018 |isbn=978-0-691-16028-3 |location=Princeton |pages=212-214}}</ref><ref name="Busching82" /> Van die aanvanklike sowat 780 gevangenes was daar in Oktober 2025 nog vyftien in Guantanamo.<ref name="GitmoDocket">{{Cite news |date=2025-10-16 |title=The Guantánamo Docket |url=https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/guantanamo-bay-detainees.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Regeringsbeleid teenoor terrorisme === Die aanvalle het buitelandse terrorisme as 'n groot veiligheidskwessie in die Verenigde State gevestig en getoon dat klein state en terreurorganisasies toenemend selfs teen groot moondhede kon optree.<ref name="Rogers">{{Cite web |last=Rogers |first=Paul |date=2021-09-10 |title=9/11 did not change the world – it was already on the path to decades of conflict |url=http://theconversation.com/9-11-did-not-change-the-world-it-was-already-on-the-path-to-decades-of-conflict-167388 |website=The Conversation |access-date=2026-09-12}}</ref> Talle regerings het daarna teenterreurwetgewing aanvaar wat dikwels [[burgerregte]] beperk het.<ref name="bpb10Jahre">{{Cite web |date=2011-09-11 |title=10 Jahre 9/11 |url=https://www.bpb.de/politik/hintergrund-aktuell/68722/10-jahre-9-11-weitere-angebote |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> In Duitsland, waar verskeie van die daders gewoon het, is twee groot "teenterreurpakkette" aangeneem: die eerste het regsleemtes gesluit wat terroriste toegelaat het om in die land te woon en geld in te samel, en die tweede het die doeltreffendheid en kommunikasie van die intelligensie- en polisiedienste aangespreek.<ref name="Miko">{{Cite web |last1=Miko |first1=Francis |last2=Froehlich |first2=Christian |date=2004-12-27 |title=Germany's Role in Fighting Terrorism: Implications for U.S. Policy |url=https://fas.org/irp/crs/RL32710.pdf |publisher=Congressional Research Service |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801023810/https://fas.org/irp/crs/RL32710.pdf |url-status=dead}}</ref> Verskeie Duitse wetsontwerpe – oor voorkomende aanhouding, telekommunikasietoesig, die afskiet van gekaapte vliegtuie, geheime deursoeking van private rekenaars en die stoor van kommunikasiedata – is deur die Duitse grondwethof ongrondwetlik verklaar.<ref name="Greiner233">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=163-164, 228-235 |language=de}}</ref> Kanada het sy eerste teenterreurwet aanvaar, die Verenigde Koninkryk die ''Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001'' en die ''Prevention of Terrorism Act 2005'', en Nieu-Seeland die ''Terrorism Suppression Act 2002''.<ref name="CBCAntiTerror">{{Cite news |date=2007-02-27 |title=Anti-terrorism Act |url=http://www.cbc.ca/news2/background/cdnsecurity/ |work=CBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="BBCQandA">{{Cite news |date=2003-10-17 |title=Q and A: Anti-terrorism legislation |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3197394.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Europese Raad het op 21 September 2001 besluit om terrorisme in die Europese Unie by voorrang te bestry, en met die Gemeenskaplike Standpunt 931 van 27 Desember 2001 en Verordening (EG) 2580/2001 het die EU 'n eenvormige lys ingestel van persone en organisasies wie se bates bevries kan word.<ref name="EUCommon">{{Cite web |date=2001-12-27 |title=Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB van de Raad |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX%3A32001E0931 |publisher=Europese Unie |language=nl |access-date=2026-09-12}}</ref> In die Verenigde State self het die Kongres in Oktober 2001 die ''USA PATRIOT Act'' aanvaar, wat die federale regering verreikende bevoegdhede gegee het: die aanhouding van buitelandse terreurverdagtes vir 'n week sonder aanklag, die monitering van verdagtes se telefoonoproepe, e-pos en internetgebruik sonder 'n hofbevel, en die vervolging van vermeende terroriste sonder tydsbeperking.<ref name="Greiner233" /><ref name="PatriotAct">{{Cite web |title=The USA PATRIOT Act: Preserving Life and Liberty |url=http://www.lifeandliberty.gov/highlights.htm |publisher=United States Department of Justice |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102035036/http://www.justice.gov/archive/ll/highlights.htm |archive-date=2010-01-02}}</ref> Burgerregte-organisasies het die wet gekritiseer omdat dit die privaatheid van burgers aantas en die regterlike toesig oor wetstoepassing en binnelandse intelligensie uitskakel.<ref name="ACLU">{{Cite press release |title=Uncle Sam Asks: "What The Hell Is Going On Here?" in New ACLU Print and Radio Advertisements |date=2003-09-03 |publisher=American Civil Liberties Union |url=https://www.aclu.org/national-security/uncle-sam-asks-what-hell-going-herein-new-aclu-print-and-radio-advertisements |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603123234/http://www.aclu.org/national-security/uncle-sam-asks-what-hell-going-herein-new-aclu-print-and-radio-advertisements |archive-date=2012-06-03}}</ref> Die NSA het sonder lasbriewe met die monitering van telekommunikasie begin, wat gekritiseer is omdat dit die agentskap toegelaat het "om telefoon- en e-poskommunikasie tussen die Verenigde State en mense oorsee sonder 'n lasbrief af te luister".<ref name="WaPoNSA">{{Cite news |last1=VandeHei |first1=Jim |last2=Eggen |first2=Dan |date=2006-01-05 |title=Cheney Cites Justifications For Domestic Eavesdropping |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/04/AR2006010400973.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Met die ''Homeland Security Act'' van November 2002 is die Departement van Binnelandse Veiligheid geskep om die binnelandse teenterreurwerk te koördineer; teen 2011 het dit met 200&nbsp;000 werknemers en 'n begroting van 56 miljard dollar die tweede grootste federale departement ná die Pentagon geword.<ref name="Busching83">{{Cite book |last=Büsching |first=Stephan |title=Die Welt nach 9/11 |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=83-84 |language=de}}</ref> Altesaam is 263 nuwe veiligheidsagentskappe in die Verenigde State gestig of geherorganiseer, en sowat 1&nbsp;200 staatsinstansies en 1&nbsp;931 private maatskappye is sedertdien by gevarebestryding betrokke.<ref name="Greiner233" /> Die ''Aviation and Transportation Security Act'' het die federale regering eerder as die lughawens vir lughawesekuriteit verantwoordelik gemaak en die Transportation Security Administration geskep om passasiers en bagasie te deursoek.<ref name="Beck657">{{Cite book |last=Beck |first=Roger |title=Modern World History |publisher=Holt McDougal |year=2004 |isbn=978-0-618-69012-1 |pages=657-658}}</ref> Die FAA het beveel dat stuurkajuitdeure versterk word en het lugmarskalke op vlugte geplaas; op versoek van die lugvaartowerhede is onbreekbare stuurkajuitdeure met uiteenlopende sluitstelsels op alle kommersiële vliegtuie geïnstalleer, juis sodat 'n standaardstelsel nie deur aanvallers uitgebuit kon word nie.<ref name="FRBarriers">{{Cite web |date=2023-06-26 |title=Installation and Operation of Flightdeck Installed Physical Secondary Barriers on Transport Category Airplanes in Part 121 Service |url=https://www.federalregister.gov/documents/2023/06/26/2023-13071/installation-and-operation-of-flightdeck-installed-physical-secondary-barriers-on-transport-category |website=Federal Register |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="HuffPostDoors">{{Cite news |date=2015-03-26 |title=Crash de l'avion de Germanwings : la porte du cockpit, ultra sécurisée depuis les attentats du 11 septembre |url=https://www.huffingtonpost.fr/2015/03/26/videos-crash-avion-germanwings-porte-cockpit-ultra-securisee-verrouillee-11-septembre_n_6945922.html |work=HuffPost |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Ná die brande in die tweelingtorings is die wetgewing oor sprinkelstelsels in 2019 uitgebrei na bestaande geboue hoër as ongeveer 30 meter.<ref name="NYCCode">{{Cite web |last=Bower |first=John |title=New York City 2014 Building Code Fire Protection Revisions |url=http://www.aspenyc.org/uploads/3/9/1/4/39146325/building_code--aspe__11-5-14__%5Bcompatibility_mode%5D.pdf |publisher=American Society of Plumbing Engineers |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528053304/http://www.aspenyc.org/uploads/3/9/1/4/39146325/building_code--aspe__11-5-14__%5Bcompatibility_mode%5D.pdf |archive-date=2016-05-28}}</ref> Die kritiek op die oorlog teen terreur het op die moraliteit, doeltreffendheid en koste daarvan gekonsentreer. Die Amerikaanse grondwet en reg verbied marteling, maar sulke menseregteskendings het onder die eufemisme "verskerpte ondervraging" tog plaasgevind.<ref name="HRWLegacy">{{Cite news |date=2021-09-09 |title=Twenty Years On: The Legacy of 9/11 |url=https://www.hrw.org/news/2021/09/09/twenty-years-legacy-9/11 |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-09-12}}</ref> === Strafregtelike verrigtinge === Aangesien al negentien kapers in die aanvalle gesterf het, is hulle nooit vervolg nie. Osama bin Laden is nooit formeel aangekla nie en is op 2 Mei 2011 in Pakistan deur Amerikaanse spesiale magte doodgemaak.<ref name="NYTBinLaden">{{Cite news |last1=Baker |first1=Peter |last2=Cooper |first2=Helene |date=2011-05-01 |title=Bin Laden Is Dead, President Obama Says |url=https://www.nytimes.com/2011/05/02/world/asia/osama-bin-laden-is-killed.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Khalid Sheikh Mohammed is op 1 Maart 2003 in Rawalpindi in Pakistan deur Pakistanse veiligheidsbeamptes saam met die CIA gearresteer en daarna in verskeie geheime CIA-gevangenisse en in Guantanamo aangehou, waar hy onder meer met waterboarding gemartel is.<ref name="TimeKSM">{{Cite magazine |last1=Shannon |first1=Elaine |last2=Weisskopf |first2=Michael |date=2003-03-24 |title=Khalid Sheikh Mohammed Names Names |url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html |magazine=Time |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927221045/http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html |archive-date=2019-09-27}}</ref> Tydens verhore in Guantanamo in Maart 2007 het hy weer verantwoordelikheid erken en gesê hy "was van A tot Z verantwoordelik vir die operasie van 11 September".<ref name="AlJazeera2007" /> Op 11 Februarie 2008 het Amerikaanse militêre aanklaers ses Al-Kaïda-lede in Guantanamo weens hul rol as massamoordenaars aangekla en die doodstraf gevra. In November 2009 het Obama se prokureur-generaal Eric Holder aangekondig dat die saak na 'n gewone siviele hof in New York verskuif sou word, maar ná sterk teenkanting is dié plan in Januarie 2010 laat vaar.<ref name="Tucker391">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |title=The 9/11 Encyclopedia |publisher=ABC-Clio |year=2011 |isbn=978-1-59884-922-6 |location=Santa Barbara |page=391 |chapter=September 11 Terrorist Trial Controversy}}</ref> In 2023 is Ramzi Binalshibh om gesondheidsredes, wat sy advokaat aan marteling toegeskryf het, onbevoeg verklaar om tereg te staan, en 'n regter het Ammar al-Baluchi se bekentenis verwerp omdat dit onder marteling verkry is.<ref name="RosenbergNYT">{{Cite news |last=Rosenberg |first=Carol |date=2025-09-11 |title=What to Know About the 9/11 Case at Guantánamo Bay |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/september11-what-to-know.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> In Julie 2024 het Mohammed, Walid bin Attash en Mustafa al-Hawsawi ooreengekom om skuldig te pleit in ruil vir lewenslange vonnisse in plaas van die doodstraf, maar minister van verdediging Lloyd Austin het die ooreenkoms dae later herroep.<ref name="France24Plea">{{Cite news |date=2024-08-03 |title=Plea deal for accused 9/11 plotters revoked by US defence secretary |url=https://www.france24.com/en/americas/20240803-us-scraps-plea-deal-with-9-11-mastermind-and-two-other-defendants |work=France 24 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803103006/https://www.france24.com/en/americas/20240803-us-scraps-plea-deal-with-9-11-mastermind-and-two-other-defendants |archive-date=2024-08-03}}</ref> Slegs randfigure is tot dusver in verband met die aanvalle skuldig bevind. Zacarias Moussaoui, wat reeds voor die aanvalle in Amerikaanse aanhouding was, is in Desember 2001 as die vermeende twintigste kaper aangekla en in Mei 2006 tot lewenslange gevangenisstraf sonder die moontlikheid van parool gevonnis.<ref name="AtkinsMoussaoui">{{Cite book |last=Atkins |first=Stephen E. |title=The 9/11 Encyclopedia |publisher=ABC-Clio |year=2011 |isbn=978-1-59884-922-6 |location=Santa Barbara |page=312}}</ref> Die Marokkaan Mounir el-Motassadeq is in Duitsland in 2003 die eerste keer skuldig bevind; die Hanseatiese Hooggeregshof in Hamburg het hom op 8 Januarie 2007 finaal weens medepligtigheid aan moord in 246 gevalle en lidmaatskap van 'n terreurorganisasie tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis, en hy is ná sy vonnis in Oktober 2018 na [[Marokko]] gedeporteer.<ref name="OLGHamburg">{{Cite web |date=2007-01-08 |title=OLG Hamburg, Urteil vom 8. Januar 2007, Az. 7-1/06 |url=https://openjur.de/u/31993.html |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="DWMotassadeq">{{Cite news |last=Werkhäuser |first=Nina |date=2018-10-15 |title=Germany deports convicted 9/11 accomplice |url=https://www.dw.com/en/germany-deports-convicted-9-11-accomplice-motassadeq-to-morocco/a-45838887 |work=Deutsche Welle |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Siriër Imad Eddin Barakat Yarkas, hoof van die plaaslike Al-Kaïda-sel, is in November 2001 in [[Spanje]] gearresteer en op 26 September 2005 tot 27 jaar gevangenisstraf gevonnis; hy is in Mei 2013 vrygelaat.<ref name="ANSAMed">{{Cite news |date=2013-05-23 |title=Alleged Al Qaeda in Spain chief Abu Dahdah released |url=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/nations/spain/2013/05/23/Alleged-Qaeda-Spain-chief-Abu-Dahdah-released_8754650.html |work=ANSAMed |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524161926/https://www.ansa.it/ansamed/en/news/nations/spain/2013/05/23/Alleged-Qaeda-Spain-chief-Abu-Dahdah-released_8754650.html |archive-date=2013-05-24}}</ref> === Vergoeding en siviele gedinge === Kort ná die aanvalle het talle selfhelpgroepe van oorlewendes en slagofferfamilies in New York ontstaan, wat die politiek tot vinnige hulp aangespoor het. Reeds op 21 September 2001 het die Kongres die ''September 11th Victim Compensation Fund'' ingestel, wat onder leiding van Kenneth Feinberg gestaan het en altesaam 7,375 miljard dollar aan federale fondse ontvang het. Om vergoeding te ontvang, moes aansoekers afstand doen van regsgedinge teen American Airlines en United Airlines.<ref name="Hoffman9">{{Cite book |last1=Hoffman |first1=Bruce |last2=Kasupski |first2=Anna-Britt |title=The Victims of Terrorism: An Assessment of Their Influence and Growing Role in Policy, Legislation, and the Private Sector |publisher=RAND |year=2007 |isbn=978-0-8330-4143-2 |pages=9-14}}</ref><ref name="VCFRegister">{{Cite journal |date=2018-10-03 |title=September 11th Victim Compensation Fund: Compensation of Claims |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2018-10-03/pdf/2018-21490.pdf |journal=Federal Register |volume=83 |issue=192 |pages=49946-49947 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ''Air Transportation Safety and System Stabilization Act'' van November 2001 het die fonds ingesluit, maar terselfdertyd die lugrederye teen slagoffereise beskerm en hulle lenings van altesaam 15 miljard dollar gewaarborg.<ref name="Frias925">{{Cite book |editor1-last=Salinas de Frías |editor1-first=Ana |editor2-last=Samuel |editor2-first=Katja |editor3-last=White |editor3-first=Nigel D. |title=Counter-Terrorism: International Law and Practice |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-960892-8 |location=Oxford |page=925}}</ref> Teen die sperdatum van 11 September 2003 is 2&nbsp;833 aansoeke van families van gesneuweldes ontvang; die fonds het uiteindelik meer as sewe miljard dollar aan die families van 2&nbsp;880 slagoffers en aan 2&nbsp;680 beseerdes uitbetaal.<ref name="CBSFund">{{Cite news |last=Barrett |first=Devlin |date=2003-12-23 |title=9/11 Fund Deadline Passes |url=https://www.cbsnews.com/news/9-11-fund-deadline-passes/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="SpecialMaster">{{Cite report |title=Final Report of The Special Master for the September 11th Victim Compensation Fund of 2001 |publisher=United States Department of Justice |url=http://www.justice.gov/final_report.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041118234719/http://www.justice.gov/final_report.pdf |archive-date=2004-11-18}}</ref> In 2019 is die sperdatum vir aansoeke van 2020 na 2090 verskuif.<ref name="PoliticoFund">{{Cite news |date=2019-07-23 |title=Senate votes to permanently extend 9/11 victims fund |url=https://www.politico.com/story/2019/07/23/jon-stewart-9-11-victims-fund-vote-1427399 |work=Politico |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125133852/https://www.politico.com/story/2019/07/23/jon-stewart-9-11-victims-fund-vote-1427399 |archive-date=2023-11-25}}</ref> Baie slagoffers het van hul aansprake uit die fonds afstand gedoen om eerder siviele gedinge teen lugrederye, veiligheidsowerhede en buitelandse persone, maatskappye en regerings in te stel. Byna al hierdie sake – teen 2011 meer as 10&nbsp;000 van beseerde reddingswerkers en byna 100 van slagofferfamilies – is deur die distriksregter Alvin Hellerstein deur buitegeregtelike skikkings afgehandel.<ref name="Bond2001">{{Cite book |last=Bond |first=Lucy |title=Frames of Memory After 9/11: Culture, Criticism, Politics, and Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44010-5 |location=New York |page=2001}}</ref> Ná verskeie onsuksesvolle gedinge teen Saoedi-Arabiese banke, regeringslede en ander moontlike helpers van Al-Kaïda het die Amerikaanse Senaat in Julie 2016 die ''Justice Against Sponsors of Terrorism Act'' (JASTA) aanvaar, wat staatsimmuniteit ophef vir persone wie se optrede tot terreurdade in die Verenigde State gelei het. Saoedi-Arabië het gedreig om Amerikaanse staatseffekte ter waarde van 750 miljard dollar te verkoop om die wet te verhinder, maar in September 2016 het die Kongres Obama se veto daarteen verwerp.<ref name="Essawy">{{Cite book |last=Essawy |first=Rana M. |title=Sovereign Immunity Under Pressure: Norms, Values and Interests |publisher=Springer Nature |year=2022 |isbn=978-3-030-87705-7 |location=Cham |pages=335-374}}</ref><ref name="NPRVeto">{{Cite news |last1=Horsley |first1=Scott |last2=Chang |first2=Alisa |date=2016-09-28 |title=Senate Votes To Override Obama's Veto On Sept. 11 Lawsuit Bill |url=https://www.npr.org/2016/09/28/495709481/sept-11-lawsuits-vote-today-could-be-first-reversal-of-an-obama-veto |work=NPR |access-date=2026-09-12}}</ref> In Maart 2017 het 1&nbsp;500 beseerde oorlewendes en 850 slagofferfamilies 'n eis teen Saoedi-Arabië ingestel; 'n federale hof het die koninkryk se immuniteit in Maart 2018 opgehef en die saak toegelaat om voort te gaan.<ref name="ReutersStempel">{{Cite news |last=Stempel |first=Jonathan |date=2018-03-28 |title=Saudi Arabia must face U.S. lawsuits over Sept. 11 attacks |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-saudi-sept11/saudi-arabia-must-face-u-s-lawsuits-over-sept-11-attacks-idUSKBN1H43A1 |work=Reuters |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2011 het die New Yorkse distriksregter George B. Daniels beslis dat [[Iran]] en die Hisbollah aanspreeklik is vir skade aan slagofferfamilies omdat hulle Al-Kaïda ondersteun het; in Mei 2018 het hy by verstek beslis dat Iran meer as ses miljard dollar aan die families moet betaal. Die 9/11-kommissie het egter geen direkte Iranse steun aan Al-Kaïda vasgestel nie.<ref name="Mansell">{{Cite book |last1=Mansell |first1=Wade |last2=Openshaw |first2=Karen |title=International Law: A Critical Introduction |publisher=Bloomsbury |year=2019 |isbn=978-1-5099-2671-8 |location=Londen |page=58}}</ref> Die huurder van die Wêreldhandelsentrum, Larry Silverstein, het die torings in Julie 2001 vir 99 jaar gehuur en vir ongeveer 3,5 miljard dollar per skadegeval verseker, maar die besonderhede was op 11 September nog nie afgehandel nie. Dit het gelei tot 'n jarelange regstryd oor die vraag of die twee ineenstortings een of twee skadegevalle was. In 2006 het 'n appèlhof hom uiteindelik 4,6 miljard dollar toegeken.<ref name="Anderson">{{Cite book |editor1-last=Anderson |editor1-first=Eugene R. |editor2-last=Stanzler |editor2-first=Jordan S. |editor3-last=Masters |editor3-first=Lorelie S. |title=Insurance Coverage Litigation |publisher=Wolters Kluwer |year=2023 |edition=2de |isbn=978-0-7355-1173-6 |location=New York |pages=9-11 – 9-17}}</ref> In Mei 2007 het sewe versekeraars 'n buitegeregtelike skikking van altesaam 2,1 miljard dollar met hom bereik, in plaas van die sewe miljard wat aanvanklik geëis is.<ref name="Bloomberg2007">{{Cite news |date=2007-05-23 |title=Silverstein, Insurers Reach $2 Billion WTC Settlement |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aPunKOKxWwN0 |work=Bloomberg |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414224357/https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aPunKOKxWwN0 |archive-date=2012-04-14}}</ref> In 2012 het Silverstein American Airlines en United Airlines gedagvaar weens gebrekkige veiligheidskontroles en in November 2017 'n skikking van sowat 95 miljoen dollar bereik.<ref name="Tacker">{{Cite book |last=Tacker |first=Thomas |title=Rethinking Consumer Protection: Escaping Death by Regulation |publisher=Lexington Books |year=2019 |isbn=978-1-978756-82-3 |page=138}}</ref> Al die mense wat in die aanvalle gesterf het, het postuum die Kongres-goue medalje ontvang.<ref name="GoldMedal">{{Cite web |title=Congressional Gold Medal |url=https://www.nps.gov/flni/learn/historyculture/congressional-gold-medal.htm |publisher=National Park Service |access-date=2026-09-12}}</ref> == Gesondheids- en omgewingsgevolge == [[Lêer:Dust covered 911 victims.jpg|duimnael|Oorlewendes met stof bedek ná die ineenstorting van die torings]] Toe die torings ineenstort, is honderdduisende ton giftige puin met meer as 2&nbsp;500 besoedelstowwe en bekende karsinogene oor Laer-Manhattan versprei.<ref name="NYTDust">{{Cite news |last=Gates |first=Anita |date=2006-09-11 |title=Buildings Rise from Rubble while Health Crumbles |url=https://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911132238/https://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html |url-status=live}}</ref> Die stofwolk en die rook van die brande, wat 99 dae geduur het, het onder meer [[dioksien]], [[lood]] (uit die tienduisende rekenaars in die torings), [[asbes]], kwik (uit die fluoresserende buise), americium-241 uit rookverklikkers en groot hoeveelhede [[glasvesel]] bevat.<ref name="NRDC">{{Cite report |title=The Environmental Impacts of the World Trade Center Attacks |publisher=Natural Resources Defense Council |year=2002 |url=http://www.nrdc.org/air/pollution/wtc/wtc.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Environmental Protection Agency (EPA) het abnormaal hoë konsentrasies van vlugtige organiese verbindings soos etielbenseen, propileen, stireen en tolueen aangeteken, sowel as bisfenol A; die gemiddelde [[benseen]]konsentrasie in Oktober en November 2001 was 18&nbsp;000 dele per miljard, met 'n piek van 180&nbsp;000 dele per miljard.<ref name="EPAMonitoring">{{Cite web |title=Monitoring Toxic Organic Gases And Particles Near the World Trade Center After September 11, 2001 |url=http://cfpub.epa.gov/si/si_public_record_Report.cfm?dirEntryID=62021 |publisher=Environmental Protection Agency |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Bush-administrasie het die EPA beveel om ter wille van die nasionale veiligheid geruststellende verklarings oor die lugkwaliteit uit te reik; die agentskap het eers in Junie 2002 bevind dat die lugkwaliteit tot die vlakke van voor 11 September teruggekeer het.<ref name="SeattlePI">{{Cite news |last=Heilprin |first=John |date=2003-06-23 |title=White House edited EPA's 9/11 reports |url=http://www.seattlepi.com/national/136350_epa23.html |work=Seattle Post-Intelligencer |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205055600/http://www.seattlepi.com/national/136350_epa23.html |archive-date=2010-12-05}}</ref> 'n Verslag van die EPA se inspekteur-generaal het in Augustus 2003 die wysigings blootgelê wat die administrasie aan die waarskuwings oor die gevaar van die stof aangebring het. Die EPA-administrateur Christine Todd Whitman is deur 'n Amerikaanse distriksregter skerp gekritiseer omdat sy verkeerdelik gesê het dat die gebied omgewingsveilig was, en burgemeester Giuliani is gekritiseer omdat hy finansiëlesektorwerkers aangespoor het om vinnig na die Wall Street-gebied terug te keer.<ref name="Neumeister">{{Cite news |last=Neumeister |first=Larry |date=2006-02-02 |title=Judge Slams Ex-EPA Chief Over Sept. 11 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/n/a/2006/02/02/national/a142556S81.DTL |work=San Francisco Chronicle |agency=Associated Press |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524084609/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fn%2Fa%2F2006%2F02%2F02%2Fnational%2Fa142556S81.DTL |archive-date=2008-05-24}}</ref> Van die ongeveer 65&nbsp;000 opruimingswerkers en nooddienspersoneel het 37&nbsp;305 in die daaropvolgende jare posttraumatiese stresversteurings, asemhalingsiektes of [[kanker]] ontwikkel wat aan die giftige stowwe toegeskryf word.<ref name="Aerztezeitung">{{Cite news |last=Pieper |first=Claudia |date=2016-09-09 |title=9/11 – Das Leid der Helfer 15 Jahre nach dem Terror |url=https://www.aerztezeitung.de/Politik/Das-Leid-der-Helfer-15-Jahre-nach-dem-Terror-293762.html |work=Ärztezeitung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2006 is 'n eerste sterfgeval weens longfibrose amptelik ná 'n lykskouing aan ''Ground Zero'' toegeskryf; daarna is gevalle van mesotelioom en asbestose gereeld aan wat plaaslik die "Wêreldhandelsentrum-sindroom" genoem word, gekoppel.<ref name="FoxSyndrome">{{Cite news |title=World Trade Center Syndrome |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,42730,00.html |work=Fox News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020215053801/http://www.foxnews.com/story/0,2933,42730,00.html |archive-date=2002-02-15}}</ref> 'n Studie van reddingswerkers wat in April 2010 vrygestel is, het bevind dat almal wat ondersoek is, verswakte longfunksie gehad het.<ref name="NYTLung">{{Cite news |last=Grady |first=Denise |date=2010-04-07 |title=Lung Function of 9/11 Rescuers Fell, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2010/04/08/nyregion/08lung.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Outo-immuunsiektes het ook merkbaar toegeneem onder mense wat lank op die terrein gewerk het, met veral rumatoïede artritis, spondiloartritis en lupus; volgens 'n verslag in ''Arthritis & Rheumatology'' van 2015 het die risiko met ongeveer 13 persent gestyg vir elke maand wat op die terrein gewerk is.<ref name="Webber2015">{{Cite journal |last1=Webber |first1=Mayris P. |display-authors=etal |date=2015-03-16 |title=Nested Case–Control Study of Selected Systemic Autoimmune Diseases in World Trade Center Rescue/Recovery Workers |journal=Arthritis & Rheumatology |volume=67 |issue=5 |pages=1369-1376 |doi=10.1002/art.39059}}</ref> 'n Studie van 2017 het by mense wat as kinders of tieners aan die stofwolk blootgestel is, vyftien jaar later 'n verhoogde risiko van hartsiektes gevind, moontlik weens per- en polifluooralkielstowwe wat hulle ingeasem het.<ref name="Koshy2017">{{Cite journal |last1=Koshy |first1=Tony T. |display-authors=etal |date=2017-09-08 |title=Serum perfluoroalkyl substances and cardiometabolic consequences in adolescents exposed to the World Trade Center disaster and a matched comparison group |journal=Environment International |volume=109 |pages=128-135 |doi=10.1016/j.envint.2017.08.003 |pmid=28890218}}</ref> Navorsers van die New York-universiteit het in 2015 in 'n terugskouing bevind dat die belangrikste simptome nie dié was wat met fyn stofdeeltjies geassosieer word nie, en dat die belang van die baie hoë konsentrasies groter en sterk alkaliese deeltjies destyds onderskat is, wat tot 'n "ontoereikende" risikobestuur gelei het.<ref name="Lippmann2015">{{Cite journal |last1=Lippmann |first1=Morton |last2=Cohen |first2=Mitchell D. |last3=Chen |first3=Lung-Chi |date=2015 |title=Health effects of World Trade Center (WTC) Dust: An unprecedented disaster with inadequate risk management |journal=Critical Reviews in Toxicology |volume=45 |issue=6 |pages=492-530 |doi=10.3109/10408444.2015.1044601}}</ref> Teen 2019 het ongeveer 10&nbsp;000 mense wat aan die reddings- en opruimingswerk deelgeneem het, kanker ontwikkel; teen die einde van Junie 2019 was meer as 21&nbsp;000 van hulle by die federale ''World Trade Center Health Program'' ingeskryf, waarvan sowat 4&nbsp;000 met kanker gediagnoseer is. Volgens David Prezant, hoofgeneesheer van die New Yorkse brandweer, het die kankersyfer onder blootgestelde mense tussen 2001 en 2019 met 10 tot 30 persent gestyg, en sal dit verder styg omdat longkanker en mesotelioom twintig tot dertig jaar neem om op te tref.<ref name="AFP2019">{{Cite news |date=2019-09-09 |title=18 ans après, l'ombre du cancer plane sur le 11-Septembre |url=https://www.sciencesetavenir.fr/sante/attentat-des-annees-apres-l-ombre-du-cancer-plane-sur-le-11-septembre_137077 |work=Sciences et Avenir |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> In Maart 2010 het die stad New York 'n fonds van 657,5 miljoen dollar beplan om tienduisend brandweermanne, polisiebeamptes en werkers te vergoed; die ooreenkoms is deur die regter verwerp, maar op 23 Junie 2010 is 'n nuwe skikking van 712,5 miljoen dollar goedgekeur, wat byna al die eisers in November 2010 aanvaar het.<ref name="NYTSettlement">{{Cite news |date=2010-06-23 |title=U.S. District Court Approves Ground Zero Health Settlement |url=https://www.nytimes.com/2010/06/24/nyregion/24zero.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ''James Zadroga 9/11 Health and Compensation Act'', deur die Senaat aanvaar op 22 Desember 2010 en deur Obama onderteken op 2 Januarie 2011, het 4,2 miljard dollar toegeken vir die ''World Trade Center Health Program'', wat toetsing en behandeling verskaf aan mense met langtermyngesondheidsprobleme wat met die aanvalle verband hou.<ref name="NYTZadroga">{{Cite news |date=2010-12-22 |title=Senate Passes 9/11 Health Bill as Republicans Back Down |url=https://www.nytimes.com/2010/12/23/nyregion/23health.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="WTCHP">{{Cite web |title=World Trade Center Health Program FAQ |url=https://www.cdc.gov/wtc/faq.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=2026-09-12}}</ref> Van Januarie 2011 tot 2016 is sowat 37&nbsp;000 geskaadde nooddienswerkers, oorlewendes en ander betrokkenes daardeur mediese versorging en vergoeding gegee.<ref name="Aerztezeitung" /> In 2020 het die NYPD bevestig dat 247 van sy beamptes aan siektes wat met 11 September verband hou, gesterf het, en in September 2022 het die brandweer bevestig dat 299 brandweermanne so gesterf het. Op 25 September 2023 het die brandweer gerapporteer dat dit nou net soveel lede aan 9/11-verwante siektes verloor het as op die dag van die aanvalle self, naamlik 343.<ref name="NYPDTribute">{{Cite web |title=9/11 Tribute |url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/about/memorials/9-11-tribute.page |publisher=New York City Police Department |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="FDNY343">{{Cite news |last=Gainer |first=Alice |date=2023-09-25 |title=FDNY loses 343rd member to 9/11 related illness – as many as died on day of attacks |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/fdny-loses-343rd-member-to-911-related-illness-as-many-as-died-on-day-of-attacks/ |work=CBS New York |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251227120901/https://www.cbsnews.com/newyork/news/fdny-loses-343rd-member-to-911-related-illness-as-many-as-died-on-day-of-attacks/ |archive-date=2025-12-27}}</ref> Teen September 2025 het nog sowat 400 nooddienswerkers aan die gevolge van sulke siektes gesterf.<ref name="ABC2025FDNY">{{Cite news |date=2025-09-09 |title=FDNY honors 39 members who have died in last year of 9/11-related illness |url=https://abc7ny.com/post/fdny-honor-39-members-have-died-last-year-911-related-illness/17779768/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12}}</ref> == Ekonomiese gevolge == Die ekonomiese gevolge van die aanvalle was op kort termyn dramaties, veral in die getrefde gebiede en vir sekere bedrywe, maar op medium- en langtermyn beperk. Die aanvalle het die verwagte ekonomiese groei vir die vierde kwartaal van 2001 gedemp, maar geen [[resessie]] veroorsaak nie. Die Federale Reserweraad het onmiddellik 'n verhoging van die likiditeit aangekondig, en die Europese Sentrale Bank en ander sentrale banke het gehelp deur dollars te koop en rentekoerse te verlaag, wat waarskynlik 'n finansiële krisis voorkom het.<ref name="Makinen3">{{Cite book |last=Makinen |first=Gail |title=Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |publisher=Diane Publishing |year=2011 |isbn=978-1-4379-3837-1 |location=Collingdale |pages=3-7}}</ref> Die effektebeurse het op 11 September nie geopen nie en het tot 17 September gesluit gebly. Met die heropening het die [[Dow Jones]]-indeks 684 punte of 7,1 persent gedaal tot 8&nbsp;921 – destyds die grootste eendagpuntverlies ooit – en die NASDAQ 6,5 persent.<ref name="ChicagoTribune">{{Cite news |last=Barnhart |first=Bill |date=2001-09-17 |title=Markets reopen, plunge |url=http://www.chicagotribune.com/business/chi-010917markets,0,5287650.story |work=Chicago Tribune |access-date=2026-09-12}}</ref> Teen die einde van daardie week het die Dow Jones 1&nbsp;369,7 punte (14,3 persent) verloor, destyds die grootste weeklikse puntdaling in sy geskiedenis, en die S&P 500 11,6 persent en die NASDAQ 16,1 persent. In dollars van 2001 het Amerikaanse aandele daardie week 1,4 biljoen dollar aan waarde verloor.<ref name="CNNMoney">{{Cite news |date=2001-09-23 |title=Finding hope in a selloff |url=http://money.cnn.com/2001/09/23/markets/sun_lookahead/ |work=CNN Money |access-date=2026-09-12}}</ref> Amerikaanse lugrederye het ná die aanvalle na raming 330 miljoen dollar per dag verloor en teen die einde van die jaar altesaam 17,7 miljard dollar. Teen 16 September 2001 het vliegbesprekings in die Verenigde State met 74 persent gedaal en hotelbesprekings met 19 persent, en die toerismebedryf het wêreldwyd enorme verliese gely – hoewel die aanvalle dikwels net dieper strukturele oorsake van dié insinkings versnel het.<ref name="Rhoades">{{Cite book |last=Rhoades |first=Dawna L. |title=The Impact of 9/11 on Business and Economics: The Business of Terror |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-0-230-10006-0 |location=Londen |page=65}}</ref> Die Noord-Amerikaanse lugruim was etlike dae ná die aanvalle gesluit, en lugreise het ná die heropening afgeneem, wat tot 'n vermindering van byna 20 persent in lugvaartkapasiteit gelei en die finansiële probleme van die reeds sukkelende Amerikaanse lugvaartbedryf vererger het.<ref name="BTS">{{Cite web |last1=Bhadra |first1=Dipasis |last2=Texter |first2=Pamela |year=2004 |title=Airline Networks: An Econometric Framework to Analyze Domestic U.S. Air Travel |url=http://www.bts.gov/publications/journal_of_transportation_and_statistics/volume_07_number_01/html/paper_06/ |publisher=United States Department of Transportation |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050330035744/http://www.bts.gov/publications/journal_of_transportation_and_statistics/volume_07_number_01/html/paper_06/ |archive-date=2005-03-30}}</ref> Meer as 18&nbsp;000 klein sake-ondernemings in Laer-Manhattan is vernietig of verplaas, en sowat 2,96 miljoen vierkante meter kantoorruimte is beskadig of vernietig.<ref name="Hensell">{{Cite web |last=Hensell |first=Lesley |date=2001-12-14 |title=Tough Times Loom For Manhattan Commercial Market |url=http://realtytimes.com/rtpages/20011214_downtown.htm |website=Realty Times |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814003420/http://realtytimes.com/rtpages/20011214_downtown.htm |archive-date=2011-08-14}}</ref> In die eerste drie maande ná die aanvalle het New York sowat 430&nbsp;000 werksmaande en 2,8 miljard dollar aan lone verloor, en die stad se bruto binnelandse produk het na raming met 27,3 miljard dollar gedaal vir die laaste drie maande van 2001 en die hele 2002. Die Amerikaanse regering het in September 2001 11,2 miljard dollar aan onmiddellike hulp aan die stad verskaf en vroeg in 2002 nog 10,5 miljard vir ekonomiese ontwikkeling en infrastruktuur.<ref name="Dolfman">{{Cite journal |last1=Dolfman |first1=Michael L. |last2=Wasser |first2=Solidelle F. |year=2004 |title=9/11 and the New York City Economy |journal=Monthly Labor Review |volume=127}}</ref><ref name="Makinen5">{{Cite report |last=Makinen |first=Gail |date=2002-09-27 |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |url=https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |publisher=Congressional Research Service |page=5 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212403/https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |url-status=dead}}</ref> Ongeveer 130&nbsp;000 werknemers wat weens die direkte gevolge afgedank is, het verlengde werkloosheidsvoordele ontvang.<ref name="Makinen3" /> Ramings van die totale skade wat deur die aanvalle veroorsaak is, wissel van 50 tot 500 miljard dollar; as die bykomende veiligheidsuitgawes tot 2011 ingesluit word, meer as een biljoen dollar.<ref name="English67">{{Cite book |last=English |first=Richard |title=Does Terrorism Work? A History |publisher=Oxford University Press |year=2019 |isbn=978-0-19-106795-2 |location=Oxford |page=67}}</ref> Die totale versekerde skade aan lewens en eiendom word op 40 tot meer as 50 miljard dollar geraam, die hoogste versekeringseis in die geskiedenis.<ref name="Makinen5" /> Studies oor die ekonomiese gevolge toon dat die kantoormark en werkverskaffing in Manhattan minder aangetas is as wat aanvanklik gevrees is, omdat die finansiëledienstebedryf persoonlike kontak benodig.<ref name="Fuerst">{{Cite web |last=Fuerst |first=Franz |date=2005-09-07 |title=Exogenous Shocks and Real Estate Rental Markets: An Event Study of the 9/11 Attacks and their Impact on the New York Office Market |publisher=Social Science Research Network |url=https://ssrn.com/abstract=800006 |access-date=2026-09-12}}</ref> == Herbou en gedenktekens == === Herbou van die terrein === [[Lêer:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 HDR panorama (cropped).jpg|duimnael|Die herboude Wêreldhandelsentrum, September 2020]] Meer as 1,8 miljoen ton puin is van die terrein verwyder.<ref name="FreshKills">{{Cite report |title=Recovery: The World Trade Center recovery operation at Fresh Kills |publisher=New York State Museum |url=http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929220703/http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf |archive-date=2006-09-29}}</ref> Ná maande van dag-en-nag-werk is die terrein aan die einde van Mei 2002 skoongemaak, en die beskadigde deel van die Pentagon is binne 'n jaar herbou en weer in gebruik geneem.<ref name="CNNCleanup">{{Cite news |date=2002-05-30 |title=Ceremony closes 'Ground Zero' cleanup |url=http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201081749/http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |archive-date=2008-12-01}}</ref> Die tydelike PATH-stasie is aan die einde van 2003 geopen en die nuwe gebou 7 in 2006 voltooi. Die werk aan die hoofterrein is eers laat in 2006 hervat toe Larry Silverstein en die Hawe-owerheid oor die finansiering ooreengekom het.<ref name="NYTBagli">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=2006-09-22 |title=An Agreement Is Formalized on Rebuilding at Ground Zero |url=https://www.nytimes.com/2006/09/22/nyregion/nyregionspecial3/22rebuild.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die bou van One World Trade Center het in April 2006 begin; die spits is in Mei 2013 opgerig, wat die gebou se hoogte op 541 meter gebring het en dit die hoogste gebou in die Westelike Halfrond gemaak het. Dit is op 3 November 2014 geopen.<ref name="OneWTC">{{Cite magazine |last=Iyengar |first=Rishi |date=2014-11-03 |title=One World Trade Center Opens Its Doors |url=https://time.com/3553897/one-world-trade-center-freedom-tower-opens-doors-new-york-city-911/ |magazine=Time |access-date=2026-09-12 |archive-date=2025-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614032209/https://time.com/3553897/one-world-trade-center-freedom-tower-opens-doors-new-york-city-911/ |url-status=dead}}</ref> Gebou 4 het in November 2013 geopen en gebou 3 in Junie 2018.<ref name="USAToday3WTC">{{Cite news |date=2018-06-10 |title=New World Trade Center to open after years of delays |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2018/06/10/3-world-trade-center-open-after-years-delays-twin-towers-site/689035002/ |work=USA Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Grieks-Ortodokse Sint Nikolaas-kerk is volgens 'n ontwerp van [[Santiago Calatrava]] herbou en op 4 Julie 2022 as nasionale heiligdom ingewy; dit het in Desember 2022 weer vir gereelde dienste geopen.<ref name="CBSStNicholas">{{Cite news |date=2022-12-06 |title=Saint Nicholas Greek Orthodox Church officially reopens to public after being destroyed on 9/11 |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/saint-nicholas-greek-orthodox-church-officially-reopens-to-public-after-being-destroyed-on-911/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Ronald O. Perelman Performing Arts Center het in September 2023 geopen, terwyl gebou 2 teen 2026 steeds onvoltooid was.<ref name="NYTPerelman">{{Cite news |last=Pareles |first=Jon |date=2023-09-18 |title=Perelman Arts Center Opens in New York and Welcomes the World |url=https://www.nytimes.com/2023/09/18/arts/music/perelman-arts-center-opens.html |work=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2026-09-12}}</ref> === Gedenktekens === [[Lêer:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 HDR.jpg|duimnael|''Tribute in Light'', met twee ligkolomme wat die tweelingtorings voorstel, September 2020]] In die dae ná die aanvalle is talle gedenkdienste en waghoudings wêreldwyd gehou, en foto's van die dooies en vermistes is regoor die terrein aangeplak.<ref name="Sigmund">{{Cite web |last=Sigmund |first=Pete |title=Crews Assist Rescuers in Massive WTC Search |url=http://www.constructionequipmentguide.com/Crews-Assist-Rescuers-in-Massive-WTC-Search/1531/ |publisher=Construction Equipment Guide |access-date=2026-09-12}}</ref> Van 11 September tot die begin van die oorlog in Oktober 2001 het 'n groot verskeidenheid spontane vorme van rou ontstaan – soekplakkate vir vermistes en aandenkings van allerlei aard by ''Ground Zero'', by Union Square, teen brûe, heinings en mure – en ''The New York Times'' het met sy reeks ''Portraits of Grief'' oor die slagoffers begin.<ref name="Bond1989">{{Cite book |last=Bond |first=Lucy |title=Frames of Memory After 9/11: Culture, Criticism, Politics, and Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44010-5 |location=New York |pages=1989-1990}}</ref> Een van die eerste gedenktekens was ''Tribute in Light'', 'n installasie van 88 soekligte wat op 11 Maart 2002 vir die eerste keer aangeskakel is en sedertdien jaarliks in die nag van 11 September herhaal word. Twee hoë-intensiteit blouwit ligkolomme styg loodreg op uit die voetspore van die ou torings en is van ver af sigbaar.<ref name="BBCTribute">{{Cite news |date=2002-03-06 |title=Tribute in light to New York victims |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1857699.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="Sagalyn">{{Cite book |last=Sagalyn |first=Lynne B. |title=Power at Ground Zero: Politics, Money, and the Remaking of Lower Manhattan |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-060704-3 |location=Oxford |page=222}}</ref> Vir die terrein self is die ''World Trade Center Site Memorial Competition'' gehou. Die wenontwerp, ''Reflecting Absence'', is in Augustus 2006 gekies en bestaan uit twee verdiepte poele in die voetspore van die torings, omring deur die name van die slagoffers in 'n ondergrondse gedenkruimte. Die gedenkteken is op die tiende herdenking in 2011 voltooi en die museum het in Mei 2014 geopen. In die wande van die bassins is die name van al 2&nbsp;791 slagoffers van die aanvalle sowel as dié van die bomaanval van 1993 gegraveer.<ref name="CBSMemorial">{{Cite news |date=2006-03-06 |title=WTC Memorial Construction Begins |url=https://www.cbsnews.com/news/wtc-memorial-construction-begins/ |work=CBS News |agency=Associated Press |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="Arad">{{Cite journal |last=Arad |first=Michael |year=2009 |title=Reflecting Absence |url=https://placesjournal.org/assets/legacy/pdfs/reflecting-absence.pdf |journal=Places Journal |volume=21 |issue=1}}</ref> By die jaarlikse herdenkings in New York lees familielede die name gewoonlik in alfabetiese volgorde voor.<ref name="Arad" /> ''The Sphere'' van die Duitse beeldhouer Fritz Koenig, die grootste bronsbeeld van die moderne tyd, het van 1971 tot 2001 tussen die tweelingtorings op die Austin J. Tobin-plein gestaan. Die beeld van meer as twintig ton was die enigste kunswerk wat grootliks ongeskonde uit die puin gehaal is en het 'n simboliese gedenkteken geword; in Augustus 2017 is dit in Liberty Park naby die 9/11-gedenkteken opgestel.<ref name="NYTSphere">{{Cite news |last=Otterman |first=Sharon |date=2017-11-29 |title=Battered and Scarred, 'Sphere' Returns to 9/11 Site |url=https://www.nytimes.com/2017/11/29/nyregion/911-memorial-sphere-sculpture.html |work=The New York Times |issn=1553-8095 |access-date=2026-09-12}}</ref> In Arlington is die Pentagon-gedenkteken op die sewende herdenking in 2008 vir die publiek geopen. Dit bestaan uit 'n park met 184 banke wat na die Pentagon kyk. Toe die Pentagon in 2001 en 2002 herstel is, is 'n private kapel en 'n binnenshuise gedenkteken ingerig op die plek waar Vlug 77 die gebou getref het.<ref name="WaPoPentagonMem">{{Cite news |last=Miroff |first=Nick |date=2008-09-11 |title=Creating a Place Like No Other |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/10/AR2008091000018.html |work=The Washington Post |issn=2641-9599 |access-date=2026-09-12}}</ref> By Shanksville is 'n besoekersentrum van beton en glas in 2015 geopen, geleë op 'n heuwel wat oor die neerstortterrein en die wit marmer-''Wall of Names'' uitkyk; sowel die uitkykplatform as die muur is onder die vlugpad van Vlug 93 in lyn gebring.<ref name="NPSFlight93">{{Cite web |title=Flight 93 National Memorial – Frequently Asked Questions |url=https://www.nps.gov/flni/historyculture/upload/FAQs_longform_formatted_5-2013.pdf |publisher=National Park Service |pages=22-23 |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715132520/http://www.nps.gov/flni/historyculture/upload/FAQs_longform_formatted_5-2013.pdf |archive-date=2013-07-15}}</ref> Op 14 November 2001 het die Kongres 'n resolusie aanvaar wat elke 11 September as Patriot Day aanwys; jaarliks doen die president 'n beroep op die Amerikaanse volk om 'n oomblik stilte te hou. Ná Bush se ampstermyn is die dag van 2009 af ook as die ''National Day of Service and Remembrance'' bekend.<ref name="PatriotDay">{{Cite web |title=Amending title 36, United States Code, to designate September 11 as Patriot Day |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:S.J.RES.29: |publisher=Library of Congress |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918011620/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:S.J.RES.29: |archive-date=2008-09-18}}</ref><ref name="Bond1989" /> In September 2003 is 7,5 ton staal van die terrein gebruik in die bou van die USS ''New York'', 'n oorlogskip wat ter nagedagtenis aan die slagoffers so genoem is.<ref name="TimesWarship">{{Cite news |date=2006-05-22 |title=Warship built out of Twin Towers wreckage |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article723328.ece |work=The Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 11 September 2006 het [[Bill Clinton]] die monument ''To the Struggle Against World Terrorism'' van die beeldhouer Zoerab Tsereteli in Bayonne, New Jersey, ingewy; dit stel 'n traan in 'n gebreekte toring voor.<ref name="Cesari">{{Cite thesis |last=Césari |first=Pierre |date=2013-04-25 |title=La vision russe du 11 Septembre |publisher=Université Paris I Panthéon-Sorbonne |url=https://dumas.ccsd.cnrs.fr/dumas-00817673/ |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> By die brandweerstasie ''Ten House'' in Liberty Street, wat eerste by die Wêreldhandelsentrum aangekom het en ses manne verloor het, is in 2006 die ''Ten House Bravest Memorial'' geopen, later gevolg deur die ''FDNY Memorial Wall'' vir al 343 brandweermanne wat daardie dag gesterf het.<ref name="Fodors">{{Cite book |title=Fodor's New York City 2025 |publisher=Fodor's Travel |year=2024 |isbn=978-1-64097-763-1 |location=New York |page=143}}</ref> == Kulturele invloed == Onmiddellike reaksies op die aanvalle het 'n groter klem op die gesinslewe, hoër kerkbywoning en meer uitings van [[patriotisme]], soos die vertoon van die Amerikaanse vlag, ingesluit.<ref name="Carducci">{{Cite book |last=Carducci |first=Bernardo J. |title=The Psychology of Personality: Viewpoints, Research, and Applications |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3635-8 |page=200}}</ref> Die aanvalle is sedertdien as agtergrond, verhaal of tema in rolprente, musiek, letterkunde en selfs humor gebruik, en televisieprogramme het die kulturele bekommernisse van die tydperk weerspieël.<ref name="QuayDamico">{{Cite book |last1=Quay |first1=Sara |last2=Damico |first2=Amy |title=September 11 in Popular Culture: A Guide |publisher=Greenwood |year=2010 |isbn=978-0-313-35505-9}}</ref> Die Amerikaanse kultuur ná die aanvalle word gekenmerk deur verhoogde sekuriteit en 'n groter vraag daarna, sowel as [[angs]] oor toekomstige terreuraanvalle; sielkundiges het 'n toename in angs oor kommersiële lugreise bevestig.<ref name="PsychToday">{{Cite web |last1=Schmidt |first1=Brad |last2=Winters |first2=Jeffrey |date=2002-01-01 |title=Anxiety After 9/11 |url=http://www.psychologytoday.com/articles/200201/anxiety-after-911 |website=Psychology Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Haatmisdade teen Moslems het in 2001 byna vertienvoudig en het daarna "ongeveer vyf keer hoër as die koers voor 11 September" gebly.<ref name="Ingraham">{{Cite news |last=Ingraham |first=Christopher |date=2015-02-11 |title=Anti-Muslim hate crimes are still five times more common today than before 9/11 |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/02/11/anti-muslim-hate-crimes-are-still-five-times-more-common-today-than-before-911/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Die aanvalle het ook 'n groot uitwerking op die geloofslewe van baie mense gehad: vir sommige het dit hul geloof versterk as bron van troos, terwyl ander hul geloof bevraagteken of verloor het.<ref name="PBSFaith">{{Cite news |title=Faith and Doubt at Ground Zero |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/faith/questions/god.html |work=PBS Frontline |access-date=2026-09-12}}</ref> === Letterkunde en teater === Vroeë Duitstalige tekste oor 11 September het die gebeure as 'n biografiese en estetiese keerpunt verstaan, dikwels in die vorm van 'n persoonlike krisisdagboek, soos Kathrin Röggla se reportage ''really ground zero'' (2001). Durs Grünbein se ''September-Elegien'' (2001) vergelyk die televisiebeelde met historiese oorlogsbeelde en Bybelse mites en bevraagteken of taal die gebeure hoegenaamd kan weergee.<ref name="Koenig">{{Cite book |last=König |first=Michael |title=Die Welt nach 9/11 |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=821-828 |chapter="Alles wird anders": Der 11. September in deutscher Literatur |language=de}}</ref> Frédéric Beigbeder se roman ''Windows on the World'' (2003) vertel in fyn besonderhede van 'n vader en sy twee seuns wat hulle tydens die aanvalle in die restaurant boaan die Noordtoring bevind. [[Jonathan Safran Foer]] se ''Extremely Loud and Incredibly Close'' (2005) handel oor 'n getraumatiseerde negejarige seun wie se pa in die aanvalle gesterf het, en die hoofkarakter van Don DeLillo se ''Falling Man'' (2007) is 'n oorlewende; 'n leitmotief is 'n performance-kunstenaar wat die bekende foto van Richard Drew naboots.<ref name="Melnick">{{Cite book |last=Melnick |first=Jeffrey |title=9/11 Culture |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-1-4051-7372-8 |location=Chichester |pages=64, 172-176}}</ref> In die teater handel Neil LaBute se ''The Mercy Seat'' (2002) oor 'n man wat die aanvalle oorleef het omdat hy heimlik by sy minnares was, en Rainald Goetz se ''Reich des Todes'' is op 11 September 2020 in Hamburg opgevoer.<ref name="Stern">{{Cite news |date=2020-09-14 |title=Uraufführung "Reich des Todes" von Rainald Goetz: Vier Stunden Dunkelheit |url=https://www.stern.de/kultur/kunst/urauffuehrung-rainald-goetz--reich-des-todes--im-schauspielhaus--vier-stunden-dunkelheit-9413202.html |work=Stern |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> === Beeldende kunste === Die reeks ''ten breaths'' van Eric Fischl bestaan uit gouaches en beeldhouwerke van vallende en gevalle mense en verwerk die persfoto's van dié wat uit die brandende torings gespring het. Die beeld ''Tumbling Woman'', wat 'n vrou in vrye val uitbeeld, het in die Verenigde State omstredenheid veroorsaak. Gerhard Richter het die skildery ''September'' oor die gebeure geskep.<ref name="KStA">{{Cite news |date=2008-06-04 |title=Zu Gerhard Richters Bild "September" |url=https://www.ksta.de/richter-ueber-sein-bild-das-teuflische-schoene-13275732 |work=Kölner Stadt-Anzeiger |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> === Musiek === Direk ná die aanvalle het baie mense musiek as ongepas beleef en is optredes gekanselleer. Daar was ook pogings tot sensuur: die sogenaamde Clear Channel-memorandum het die maatskappy se 1&nbsp;170 radiostasies aangeraai om 164 liedjies nie te speel nie omdat dit as ongepas vir die nasionale rou beskou is. Daaronder was al die musiek van [[Rage Against the Machine]], al die liedjies van die Moslem [[Cat Stevens]], ''Imagine'' van [[John Lennon]] en ''Knockin' on Heaven's Door'' van [[Bob Dylan]].<ref name="Cloonan">{{Cite book |last=Cloonan |first=Martin |title=9/11 – The World's all out of tune: Populäre Musik nach dem 11. September 2001 |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=13-25 |chapter=Musical Responses to September 11th: From conservative patriotism to radicalism}}</ref> Die komponis John Adams is onder druk geplaas om sy opera ''The Death of Klinghoffer'' nie op te voer nie, en akteurs en musikante soos [[Sheryl Crow]], [[Madonna]] en Michael Stipe is as onpatrioties aangeval.<ref name="Cloonan" /> [[Sting]] het 'n privaat konsert op die aand van 11 September met die lied ''Fragile'' geopen en dit aan al die slagoffers opgedra.<ref name="Pena">{{Cite book |last=Peña |first=Charles V. |title=Winning the Un-war: A New Strategy for the War on Terrorism |publisher=Potomac Books |year=2007 |isbn=978-1-61234-323-5 |pages=17-18}}</ref> Die musiekbedryf het met welsynskonserte en uitsendings vir fondsinsameling gereageer, soos ''America: A Tribute to Heroes''. By die ''Concert for New York City'' op 20 Oktober 2001 in Madison Square Garden het talle musikante kosteloos opgetree; [[Paul McCartney]] het daar sy nuwe lied ''Freedom'' uitgevoer, en die konsert het sowat 14 miljoen dollar aan toegangsgeld en na raming 125 miljoen dollar aan skenkings ingesamel. [[Michael Jackson]] het vir sy lied ''What More Can I Give'' 'n groot aantal sterre byeengebring.<ref name="Cloonan" /> Honderde werke in die hoofstroom van pop-, rock-, hiphop- en jazzmusiek het na die aanvalle of die daaropvolgende oorlog verwys.<ref name="Phleps">{{Cite book |last=Phleps |first=Thomas |title=9/11 – The World's all out of tune |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=175-208 |chapter=9/11 und die Folgen in der Popmusik IV: Eine Auswahldiskographie |language=de}}</ref> [[Bruce Springsteen]] se album ''The Rising'' bevat agt liedjies met 'n verband met die aanvalle; Alan Jackson se ''Where Were You (When the World Stopped Turning)'' het van Desember 2001 af vyf weke lank die Amerikaanse country-trefferlys aangevoer; [[Enya]] se ''Only Time'' is met die stemme van betrokkenes gemeng en het 'n informele volkslied van die herdenking geword; en [[Neil Young]] se ''Let's Roll'' verheerlik die weerstand van die passasiers op Vlug 93.<ref name="Cloonan" /><ref name="Phleps" /> In baie liedtekste ná die aanvalle het motiewe van wraak en vergelding oorheers; eers met die begin van die oorlog in Irak in Maart 2003 het weer honderde popliedjies met 'n antioorlogstandpunt verskyn.<ref name="HelmsPhleps">{{Cite book |editor1-last=Helms |editor1-first=Dietrich |editor2-last=Phleps |editor2-first=Thomas |title=9/11 – The World's all out of tune |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=8-9 |language=de}}</ref> Die komponis Karlheinz Stockhausen het die aanvalle op 16 September 2001 by 'n perskonferensie "die grootste kunswerk wat daar nog ooit was" genoem. Die uitlating het verontwaardiging veroorsaak en tot die kansellasie van konserte gelei; Stockhausen het later beweer dat hy van die grootste vernietigende kunswerk van sy operafiguur Lucifer gepraat het.<ref name="Carlesso">{{Cite book |last=Carlesso |first=Giovanna-Beatrice |title=Theater, Terror, Tod: Das Künstlerdrama von Christoph Schlingensief |publisher=transcript |year=2024 |isbn=978-3-8394-7192-0 |location=Bielefeld |page=59 |language=de}}</ref> === Humor en satire === Swart humor onder die leuse "Waar was King Kong toe ons hom nodig gehad het?" en grappe oor die aanvalle het reeds die volgende dag opgeduik; dié grappe is versamel en in die volkskunde bestudeer.<ref name="Kuipers">{{Cite book |last=Kuipers |first=Giselinde |title=A Decade of Dark Humor: How Comedy, Irony, and Satire Shaped Post-9/11 America |publisher=University Press of Mississippi |year=2011 |isbn=978-1-61703-006-2 |location=Oxford, Mississippi |pages=26-40 |chapter=Where Was King Kong When We Needed Him?}}</ref> Amerikaanse laatnagprogramme het rou en erkenning aan die reddingswerkers vooropgestel en aanvanklik van regeringskritiek afgesien. Toe die satirikus [[Bill Maher]] op 17 September 2001 met 'n gas saamgestem het wat die gebruiklike beskrywing van die aanvallers as lafaards bevraagteken het, het die ABC-netwerk sy program ''Politically Incorrect'' teen Junie 2002 laat verval.<ref name="Gurney">{{Cite book |last=Gurney |first=David |title=A Decade of Dark Humor |publisher=University Press of Mississippi |year=2011 |isbn=978-1-61703-006-2 |location=Oxford, Mississippi |pages=16-21 |chapter=Everything changes forever (temporarily): Late-Night Television Comedy after 9/11}}</ref> == Historiese beoordeling == Tydgenote en die media het 11 September as 'n historiese keerpunt beleef: niks sou weer wees soos vantevore nie.<ref name="Berg463">{{Cite journal |last=Berg |first=Manfred |year=2011 |title=Der 11. September 2001 – eine historische Zäsur? |url=https://zeithistorische-forschungen.de/3-2011/4411 |journal=Zeithistorische Forschungen |volume=8 |issue=3 |pages=463-474 |language=de}}</ref> Van 2002 af het sommige historici en politieke wetenskaplikes egter beklemtoon dat die Verenigde State ná die aanvalle bloot sy strewe na oorheersing teenoor die Islamitiese wêreld voortgesit het, sowel as sy neiging om internasionale konflikte manicheïes as 'n stryd tussen goed en kwaad uit te lê.<ref name="Dudziak">{{Cite book |editor-last=Dudziak |editor-first=Mary L. |title=September 11 in History: A Watershed Moment? |publisher=Duke University Press |year=2003 |location=Durham}}</ref> [[Noam Chomsky]] het 'n kontinuïteit van Amerikaanse imperialisme en die strewe na wêreldwye oorheersing beklemtoon.<ref name="Chomsky">{{Cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Hegemony or Survival: America's Quest for Global Dominance |publisher=Metropolitan Books |year=2003 |location=New York}}</ref> Volgens die Amerikanis Michael Butter het 11 September lopende ontwikkelinge eerder versnel as veroorsaak.<ref name="Butter">{{Cite book |last1=Butter |first1=Michael |last2=Christ |first2=Birte |last3=Keller |first3=Patrick |title=9/11: Kein Tag, der die Welt veränderte |publisher=Schöningh |year=2011 |isbn=978-3-506-77097-4 |location=Paderborn |language=de}}</ref> Manfred Berg het in 2011 geoordeel dat die aanvalle die oorlog teen terreur en die enorme uitbreiding van uitvoerende mag in die Verenigde State onteenseglik veroorsaak het, maar dat hulle die langertermyn- politieke en ekonomiese tendense in die wêreld klaarblyklik nie beslissend verander het nie.<ref name="Berg463" /> Die politieke wetenskaplike Jochen Hippler het die oorloë in Afghanistan en Irak in 2003 ook as die voortsetting van 'n unilaterale Amerikaanse buitelandse beleid beskou: die land sou sy posisie as enigste oorblywende supermag ná die Koue Oorlog gebruik het om 'n neokonserwatiewe program te verwesenlik. Volgens hom het die omverwerping van die Baath-regime in Irak geweld en terreur daar sterk vererger, die kloof tussen Arabiese regerings en hul bevolkings verdiep, die internasionale solidariteit met die Verenigde State beëindig en die gesag van die VN en die volkereg geskaad.<ref name="Hippler">{{Cite web |last=Hippler |first=Jochen |date=2004-01-15 |title=Die Folgen des 11. September 2001 für die internationalen Beziehungen |url=https://www.bpb.de/publikationen/5LFXXA,0,Die_Folgen_des_11_September_2001_f%FCr_die_internationalen_Beziehungen.html |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Die kriminoloog Sebastian Scheerer het in 2002 gebrekkige rasionele navorsing na die oorsake gekritiseer en 'n neiging tot "patologisering" en "mitologisering" uitgewys, byvoorbeeld deur voorwetenskaplike idees van "goed en kwaad" te gebruik. Volgens hom kan die gewone analitiese en waardevrye begrip van [[terrorisme]] die verskynsels van 11 September net so goed verklaar as dié van die linkse terrorisme van die 1970's en 1980's.<ref name="Scheerer">{{Cite book |last=Scheerer |first=Sebastian |title=Die Zukunft des Terrorismus: Drei Szenarien |publisher=Zu Klampen |year=2002 |location=Lüneburg |pages=13-15, 23 |language=de}}</ref> Peter Waldmann het eweneens by sy definisie van terrorisme gebly en aangevoer dat daar wel 'n strategieverandering was – weg van vaste organisasies na oper strukture – maar dat dit nie genoeg is om van 'n keerpunt te praat nie.<ref name="Waldmann">{{Cite book |last=Waldmann |first=Peter |title=Terrorismus: Provokation der Macht |publisher=Murmann |year=2005 |edition=2de |location=Hamburg |pages=12, 29-33 |language=de}}</ref> In 2026, kort voor die vyf-en-twintigste herdenking, het 'n taalriglyn van die Kanadese openbare uitsaaier CBC/Radio-Canada wye kritiek uitgelok. Volgens die riglyn moes die woorde "terroris" en "terrorisme" slegs met toeskrywing gebruik word, 'n langbestaande praktyk om politiek gelaaide terme nie as die uitsaaier se eie taal oor te neem nie. Ná kritiek van onder meer die direkteur van die FBI, die Amerikaanse ambassadeur in Kanada en Kanadese politici het CBC 'n uitsondering aangekondig: sy joernaliste mag die aanvalle van 11 September voortaan sonder toeskrywing as 'n "terreurdaad" beskryf, terwyl die algemene reël vir ander ideologies gemotiveerde geweld behoue bly.<ref name="CBC2026">{{Cite web |last=Boshra |first=Basem |date=2026-08-28 |title=How and why CBC News will adjust its 9/11 language guidance |url=https://www.cbc.ca/news/editorials/cbc-news-9-11-language-guidance-1.7314023 |publisher=CBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="LaPresse2026">{{Cite news |last=Karadeglija |first=Anja |date=2026-08-28 |title=Après plusieurs critiques, CBC change sa politique sur les attaques du 11–Septembre |url=https://www.lapresse.ca/actualites/2026-08-28/apres-plusieurs-critiques-cbc-change-sa-politique-sur-les-attaques-du-11-septembre.php |work=La Presse |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> == Sien ook == * [[Terrorisme]] * [[Al-Kaïda]] * [[Wêreldhandelsentrum]] * [[Osama bin Laden]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * Stephen E. Atkins (red.): ''The 9/11 Encyclopedia.'' ABC-Clio, Santa Barbara 2011, {{ISBN|978-1-59884-922-6}}. * Stephen E. Atkins: ''9/11: The Essential Reference Guide.'' ABC-Clio, Santa Barbara 2021, {{ISBN|978-1-4408-7302-7}}. * Stefan Aust, Cordt Schnibben (reds.): ''11. September 2001. Geschichte eines Terrorangriffs.'' dtv, Stuttgart 2003, {{ISBN|3-423-34026-6}}. * Manfred Berg: ''Der 11. September 2001 – eine historische Zäsur?'' In: ''Zeithistorische Forschungen / Studies in Contemporary History'' 8 (2011), bl. 463-474. * Peter Bergen: ''The Longest War: The Enduring Conflict Between America and Al-Qaeda.'' Simon & Schuster, New York 2011, {{ISBN|978-0-85720-883-5}}. * Michael Butter, Birte Christ, Patrick Keller (reds.): ''9/11. Kein Tag, der die Welt veränderte.'' Schöningh, Paderborn 2011, {{ISBN|978-3-506-77097-4}}. * Bernd Greiner: ''9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen.'' C. H. Beck, München 2011, {{ISBN|978-3-406-61244-2}}. * Thomas Jäger (red.): ''Die Welt nach 9/11: Auswirkungen des Terrorismus auf Staatenwelt und Gesellschaft.'' Springer VS, Wiesbaden 2011, {{ISBN|978-3-531-94173-8}}. * Till Karmann, Simon Wendt e.a. (reds.): ''Zeitenwende 9/11? Eine transatlantische Bilanz.'' Barbara Budrich, Opladen, Berlyn & Toronto 2016, {{ISBN|978-3-8474-0562-7}}. * Tom Lansford: ''9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide.'' Bloomsbury, New York 2011, {{ISBN|978-1-59884-419-1}}. * Terry McDermott: ''Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It.'' HarperCollins, New York 2005, {{ISBN|978-0-06-058470-2}}. * Anthony Summers, Robbyn Swan: ''The Eleventh Day. The Full Story of 9/11.'' Ballantine Books, New York 2012, {{ISBN|978-0-8129-7809-4}}. * Lawrence Wright: ''The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11.'' Knopf, New York 2006, {{ISBN|978-0-375-41486-2}}. == Eksterne skakels == {{Commonskat|September 11 attacks|Aanvalle op 11 September}} * [https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf ''The 9/11 Commission Report''] (PDF) * [https://911digitalarchive.org/ ''The September 11 Digital Archive''] * [https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation NIST se ondersoek na die Wêreldhandelsentrum] {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:New York (stad)]] [[Kategorie:Washington, D.C.]] [[Kategorie:Islamitiese terrorisme]] [[Kategorie:Vliegtuigkapings]] [[Kategorie:2001]] fbhpa1h4kedqos7fxxo6pxecuj5q929 2966784 2966776 2026-09-12T15:14:39Z Pynappel 70858 2966784 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = Aanvalle op 11 September 2001 | image = September 11 Photo Montage.jpg | image_size = 300px | caption = Die aanvalle op 11 September 2001 | location = [[Manhattan]], [[New York]]<br />[[Arlington]], [[Virginië]]<br />Stonycreek, [[Pennsilvanië]] | date = Dinsdag 11 September 2001 | time-begin = 08:46 | time-end = 10:03 | timezone = UTC−4 | type = Islamistiese [[terrorisme]], vliegtuigkaping, selfmoordaanval, [[massamoord]] | weapons = Vier gekaapte passasiersvliegtuie | fatalities = 2&nbsp;996 (2&nbsp;977 slagoffers en 19 kapers) | injuries = Meer as 6&nbsp;000 | perpetrators = [[Al-Kaïda]] onder leiding van [[Osama bin Laden]] | numparts = 19 | motive = Verset teen die Amerikaanse buitelandse beleid in die Midde-Ooste | convicted = [[Zacarias Moussaoui]], Mounir el-Motassadeq, Imad Eddin Barakat Yarkas }} Die '''aanvalle op 11 September 2001''', afgekort as '''9/11''',<ref>In die Verenigde State word die maand voor die dag geskryf. 9/11 verwys dus na 11 September en nie 9 November nie.</ref> was 'n reeks van vier terreuraanvalle wat die oggend van [[11 September]] [[2001]] in die [[VSA]] gepleeg is. Vier groepe ekstremistiese terroriste, elk met 'n opgeleide vlieënier, het [[passasiersvliegtuig|passasiersvliegtuie]] gekaap en dit direk in bekende bakens vasgevlieg. Hierdie teikens was die [[Pentagon]] en die [[Wêreldhandelsentrum]] se tweelingtorings in [[New York|New York Stad]]. Die vierde vliegtuig het neergestort voordat dit sy beoogde teiken in [[Washington, D.C.]] kon bereik. Byna 3&nbsp;000 mense sterf tydens die gebeure. Die meeste slagoffers was burgers van die Verenigde State, maar meer as 300 mense van ander lande, soos die [[Verenigde Koninkryk]], [[Indië]] en [[Kanada]] het ook hiertydens omgekom. Na afloop van die gebeurtenis het die regering van die VSA gesê dat die aanvallers bande met die [[Al-Kaïda]]-terroristegroep het. Die aanvalle is beplan deur die islamistiese terreurnetwerk Al-Kaïda onder leiding van [[Osama bin Laden]] en deur negentien van sy lede uitgevoer, waarvan vyftien burgers van [[Saoedi-Arabië]] was.<ref name="deLead">{{Cite book |last=Lansford |first=Tom |title=9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2011 |isbn=978-1-59884-419-1 |location=New York |pages=38-40}}</ref> Die aanvoerder, [[Mohammed Atta]], het [[American Airlines]]-vlug 11 om 08:46 in die Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum gevlieg; om 09:03 het Marwan al-Shehhi [[United Airlines]]-vlug 175 in die Suidtoring gevlieg. Albei torings het binne 'n uur en twee-en-veertig minute ineengestort en die oorblywende geboue van die kompleks vernietig. Hani Hanjour het American Airlines-vlug 77 om 09:37 in die Pentagon gevlieg, wat 'n gedeeltelike ineenstorting veroorsaak het. United Airlines-vlug 93, gekaap deur [[Ziad Jarrah]], was waarskynlik op pad na die [[Capitol]] of die [[Withuis]], maar die passasiers het in opstand gekom nadat hulle van die vorige aanvalle gehoor het, en die vliegtuig het om 10:03 naby Shanksville in [[Pennsilvanië]] neergestort.<ref name="911ReportCh1">{{Cite report |url=https://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 1: "We Have Some Planes" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041205190225/https://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch1.htm |archive-date=2004-12-05 |url-status=live}}</ref> Dieselfde aand het die [[Central Intelligence Agency]] (CIA) aan president [[George W. Bush]] gerapporteer dat sy teenterreursentrum die aanvalle aan Al-Kaïda toegeskryf het.<ref name="Commission10">{{Cite report |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch10.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 10: "Wartime" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812081229/http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch10.htm |archive-date=2011-08-12 |url-status=live}}</ref> Die Verenigde State het gereageer deur [[Afghanistan]] binne te val en 'n wêreldwye oorlog teen terreur te begin, met die verklaarde doel om organisasies wat dit as terreurgroepe beskou het, en die regerings wat hulle sou ondersteun, uit te skakel. Die [[NAVO]] het Artikel 5 van die Noord-Atlantiese Verdrag ingeroep – tot op hede die enigste keer dat dit gebeur het – en sy bondgenote opgeroep om ook teen Al-Kaïda op te tree.<ref name="NatoArt5">{{Cite press release |title=Statement by the North Atlantic Council |date=2001-09-12 |publisher=NAVO |url=http://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172232/https://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |archive-date=2018-12-25}}</ref> Bin Laden het aanvanklik enige betrokkenheid ontken, maar in 2004 aanspreeklikheid vir die aanvalle aanvaar. Die byna dekadelange klopjag op hom het in Mei 2011 geëindig toe hy tydens 'n Amerikaanse militêre aanval in Abbottabad, [[Pakistan]], doodgemaak is.<ref name="cbc2004">{{Cite news |date=2004-10-29 |title=Bin Laden claims responsibility for 9/11 |url=https://www.cbc.ca/news/world/bin-laden-claims-responsibility-for-9-11-1.513654 |work=CBC News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218142044/http://www.cbc.ca/world/story/2004/10/29/binladen_message041029.html |archive-date=2010-02-18 |url-status=live}}</ref> Met altesaam 2&nbsp;996 dooies uit 92 lande en meer as 6&nbsp;000 beseerdes was dit die dodelikste terreuraanval in die geskiedenis.<ref name="HJS802">{{Cite book |last=Schneider |first=Hans Joachim |title=Internationales Handbuch der Kriminologie: Grundlagen der Kriminologie, Band 1 |publisher=De Gruyter |year=2007 |isbn=3-89949-130-0 |location=Berlyn |page=802 |language=de}}</ref><ref name="Springer1952">{{Cite book |last=Springer |first=Paul J. |title=9/11 and the War on Terror: A Documentary and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2016 |location=New York |page=1952}}</ref> Dit was ook die dodelikste enkele voorval in die geskiedenis van sowel die Amerikaanse brandweer as die Amerikaanse wetstoepassing. Die vernietiging van die Wêreldhandelsentrum en die omliggende geboue het die Amerikaanse ekonomie ernstig geskaad en wêreldwye markskokke veroorsaak, en talle lande het hul teenterreurwetgewing verskerp en die bevoegdhede van hul polisie- en intelligensiedienste uitgebrei.<ref name="Makinen17">{{Cite report |last=Makinen |first=Gail |date=2002-09-27 |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |url=https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress |page=17 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212403/https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |url-status=dead}}</ref> Die Costs of War-projek van die [[Brown-universiteit]] het in 2023 beraam dat die aanvalle en die oorloë wat direk daaruit voortgespruit het, saam meer as 4,5 miljoen sterftes tot gevolg gehad het.<ref name="CostsOfWar">{{Cite news |last=Berger |first=Miriam |date=2023-05-15 |title=Post-9/11 wars have contributed to some 4.5 million deaths, report suggests |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/15/war-on-terror-911-deaths-afghanistan-iraq/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529144019/https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/15/war-on-terror-911-deaths-afghanistan-iraq/ |archive-date=2023-05-29 |url-status=live}}</ref> Die opruiming van die terrein van die Wêreldhandelsentrum, in die volksmond ''Ground Zero'' genoem, is in Mei 2002 voltooi, en die Pentagon is binne 'n jaar herstel. Ses nuwe geboue is uiteindelik op die terrein opgerig, saam met 'n museum en 'n gedenkteken. Die hoogste daarvan, One World Trade Center, is in 2006 begin en in 2014 geopen. Gedenktekens vir die aanvalle sluit die National September 11 Memorial and Museum in New York, die Pentagon-gedenkteken in Virginië en die Flight 93 National Memorial in Pennsilvanië in. == Agtergrond == === Osama bin Laden en Al-Kaïda === {{Hoofartikel|Osama bin Laden}} [[Lêer:Osama bin Laden portrait.jpg|links|duimnael|[[Osama bin Laden]]]] In 1996 het Osama bin Laden, wat die [[Djihadisme|djihadistiese]] organisasie [[Al-Kaïda]] gelei het, sy eerste [[fatwa]] uitgevaardig. Daarin het hy 'n heilige oorlog teen die Verenigde State verklaar en geëis dat alle Amerikaanse troepe uit Arabië onttrek word.<ref name="fatwa1996">{{Cite news |title=Bin Laden's fatwā (1996) |url=https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |work=NewsHour |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20011031024057/http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |archive-date=2001-10-31 |access-date=2026-09-12}}</ref> Bin Laden het die teenwoordigheid van Amerikaanse soldate as 'n provokasie teenoor alle Moslems beskou.<ref name="Yusufzai">{{Cite news |last=Yusufzai |first=Rahimullah |date=2001-09-26 |title=Face to face with Osama |url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/26/afghanistan.terrorism3 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011111063245/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archive-date=2001-11-11 |url-status=live}}</ref> Oor sy heilige oorlog het hy gesê: "Ons onderskei nie tussen dié wat militêre uniforms dra en burgerlikes nie; hulle is almal teikens van hierdie fatwa."<ref name="fatwa1996" /> Bin Laden het voor 1996 in [[Soedan]] gewoon. Nadat die Soedannese regering hom onder Saoedi- en Amerikaanse druk verban het, het hy na Afghanistan teruggekeer, waar die [[Taliban]] aan bewind was en Al-Kaïda toegelaat het om die land as operasionele basis te gebruik.<ref name="911Ch5">{{Cite report |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |title=The 9/11 Commission Report, Hoofstuk 5: "Al Qaeda Aims at the American Homeland" |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221093839/https://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |archive-date=2019-12-21 |url-status=live}}</ref><ref name="BBCPledge">{{Cite news |date=2021-09-07 |title=Afghanistan: The pledge binding al-Qaeda to the Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58473574 |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |archive-date=2024-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205102205/https://www.bbc.com/news/world-asia-58473574 |url-status=live}}</ref> Daarvandaan het hy die aanvalle van 11 September beplan en self aan die deelnemers opdrag gegee om die Wêreldhandelsentrum en die Pentagon met gekaapte vliegtuie te tref.<ref name="ABCPlanners">{{Cite news |date=2011-05-02 |title=Bin Laden Dead – Where Are Other 9/11 Planners? |url=https://abcnews.go.com/Blotter/osama-bin-laden-dead-911-perpetrators-now/story?id=13511484 |work=ABC News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504215745/https://abcnews.go.com/Blotter/osama-bin-laden-dead-911-perpetrators-now/story?id=13511484 |archive-date=2011-05-04 |url-status=live}}</ref> Volgens latere ondersoekbevindings het Bin Laden die aanvalsplan sedert 1993 saam met Khalid Sheikh Mohammed en Mohammed Atef ontwikkel en mede-gefinansier, die kapers aan die einde van 1999 gekies en hulle beveel om na die Verenigde State te reis en daar as vlieëniers opgelei te word.<ref name="Summers286">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=286}}</ref> Hy het die torings van die Wêreldhandelsentrum as teikens gekies omdat hulle die finansiële mag van die Verenigde State gesimboliseer het; hy het verwag dat hul vernietiging die finansiële markte sou verwoes en 'n [[resessie]] sou veroorsaak. Die Pentagon is gekies om die Amerikaanse weermag te verneder, om 'n Amerikaanse aanval op Al-Kaïda-fasiliteite in Afghanistan in 1998 te wreek, en om 'n onmiddellike teenaanval te bemoeilik. Die vierde teiken moes die politieke leierskap van die land tref.<ref name="Lansford21">{{Cite book |last=Lansford |first=Tom |title=9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide |publisher=Bloomsbury |year=2011 |isbn=978-1-59884-419-1 |location=New York |pages=21-22}}</ref> ==== Motiewe ==== Bin Laden se fatwa van 1996 en soortgelyke verklarings waarin hy tot die dood van Amerikaners opgeroep het, word deur ondersoekers as bewys van sy motief beskou.<ref name="PBSFatwa1998">{{Cite news |title=Al Qaeda's Second Fatwa |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/military-jan-june98-fatwa_1998/ |work=NewsHour |publisher=PBS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131128194258/http://www.pbs.org/newshour/updates/military/jan-june98/fatwa_1998.html |archive-date=2013-11-28 |access-date=2026-09-12}}</ref> In 'n tweede fatwa in 1998 het hy verdere besware teen die Amerikaanse buitelandse beleid uiteengesit, soos die Amerikaanse steun aan [[Israel]] en die sanksies teen [[Irak]], wat hy 'n "langdurige blokkade" genoem het.<ref name="Fatwa1998">{{Cite web |date=1998-02-23 |title=1998 Al Qaeda fatwā |url=https://fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |publisher=Federation of American Scientists |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100421110549/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |archive-date=2010-04-21}}</ref> Hy het beweer dat die Verenigde State deur 'n internasionale Joodse sameswering aangedryf word om soveel Moslems as moontlik dood te maak, en dat alle Moslems 'n verdedigende oorlog teen die land moet voer totdat die aggressie ophou.<ref name="Miller">{{Cite news |last=Miller |first=John |title="Greetings, America. My name is Osama Bin Laden..." |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/miller.html |work=Frontline |publisher=PBS |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010211145335/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/who/miller.html |archive-date=2001-02-11}}</ref><ref name="Logevall">{{Cite book |last=Logevall |first=Fredrik |title=Terrorism and 9/11: A Reader |publisher=Houghton Mifflin |year=2002 |isbn=978-0-618-25535-1 |location=New York}}</ref> Bin Laden het ook gesê dat 'n aanval 'n boodskap aan die Amerikaanse publiek sou stuur en die regering sou dwing om sy beleid te heroorweeg.<ref name="Messages70">{{Cite book |last=Bin Laden |first=Osama |title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden |publisher=Verso |year=2005 |isbn=1-84467-045-7 |editor-last=Lawrence |editor-first=Bruce |location=Londen |pages=70, 119 |chapter=Declaration of Jihad}}</ref> Ná 11 September het Bin Laden volgehou dat vroue en kinders nie die teiken was nie, maar wel simbole van die Verenigde State se "ekonomiese en militêre mag".<ref name="Messages139">{{Cite book |last=Bin Laden |first=Osama |title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden |publisher=Verso |year=2005 |isbn=978-1-84467-045-1 |editor-last=Lawrence |editor-first=Bruce |location=Londen |pages=139-141 |chapter=Declaration of Jihad}}</ref> In 'n video wat in Desember 2001 versprei is, het hy nie verantwoordelikheid erken nie, maar gesê dat "die Weste in die algemeen en Amerika in die besonder 'n onuitspreeklike haat vir die Islam het" en dat dit belangrik is "om die ekonomie [van die VSA] te tref, wat die basis van sy militêre mag is".<ref name="BBCTranscript2001">{{Cite news |date=2001-12-27 |title=Transcript: Bin Laden video excerpts |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727043659/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm |archive-date=2019-07-27}}</ref> In 'n manifes van 2002 het hy verskeie faktore gelys wat die aanvalle sou gemotiveer het, onder meer Amerikaanse steun aan Israel, aan die Filippyne en aan [[Rusland]] teen Moslem-militante, en aan [[Indië]] in Kasjmir.<ref name="LetterToAmerica">{{Cite news |last=bin Laden |first=Osama |date=2002-11-24 |title=Full text: bin Laden's 'letter to America' |url=https://www.theguardian.com/world/2002/nov/24/theobserver |work=The Observer |location=Londen |access-date=2026-09-12 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728133223/http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/24/theobserver |url-status=live}}</ref> In die video van 2004 het hy gesê dat hy geïnspireer is om die tweelingtorings te vernietig nadat hy gesien het hoe torings in [[Libanon]] gedurende die oorlog van 1982 deur Israel vernietig is: "God weet dit het nie by ons opgekom om die torings aan te val nie, maar nadat ek die vernietigde torings in Libanon gesien het, het dit by my opgekom om die onregverdiges op dieselfde manier te straf."<ref name="Guardian2004">{{Cite news |date=2004-10-30 |title=God knows it did not cross our minds to attack the towers |url=https://www.theguardian.com/world/2004/oct/30/alqaida.september11 |work=The Guardian |issn=1756-3224 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828091507/http://www.theguardian.com/world/2004/oct/30/alqaida.september11 |archive-date=2013-08-28}}</ref> Benewens die motiewe wat Bin Laden self genoem het, is ander verklarings voorgestel. Sommige skrywers wys op die "vernedering" wat gevolg het uit die feit dat die Islamitiese wêreld agtergeraak het by die Weste, 'n verskil wat deur globalisering besonder sigbaar geword het.<ref name="Lewis2004">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |publisher=Random House |year=2004 |location=New York}}</ref> Ander voer aan dat die aanvalle 'n strategiese poging was om die Verenigde State tot 'n breë oorlog teen die Islamitiese wêreld te verlei, in die hoop dat dit 'n pan-Islamitiese opstand sou ontketen.<ref name="Doran">{{Cite magazine |last=Doran |first=Michael Scott |date=2002 |title=Somebody Else's Civil War |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2002-01-01/somebody-elses-civil-war |magazine=Foreign Affairs |access-date=2026-09-12 |archive-date=2015-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423172939/http://www.foreignaffairs.com/articles/57618/michael-scott-doran/somebody-elses-civil-war |url-status=live}}</ref> === Khalid Sheikh Mohammed en ander Al-Kaïda-lede === [[Lêer:Khalid Shaikh Mohammed after capture.jpg|duimnael|Khalid Sheikh Mohammed ná sy inhegtenisneming in 2003 in Rawalpindi, Pakistan]] In April 2002 het Yosri Fouda van ''[[Al Jazeera]]'' die Al-Kaïda-lede Khalid Sheikh Mohammed en Ramzi bin al-Shibh in hul skuilplek ontmoet; albei het teenoor hom hul betrokkenheid by die aanvalle erken.<ref name="Guardian2003KSM">{{Cite news |date=2003-03-04 |title=We left out nuclear targets, for now |url=https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,906911,00.html |work=The Guardian |location=Londen |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123195032/http://www.guardian.co.uk/international/story/0%2C3604%2C906911%2C00.html |archive-date=2008-01-23 |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="AlJazeera2007">{{Cite news |date=2007-03-15 |title=September 11 suspect 'confesses' |url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |work=Al Jazeera |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927221043/https://www.aljazeera.com/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |archive-date=2019-09-27}}</ref> Mohammed was voor 2001 een van die organiseerders en finansiers van die bomaanval op die Wêreldhandelsentrum in 1993 en was die oom van Ramzi Yousef, die hoofbomplanter in daardie aanval.<ref name="Bloomberg2011">{{Cite news |last1=Van Voris |first1=Bob |last2=Hurtado |first2=Patricia |date=2011-04-04 |title=Khalid Sheikh Mohammed Terror Indictment Unsealed, Dismissed |url=http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/khalid-sheikh-mohammed-terror-indictment-unsealed-dismissed.html |work=Bloomberg BusinessWeek |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110417023034/http://www.businessweek.com/news/2011-04-04/khalid-sheikh-mohammed-terror-indictment-unsealed-dismissed.html |archive-date=2011-04-17}}</ref> Saam met Yousef het hy daarna die sogenaamde Bojinka-plan beraam, 'n aanslag wat vir Januarie 1995 beplan is. Hoewel dié plan misluk het, sou dit die latere aanvalle van 2001 beïnvloed.<ref name="Wright235">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=235-236}}</ref> Die verslag van die 9/11-kommissie het in 2004 bevind dat Mohammed se vyandigheid teenoor die Verenigde State uit sy "gewelddadige meningsverskil met die Amerikaanse buitelandse beleid ten gunste van Israel" gespruit het.<ref name="911Report147">{{Cite report |url=https://9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |page=147 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> === Beplanning === Onder die dokumente wat tydens die operasie van 2011 waarin Bin Laden gedood is beslag gelê is, was aantekeninge wat hy in September 2002 met die hand geskryf het onder die opskrif "Die geboorte van die idee van 11 September". Daarin verwys hy na die neerstorting van EgyptAir-vlug 990 in Oktober 1999, wat opsetlik deur die medevlieënier veroorsaak is: "So is die idee van 9/11 in my kop gebore en ontwikkel, en op daardie stadium het ons met die beplanning begin." Slegs Mohammed Atef en Abu al-Khair sou daarvan geweet het.<ref name="Lahoud">{{Cite book |last=Lahoud |first=Nelly |title=The Bin Laden Papers: How the Abbottabad Raid Revealed the Truth about al-Qaeda, Its Leader and His Family |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-26063-2 |location=New Haven |pages=16-19, 307}}</ref> Tydens die verhoor van die beweerde mede-samesweerder [[Zacarias Moussaoui]] het die Amerikaanse regering vyf mense geïdentifiseer wat volledig van die operasie se besonderhede bewus was: Osama bin Laden, Khalid Sheikh Mohammed, Mohammed Atef, Abu Turab al-Urduni en Ramzi bin al-Shibh.<ref name="KSMSubstitution">{{Cite web |year=2006 |title=Substitution for Testimony of Khalid Sheikh Mohammed |url=http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/defense/941.pdf |publisher=United States District Court for the Eastern District of Virginia |page=24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026151908/http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/defense/941.pdf |archive-date=2019-10-26 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die plan is deur Mohammed uitgedink en in 1996 die eerste keer aan Bin Laden voorgelê.<ref name="BBC2003Planning">{{Cite news |date=2003-09-22 |title=Suspect 'reveals 9/11 planning' |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3128802.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172402/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3128802.stm%20 |archive-date=2018-12-25}}</ref> Baie teikens is oorweeg, onder meer die Library Tower in [[Los Angeles]], maar Bin Laden het die oorspronklike plan as te omslagtig verwerp.<ref name="Lichtblau">{{Cite news |last=Lichtblau |first=Eric |date=2003-03-20 |title=Bin Laden Chose 9/11 Targets, Al Qaeda Leader Says |url=https://www.nytimes.com/2003/03/20/us/threats-and-responses-the-plot-bin-laden-chose-9-11-targets-al-qaeda-leader-says.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830215929/https://www.nytimes.com/2003/03/20/us/threats-and-responses-the-plot-bin-laden-chose-9-11-targets-al-qaeda-leader-says.html |archive-date=2019-08-30}}</ref> Aan die einde van 1998 of vroeg in 1999 het Bin Laden goedkeuring gegee dat Mohammed met 'n hersiene weergawe van die plan voortgaan.<ref name="911Ch5" /> Bin Laden het leiding en geldelike steun verskaf en was by die keuse van deelnemers betrokke.<ref name="Bergen283">{{Cite book |last=Bergen |first=Peter |title=The Osama bin Laden I Know |publisher=Free Press |year=2006 |isbn=978-0-7432-7891-1 |location=New York |page=283}}</ref> Atef het operasionele steun verskaf, teikens help kies en die kapers se reise help reël. Hy het aanvanklik Nawaf al-Hazmi en Khalid al-Mihdhar gekies, albei ervare [[Djihadisme|djihadiste]] wat in die oorlog in Bosnië geveg het. Die twee het in Januarie 2000 in die Verenigde State aangekom en vlieglesse in San Diego geneem, maar hulle het min Engels gepraat en swak gevorder, sodat hulle uiteindelik as sekondêre kapers gebruik is.<ref name="Wright309">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=309-315}}</ref> Die Hamburgse sel in [[Duitsland]] het die sleuteloperateurs vir die aanvalle gelewer.<ref name="BBCHamburg">{{Cite news |date=2005-08-19 |title=The Hamburg connection |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2349195.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530031910/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2349195.stm |archive-date=2013-05-30}}</ref> Aan die einde van 1999 het die sellede bin al-Shibh, [[Mohammed Atta]], Marwan al-Shehhi en [[Ziad Jarrah]] na Afghanistan gereis om Al-Kaïda te ontmoet. Bin Laden het hulle gekies omdat hulle opgevoed was, Engels kon praat en ervaring van die lewe in die Weste gehad het.<ref name="Wright304">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=304-307}}</ref> Nuwe rekrute is roetineweg vir besondere vaardighede nagegaan, en so het Al-Kaïda se leiers ontdek dat Hani Hanjour reeds 'n kommersiële vlieënierslisensie gehad het.<ref name="Wright302">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |page=302}}</ref> Al-Shehhi het aan die einde van Mei 2000 in die Verenigde State aangekom, Atta op 3 Junie 2000 en Jarrah op 27 Junie 2000. Bin al-Shibh het verskeie kere om 'n visum aansoek gedoen, maar as Jemeniet is hy telkens geweier; hy het in Hamburg gebly en die skakeling tussen Atta en Mohammed behartig. Die drie Hamburgse sellede het vlieglesse in Suid-Florida geneem.<ref name="StaffStatement16">{{Cite report |date=2004-06-16 |title=9/11 Commission Staff Statement No. 16: Outline of the 9/11 Plot |url=http://www.9-11commission.gov/staff_statements/staff_statement_16.pdf |publisher=9/11 Commission |pages=4, 6-7, 14, 16 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320032738/https://9-11commission.gov/staff_statements/staff_statement_16.pdf |archive-date=2020-03-20}}</ref> In Julie 2001 het Atta bin al-Shibh in [[Spanje]] ontmoet, waar hulle die besonderhede van die plan, insluitend die finale keuse van teikens, gekoördineer het; bin al-Shibh het Bin Laden se wens oorgedra dat die aanvalle so gou moontlik uitgevoer word.<ref name="Irujo">{{Cite news |last=Irujo |first=Jose María |date=2004-03-21 |title=Atta recibió en Tarragona joyas para que los miembros del 'comando' del 11-S se hiciesen pasar por ricos saudíes |url=http://elpais.com/diario/2004/03/21/espana/1079823611_850215.html |work=El País |language=es |access-date=2026-09-12}}</ref> === Intelligensie voor die aanvalle === Aan die einde van 1999 het die Al-Kaïda-medewerker Walid bin Attash vir al-Mihdhar gevra om hom in [[Kuala Lumpur]], [[Maleisië]], te ontmoet; al-Hazmi sou ook daar wees. Die [[National Security Agency]] (NSA) het 'n telefoonoproep onderskep waarin die vergadering en die name genoem is, maar het niks verder gedoen nie.<ref name="NewYorker">{{Cite magazine |last=Wright |first=Lawrence |title=The Al Qaeda Switchboard |url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/01/13/the-al-qaeda-switchboard |magazine=The New Yorker |date=2014-01-13 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die CIA is reeds deur die Saoedi-Arabiese intelligensiediens gewaarsku dat al-Mihdhar en al-Hazmi lede van Al-Kaïda is, en 'n CIA-span het in al-Mihdhar se hotelkamer in Dubai ontdek dat hy 'n Amerikaanse visum het. Dié inligting is nie met die [[Federal Bureau of Investigation]] (FBI) gedeel nie. Die Maleisiese veiligheidspolisie het die vergadering van 5 Januarie 2000 dopgehou en die CIA laat weet dat die drie na Bangkok vlieg, maar die CIA het ander agentskappe nie ingelig nie en ook nie gevra dat al-Mihdhar op 'n waglys geplaas word nie.<ref name="Wright310">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=310-312}}</ref> Teen die einde van Junie 2001 was die senior teenterreurbeampte Richard Clarke en CIA-direkteur George Tenet "oortuig dat 'n groot reeks aanvalle op hande was", hoewel die CIA gemeen het dat dit waarskynlik in Saoedi-Arabië of Israel sou plaasvind.<ref name="Clarke235">{{Cite book |last=Clarke |first=Richard A. |title=Against All Enemies: Inside America's War on Terror |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=978-0-7432-6045-9 |location=New York |pages=235-237}}</ref> Vroeg in Julie het Clarke die binnelandse agentskappe in volle gereedheid geplaas met die woorde: "Iets spektakulêrs gaan hier gebeur, en dit gaan gou gebeur."<ref name="Wright344">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |page=344}}</ref> Later het hy geskryf: "Iewers in die CIA was daar inligting dat twee bekende Al-Kaïda-terroriste die Verenigde State binnegekom het. Iewers in die FBI was daar inligting dat vreemde dinge by vliegskole in die Verenigde State aan die gang was. [...] Niks van daardie inligting het my of die Withuis bereik nie."<ref name="Clarke242">{{Cite book |last=Clarke |first=Richard A. |title=Against All Enemies: Inside America's War on Terror |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=978-0-7432-6045-9 |location=New York |pages=242-243}}</ref> Ook in Julie het 'n FBI-agent in Phoenix, Arizona, sy hoofkantoor gewaarsku oor "die moontlikheid van 'n gekoördineerde poging deur Osama bin Laden om studente na burgerlike lugvaartkolleges in die Verenigde State te stuur".<ref name="Wright350">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=350-351}}</ref> Op 6 Augustus 2001 het die CIA se daaglikse presidensiële verslag die opskrif ''Bin Ladin Determined To Strike in US'' gedra en gemeld dat FBI-inligting "patrone van verdagte bedrywighede in hierdie land aandui wat ooreenstem met voorbereidings vir kapings of ander soorte aanvalle".<ref name="NSArchivePDB">{{Cite web |title=The Osama bin Laden File: National Security Archive Electronic Briefing Book No. 343 |url=http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB343/ |publisher=The National Security Archive |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713182539/http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB343/ |archive-date=2017-07-13}}</ref> In die middel van Augustus het 'n vliegskool in Minnesota die FBI oor Zacarias Moussaoui gewaarsku, wat "verdagte vrae" gevra het. Hy is weens 'n verlope visum in hegtenis geneem, maar die FBI se hoofkantoor het geweier om die deursoeking van sy skootrekenaar goed te keur.<ref name="Wright350" /> Die gebrek aan inligtingsdeling is toegeskryf aan beleidsreëls van die Amerikaanse Departement van Justisie uit 1995 wat sodanige deling beperk het, gekombineer met die CIA en NSA se onwilligheid om "sensitiewe bronne en metodes" bekend te maak.<ref name="Wright342">{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11 |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York |pages=342-343}}</ref> Prokureur-generaal John Ashcroft het in 2004 voor die 9/11-kommissie getuig dat "die enkele grootste strukturele oorsaak van die probleem van 11 September die muur was wat kriminele ondersoekers en intelligensie-agente van mekaar geskei het".<ref name="Ashcroft">{{Cite journal |last1=Javorsek |first1=Daniel |last2=Rose |first2=Sean |year=2015 |title=Intelligence Reform and the Snowden Paradox |journal=Strategic Studies Quarterly |page=742}}</ref> == Verloop van die aanval == Vroeg die oggend van 11 September 2001 het negentien kapers beheer oor vier kommersiële passasiersvliegtuie geneem – twee [[Boeing 767]]'e en twee Boeing 757's. Groot vliegtuie op lang vlugte is gekies omdat hulle meer brandstof aan boord sou hê; elkeen het met ongeveer 38&nbsp;000 liter [[keroseen|vliegtuigbrandstof]] opgestyg.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="NIST20">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=20, 38 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07 |url-status=live}}</ref> Al vier vlugte het met vertragings van tien tot een-en-veertig minute opgestyg.<ref name="WaPoTimeline">{{Cite news |date=2001-09-12 |title=Timeline in Terrorist Attacks of Sept. 11, 2001 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/articles/timeline.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Niemand aan boord van enige van die vliegtuie het oorleef nie. {| class="wikitable" |+ Kerngegewens van die vier vlugte ! Lugredery !! Vlug !! Vliegtuigtipe !! Opstygtyd* !! Tyd van botsing* !! Vertrek van !! Op pad na !! Plek van botsing !! Bemanning !! Passasiers† !! Op die grond‡ !! Kapers !! Totaal |- | [[American Airlines]] || 11 || Boeing 767-200ER || 07:59 || 08:46 || [[Logan Internasionale Lughawe]], [[Boston]] || [[Los Angeles]] || Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum, verdiepings 93 tot 99 || 11 || 76 || rowspan="2" | 2&nbsp;606 || 5 || rowspan="2" | 2&nbsp;763 |- | [[United Airlines]] || 175 || Boeing 767-200 || 08:14 || 09:03 || Logan Internasionale Lughawe, Boston || Los Angeles || Suidtoring van die Wêreldhandelsentrum, verdiepings 77 tot 85 || 9 || 51 || 5 |- | American Airlines || 77 || Boeing 757-200 || 08:20 || 09:37 || Washington Dulles Internasionale Lughawe || Los Angeles || Westelike muur van die [[Pentagon]] || 6 || 53 || 125 || 5 || 189 |- | United Airlines || 93 || Boeing 757-200 || 08:42 || 10:03 || Newark Internasionale Lughawe || [[San Francisco]] || Veld by Stonycreek, naby Shanksville || 7 || 33 || 0 || 4 || 44 |- ! colspan="8" style="text-align:right" | Totaal !! 33 !! 213 !! 2&nbsp;731 !! 19 !! 2&nbsp;996 |} <small>* Oostelike somertyd (UTC−4). † Kapers uitgesluit. ‡ Nooddienswerkers ingesluit.</small><ref name="911ReportCh1" /><ref name="ReutersFactbox">{{Cite news |date=2007-09-11 |title=FACTBOX: Attacks of Sept. 11, 2001 |url=https://www.reuters.com/article/2007/09/11/us-sept11-factbox-idUSN1036268720070911 |work=Reuters |access-date=2026-09-12}}</ref> === Die kapings === American Airlines-vlug 11 het om 07:59 met veertien minute se vertraging van die Logan Internasionale Lughawe in Boston opgestyg. Omtrent vyftien minute later het vyf kapers, gewapen met boksnyers, die vliegtuig oorgeneem, minstens drie mense beseer en moontlik een doodgemaak voordat hulle hul toegang tot die stuurkajuit geforseer het. Hulle het ook 'n voorwerp vertoon wat na 'n plofstof gelyk het en traangas in die kajuit gespuit om weerstand te ontmoedig.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="SeattleTimes">{{Cite news |date=2004-07-23 |title=Excerpt: A travel day like any other until some passengers left their seats |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001986488_planes23.html |work=The Seattle Times |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119033249/http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001986488_planes23.html |archive-date=2011-11-19}}</ref> Die lugwaardin Betty Ong het American Airlines van die kaping in kennis gestel en drie van die kapers se sitplekke aan die lugredery deurgegee.<ref name="Summers156">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=156}}</ref> United Airlines-vlug 175 het om 08:14 ook van Boston opgestyg en is omstreeks 08:42 deur vyf kapers oorgeneem, wat albei vlieëniers doodgemaak en verskeie bemanningslede gesteek het. Op hierdie vlug is ook bomdreigemente gebruik en 'n prikkelmiddel in die kajuit gespuit om die passasiers en bemanning na agter te dryf.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="ABCTimeline">{{Cite news |date=2011-09-05 |title=September 11: From take-off to tragic loss |url=https://www.abc.net.au/news/specials/september-11-remembered/2011-09-06/september-11-timeline/2862086 |work=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129075152/https://www.abc.net.au/news/specials/september-11-remembered/2011-09-06/september-11-timeline/2862086 |archive-date=2022-11-29}}</ref> American Airlines-vlug 77 het om 08:20 van die Washington Dulles Internasionale Lughawe in [[Virginië]] opgestyg en is omstreeks 08:51 deur vyf kapers oorgeneem. Hoewel hulle met messe gewapen was, is daar geen berigte dat iemand aan boord gesteek is nie, en die twee mense wat telefoonoproepe gemaak het, het nie melding gemaak van traangas of 'n bomdreigement nie.<ref name="NTSBaa77">{{Cite report |last=Gregor |first=Joseph A. |date=2001-12-21 |title=Air Traffic Control Recording: American Airlines Flight 77 |url=https://www.ntsb.gov/doclib/foia/9_11/ATC_Report_AA77.pdf |publisher=National Transportation Safety Board |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029094317/https://www.ntsb.gov/doclib/foia/9_11/ATC_Report_AA77.pdf |archive-date=2012-10-29}}</ref> United Airlines-vlug 93 het om 08:42 van die Newark Internasionale Lughawe in [[New Jersey]] opgestyg, een-en-veertig minute later as geskeduleer weens die digte oggendverkeer. Die vier kapers aan boord het eers ná 46 minute toegeslaan en die stuurkajuit om 09:28 oorgeneem, waarna hulle die vliegtuig ooswaarts na Washington gedraai het.<ref name="911ReportCh1" /><ref name="NYTLongman">{{Cite news |last=Longman |first=Jere |date=2006-04-26 |title='United 93' and the politics of heroism |url=https://www.nytimes.com/2006/04/26/arts/united-93-and-the-politics-of-heroism.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235027/https://www.nytimes.com/2006/04/26/arts/united-93-and-the-politics-of-heroism.html |archive-date=2023-03-06}}</ref> === Die botsings === [[Lêer:World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg|links|duimnael|Die Wêreldhandelsentrum voor die aanvalle met die Noordtoring aan die linkerkant en die Suidtoring aan die regterkant.]] Om 08:46 plaaslike tyd, die oggend van 11 September het die gekaapte passasiersvliegtuig American Airlines-vlug 11 op 'n redelike hoë hoogte in die Noordtoring van die Wêreldhandelsentrum vasgevlieg. Die impak het 'n groot ontploffing veroorsaak, waarna 'n brand in die toring ontstaan het. Die vliegtuig se tenks was nog vol [[keroseen]]; dit het kort tevore opgestyg vanaf [[Logan Internasionale Lughawe]] in [[Boston]], op pad na die weskus van die VSA. Die vliegtuig het die noordelike gevel byna loodreg tussen die 93ste en 99ste verdieping getref teen 'n geraamde spoed van 713 km/h en 35 van die 236 buitekolomme afgesny; volgens die NIST-verslag is ses van die 47 kernkolomme afgesny en drie ander swaar beskadig. Al drie trappe in die kern is vernietig, sodat niemand bo die impaksone kon ontsnap nie.<ref name="NIST22">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=22-26 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref> Baie waarnemers het aanvanklik aanvaar dat dit 'n ongeluk was.<ref name="CDCEvac">{{Cite web |title=Preliminary Results from the World Trade Center Evacuation Study – New York City, 2003 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5335a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204032648/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5335a3.htm |archive-date=2018-12-04}}</ref> [[Lêer:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|duimnael|United Airlines-vlug 175 tref die Suidtoring.]] Sewentien minute later, om 09:03, het [[United Airlines]]-vlug 175 'n bietjie laer in die Suidtoring van die Wêreldhandelsentrum vas gevlieg en ook 'n brand veroorsaak. Omdat televisiekameras reeds op die Noordtoring gerig was, is hierdie botsing regstreeks wêreldwyd uitgesaai, en dit was toe duidelik dat dit om gerigte, gekoördineerde terreuraanvalle gaan.<ref name="MercuryNews">{{Cite news |date=2021-09-10 |title=9:03 a.m.: The 9/11 moment when many grasped a new reality |url=https://www.mercurynews.com/2021/09/10/903-a-m-the-9-11-moment-when-many-grasped-a-new-reality/ |work=The Mercury News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130094708/https://www.mercurynews.com/2021/09/10/903-a-m-the-9-11-moment-when-many-grasped-a-new-reality/ |archive-date=2022-11-30}}</ref> Die vliegtuig het die suidelike gevel skuins getref teen ongeveer 872 km/h – sowat 50 persent meer energie as die eerste botsing – en 32 van die 60 buitekolomme op daardie gevel oor vyf verdiepings afgesny. Omdat die vliegtuig skuins ingeslaan het, kon dele van 'n enjin en die onderstel by die oostelike hoek van die gebou uitkom en tot 400 meter ver geval word. Ten minste een trap in die kern het begaanbaar gebly.<ref name="NIST108">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=38, 42, 108 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref> Aanvanklik het albei torings bly staan, wat diegene in die vloere onder die impakgebiede 'n geleentheid gegee het om te vlug. [[Lêer:Aerial view of the Pentagon during rescue operations post-September 11 attack.JPEG|links|duimnael|Skade aan die Pentagon ná die impak van American Airlines-vlug 77.]] 'n Bietjie meer as 'n halfuur nadat Vlug 175 in die Suidtoring vasgevlieg het, om 09:37, het 'n derde vliegtuig, American Airlines-vlug 77, in die gebou van die Verenigde State se Departement van Verdediging, die [[Pentagon]], in [[Washington, D.C.]] vasgevlieg. Die vliegtuig het die middelste deel van die westelike vleuel teen ongeveer 850 km/h op grondvloervlak getref, juis in 'n gedeelte waarvan die opknapping pas voltooi is en waarvan die buitegevel versterk is om 'n terreuraanval te weerstaan. Die brandstof het vinnig deur die struktuur versprei en aan die brand geslaan; die impak en die brand het al 64 mense aan boord sowel as 125 mense in die gebou gedood. Ongeveer 'n halfuur later het die getrefde gedeelte van die E-ring ineengestort.<ref name="PentagonReport">{{Cite report |title=The Pentagon Building Performance Report |publisher=American Society of Civil Engineers |year=2003 |isbn=978-0-7844-0638-0 |pages=4-8 |url=http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203155704/http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |archive-date=2004-02-03}}</ref> ’n Vierde United Airlines-vlug, vlugnommer 93, ook gekaap, het daardie oggend in ’n veld buite [[Pittsburgh]] neergestort. Volgens [[FBI]]-transkripsies van kajuitmateriaal het die passasiers probeer om die vliegtuig terug te neem, danksy hul [[Selfoon|selfone]] het hulle reeds geweet wat in New York gebeur het, so hulle het geweet dat hulle niks het om te verloor nie. Toe die opstand die deur van die stuurkajuit bereik, het die kaper-vlieënier die vliegtuig heftig laat rol en duik om die aanval te ontwrig, en 'n ander kaper het hom aangespoor om die vliegtuig te laat neerstort. Om 10:03 het die vliegtuig teen 933 km/h en teen 'n hoek van 44 grade in 'n veld in Stonycreek naby Shanksville neergestort en 'n krater van sowat drie meter diep en twaalf meter wyd gelaat. Dit was op daardie stadium sowat 200 kilometer – ongeveer twintig vlugminute – van Washington af.<ref name="NTSBua93">{{Cite report |title=Flight Path Study – United Airlines Flight 93 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |url=http://ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061007024840/http://ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |archive-date=2006-10-07}}</ref><ref name="WP93">{{Cite news |last=Snyder |first=David |date=2002-04-19 |title=Families Hear Flight 93's Final Moments |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/2002/04/19/families-hear-flight-93s-final-moments/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Dit word geglo dat dit verhoed het dat die beoogde teiken, miskien die [[Capitol]] of die [[Withuis]], bereik word. In 'n onderhoud in April 2002 het Khalid Sheikh Mohammed en Ramzi bin al-Shibh gesê dat Vlug 93 se teiken die Capitol was en nie die Withuis nie.<ref name="Fouda158">{{Cite book |last1=Fouda |first1=Yosri |last2=Fielding |first2=Nick |title=Masterminds of Terror: The Truth Behind the Most Devastating Terrorist Attack the World Has Ever Seen |publisher=Arcade |year=2004 |isbn=978-1-55970-726-8 |location=New York |pages=158-159}}</ref> Tydens die beplanning het Mohammed Atta gemeen dat die Withuis dalk 'n te moeilike teiken sou wees en het hy Hani Hanjour se oordeel daaroor gevra.<ref name="Summers323">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=323}}</ref> Volgens Mohammed het Al-Kaïda aanvanklik beplan om kerninstallasies eerder as die Wêreldhandelsentrum en die Pentagon te tref, maar het dit daarteen besluit uit vrees dat dinge "handuit kon ruk".<ref name="BBCNuclear">{{Cite news |date=2002-09-08 |title=Al-Qaeda 'plotted nuclear attacks' |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2244146.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103031125/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2244146.stm |archive-date=2019-01-03}}</ref> === Reaksie van die lugverkeersleiding en die lugverdediging === Omdat die kapers die [[transponder]]s van hul vliegtuie afgeskakel het, kon lugverkeersleiers die vliegtuie nie meer outomaties opspoor nie. Vanaf 08:19 het twee lugwaardinne van Vlug 11 die [[Federal Aviation Administration]] (FAA) oor die kaping ingelig. Om 08:37 het die FAA die North American Aerospace Defense Command (NORAD) in kennis gestel en gevra dat vegvliegtuie opgestuur word. Vir die NORAD-beheerders was dit aanvanklik onduidelik of die melding deel was van die gelyktydige teenterreuroefening ''Vigilant Guardian'', wat ook gesimuleerde vliegtuigkapings ingesluit het.<ref name="911Report20">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=20, 29, 31, 45 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Die eerste vegvliegtuie, twee F-15's van die Otis Air National Guard Base naby Boston, het om 08:52 opgestyg, sowat agt-en-dertig minute ná die kaping van Vlug 11. Hulle het nie teikeninligting ontvang nie en het bo die see naby Long Island heen en weer gevlieg terwyl hulle gewag het om te hoor waar die gekaapte vliegtuie is.<ref name="911Report20" /><ref name="BostonGlobePilots">{{Cite news |date=2005-09-11 |title=Two pilots revisit their 9/11 |url=http://archive.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2005/09/11/two_pilots_revisit_their_911/ |work=The Boston Globe |access-date=2026-09-12}}</ref> Om 09:30 het NORAD drie F-16's van die Langley-lugmagbasis in Virginië laat opstyg, maar toe Vlug 77 om 09:37 die Pentagon tref, was hulle nog 169 kilometer daarvandaan.<ref name="911Report20" /> Twee ongewapende F-16's van die District of Columbia se lugnasionale garde het eers om 10:38 van die Andrews-lugmagbasis opgestyg; hul vlieëniers het opdrag gehad om desnoods 'n gekaapte vliegtuig in die lug te ram.<ref name="Hendrix">{{Cite news |last=Hendrix |first=Steve |date=2011-09-08 |title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11 |url=https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2011/09/06/gIQAMpcODK_story.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905053526/http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2011/09/06/gIQAMpcODK_story.html |archive-date=2015-09-05}}</ref> Om 09:42 het die FAA alle burgerlike lugverkeer in die vasteland van die Verenigde State aan die grond gehou en vliegtuie wat reeds in die lug was, beveel om onmiddellik te land.<ref name="911ReportCh1" /> Ben Sliney, wat op sy eerste dag as die FAA se nasionale operasionele bestuurder was, het beveel dat die Amerikaanse lugruim vir alle internasionale vlugte gesluit word; ongeveer 500 vlugte is teruggedraai of na ander lande omgelei. Kanada het 226 van die omgeleide vlugte ontvang en Operasie Geelstrikkie geloods om die groot getal gestrande passasiers te hanteer.<ref name="CanadaFlights">{{Cite press release |title=Actions taken following September 11 terrorist attacks |date=2001-12-11 |publisher=Transport Canada |url=http://www.tc.gc.ca/mediaroom/releases/nat/2001/01_h152e.htm |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020415131425/http://www.tc.gc.ca/mediaroom/releases/nat/2001/01_h152e.htm |archive-date=2002-04-15}}</ref> Teen 12:15 was daar geen kommersiële of private vliegtuig meer bo die Verenigde State in die lug nie, en burgerlike lugvaart het tot 14 September gegrond gebly.<ref name="USATodayClear">{{Cite news |last1=Levin |first1=Alan |last2=Adams |first2=Marilyn |last3=Morrison |first3=Blake |date=2021-09-06 |title='Clear the skies': Behind the unprecedented call to stop air travel on 9/11 |url=https://eu.usatoday.com/in-depth/news/nation/2021/09/06/9-11-hijacking-behind-unprecedented-decision-ground-planes/5451142001/ |work=USA Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Om 10:20 het visepresident [[Dick Cheney]] opdrag gegee dat enige kommersiële vliegtuig wat positief as gekaap geïdentifiseer kon word, afgeskiet word, maar dié bevel het die vegvlieëniers nie betyds bereik om enigiets te doen nie.<ref name="911Report20" /><ref name="LATCheney">{{Cite news |last=Schrader |first=Esther |date=2004-06-18 |title=Cheney Gave Order to Shoot Down Jets |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-jun-18-na-cheney18-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811141540/http://articles.latimes.com/2004/jun/18/nation/na-cheney18 |archive-date=2011-08-11}}</ref> Die noodplan ''Security Control of Air Traffic and Air Navigation Aids'' (SCATANA) is vir die eerste keer in die Amerikaanse geskiedenis in werking gestel, wat tienduisende passasiers wêreldwyd gestrand gelaat het.<ref name="Commission10" /> NORAD het later erken dat die mislukking van die lugverdediging aan die vertraagde of uitgebleve deurgee van vlugvoorvalle te wyte was: die weermag is skaars 'n paar minute voor die botsings van Vlugte 11 en 77 gewaarsku, en eers ná die botsings in die geval van die ander twee vlugte.<ref name="911Report20" /> === Die ineenstorting van die geboue === [[Lêer:September 11 2001 just collapsed.jpg|duimnael|Die Wêreldhandelsentrum, kort ná die ineenstorting van die tweede toring.]] Die Suidtoring was die eerste wat om 09:59 heeltemal ineengestort het ná 56 minute se brande, gevolg deur die Noordtoring om 10:28 nadat dit 102 minute lank gebrand het. Byna almal wat op daardie stadium nog in die torings was, het gesterf. Sommige mense is ook later aan [[longsiektes]] dood as gevolg van die enorme hoeveelheid stof wat vrygestel is. Omstreeks 17:20 het 'n derde gebou van die Wêreldhandelsentrum ook heeltemal ineengestort. Dit is toegeskryf aan brande in die gebou en die skade wat hierdie gebou gely het deur die ineenstorting van die Twee Torings. Verder is die Wêreldhandelsentrum-geboue 3 tot 6 ook erg beskadig, waarvan die meeste gesloop moes word. Hoewel die Suidtoring sewentien minute ná die Noordtoring getref is, het dit eerste ineengestort omdat die impaksone veel laer was, die vliegtuig teen 'n hoër spoed en in 'n hoek ingeslaan het, en die bykomende strukturele las ongelyk versprei is.<ref name="NIST80">{{Cite journal |year=2005 |title=Final Reports from the NIST World Trade Center Disaster Investigation |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1-5av1.pdf |journal=NIST |pages=80, 84 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911011051/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1-5av1.pdf |archive-date=2021-09-11}}</ref> Die brande het die vakwerke wat die vloere gedra het verswak, waarop die vloere begin sak het; die sakkende vloere het aan die buitenste staalkolomme getrek sodat dié na binne gebuig het. Saam met die skade aan die kernkolomme kon die buigende buitekolomme die geboue nie meer dra nie.<ref name="NISTCollapse">{{Cite book |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |date=2005 |publisher=National Institute of Standards and Technology |chapter=Executive Summary |chapter-url=https://www.nist.gov/customcf/get_pdf.cfm?pub_id=909017 |access-date=2026-09-12}}</ref> Toe die Noordtoring ineenstort, het puin op die nabygeleë gebou 7 World Trade Center geval, wat skade veroorsaak en brande aan die gang gesit het. Dié brande het byna sewe uur lank gewoed en die gebou se strukturele integriteit aangetas, waarop dit laat die middag ineengestort het.<ref name="NISTWTC7">{{Cite press release |title=NIST WTC 7 Investigation Finds Building Fires Caused Collapse |date=2008-08-21 |publisher=National Institute of Standards and Technology |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2008/08/nist-wtc-7-investigation-finds-building-fires-caused-collapse |access-date=2026-09-12}}</ref> Ontwerpers van die tweelingtorings het in die 1960's bereken dat die geboue die botsing van 'n volgelaaide [[Boeing 707]] teen kruisspoed sou kon weerstaan, en Leslie E. Robertson, een van die strukturele ontwerpers, het gesê so 'n botsing sou "slegs plaaslike skade veroorsaak wat nie tot 'n ineenstorting of noemenswaardige skade aan die gebou kon lei nie". Daardie studies het egter die uitwerking van die brande wat sou volg, onderskat.<ref name="Dwyer102">{{Cite book |last1=Dwyer |first1=Jim |last2=Flynn |first2=Kevin |title=102 Minutes: The Untold Story of the Fight to Survive Inside the Twin Towers |publisher=Times Books |year=2005 |location=New York |pages=183-187}}</ref> Binne 'n radius van ongeveer 130 meter is talle vensters van omliggende geboue deur die skokgolf van die ineenstortings vernietig.<ref name="FEMA403">{{Cite report |date=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study: Data Collection, Preliminary Observations, and Recommendations |url=https://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch1.pdf |publisher=Federal Emergency Management Agency |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016101226/http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |archive-date=2010-10-16}}</ref> === Reddingspogings === [[Lêer:WTC-Fireman requests 10 more colleagues (cropped).jpg|links|duimnael|'n Brandweerman by die Wêreldhandelsentrum vra tien bykomende reddingswerkers.]] Die owerhede in New York het die eerste botsing vir 'n ongeluk aangesien en die mense in die naasliggende Suidtoring aangeraai om kalm te bly en by hul werkplekke te bly. Ná die tweede botsing het die New York City Fire Department (FDNY) en honderde ander nooddienswerkers probeer om die mense bo die impaksones te red en met die ontruiming van al die geboue begin.<ref name="911Report281">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=279-284, 292, 295, 300, 305, 311, 317 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Die kantoor van die New York City Emergency Management, wat vir die koördinering van reddingsoperasies verantwoordelik was, was in gebou 7 gehuisves en moes self ontruim word. Gevolglik moes die FDNY, die New York City Police Department (NYPD) en die Port Authority Police Department (PAPD) hul optrede sonder koördinasie en met onversoenbare kommunikasiestelsels uitvoer.<ref name="911Report281" /> In minder as drie uur is meer as 200 brandweereenhede – omtrent die helfte van die stad se brandweer – na die toneel ontplooi; dit was die grootste operasie in die geskiedenis van die New Yorkse brandweer.<ref name="NIST167">{{Cite report |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers (NIST NCSTAR 1) |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |pages=167, 176, 188-191 |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707002217/https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/NCSTAR/ncstar1.pdf |archive-date=2021-07-07}}</ref><ref name="McKinsey">{{Cite report |title=McKinsey Report: Increasing FDNY's Preparedness |publisher=McKinsey & Company |year=2002 |url=https://www.nyc.gov/assets/fdny/downloads/pdf/about/mckinsey_report.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Omdat al die hysbakke uitgeval het, sou dit te lank geneem het om swaar blustoerusting met die trappe na die brandende verdiepings te dra. Kantoordeure na die trappe kon met die hand oopgemaak word, maar nie die deure na die dakke nie, en daar was geen helikopterlandingsplekke nie – iets waarvan die werknemers tydens noodoefeninge nooit ingelig is nie. Baie mense wat via die dakke wou ontsnap, het dus voor geslote deure gestaan.<ref name="911Report281" /> Die NYPD se lugeenheid het met drie helikopters die toestand in die torings dopgehou en bevind dat reddings vanaf die dakke onmoontlik was.<ref name="911Report281" /> Weens die baie digte rook was dit onmoontlik om mense met behulp van reddingshelikopters van die torings se dakke te probeer red. Minstens 200 mense het van die torings afgespring om te ontsnap om nie doodgebrand te word nie. Verskeie foto- en video-opnames is van hierdie vallende mense gemaak, waarvan een bekend geword het as ''The Falling Man''. Namate die toestand versleg het, het die NYPD-bevelvoerders hul lede beveel om die torings te verlaat, en die meeste polisiebeamptes kon betyds uitkom. Omdat die agentskappe afsonderlike bevelposte gehad het en hul radio's nie versoenbaar was nie, is die waarskuwings nooit aan die brandweerbevelvoerders oorgedra nie.<ref name="McKinsey" /> Ná die eerste ineenstorting het die brandweer wel ontruimingsbevele uitgereik, maar weens haperende radioherhalers het baie brandweermanne dit nooit gehoor nie.<ref name="McKinsey" /> Altesaam kon meer as 15&nbsp;000 van die ongeveer 17&nbsp;400 mense (87 persent) die torings betyds verlaat.<ref name="NIST167" /> Ná die ineenstortings het meer as tienduisend reddingswerkers, noodhelpers en vrywilligers na oorlewendes op die terrein gesoek. Omstreeks 20:00 is die PAPD-beampte Will Jimeno lewend uit die puin gehaal, en die volgende oggend is sy kollega, sersant John McLoughlin, gered. Omstreeks 12:30 op 12 September is Genelle Guzman-McMillan – 26 uur ná die ineenstorting van die Noordtoring – as die laaste oorlewende uit die puin gehaal.<ref name="USATodayMiracles">{{Cite news |date=2002-09-05 |title=Miracles emerge from debris |url=https://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-05-miracles-usat_x.htm |work=USA Today |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021002175836/https://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-05-miracles-usat_x.htm |archive-date=2002-10-02}}</ref> Slegs sowat twintig mense wat hulle tydens die ineenstortings in die torings bevind het, het dit oorleef, waaronder sestien mense wat in trap B van die Noordtoring op die twintigste verdieping was.<ref name="NYMagSurvivors">{{Cite news |date=2003-09-05 |title=The Miracle Survivors |url=https://nymag.com/nymetro/news/sept11/2003/n_9189/ |work=New York Magazine |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Amerikaanse vloot het die hospitaalskip USNS ''Comfort'' ontplooi om die duisende reddingswerkers op die terrein van voedsel en versorging te voorsien; die skip het sowat 600 beseerdes ontvang.<ref name="Comfort">{{Cite web |title=Hospital Ship Receives Humanitarian Medal for Sept. 11 Mission |date=2003-08-22 |url=http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=9108 |publisher=Navy News Stand |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041106111825/http://www.navy.mil/search/display.asp?story_id=9108 |archive-date=2004-11-06}}</ref> Tussen Oktober 2001 en Januarie 2002 is die weergawes van 503 brandweermanne en reddingswerkers opgeteken. Dié opnames is drie jaar lank geheim gehou ondanks versoeke van slagofferfamilies; ná 'n hofsaak deur ''The New York Times'' is burgemeester Michael Bloomberg uiteindelik gedwing om hulle in Augustus 2005 vry te stel.<ref name="NYTRecords">{{Cite news |date=2005-08-13 |title=Vast Archive Yields New View of 9/11 |url=https://www.nytimes.com/2005/08/13/nyregion/nyregionspecial3/13records.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> == Dood, beskadiging en impak == === Slagoffers === Nie een van die insittendes van die vier betrokke vliegtuie, insluitend die kapers, het die aanvalle oorleef nie. Die terreuraanval van daardie dag het altesaam 2&nbsp;996 mense uit 92 lande die lewe gekos; 372 van die slagoffers was nie Amerikaanse burgers nie.<ref name="HJS802" /><ref name="Beirman">{{Cite book |last=Beirman |first=David |title=Tourism Crises and Destination Recovery |publisher=Sage |year=2021 |isbn=978-1-5264-0300-1 |location=Sydney |page=2014}}</ref> Onder die buitelandse slagoffers was 67 Britte, 41 Indiërs, 28 Suid-Koreane, 24 Kanadese, 24 Japannese, elf Duitsers, vier Franse, twee Switsers en een Belg. Die jongste slagoffer was twee jaar oud en die oudste 85.<ref name="GuardianMemorial">{{Cite news |date=2007-09-11 |title=Memorial services honour 9/11 victims |url=https://www.theguardian.com/world/2007/sep/11/september11.usa |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006193045/http://www.guardian.co.uk/world/2007/sep/11/september11.usa |archive-date=2008-10-06}}</ref><ref name="HJS802" /> Meer as 6&nbsp;000 mense is akuut beseer.<ref name="Hoffmann38">{{Cite book |last1=Hoffman |first1=August John |last2=Alamilla |first2=Saul |last3=Liang |first3=Belle |title=The Role of Community Development in Reducing Extremism and Ethnic Conflict |publisher=Springer VS |year=2018 |isbn=978-3-319-75699-8 |location=Wiesbaden |page=38}}</ref> In New York het meer as 90 persent van die mense wat in die torings omgekom het, hulle op of bo die impakvlakke bevind. In die Noordtoring was tussen 1&nbsp;344 en 1&nbsp;402 mense op, bo of een verdieping onder die impakpunt, en almal van hulle het gesterf; honderde is onmiddellik met die botsing gedood. Van die ongeveer 800 mense wat die botsing oorleef het, is baie vasgekeer en het in die brande of van rookinaseming gesterf, geval of gespring om die rook en vlamme te ontvlug, of is met die ineenstorting gedood.<ref name="NYT102Mins">{{Cite news |last1=Dwyer |first1=Jim |last2=Lipton |first2=Eric |date=2002-05-26 |title=102 Minutes: Last Words at the Trade Center; Fighting to Live as the Towers Die |url=https://www.nytimes.com/2002/05/26/nyregion/102-minutes-last-words-at-the-trade-center-fighting-to-live-as-the-towers-die.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114063928/http://www.nytimes.com/2002/05/26/nyregion/102-minutes-last-words-at-the-trade-center-fighting-to-live-as-the-towers-die.html |archive-date=2013-11-14}}</ref> In die Suidtoring was ongeveer 600 mense op of bo die 77ste verdieping toe Vlug 175 ingeslaan het, en min van hulle het oorleef. Anders as in die Noordtoring was die ongeveer 300 oorlewendes van die botsing nie werklik vasgekeer nie, maar die meeste was nie bewus daarvan dat daar nog 'n uitweg was nie. Een trap, Trap A, het nie vernietig geraak nie en het agtien mense van die impakverdiepings en hoër in staat gestel om te ontsnap. Altesaam het 630 mense in die Suidtoring gesterf, minder as die helfte van die getal in die Noordtoring.<ref name="Sunder48">{{Cite report |last=Sunder |first=S. Shyam |title=Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=2005 |page=48}}</ref> Die verliese in die Suidtoring is aansienlik verminder deurdat sommige huurders onmiddellik ná die eerste botsing besluit het om die gebou te ontruim. Die versekeringsmaatskappy AON het byvoorbeeld sy verdiepings laat ontruim, sodat meer as 900 van die 1&nbsp;100 AON-werknemers wat bo die 77ste verdieping was, betyds kon uitkom. Dat die Suidtoring nie ná die eerste botsing volledig ontruim is nie, is deur ''USA Today'' as "een van die dag se groot tragedies" beskryf.<ref name="Purpura">{{Cite book |last=Purpura |first=Philip |title=Security and Loss Prevention: An Introduction |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=978-0-08-055400-6 |edition=5de |page=300}}</ref> By die Wêreldhandelsentrum het 414 nooddienswerkers gesterf terwyl hulle mense probeer red en brande probeer blus het. Daaronder was 343 brandweermanne van die FDNY, insluitend 'n kapelaan en twee paramedici, 23 lede van die NYPD, 37 lede van die PAPD en agt paramedici van private nooddiensmaatskappye.<ref name="FDNY911">{{Cite web |title=The Unofficial Home Page of FDNY: 9/11 |url=https://nyfd.com/9_11_wtc.html |publisher=New York City Fire Department |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408020920/https://nyfd.com/9_11_wtc.html |archive-date=2023-04-08}}</ref><ref name="ODMP">{{Cite web |title=Honoring Law Enforcement Officers Killed as a Result of 9/11 |url=http://www.odmp.org/911.php |publisher=Officer Down Memorial Page |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070811122207/http://www.odmp.org/911.php |archive-date=2007-08-11}}</ref> Altesaam het 72 wetstoepassingsbeamptes op daardie dag gesterf, die grootste enkeldagverlies aan wetstoepassers in die Amerikaanse geskiedenis.<ref name="CongRecord">{{Cite web |date=2002-06-11 |title=Congressional Record, Vol. 148, No. 76 |url=https://www.congress.gov/107/crec/2002/06/11/CREC-2002-06-11.pdf |publisher=Government Printing Office |page=H3312 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324004649/https://www.congress.gov/107/crec/2002/06/11/CREC-2002-06-11.pdf |archive-date=2022-03-24}}</ref> Daar is beraam dat net minder as 1&nbsp;400 mense in die noordelike toring was toe dit ineengestort het. Die effektemakelaar Cantor Fitzgerald, wat kantore op die 101ste tot 105de verdiepings van die Noordtoring gehad het, het 658 werknemers verloor – meer as enige ander werkgewer. Marsh & McLennan, wat die verdiepings net daaronder beset het, het 358 werknemers verloor en die Aon-korporasie 176.<ref name="BBCCantor">{{Cite news |date=2006-09-04 |title=Cantor rebuilds after 9/11 losses |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/5282060.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406160843/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5282060.stm |archive-date=2008-04-06}}</ref><ref name="MarshMemorial">{{Cite web |title=Marsh & McLennan Companies 9/11 Memorial |url=http://memorial.mmc.com/ |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818143251/http://memorial.mmc.com/ |archive-date=2011-08-18}}</ref> By die Pentagon het 125 mense gesterf toe Vlug 77 die westelike kant van die gebou getref het. Sewentig van hulle was burgerlikes en 55 was militêre lede, van wie baie vir die Amerikaanse leër of vloot gewerk het. Luitenant-generaal Timothy Maude, adjunk-stafhoof van die leër, was die hoogste militêre offisier wat in die aanvalle gesterf het.<ref name="Goldberg208">{{Cite book |last=Goldberg |first=Alfred |title=Pentagon 9/11 |publisher=Historical Office, Office of the Secretary of Defense |year=2007 |isbn=978-0-16-078328-9 |location=Washington |pages=17, 208-212}}</ref> Meer as 3&nbsp;000 kinders het 'n ouer in die aanvalle verloor; volgens sommige ramings was die getal wat minstens een ouer verloor het, meer as 10&nbsp;000.<ref name="Coates">{{Cite journal |last1=Coates |first1=Susan |last2=Schechter |first2=Daniel |year=2004 |title=Preschoolers' traumatic stress post-9/11: Relational and developmental perspectives |journal=Psychiatric Clinics of North America |volume=27 |issue=3 |pages=473-489 |doi=10.1016/j.psc.2004.03.006 |pmid=15325488}}</ref><ref name="Beebe">{{Cite book |last1=Beebe |first1=Beatrice |last2=Sossin |first2=K. Mark |last3=Cohen |first3=Phyllis |last4=Markese |first4=Sara |title=Mothers, Infants and Young Children of September 11, 2001: A Primary Prevention Project |publisher=Taylor & Francis |year=2013 |isbn=978-1-135-69872-0 |location=Londen |page=20}}</ref> === Identifikasie van die oorskot === Van die 2&nbsp;977 persone wat as gevolg van die aanvalle gesterf het, kon slegs 1&nbsp;585 aanvanklik geïdentifiseer word op grond van die menslike oorskot wat gevind is. Uit 'n totaal van 19&nbsp;916 menslike oorskotdele kon 10&nbsp;190 geïdentifiseer word. Weens die toepassing van nuwe tegnologieë word nuwe identifikasies steeds sporadies uitgevoer. Byvoorbeeld, in September 2014 is Patrice Braut (1970), die enigste Belgiese slagoffer, as die 1&nbsp;639ste slagoffer geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[https://www.vrt.be/vrtnws/nl.permalink.1525334626608/ Enige Belgische slachtoffer van 9/11 is geïdentificeerd] ''De Redactie'', 24 September 2017</ref> In Augustus 2017, byna 16 jaar ná die aanvalle, is nog 'n slagoffer geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.3041967 Nog een slachtoffer van aanslagen 9/11 geïdentificeerd], De Redactie, 8 Augustus 2017. [https://web.archive.org/web/20171012104444/http://deredactie.be:80/cm/vrtnieuws/buitenland/1.3041967 Gearchiveerd] op 12 oktober 2017.</ref> Die voorlopige laaste identifikasie het in September 2021 plaasgevind. Twintig jaar ná die aanvalle is 1&nbsp;647 slagoffers positief geïdentifiseer.<ref>{{nl}}[https://www.nu.nl/herdenking-911/6156154/zo-worden-er-nog-altijd-mensen-herkend-in-het-puin-van-911.html Zo worden er nog altijd mensen herkend in het puin van 9/11], NU.nl, 10 September 2021. [https://web.archive.org/web/20210913073225/https://www.nu.nl/herdenking-911/6156154/zo-worden-er-nog-altijd-mensen-herkend-in-het-puin-van-911.html Geargiveer] op 13 September 2021.</ref> Al die puin en oorblyfsels van die ineengestorte geboue, asook voorwerpe soos vernietigde motors, is na die voormalige stortingsterrein Fresh Kills op [[Staten Island]] geneem, waar spesialiste van die ''World Trade Center Recovery Operation'' na genetiese materiaal van die slagoffers gesoek het. Teen die einde van 2006 het hulle 1&nbsp;603 slagoffers geïdentifiseer, 86 persent van hulle deur [[DNS]]-ontleding; van 2003 af is jaarliks slegs enkeles bykomend geïdentifiseer.<ref name="Aronson">{{Cite book |last=Aronson |first=Jay D. |title=Who Owns the Dead? The Science and Politics of Death at Ground Zero |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=978-0-674-97265-0 |location=Cambridge |pages=106-107}}</ref> Ook dertien van die negentien kapers is teen 2008 geïdentifiseer.<ref name="Kastoryano">{{Cite book |last1=Kastoryano |first1=Riva |last2=Schoch |first2=Cynthia |title=Burying Jihadis: Bodies Between State, Territory, and Identity |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=0-19-093486-7 |location=Oxford |page=96}}</ref> In 2010 het 'n span antropoloë en argeoloë 'n nuwe soektog by Fresh Kills onderneem en 72 verdere menslike oorskotdele gevind.<ref name="AFPRemains">{{Cite news |last=Andrade |first=Mariano |date=2011-08-25 |title=Scientists still struggle to identify 9/11 remains |url=http://news.discovery.com/human/psychology/world-trade-center-remains-110826.htm |work=Discovery News |agency=Agence France-Presse |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403064003/http://news.discovery.com/human/psychology/world-trade-center-remains-110826.htm |archive-date=2015-04-03}}</ref> In 2014 is drie houers met 7&nbsp;930 ongeïdentifiseerde oorskotdele na 'n bewaarplek van die geregtelike patoloog by die 9/11-gedenkteken oorgeplaas, 'n besluit wat onder sommige slagofferfamilies omstrede was.<ref name="NYTTransfer">{{Cite news |last=Farrell |first=Stephen |date=2014-05-10 |title=In 'Ceremonial Transfer,' Remains of 9/11 Victims Are Moved to Memorial |url=https://www.nytimes.com/2014/05/11/nyregion/remains-of-9-11-victims-are-transferred-to-trade-center-site.html |work=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521011608/https://www.nytimes.com/2014/05/11/nyregion/remains-of-9-11-victims-are-transferred-to-trade-center-site.html |url-status=live}}</ref> Teen Augustus 2025 was altesaam 1&nbsp;653 van die New Yorkse slagoffers geïdentifiseer; sowat 1&nbsp;100 – ongeveer 40 persent van dié wat by die Wêreldhandelsentrum gesterf het – bly steeds ongeïdentifiseer.<ref name="ABC2025">{{Cite news |date=2025-08-07 |title=3 additional victims of 9/11 terror attacks identified almost 24 years later |url=https://abc7ny.com/post/nyc-officials-announce-3-more-world-trade-center-victims-identified-24-years-911-terror-attacks/17462075/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="CBS60Min">{{Cite news |last=Pelley |first=Scott |date=2024-11-17 |title=NYC medical examiner still identifying 9/11 victims' remains |url=https://www.cbsnews.com/news/nyc-medical-examiner-still-identifying-september-11-victims-remains-60-minutes-transcript/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12 |archive-date=2025-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250106135437/https://www.cbsnews.com/news/nyc-medical-examiner-still-identifying-september-11-victims-remains-60-minutes-transcript/ |url-status=live}}</ref> === Skade aan geboue === Die Twee Torings en die ander geboue by Wêreldhandelsentrum-kompleks is heeltemal vernietig. Volgens die ondersoek van die Amerikaanse Nasionale Instituut vir Standaarde en Tegnologie (NIST) het die geboue ineengestort weens die strukturele skade van die botsings saam met die aanhoudende brande wat daarop gevolg het. Sommige ander geboue is later weens die aansienlike skade gesloop. ’n Klein deel van die Pentagon is ook erg beskadig. Altesaam het agt geboue geheel of gedeeltelik ineengestort: die Noordtoring, die Suidtoring, die Marriott World Trade Center (gebou 3), geboue 4, 5, 6 en 7 van die Wêreldhandelsentrum, en die Grieks-Ortodokse Sint Nikolaas-kerk uit 1916, wat onderkant die Suidtoring gestaan het. Die Structural Engineers Association of New York het altesaam 48 beskadigde geboue naby die terrein aangeteken, waarvan elf swaar skade gely het.<ref name="FEMA403Ch7">{{Cite report |date=2002 |title=World Trade Center Building Performance Study, Hoofstuk 7 |publisher=Federal Emergency Management Agency |url=https://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch7.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Twee metrostasies, verskeie radio- en televisiemaste en talle strate rondom die terrein is ook vernietig of onbruikbaar gelaat.<ref name="Gustin69">{{Cite book |last=Gustin |first=Joseph F. |title=Disaster and Recovery Planning: A Guide for Facility Managers |publisher=River Publishers |year=2020 |edition=6de |isbn=978-1-4822-1567-0 |location=Gistrup |page=69}}</ref> Die Deutsche Bank-gebou is so swaar beskadig en met giftige stof besmet dat dit onbewoonbaar verklaar en van 2007 af stuk vir stuk afgebreek is. Fiterman Hall van die Borough of Manhattan Community College moes eweneens ontruim word en is eers in 2012 heropen.<ref name="Summers75">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=75}}</ref><ref name="Fiterman">{{Cite news |last=Shapiro |first=Julie |date=2012-08-27 |title=Students Return to Rebuilt Fiterman Hall 11 Years After 9/11 |url=https://www.dnainfo.com/new-york/20120827/financial-district/students-return-rebuilt-fiterman-hall-11-years-after-911 |work=DNAinfo New York |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027125835/https://www.dnainfo.com/new-york/20120827/financial-district/students-return-rebuilt-fiterman-hall-11-years-after-911 |archive-date=2017-10-27}}</ref> Die kommunikasietoerusting bo-op die Noordtoring is vernietig; slegs WCBS-TV het 'n rugsteunsender op die Empire State-gebou gehad, maar die ander stasies kon hul seine gou herlei.<ref name="Bloomfield">{{Cite web |last=Bloomfield |first=Larry |date=2001-10-01 |title=New York broadcasters rebuild |url=http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters |publisher=Broadcast Engineering |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604040210/http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters |archive-date=2008-06-04}}</ref> Die PATH-spoorwegstasie onder die kompleks is vernietig en die tonnels na Jersey City het oorstroom; die stasie is later as die World Trade Center-vervoerknooppunt herbou en in 2016 heropen.<ref name="Oculus">{{Cite news |date=2016-03-03 |title=World Trade Center transportation hub, dubbed Oculus, opens to public |url=http://abc7ny.com/1229181/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708162414/http://abc7ny.com/1229181/ |archive-date=2018-07-08}}</ref> Die laaste brande op die terrein is eers op 20 Desember 2001 geblus, ná sowat honderd dae.<ref name="GuardianFires">{{Cite news |date=2001-12-20 |title=Ground Zero stops burning, after 100 days |url=https://www.theguardian.com/world/2001/dec/20/september11.usa |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713032752/https://www.theguardian.com/world/2001/dec/20/september11.usa |archive-date=2018-07-13}}</ref> === Uitwerking op die publiek === In die Verenigde State het ’n gevoel van nasionale rou ná die aanvalle lank geheers. Die aanvalle het 'n buitengewone indruk oor die hele wêreld gemaak. Die [[Media (kommunikasie)|media]] het ’n groot rol hiermee gespeel. Die aanval van die vliegtuig wat in die Suidtoring ingevlieg het, is selfs direk op televisie gesien. Dit het later geblyk dat twee kameras ook die eerste ongeluk vasgevang het. Verder het 'n webkamera die nadering van die eerste vliegtuig en die noordelike toring net na die ongeluk aangeteken.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20111028225922/http://www.documentarywire.com:80/911-the-naudet-brothers Documentarywire]: ''Saam met die videoband van Pavel Hlava, is die Naudets se film die enigste bekende beeldmateriaal van Vlug 11 wat die World Trade Center tref. ’n Reeks webkamerabeelde van Wolfgang Staehle wys die benadering van Vlug 11 en die na-impak.''</ref> Min gebeurtenisse in die geskiedenis het soveel mediadekking ontvang. Die plek – een van die bekendste stede ter wêreld en die setel van talle nuusagentskappe – en die teenwoordigheid van kameras en joernaliste van die eerste botsing af, het meegebring dat die tweede botsing en die ineenstorting van die torings regstreeks deur die meeste televisiestasies ter wêreld uitgesaai is.<ref name="Monahan">{{Cite book |last=Monahan |first=Brian A. |title=The Shock of the News: Media Coverage and the Making of 9/11 |publisher=New York University Press |year=2010 |isbn=0-8147-9554-4 |location=New York}}</ref> Die aanvalle het 'n enorme skok veroorsaak vir Amerikaners wat gewoond was daaraan om hulself as buite bereik van internasionale terreur te beskou.<ref name="Stein">{{Cite journal |last=Stein |first=Howard F. |year=2003 |title=Days of Awe: September 11, 2001 and its Cultural Psychodynamics |journal=Journal for the Psychoanalysis of Culture and Society |volume=8 |issue=2 |pages=187-199 |doi=10.1353/psy.2003.0047 |issn=1088-0763}}</ref> Polisie- en reddingswerkers van reg oor die land het na New York gereis om te help met die berging van liggame, en bloedskenkings het in die weke ná die aanvalle skerp toegeneem.<ref name="Glynn">{{Cite journal |last1=Glynn |first1=Simone A. |last2=Busch |first2=Michael P. |display-authors=etal |year=2003 |title=Effect of a National Disaster on Blood Supply and Safety: The September 11 Experience |journal=Journal of the American Medical Association |volume=289 |issue=17 |pages=2246-2253 |doi=10.1001/jama.289.17.2246 |pmid=12734136 |doi-access=free}}</ref> == Verantwoordelikheid == [[Osama bin Laden]], een van die leiers van [[Al-Kaïda]] saam met [[Ayman al-Zawahiri]], is deur die VSA en ander Westerse regerings verantwoordelik gehou vir die aanvalle. Sy hoofmede-organiseerder was Khalid Sheikh Mohammed, wat reeds by die bomaanval op die Wêreldhandelsentrum in 1993 betrokke was. Leidrade in verskeie ondersoeke het vinnig in die rigting van Al-Kaïda gewys. Die identiteit van die kapers is binne dae ontdek, hulle het geen poging aangewend om dit weg te steek nie. Hulle het byvoorbeeld kaartjies met hul eie kredietkaarte gekoop en met hul eie paspoorte ingeboek. Daar is gevind dat verskeie kapers bande met Al-Kaïda het. Byvoorbeeld, die vermeende hoofkaper Mohammed Atta was vir twee jaar 'n kamermaat van Ramzi Binalshibh, 'n senior Al-Kaïda-operateur, in [[Hamburg]].<ref>{{en}}[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2257456.stm], Ramzi Binalshibh: al-Qaeda suspect, 14-09-2002. [https://web.archive.org/web/20211102171110/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2257456.stm] Geargiveer op 2 November 2021.</ref> Verder is onder meer 'n videokasset van bin Laden saam met twee van die kapers gevind, waarin hy 'n beroep doen op ondersteuning vir die kapers.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20071013184630/http://cbc.ca:80/world/story/2006/09/07/al-qaeda-tape.html], Bin Laden 9/11 planning video aired, September 2006</ref> In ’n ander video, wat ná die aanvalle opgeneem is, het hy gespog dat die aanvalle “beter verloop het" as wat hy gehoop het. Al-Kaïda het die aanvalle die eerste keer openlik opgeëis in 'n video wat op 17 April 2002 deur die Arabiese televisiestasie MBC uitgesaai is. Daarin het die woordvoerder Sulaiman Abu Ghaith verklaar: "Ons kon die kop van die ongeloof op sy eie bodem tref."<ref name="Parisien2002">{{Cite news |date=2002-04-18 |title=Al-Qaïda revendique les attentats du 11 septembre |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/al-qaida-revendique-les-attentats-du-11-septembre-18-04-2002-2002996108.php |work=Le Parisien |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Toe Abu Ghaith, wat ook Bin Laden se skoonseun was, in Maart 2014 in New York tereggestaan het, het hy getuig dat Bin Laden hom op die aand van 11 September vertel het dat hy die aanvalle georganiseer het.<ref name="Parisien2014">{{Cite news |date=2014-03-20 |title=New York : le gendre de Ben Laden curieusement bavard lors de son procès |url=http://www.leparisien.fr/international/new-york-le-gendre-de-ben-laden-curieusement-bavard-lors-de-son-proces-20-03-2014-3687983.php |work=Le Parisien |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Vanaf 12 September 2001 het Bin Laden die aanvalle in die openbaar as die wil van [[Allah]] verwelkom en die aanvallers bedank, maar aanvanklik beweer dat hy nie van hul plan geweet het nie. Kort daarna het hy hulle as helde verheerlik wat die stryd na die hart van Amerika gedra het.<ref name="Summers164">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=164-167}}</ref> In November 2001 het die Amerikaanse weermag in Jalalabad 'n videoband gevind van 'n gesprek in Arabies wat Bin Laden 'n paar weke ná die aanvalle met 'n Al-Kaïda-lid gevoer het. Daarin het hy van die kapers by die naam genoem, hulle geprys en gesê dat hy hulle die teikens eers in die Verenigde State laat weet het en nie op die volledige ineenstorting van die geboue gereken het nie.<ref name="SpiegelVideo">{{Cite news |date=2001-12-20 |title=Bin Ladens "Geständnis-Video" soll fehlerhaft übersetzt sein |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/zweifel-bin-ladens-gestaendnis-video-soll-fehlerhaft-uebersetzt-sein-a-174025.html |work=Der Spiegel |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 22 April 2005 het die Marokkaanse Fransman Zacarias Moussaoui in die hof gesê hy is deur Osama bin Laden gekies om die Withuis binne te vlieg. Moussaoui is op 3 Mei 2006 lewenslange tronkstraf opgelê vir sy betrokkenheid by die aanvalle. Op 23 Mei 2006 het Osama bin Laden egter Zacarias Moussaoui se betrokkenheid by 'n oudioboodskap ontken. Die Duitse geheime diens het tot die gevolgtrekking gekom dat die Hamburg-sel, bestaande uit 5 van die kapers, deur Al-Kaïda gefinansier en opgelei is. Osama bin Laden het self aanvanklik betrokkenheid by die aanvalle ontken, maar in 'n videoboodskap wat op 29 Oktober 2004 deur ''[[Al Jazeera]]'' uitgesaai is, het hy verantwoordelikheid aanvaar.<ref name="cbc2004" /> In daardie boodskap, kort voor die Amerikaanse presidentsverkiesing van 2004, het hy verduidelik wanneer en waarom die idee by hom opgekom het en gedreig met verdere aanvalle indien die Verenigde State nie sy Midde-Oostebeleid verander nie.<ref name="BergenRiseFall">{{Cite book |last=Bergen |first=Peter |title=The Rise and Fall of Osama bin Laden |publisher=Simon & Schuster |year=2021 |isbn=978-1-982170-52-3 |location=New York |page=185}}</ref> Die VSA het [[Afghanistan]] (waar hy sedert 1996 gewoon het) vir sy uitlewering versoek. In 1999 het die [[Verenigde Nasies]] reeds 'n resolusie aanvaar waarin hy sy uitlewering versoek het na aanvalle op Amerikaanse ambassades met 200 sterftes, en na 9/11 is dieselfde resolusie weer deur die VN aanvaar. Na 'n ultimatum van die VSA het honderde [[Taliban]]-skrifgeleerdes bymekaargekom om te beraadslaag. Bin Laden is gevra om Afghanistan te verlaat en met die VSA te onderhandel. Die VSA het nie gereageer nie. Osama bin Laden het gesê hy wil net in 'n Islamitiese land verhoor word. Hy het later 'n [[djihad|''djihad'']] van alle Moslems teen "Sionisme en die Kruistogte" en ook teen die Verenigde State opgeneem. Hy het in koverte terme erken dat hy verantwoordelik was vir die aanvalle. Daar was baie ondersoeke na verantwoordelikheid vir hierdie terreurdaad, veral deur Amerikaanse en ander intelligensie-agentskappe. Boonop is talle verslae oor omliggende sake gepubliseer, soos veiligheid by [[lughawe]]ns en die brandweerstand van [[wolkekrabber]]s. Die belangrikste verslag was die ''9/11 Commission Report'' <ref name="911CommissionSite">{{en}}[https://www.9-11commission.gov/report/], 9/11 Commission Report, 2004. [https://web.archive.org/web/20211026170818/https://9-11commission.gov/report/] Geargiveer op 26 Oktober 2021.</ref> van die Amerikaanse Kongres. Daar was ook 'n dokument van die Britse regering met die titel ''Responsibility for the terrorist atrocities in the United States, 11 September 2001''. Hierdie dokument is hoofsaaklik gebaseer op inligting van die intelligensiedienste en is dus nie bedoel vir moontlike regsvervolging nie. Die Duitse geheimediens het die bogenoemde "Hamburg-sel" ondersoek en bande met Al-Kaïda bevestig. Op grond van hierdie ondersoeke het die Amerikaanse regering tot die gevolgtrekking gekom dat Osama bin Laden en sy terreurnetwerk vir die aanvalle verantwoordelik was. In Februarie 2002 het die adjunkdirekteur van die FBI, Dale Watson, voor die Amerikaanse Kongres die kapers se kontakte met Al-Kaïda uiteengesit en Bin Laden se verantwoordelikheid "duidelik en onweerlegbaar" genoem.<ref name="Watson">{{Cite web |date=2002-02-06 |title=Testimony of Dale L. Watson, Executive Assistant Director, Counterterrorism/Counterintelligence Division, FBI, Before the Senate Select Committee on Intelligence |url=https://www.fbi.gov/congress/congress02/watson020602.htm |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410013616/http://www.fbi.gov/congress/congress02/watson020602.htm |archive-date=2010-04-10}}</ref> Die FBI se woordvoerder Rex Tomb het daarenteen in 2006 gesê dat die FBI nie "genoeg harde bewyse" gehad het om Bin Laden formeel in die Verenigde State aan te kla nie.<ref name="Phillips">{{Cite book |editor-last=Phillips |editor-first=Peter |title=Censored 2008: The Top 25 Censored Stories |publisher=Seven Stories Press |year=2007 |location=New York |pages=93-94}}</ref> === Kapers === Tydens die vlugte het 'n paar dosyn passasiers en lugwaardinne kontak gemaak met mense op die grond via selfone en die boordtelefoon.<ref name="911ReportP12">{{en}}[https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf], 9/11 Commission Report, pagina 12, m.b.t. vlucht UA93: "Kort daarna het die passasiers en vlugpersoneel 'n reeks oproepe van GTE-lugfone en selfone begin."[https://web.archive.org/web/20211026170818/https://9-11commission.gov/report/] Geargiveer op 26 Oktober 2021.</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20140201185541/http://www.vaed.uscourts.gov/notablecases/moussaoui/exhibits/prosecution/flights/P200054.html], United States v. Zacarias Moussaoui.</ref><ref>{{en}}[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1360088/The-extraordinary-last-calls-of-Flight-UA93.html], The Telegraph, The extraordinary last calls of Flight UA93, 2001. [https://web.archive.org/web/20210912071231/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1360088/The-extraordinary-last-calls-of-Flight-UA93.html] Geargiveer op 12 September 2021.</ref> Die stuurkajuitstemopnemer van vlug UA93 is ook teruggevind. Met behulp van hierdie inligting het meer bekend geword oor wat aan boord gebeur het.<ref>{{en}}[http://edition.cnn.com/2006/LAW/04/12/moussaoui.trial/], CNN, On tape, passengers heard trying to retake cockpit, 2006. [https://web.archive.org/web/20211107130643/http://edition.cnn.com/2006/LAW/04/12/moussaoui.trial/] Geargiveer op 7 November 2021.</ref> In elk van die vier gekaapte vliegtuie was vier of vyf kapers, net met messe gewapen; in totaal was daar negentien kapers. ’n Onbekende aantal bemanningslede is gesteek of vasgebind. Die kapers het boksnyers gebruik, wat toe nog nie aan boord in die VSA verbied was nie. Dit het hulle toegelaat om deur die sekuriteitskontroles te kom. Daar word geglo dat die kaper Mohammed Atta, die leier van die operasie was. Op 14 September 2001 het die FBI 'n lys van individue vrygestel wat as die kapers geïdentifiseer is. Volgens die verslag van die 9/11-kommissie het die kapers kort tevore veeldoelige handgereedskap en Leatherman-tipe messe met sluitlemme gekoop, wat destyds nie vir passasiers verbode was nie, maar dié voorwerpe is nie onder hul agtergelate besittings gevind nie.<ref name="CommissionKnives">{{Cite news |last=Ahlers |first=Mike M. |date=2004-01-27 |title=9/11 panel: Hijackers may have had utility knives |url=http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ |work=CNN |access-date=2026-09-12 |archive-date=2010-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100604231807/http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/ |url-status=live}}</ref> Op drie van die vliegtuie het die kapers beweer dat hulle bomme aan boord het; die FBI het geen spore van plofstof by die neerstortterreine gevind nie, en die kommissie het bevind dat die bomme waarskynlik vals was.<ref name="911ReportCh1" /> Op ten minste twee van die vlugte het die kapers oor die luidsprekerstelsel verklaar dat hulle gyselaars neem en na die lughawe terugkeer om 'n losprys te eis, klaarblyklik om weerstand te ontmoedig; in albei gevalle is die boodskap per abuis na die lugverkeersleiding uitgesaai, wat die beheerders laat besef het dat die vliegtuie gekaap is.<ref name="NTSBaa11">{{Cite report |title=Flight Path Study – American Airlines Flight 11 |publisher=National Transportation Safety Board |date=2002-02-19 |url=http://www.ntsb.gov/about/Documents/Flight_Path_Study_AA11.pdf |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105103018/http://www.ntsb.gov/about/Documents/Flight_Path_Study_AA11.pdf |archive-date=2015-11-05}}</ref> Die name van die negentien kapers is soos volg:<ref name="911Report238">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=238-239 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" ! Vlug !! Vlieënier !! Ander kapers |- | AA 11 || Mohammed Atta (33) || Abdulaziz al-Omari, Satam al-Suqami, Wail al-Shehri, Waleed al-Shehri |- | UA 175 || Marwan al-Shehhi (23) || Fayez Banihammad, Mohand al-Shehri, Ahmed al-Ghamdi, Hamza al-Ghamdi |- | AA 77 || Hani Hanjour (29) || Khalid al-Mihdhar, Majed Moqed, Nawaf al-Hazmi, Salem al-Hazmi |- | UA 93 || Ziad Jarrah (26) || Saeed al-Ghamdi, Ahmed al-Nami, Ahmed al-Haznawi |} Vyftien van hulle was burgers van [[Saoedi-Arabië]]; Banihammad en al-Shehhi was van die [[Verenigde Arabiese Emirate]], Atta van [[Egipte]] en Jarrah van [[Libanon]].<ref name="McDermott">{{Cite book |last=McDermott |first=Terry |title=Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=978-0-06-058470-2 |location=New York |pages=viii–ix}}</ref> Teen 28 September 2001 het die FBI op drie plekke 'n geestelike handleiding gevind en dit aan drie van die vier kaper-vlieëniers toegeskryf. Atta se eksemplaar was in sy reistas op die lughawe in Boston en was met 'n soort handleiding vir selfmoordaanvallers gekombineer.<ref name="Summers161">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=161-164}}</ref> Daarin het onder meer gestaan: "Maak jou hart oop, verwelkom die dood in die naam van God [...] want jy is net 'n kort oomblik verwyder van die goeie, ewige lewe in die geselskap van [[martelaar|martelare]]."<ref name="Greiner33">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=32-37 |language=de}}</ref> In 2002 het die FBI verdere biografiese besonderhede oor die negentien bekend gemaak. Almal het uit welgestelde, aansienlike en eerder sekulêre gesinne gekom en was gekwalifiseer om in die buiteland te studeer. Eers daar het hulle met radikaal-islamitiese predikers in aanraking gekom wat die [[djihad|''djihad'']] teen die Weste verkondig het. Tot hul ideologie het die geloof in 'n Joodse wêreldsameswering behoort, die beeld van 'n imperialistiese Weste wat die Islamitiese wêreld koloniseer en verneder, en 'n haat teen die wêreldwye sosiale ongelykheid wat deur globalisering veroorsaak word.<ref name="Greiner33" /> Atta, Binalshibh, Jarrah en al-Shehhi het voorheen jare lank as tegnologiestudente in [[Hamburg]] gewoon en het daar vanaf 1998 saam met ander gelykgesindes die Hamburgse terreursel gevorm. Hulle het gereeld die al-Quds-moskee besoek en noue kontak gehad met die islamistiese prediker Mohammed Fazazi.<ref name="Baehr">{{Cite book |last=Baehr |first=Dirk |title=Salafismus in Deutschland: Ursprünge und Gefahren einer islamisch-fundamentalistischen Bewegung |publisher=transcript |year=2014 |isbn=978-3-8376-2711-4 |location=Bielefeld |pages=231-250 |language=de}}</ref> In November 1999 het Binalshibh, Jarrah en al-Shehhi die Al-Kaïda-werwer Mohamedou Ould Slahi ontmoet, wat hulle aangeraai het om ''djihad''-opleiding in Afghanistan te ondergaan. In Desember 1999 het drie van die vier in die provinsie Paktia aan 'n eerste voorbereidingskursus deelgeneem, waar Bin Laden hulle weens hul tegniese kennis as toekomstige vlieëniers gekies en Atta as leier van die hele operasie aangewys het.<ref name="911Report134">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=134, 165-166, 243 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Teen die begin van 2001 het Atta en al-Shehhi hul vlieënierslisensies by 'n vliegskool in Florida verwerf en Jarrah ook in Mülheim an der Ruhr in Duitsland. Omdat die Amerikaanse owerhede Binalshibh nie toegelaat het om in te reis nie, het Bin Laden Hani Hanjour, wat reeds daar gestudeer het, as plaasvervangende vlieënier aangewys.<ref name="McDermott193">{{Cite book |last=McDermott |first=Terry |title=Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=978-0-06-058470-2 |location=New York |pages=193, 201-202}}</ref> === Beweerde Saoedi-Arabiese ondersteuning === Omdat vyftien van die negentien kapers Saoedi-Arabiese burgers was, het ondersoekers vermoed dat die voorbereiding van die aanvalle uit Saoedi-Arabië ondersteun is. Die verslag van die gesamentlike kongresondersoek van November 2002 het bevind dat Khalid al-Mihdhar en Nawaf al-Hazmi ná hul aankoms in Kalifornië in Februarie 2000 kontak gehad het met Omar al-Bayoumi en Osama Bassnan, wat as vermeende Saoedi-agente beskou is, en met die diplomaat Fahad al-Thumairy van die Saoedi-konsulaat in Los Angeles. Dié drie het hulle gehelp om huisvesting te vind en het hulle finansieel bygestaan. Die verslag van die 9/11-kommissie het in 2004 egter enige betrokkenheid van die Saoedi-Arabiese regering of van individuele regeringslede by die beplanning uitgesluit, hoewel dit bewyse van private skenkings deur Saoedi-burgers aan Al-Kaïda gevind het.<ref name="Riedel53">{{Cite book |last=Riedel |first=Bruce |title=Kings and Presidents: Saudi Arabia and the United States Since FDR |publisher=Rowman & Littlefield |year=2019 |isbn=978-0-8157-3716-2 |location=Lanham |pages=53-54}}</ref> Die vermoede het nietemin bly voortbestaan omdat die Amerikaanse regering die hoofstuk van 28 bladsye oor hierdie onderwerp geheim gehou het. Senator Bob Graham, wat die bladsye kon lees, het in April 2016 bevestig dat dit bewyse bevat van "wesenlike hulp" deur Saoedi-Arabiese regeringsverteenwoordigers, liefdadigheidsorganisasies en individue aan die twee kapers in Kalifornië.<ref name="Thevessen">{{Cite book |last=Theveßen |first=Elmar |title=Terror in Deutschland: Die tödliche Strategie der Islamisten |publisher=Piper |year=2016 |isbn=978-3-492-95271-2 |location=München |pages=33-34 |language=de}}</ref> In Julie 2016 het die Kongres die 28 bladsye vrygestel. Daaruit het geblyk dat Saoedi-Arabiese regeringsverteenwoordigers in die Verenigde State moontlik ook onafhanklik van die kapers bande met Al-Kaïda gehad het, en dat Amerikaanse intelligensiedienste verdagte Saoedi's weens die destydse goeie betrekkinge met die koninkryk skaars dopgehou het.<ref name="CNN28Pages">{{Cite news |last1=Sciutto |first1=Jim |last2=Browne |first2=Ryan |last3=Walsh |first3=Deirdre |date=2016-07-16 |title=Congress releases secret '28 pages' on alleged Saudi 9/11 ties |url=https://edition.cnn.com/2016/07/15/politics/congress-releases-28-pages-saudis-9-11/index.html |work=CNN |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="NYT28Pages">{{Cite news |last=Mazzetti |first=Mark |date=2016-07-15 |title=In 9/11 Document, View of a Saudi Effort to Thwart U.S. Action on Al Qaeda |url=https://www.nytimes.com/2016/07/16/us/28-pages-saudi-arabia-september-11.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Obama-administrasie het 'n dokument bekend gemaak wat as "Lêer 17" bekend staan en 'n lys van omtrent drie dosyn mense bevat, insluitend vermeende Saoedi-intelligensiebeamptes wat aan die ambassade in Washington verbonde was.<ref name="APFile17">{{Cite news |last=Riechmann |first=Deb |date=2016-07-02 |title=File 17 Is Glimpse Into Still-Secret 28 Pages About 9/11 |url=https://apnews.com/fe56c5d224a8463aa7cfc6ccf4689122 |work=AP News |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2022 het slagofferfamilies twee video's en 'n notaboek bekom wat by Omar al-Bayoumi beslag gelê is. Die eerste video wys hom terwyl hy 'n onthaal in San Diego vir al-Hazmi en al-Mihdhar aanbied; die notaboek bevat 'n handgetekende vliegtuig en wiskundige vergelykings wat volgens 'n vlieënier se hofverklaring gebruik kon gewees het om 'n daalhoek na 'n teiken te bereken. Volgens 'n FBI-memorandum van 2017 was al-Bayoumi van die laat 1990's tot met die aanvalle 'n betaalde medewerker van die Saoedi-Arabiese intelligensiediens. Saoedi-Arabië ontken enige betrokkenheid by die aanvalle.<ref name="CBSBayoumi">{{Cite news |last=Herridge |first=Catherine |date=2022-04-27 |title=Newly released video shows 9/11 hijackers with alleged Saudi intelligence operative |url=https://www.cbsnews.com/news/911-hijackers-video-saudi-intelligence-official-omar-al-bayoumi/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> == Ondersoeke == === Die FBI === Onmiddellik ná die aanvalle het die FBI onder die dekkode PENTTBOM met die grootste kriminele ondersoek in die Amerikaanse geskiedenis begin. Op sy hoogtepunt het meer as die helfte van die FBI se agente daaraan gewerk en is 'n halfmiljoen leidrade nagegaan.<ref name="PENTTBOM">{{Cite web |title=9/11 Investigation (PENTTBOM) |url=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/911-investigation/ |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101010030053/http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/9-11-investigation/9-11-investigation |archive-date=2010-10-10}}</ref> Die FBI het die kapers vinnig geïdentifiseer nadat Mohammed Atta se bagasie op die lughawe in Boston gevind is. Atta moes twee van sy drie tasse inboek weens die beperkte ruimte op die klein pendelvlug waarmee hy na Boston gereis het, en weens 'n nuwe beleid om vertragings te vermy, het die bagasie nooit op Vlug 11 beland nie. Dit het die kapers se name, opdragte en Al-Kaïda-verbindings bevat. "Dit het al hierdie Arabiese dokumente bevat wat op die Rosettasteen van die ondersoek neergekom het," het 'n FBI-agent gesê.<ref name="Newsday">{{Cite news |date=2009-02-06 |title=Unraveling 9–11 Was in the Bags |url=http://www.securityinfowatch.com/news/10555883/unraveling-9-11-was-in-the-bags |work=Newsday |access-date=2026-09-12}}</ref> Abu Jandal, wat jare lank Bin Laden se lyfwag was en sedert 2000 in [[Jemen]] aangehou is, het op 17 September sewe van die kapers op foto's as Al-Kaïda-lede uitgeken.<ref name="Soufan317">{{Cite book |last1=Soufan |first1=Ali |last2=Freedman |first2=Daniel |title=The Black Banners (Declassified): How Torture Derailed the War on Terror after 9/11 |publisher=W. W. Norton |year=2020 |isbn=978-0-393-54072-7 |location=New York |pages=317-318}}</ref> Op 27 September 2001 het die FBI die foto's en name van al negentien vermoedelike kapers gepubliseer.<ref name="FBI19Photos">{{Cite press release |title=The FBI Releases 19 Photographs of Individuals Believed to be the Hijackers of the Four Airliners that Crashed on September 11, 2001 |publisher=Federal Bureau of Investigation |date=2001-09-27 |url=https://www.fbi.gov/news/pressrel/press-releases/the-fbi-releases-19-photographs-of-individuals-believed-to-be-the-hijackers |access-date=2026-09-12}}</ref> Teen die middag van 11 September het die NSA en Duitse intelligensiedienste reeds kommunikasie onderskep wat na Bin Laden gewys het; om 09:15 plaaslike tyd het die NSA 'n telefoongesprek onderskep waarin 'n Afghaanse Al-Kaïda-verteenwoordiger "goeie nuus" oorgedra het: "Ons het die teikens getref."<ref name="Summers155">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=155}}</ref> Ná ses maande se werk het FBI-direkteur Robert Mueller gesê: "Die kapers het geen dokumente agtergelaat nie. Ons soektogte het nie 'n enkele dokument opgelewer, hetsy hier in die Verenigde State of tussen die skat van data wat in Afghanistan of elders ontdek is, wat op enige manier na die sameswering van 11 September verwys nie." Die kapers het die stelsel se kwesbaarhede uitgebuit: openbare telefone, selfone, vooruitbetaalde kaarte en klein betalings deur informele netwerke. Mueller het bygevoeg dat die ondersoek "duidelike en beslissende bewyse" opgelewer het dat Al-Kaïda agter die aanvalle was.<ref name="Mueller2002">{{Cite web |date=2002-04-19 |title=Speech by Robert S. Mueller III, Director, FBI, Commonwealth Club of California |url=http://www.fbi.gov/pressrel/speeches/speech041902.htm |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226224440/http://www.fbi.gov/pressrel/speeches/speech041902.htm |archive-date=2009-02-26}}</ref> === Die CIA === In 2004 het John L. Helgerson, die inspekteur-generaal van die CIA, 'n interne ondersoek na die agentskap se optrede voor 11 September gedoen en senior amptenare skerp gekritiseer omdat hulle nie alles moontlik gedoen het om terreur te bekamp nie.<ref name="Spiegel2009">{{Cite news |date=2009-08-31 |title=Ex-CIA Inspector General on Interrogation Report: 'The Agency Went over Bounds and Outside the Rules' |url=https://www.spiegel.de/international/world/ex-cia-inspector-general-on-interrogation-report-the-agency-went-over-bounds-and-outside-the-rules-a-646010.html |work=Der Spiegel |access-date=2026-09-12}}</ref> 'n Opsomming van die verslag is in Augustus 2007 gepubliseer. Daarvolgens het geen CIA-beampte die wet oortree nie, maar die gebrek aan samewerking tussen die CIA en die FBI word beklemtoon: ongeveer vyftig CIA-beamptes was bewus daarvan dat al-Hazmi en al-Mihdhar met geldige paspoorte in die Verenigde State was, maar nie een van hulle het die FBI oor die moontlike gevaar ingelig nie. Die verslag verwyt ook die voormalige CIA-direkteur George Tenet dat hy nie sy uiterste gedoen het om Al-Kaïda in die jare voor die aanvalle te ontwrig nie.<ref name="NYTCIA">{{Cite news |date=2007-08-22 |title=C.I.A. Lays Out Errors It Made Before Sept. 11 |url=https://www.nytimes.com/2007/08/22/washington/22cia.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Kongresondersoek === In Februarie 2002 het die intelligensiekomitees van die [[Senaat van die Verenigde State|Senaat]] en die Huis van Verteenwoordigers 'n gesamentlike ondersoek na die optrede van die Amerikaanse intelligensiegemeenskap begin. Hul verslag van 832 bladsye, wat in Desember 2002 verskyn het, het die tekortkominge van die FBI en die CIA uiteengesit om beskikbare inligting – onder meer oor terroriste wat die CIA geweet het in die land was – te gebruik om die aanslag te verhinder.<ref name="Theoharis">{{Cite book |editor-last=Theoharis |editor-first=Athan G. |title=The Central Intelligence Agency: Security Under Scrutiny |publisher=Greenwood |year=2006 |isbn=978-0-313-33282-1 |pages=222-224}}</ref> Die Bush-administrasie het geëis dat 28 verbandhoudende bladsye geklassifiseer bly. Die voorsitter van die ondersoek, Bob Graham, het in Desember 2002 gesê daar is "bewyse dat buitelandse regerings betrokke was by die fasilitering van die aktiwiteite van minstens sommige van die terroriste in die Verenigde State".<ref name="PBSGraham">{{Cite web |date=2002-12-11 |title=Improving Intelligence |url=https://www.pbs.org/newshour/show/improving-intelligence |publisher=PBS |access-date=2026-09-12}}</ref> Slagofferfamilies, gefrustreer deur die onbeantwoorde vrae en die geredigeerde materiaal, het op 'n onafhanklike kommissie aangedring.<ref name="Theoharis" /> === Die 9/11-kommissie === Op aandrang van slagoffersorganisasies en teen die wense van die regering het die Huis van Verteenwoordigers in die herfs van 2002 die Nasionale Kommissie oor Terreuraanvalle op die Verenigde State – algemeen bekend as die 9/11-kommissie – ingestel. Vyf Demokrate, vyf Republikeine en 78 personeellede het van Januarie 2003 tot Augustus 2004 die beplanning van die aanvalle, hul verloop en die reaksie van die Amerikaanse owerhede ondersoek. Hulle het sowat 1&nbsp;200 getuies ondervra, waaronder 120 regeringsamptenare, insluitend president Bush, visepresident Cheney en veiligheidsadviseur Condoleezza Rice.<ref name="911Report254">{{Cite report |url=https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |title=Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |date=2004-07-22 |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |pages=254-262 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816164111/https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf |archive-date=2021-08-16 |url-status=live}}</ref> Omdat die uitvoerende direkteur Philip Zelikow as regeringsadviseur bande met Rice en Bush se hoofadviseur Karl Rove gehad het, het slagoffersorganisasies en sommige kommissielede hom van 'n botsing van belange beskuldig.<ref name="Mycoff">{{Cite book |last1=Mycoff |first1=Jason D. |last2=Pika |first2=Joseph A. |title=Confrontation and Compromise: Presidential and Congressional Leadership, 2001–2006 |publisher=Rowman & Littlefield |year=2008 |isbn=978-0-7425-4059-0 |location=Lanham |page=83}}</ref> Die kommissieleiers Thomas Kean en Lee H. Hamilton het aan die begin van 2004 verneem dat die CIA video-opnames van ondervragings van Al-Kaïda-lede vernietig het wat hulle aangevra het.<ref name="Mayer280">{{Cite book |last=Mayer |first=Jane |title=The Dark Side: The Inside Story of How the War on Terror Turned into a War on American Ideals |publisher=Anchor Books |year=2009 |isbn=978-0-307-45629-8 |location=New York |page=280}}</ref> Die eindverslag van Julie 2004, 'n dokument van 585 bladsye, het ernstige sistemiese foute by al die betrokke Amerikaanse owerhede uitgewys: die CIA en die FBI het hul kennis nie uitgeruil nie, Al-Kaïda-lede wat die land binnegekom het, is nie dopgehou nie, verdagte binnelandse passasiers is nie by lughawens gekontroleer nie, en die bevelslyne van NORAD was te stadig. Bush het tussen Januarie 2001 en September 2001 meer as 40 daaglikse kortverslae oor Bin Laden en Al-Kaïda ontvang, en dié van 6 Augustus 2001 het teen 'n veelvuldige aanslag in die Verenigde State met gekaapte vliegtuie gewaarsku.<ref name="911Report254" /> Die verslag stel: "Ons glo die aanvalle van 11 September het vier soorte mislukkings blootgelê: in verbeelding, beleid, vermoëns en bestuur."<ref name="Foresight">{{Cite web |title=Foresight—and Hindsight |url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch11.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |access-date=2026-09-12}}</ref> Die verslag het egter geen individue vir die mislukkings verantwoordelik gehou of persoonlike gevolge geëis nie, en dit het self berus op ondervragingsverklarings wat deur [[marteling]] verkry is.<ref name="Mayer280" /> In 2011 het die kommissie sy ontsteltenis uitgespreek dat verskeie van sy aanbevelings nog nie geïmplementeer is nie.<ref name="LATGaps">{{Cite news |last=Bennett |first=Brian |date=2011-08-30 |title=Post-9/11 assessment sees major security gaps |url=https://www.latimes.com/nation/la-xpm-2011-aug-30-la-na-911-report-card-20110831-story.html |work=Los Angeles Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Ondersoeke na die ineenstortings === Die verslag van die konsultasiefirma McKinsey & Company oor die brandweer se optrede het in 2002 aanbeveel dat die kommunikasiestelsels, bevelstrukture en operasionele riglyne verbeter word om in toekomstige rampe meer lewens te red.<ref name="McKinsey" /> Die Federal Emergency Management Agency (FEMA) het tot Mei 2002 'n voorlopige ondersoek na die boutegniese oorsake van die ineenstortings gedoen, waarna die NIST op 1 Oktober 2002 'n wetlike navorsingsopdrag daarvoor ontvang het.<ref name="FEMA403" /><ref name="NISTMandate">{{Cite web |date=2012 |title=NIST's Responsibilities under the National Construction Safety Team Act |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/04/28/NationalConstructionSafetyTeamActFactsheet111212.pdf |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12}}</ref> Die omvattende studie oor die tweelingtorings, saamgestel deur meer as 300 kundiges, het in September 2005 verskyn, en die herhaaldelik uitgestelde eindverslag oor gebou 7 in November 2008.<ref name="NISTFinalReports">{{Cite web |title=Final Reports from the NIST World Trade Center Disaster Investigation |url=https://www.nist.gov/el/final-reports-nist-world-trade-center-disaster-investigation |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="NISTWTC7" /> Die NIST het bevind dat die brandvertragende bekleding op die staalstrukture van die tweelingtorings deur die botsings afgeslaan is, en dat die torings waarskynlik sou bly staan het as dit nie gebeur het nie.<ref name="NISTCollapse" /> 'n Studie van die [[Purdue-universiteit]] in 2007 het met 'n nuwe hoëpresisie-simulasiemodel bevestig dat die ineenstorting onvermydelik geword het sodra die isolasie verwyder is: die hitte van 'n gewone kantoorbrand sou genoeg gewees het om die blootgestelde balke en kolomme te verswak, ongeag hoeveel kolomme deur die botsing beskadig is.<ref name="Purdue">{{Cite journal |last1=Irfanoglu |first1=Ayhan |last2=Hoffmann |first2=Christoph M. |year=2008 |title=Engineering Perspective of the Collapse of WTC-I |journal=Journal of Performance of Constructed Facilities |volume=22 |page=62 |doi=10.1061/(ASCE)0887-3828(2008)22:1(62)}}</ref> Die direkteur van die oorspronklike ondersoek het gesê: "Die torings het verstommend goed gevaar. Dit was nie die terroriste se vliegtuie wat die geboue laat val het nie; dit was die brand wat daarop gevolg het."<ref name="TerrorProof">{{Cite web |last=Sigmund |first=Pete |date=2002-09-25 |title=Building a Terror-Proof Skyscraper: Experts Debate Feasibility, Options |url=http://www.constructionequipmentguide.com/Building-a-Terror-Proof-Skyscraper-Experts-Debate-Feasibility-Options/2598/ |publisher=Construction Equipment Guide |access-date=2026-09-12}}</ref> Die verslag het ook bevind dat die trappe in die torings nie voldoende versterk was om bo die impaksones 'n ontsnaproete te bied nie.<ref name="NISTCodes">{{Cite web |date=2007-10-25 |title=Translating WTC Recommendations into Model Building Codes |url=http://wtc.nist.gov/NIBS_MMC/CodeChangeProposals.htm |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310004023/http://wtc.nist.gov/NIBS_MMC/CodeChangeProposals.htm |archive-date=2011-03-10}}</ref> Wat gebou 7 betref, het die NIST bevind dat onbeheerde brande vloerbalke laat verhit het, wat "'n kritieke draagkolom laat faal het en 'n brandgeïnduseerde progressiewe ineenstorting begin het".<ref name="NISTWTC7" /> === Komplotteorieë === Sedert 2001 is talle sameswerings- of komplotteorieë oor die aanvalle versprei, veral op die internet. Die aanhangers daarvan beweer gewoonlik dat die Amerikaanse regering of sy intelligensiedienste die aanvalle bewustelik toegelaat of self uitgevoer het. Hulle betwis die vasgestelde oorsake van die skade en beweer ander oorsake, soos 'n beheerde sloping van die geboue. Aanhangers van die sogenaamde ''9/11 Truth Movement'' het sedert 2005 'n nuwe ondersoek geëis. Hul stellings word nie net deur die kundiges van FEMA en die NIST weerspreek nie, maar ook deur wetenskaplikes sonder enige regeringsopdrag.<ref name="CBSConspiracy">{{Cite news |last=Norman |first=Joshua |date=2011-09-11 |title=9/11 conspiracy theories won't stop |url=https://www.cbsnews.com/news/9-11-conspiracy-theories-wont-stop/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Reeds aan die begin van 2002 het die boek ''L'Effroyable Imposture'' van die Fransman Thierry Meyssan, wat die amptelike verklaring van die aanvalle bevraagteken het, internasionale verspreiding geniet. Sedertdien het skrywers soos Webster G. Tarpley en David Ray Griffin soortgelyke boeke gepubliseer, en die dokumentêr ''Loose Change'' het wye aandag getrek.<ref name="FrConspiracy">{{Cite news |last=Lasserre |first=Isabelle |date=2010-01-25 |title=L'Amérique, cible de choix du révisionnisme |url=https://www.lefigaro.fr/international/2010/01/25/01003-20100125ARTFIG00710-l-amerique-cible-de-choix-du-revisionnisme-.php |work=Le Figaro |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> In Frankryk het Guillaume Dasquié en Jean Guisnel in 2002 die weerleggende boek ''L'effroyable mensonge'' gepubliseer, en die Association française pour l'information scientifique het in Junie 2011 'n spesiale uitgawe van sy tydskrif ''Science et pseudo-sciences'' gewy aan die onwetenskaplike aard van dié teorieë.<ref name="AFIS">{{Cite web |date=2011 |title=Science et pseudo-sciences nr. 296, Hors-série 11 septembre |url=https://www.pseudo-sciences.org/spip.php?article1626 |publisher=Association française pour l'information scientifique |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ondersoekende joernalis Fabrizio Calvi het in ''11 septembre, la contre-enquête'' (2011) tot die gevolgtrekking gekom dat daar geen presiese voorkennis of doelbewuste toelating deur die Amerikaanse owerhede was nie, maar wel 'n duidelike mislukking van die intelligensiedienste as gevolg van stadige prosedures en die versplintering van inligting en verantwoordelikheid: "As daar in die Verenigde State 'n sameswering was, was dit dié van onbekwames en dwase."<ref name="Calvi">{{Cite book |last=Calvi |first=Fabrizio |title=11 septembre, la contre-enquête |publisher=Fayard |year=2011 |location=Parys |language=fr}}</ref> == Reaksies == === Reaksie van die Amerikaanse regering === [[Lêer:President George W. Bush Receives Information Regarding Terrorist Attacks.jpg|duimnael|President George W. Bush word in Sarasota, Florida, ingelig terwyl hy 'n laerskool besoek.]] President [[George W. Bush]] het omstreeks 09:00 plaaslike tyd tydens 'n leesles by die Emma E. Booker-laerskool in Sarasota, Florida, van die eerste botsing gehoor, en kort daarna het sy stafhoof Andrew Card aan hom gefluister: "'n Tweede vliegtuig het die tweede toring getref. Amerika word aangeval."<ref name="NBCCard">{{Cite news |date=2009-10-09 |title=He told Bush that America is under attack |url=http://www.nbcnews.com/id/32782623/ns/us_news-9_11_eight_years_later/t/he-told-bush-america-under-attack/ |work=NBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> Hy het die les eers voltooi, daarna met adviseurs en visepresident Cheney getelefoneer en met die ''Air Force One'' na verskeie lugmagbasisse gevlieg. Teen ongeveer 19:00 het hy die Withuis bereik en die CIA en die FBI vrye hand gegee om die daders op te spoor.<ref name="AtkinsBush">{{Cite book |last=Atkins |first=Stephen E. |title=9/11: The Essential Reference Guide |publisher=ABC-Clio |year=2021 |isbn=978-1-4408-7302-7 |location=Santa Barbara |pages=77-78}}</ref> In sy toespraak tot die nasie om 20:30 het hy van "bose dade van terreur" gepraat en militêre vergelding aangekondig: "Terreuraanvalle kan die fondamente van ons hoogste geboue skud, maar hulle kan nie die fondamente van Amerika skud nie."<ref name="BushAddress">{{Cite web |last=Bush |first=George W. |date=2001-09-11 |title=Address to the Nation on the Terrorist Attacks |url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/address-the-nation-the-terrorist-attacks |publisher=The American Presidency Project |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 20 September 2001 het Bush in 'n buitengewone toespraak voor die gesamentlike sitting van die Kongres die oorlog teen terreur verklaar. Elke nasie moes nou kies: "Óf julle is met ons, óf julle is met die terroriste." Voortaan sou die Verenigde State enige land wat terroriste bly ondersteun en huisves, as 'n vyand beskou.<ref name="BushCongress">{{Cite news |last=Bush |first=George W. |date=2001-09-20 |title=Text: President Bush Addresses the Nation |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813093643/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html |archive-date=2021-08-13}}</ref> Die toespraak is oor partygrense heen verwelkom, en Bush se goedkeuringsyfer het tot 90 persent gestyg.<ref name="Gallup">{{Cite news |title=Presidential Approval Ratings – George W. Bush |url=http://www.gallup.com/poll/116500/Presidential-Approval-Ratings-George-Bush.aspx |publisher=Gallup |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402045152/http://www.gallup.com/poll/116500/presidential-approval-ratings-george-bush.aspx |archive-date=2009-04-02}}</ref> Die burgemeester van New York, [[Rudy Giuliani]], se sigbare rol het hom nasionale lof besorg.<ref name="TimePooley">{{Cite magazine |last=Pooley |first=Eric |date=2001-12-31 |title=Mayor of the World |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2020227_2020306_2022358,00.html |magazine=Time |access-date=2026-09-12}}</ref> Noodplanne vir die kontinuïteit van die regering en die ontruiming van leiers is kort ná die aanvalle in werking gestel; die Kongres is eers in Februarie 2002 daarvan in kennis gestel.<ref name="Commission10" /><ref name="CBSShadow">{{Cite news |date=2002-03-02 |title='Shadow Government' News To Congress |url=https://www.cbsnews.com/news/shadow-government-news-to-congress/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 14 September het Bush 'n nasionale noodtoestand afgekondig, wat hy elke jaar van sy ampstermyn verleng het; ook die daaropvolgende regerings het dit jaarliks hernu, sodat die uitsondering die reël geword het.<ref name="Thimm">{{Cite web |last=Thimm |first=Johannes |date=2018 |title=Vom Ausnahmezustand zum Normalzustand: Die USA im Kampf gegen den Terrorismus |url=https://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2018S16_tmm.pdf |publisher=Stiftung Wissenschaft und Politik |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 18 September het die Kongres die ''Authorization for Use of Military Force'' aanvaar, wat die president vooraf en sonder tydsbeperking magtig om "alle nodige en gepaste geweld" te gebruik teen dié wat die aanvalle beplan, gemagtig, gepleeg of gehelp het, of wat sulke persone gehuisves het. Die magtiging is steeds van krag.<ref name="AUMF">{{Cite web |date=2001-09-18 |title=Public Law 107–40: Joint Resolution to authorize the use of United States Armed Forces against those responsible for the recent attacks launched against the United States |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ40/pdf/PLAW-107publ40.pdf |publisher=107de Kongres |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207022906/https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-107publ40/pdf/PLAW-107publ40.pdf |archive-date=2018-12-07}}</ref> === Haatmisdade en diskriminasie === Die aanvalle het baie Amerikaners met vrees, woede en 'n gevoel van kwesbaarheid vervul. Talle mense wat weens hul voorkoms of kleredrag vir Moslems of Arabiere aangesien is, is verbaal en liggaamlik aangeval, en baie Moslems het weke lank nie in die openbaar verskyn nie.<ref name="Shanty">{{Cite book |last=Shanty |first=Frank |title=9/11: The Essential Reference Guide |publisher=ABC-Clio |year=2021 |location=Santa Barbara |pages=xvii–xix |chapter=The Impact of 9/11 on American Muslims}}</ref> Ook [[Sikhisme|Sikhs]] met tulbande is beledig, aangeval en bedreig; een van hulle, Balbir Singh Sodhi, is op 15 September 2001 in Mesa, Arizona, doodgeskiet nadat hy vir 'n Moslem aangesien is.<ref name="CNNHate">{{Cite news |date=2001-09-17 |title=Hate crime reports up in wake of terrorist attacks |url=http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051127025019/http://archives.cnn.com/2001/US/09/16/gen.hate.crimes/ |archive-date=2005-11-27}}</ref> 'n Verslag van die Suid-Asiatiese Amerikaanse organisasie South Asian Americans Leading Together het tussen 11 en 17 September 2001 mediaberigte oor 645 vooroordeelvoorvalle teen Amerikaners van Suid-Asiatiese of Midde-Oosterse afkoms gedokumenteer, insluitend vandalisme, brandstigting, aanranding, skietvoorvalle en dreigemente.<ref name="SAALT">{{Cite web |year=2003 |title=American Backlash: Terrorists Bring War Home in More Ways Than One |url=http://www.saalt.org/attachments/1/American%20Backlash%20report.pdf |publisher=SAALT |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203140832/http://static.911digitalarchive.org/REPOSITORY/OTHER_OBJECTS/6object.pdf |archive-date=2010-12-03}}</ref> Ses dae ná die aanvalle het Bush die grootste Islamitiese sentrum in Washington besoek, waar hy die "ongelooflik waardevolle bydrae" van Amerikaanse Moslems erken het en gevra het dat hulle "met respek behandel word".<ref name="NYTFreedman">{{Cite news |last=Freedman |first=Samuel G. |date=2012-09-07 |title=Six Days After 9/11, Another Anniversary Worth Honoring |url=https://www.nytimes.com/2012/09/08/us/on-religion-six-days-after-9-11-another-anniversary-worth-honoring.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106125316/https://www.nytimes.com/2012/09/08/us/on-religion-six-days-after-9-11-another-anniversary-worth-honoring.html |archive-date=2019-11-06}}</ref> 'n Peiling onder Arabiese Amerikaners in Mei 2002 het bevind dat 20 persent persoonlik diskriminasie ervaar het; in 'n peiling onder Amerikaanse Moslems in Julie 2002 het 48 persent gesê hul lewens het verswak en 57 persent dat hulle 'n daad van vooroordeel of diskriminasie beleef het.<ref name="HRWNotEnemy">{{Cite web |date=2002 |title=We Are Not the Enemy: Hate Crimes Against Arabs, Muslims, and Those Perceived to be Arab or Muslim after September 11 |url=https://www.hrw.org/reports/2002/usahate/usa1102-04.htm |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522192143/https://www.hrw.org/reports/2002/usahate/usa1102-04.htm |archive-date=2022-05-22}}</ref> Teen Mei 2002 het die Amerikaanse Gelyke Werksgeleenthede-kommissie 488 klagtes van werksdiskriminasie ontvang, waarvan 301 van mense was wat afgedank is.<ref name="HRWNotEnemy" /> Minister van justisie John Ashcroft het tot 2004 sowat 5&nbsp;000 migrante – meestal jong Arabiese of Moslem-mans – sonder konkrete verdenkings laat aanhou. Baie van hulle is weens geringe oortredings van die immigrasie- of visumreg aangekla of maande lank as sogenaamde onmisbare getuies aangehou en ondervra. Uiteindelik kon met geen enkele gearresteerde 'n verband met Al-Kaïda bewys word nie.<ref name="Busching82">{{Cite book |last=Büsching |first=Stephan |title=Die Welt nach 9/11: Auswirkungen des Terrorismus auf Staatenwelt und Gesellschaft |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=82-90 |language=de}}</ref> Amerikaanse Moslem-organisasies – onder meer die Islamic Society of North America, die American Muslim Council, die Council on American-Islamic Relations en die Islamic Circle of North America – het die aanvalle onmiddellik veroordeel en Amerikaanse Moslems opgeroep "om na vore te kom met hul vaardighede en hulpbronne om die lyding van die getroffenes en hul families te verlig". Benewens geldelike skenkings het baie Islamitiese organisasies bloedskenkingsveldtogte gereël en mediese hulp, voedsel en skuiling voorsien.<ref name="ISNA">{{Cite web |title=Muslim Americans Condemn Attack |url=http://www.islamicity.com/articles/Articles.asp?ref=AM0109-335 |publisher=ISNA |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172342/https://www.islamicity.org/ |archive-date=2018-12-25}}</ref> Belangstelling in die Islam het ná die aanvalle toegeneem; in die eerste tien jaar het interreligieuse gemeenskapsdiens van 8 tot 20 persent gestyg en het die persentasie Amerikaanse gemeentes wat aan interreligieuse aanbidding deelneem, van 7 tot 14 persent verdubbel.<ref name="CSMonitor">{{Cite news |date=2011-09-08 |title=From fear of Islam to outreach: how 9/11 prompted interfaith efforts |url=https://www.csmonitor.com/USA/Society/2011/0908/From-fear-of-Islam-to-outreach-how-9-11-prompted-interfaith-efforts |work=The Christian Science Monitor |issn=0882-7729 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827153610/https://www.csmonitor.com/USA/Society/2011/0908/From-fear-of-Islam-to-outreach-how-9-11-prompted-interfaith-efforts |archive-date=2021-08-27}}</ref> Die historikus Jill Lepore beskou die vermeende nuwe nasionale eenheid ná die aanvalle as 'n geskiedkundige mite en verwys na die heftige aanvalle op kritici soos die essayis [[Susan Sontag]], wat die Amerikaanse buitelandse beleid as mede-oorsaak genoem het. Die regskonserwatiewe skrywer Ann Coulter het geëis dat die Verenigde State selfs sonder verdere ondersoek die aanvallers se "lande binneval, hulle leiers doodmaak en hulle tot die Christendom bekeer", en die evangeliese televisieprediker Jerry Falwell het homoseksuele en voorstanders van aborsie mede-aanspreeklik vir die aanvalle gehou. Sulke uitsprake is op hul beurt skerp gekritiseer.<ref name="Lepore">{{Cite book |last=Lepore |first=Jill |title=Diese Wahrheiten: Eine Geschichte der Vereinigten Staaten von Amerika |publisher=C. H. Beck |year=2019 |isbn=978-3-406-73989-7 |location=München |pages=880-881 |language=de}}</ref> === Internasionale reaksies === Die aanvalle is deur die media en regerings wêreldwyd veroordeel, en talle lande het steun en solidariteit met die Verenigde State betuig.<ref name="Hertzberg">{{Cite magazine |last=Hertzberg |first=Hendrik |date=2006-09-11 |title=Lost love |url=http://www.newyorker.com/archive/2006/09/11/060911ta_talk_hertzberg |magazine=The New Yorker |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606070654/http://www.newyorker.com/archive/2006/09/11/060911ta_talk_hertzberg |archive-date=2011-06-06}}</ref> Die sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]], [[Kofi Annan]], het verklaar: "Daar bestaan geen twyfel dat hierdie aanvalle doelbewuste dade van terreur is nie, sorgvuldig beplan en gekoördineer – en as sodanig veroordeel ek hulle volkome."<ref name="AnnanUN">{{Cite web |date=2001-09-11 |title=United Nations Secretary-General condemns terrorist attacks on United States of America |url=https://www.i-p-o.org/terror-usa-un.htm |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Franse president [[Jacques Chirac]] het dieselfde aand op televisie gesê: "Die Franse volk in sy geheel staan aan die kant van die Amerikaanse volk."<ref name="LeMondeChirac">{{Cite news |date=2001-09-11 |title=Déclaration des autorités françaises |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2001/09/11/consternation-dans-le-monde-entier_221480_1819218.html |work=Le Monde |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Britse premier [[Tony Blair]] het gesê Brittanje staan "skouer aan skouer" met die Verenigde State,<ref name="BlairStatement">{{Cite news |date=2001-09-11 |title=Blair's statement in full |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/1538551.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307034034/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1538551.stm |archive-date=2022-03-07}}</ref> en hy het daarna twee maande lank 54 vergaderings met wêreldleiers gehou om internasionale steun vir militêre optrede te werf.<ref name="StandardBlair">{{Cite news |date=2007-10-27 |title=Tony Blair's allegiance to George Bush laid bare |url=https://www.standard.co.uk/news/tony-blairs-corrosive-allegiance-to-george-bush-laid-bare-for-the-first-time-6668892.html |work=Evening Standard |location=Londen |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113071246/https://www.standard.co.uk/news/tony-blairs-corrosive-allegiance-to-george-bush-laid-bare-for-the-first-time-6668892.html |archive-date=2021-01-13}}</ref> Die Duitse bondskanselier [[Gerhard Schröder]] het "onbeperkte solidariteit" met die Verenigde State toegesê en gesê: "Dit is nie 'n stryd tussen beskawings nie, dit is 'n stryd vír die beskawing."<ref name="Revel">{{Cite book |last=Revel |first=Jean-François |title=L'obsession anti-américaine |publisher=Plon |year=2002 |isbn=978-2-259-19449-5 |location=Parys |page=224 |language=fr}}</ref> Die Duitse staatspresident Johannes Rau het op 14 September voor sowat 200&nbsp;000 mense in Berlyn gesê: "Haat mag ons nie tot haat verlei nie. Haat verblind. [...] Die beste beskerming teen terreur, geweld en oorlog is 'n regverdige internasionale orde."<ref name="Rau">{{Cite news |date=2001-09-15 |title=Rau: "Wir müssen den Terrorismus bekämpfen" |url=https://www.welt.de/print-welt/article476104/Rau-Wir-muessen-den-Terrorismus-bekaempfen.html |work=Die Welt |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 12 September 2001 het die VN-Veiligheidsraad met Resolusie 1368 die aanvalle eenparig veroordeel en die reg van die Verenigde State op militêre selfverdediging erken.<ref name="UNSC1368">{{Cite press release |title=Security Council Condemns, 'In Strongest Terms', Terrorist Attacks on the United States |date=2001-09-12 |publisher=Verenigde Nasies |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060909162055/http://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm |archive-date=2006-09-09}}</ref> Dieselfde dag het die NAVO-raad verklaar dat 'n bondgenootskapsgeval sou bestaan sodra bewys is dat die aanval van buite die Verenigde State gekom het; op 4 Oktober 2001 het die negentien NAVO-lande die bondgenootskapsgeval eenparig aanvaar en hulle daarmee tot militêre steun verbind.<ref name="bpbNATO">{{Cite web |date=2021-10-14 |title=Vor 20 Jahren: NATO beschließt Bündnisfall |url=https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/342066/vor-20-jahren-nato-beschliesst-buendnisfall/ |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Australiese premier John Howard, wat hom tydens die aanvalle in Washington bevind het, het Artikel IV van die ANZUS-verdrag ingeroep.<ref name="ABCHoward">{{Cite news |date=2011 |title=ABC Conversations with Richard Fidler: John Howard Interview Transcript |url=http://www.abc.net.au/reslib/201109/r826557_7555516.pdf |work=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510233640/http://www.abc.net.au/reslib/201109/r826557_7555516.pdf |archive-date=2013-05-10}}</ref> Die Russiese president Vladimir Poetin het die aanvalle "'n onbeskaamde uitdaging aan die hele mensdom" genoem en die moontlikheid van Russiese deelname nie uitgesluit nie, terwyl Iran sy grens met Afghanistan gesluit en steun aan die Noordelike Alliansie teen die Taliban aangekondig het.<ref name="Berger116">{{Cite book |last1=Berger |first1=Silvia |last2=Kläy |first2=Dieter |last3=Stahel |first3=Albert A. |title=Afghanistan – ein Land am Scheideweg im Spiegel der aktuellen Ereignisse |publisher=vdf Hochschulverlag |year=2002 |isbn=3-7281-2788-4 |location=Zürich |pages=116, 121-122 |language=de}}</ref> Leiers in die meeste Midde-Oosterse lande, sowel as Libië en Afghanistan, het die aanvalle veroordeel. Irak was 'n opvallende uitsondering: die staatstelevisie het verklaar dat "die Amerikaanse cowboys die vrugte pluk van hul misdade teen die mensdom".<ref name="CNNMideast">{{Cite news |date=2001-09-12 |title=Attacks draw mixed response in Mideast |url=http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/09/12/mideast.reaction/index.html |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070813060324/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/09/12/mideast.reaction/index.html |archive-date=2007-08-13}}</ref> Die regering van Saoedi-Arabië het die aanvalle amptelik veroordeel, hoewel baie Saoedi's Bin Laden se saak privaat ondersteun het.<ref name="Summers403">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |page=403}}</ref> Die president van die Palestynse Owerheid, Yasser Arafat, het die aanvalle veroordeel en sy medelye betuig, maar daar was berigte van vieringe van omstrede omvang op die Wesoewer, in Gasa en in Oos-Jerusalem. Arafat het sy veiligheidsdienste opdrag gegee om die vieringe te beëindig.<ref name="NPREstrin">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=2021-09-10 |title=How The Events Of 9/11 Still Affect The Israeli-Palestinian Conflict |url=https://www.npr.org/2021/09/09/1035418760/how-the-events-of-9-11-still-affect-the-israeli-palestinian-conflict |work=NPR |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 25 September 2001 het die Iranse president Mohammad Khatami gesê: "Iran verstaan die Amerikaners se gevoelens oor die terreuraanvalle in New York en Washington ten volle", en bygevoeg dat "nasies nie in die plek van terroriste gestraf moet word nie".<ref name="Khatami">{{Cite web |date=2001-09-25 |title=P.I.R.I News Headlines |url=https://web.archive.org/web/20020503200608/http://www.president.ir/cronicnews/1380/8007/800703/800703.htm |publisher=Kantoor van die President van Iran |access-date=2026-09-12}}</ref> Iranse burgers het voor die Switserse ambassade in Teheran, wat Amerikaanse belange in Iran verteenwoordig, saamgedrom en kerse as teken van rou aangesteek.<ref name="BBCCorera">{{Cite news |last=Corera |first=Gordon |date=2006-09-25 |title=Iran's gulf of misunderstanding with US |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5377914.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064710/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5377914.stm |archive-date=2009-02-15}}</ref> Op 17 Oktober 2001 het Mary Robinson van die VN se Hoë Kommissariaat vir Menseregte die aanvalle as misdade teen die mensdom bestempel.<ref name="Robinson">{{Cite web |date=2001-10-17 |title=Mary Robinson : les attentats du 11 septembre sont des crimes contre l'humanité |url=http://www.aidh.org/attacks/d07.htm |language=fr |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030914133039/http://www.aidh.org/attacks/d07.htm |archive-date=2003-09-14}}</ref> === Reaksies in die Islamitiese wêreld === 'n Paar dae ná die aanvalle het Moslem-geleerdes en -organisasies die aanvalle openlik veroordeel. Op 13 September 2001 het die regsgeleerde Yusuf al-Qaradawi verklaar dat sy hart bloei oor die aanvalle, ondanks sy sterk teenkanting teen die Amerikaanse beleid teenoor Israel: die Islam as "godsdiens van verdraagsaamheid" beskou 'n aanval op onskuldige mense as 'n swaar sonde. Hy het na vers 5:32 van die [[Koran]] verwys: "Wie ook al 'n mens doodmaak wat nie 'n ander doodgemaak het of onheil op aarde gestig het nie, dit is asof hy die hele mensdom doodgemaak het."<ref name="Condemning">{{Cite web |year=2012 |title=Condemning Terrorism: Statements from Muslim Leaders |url=https://rissc.jo/wp-content/uploads/2018/11/Condemning_Terrorism-EN.pdf |publisher=Royal Islamic Strategic Studies Centre |pages=17, 25, 27, 31 |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 14 September het 46 verteenwoordigers van die Moslembroederskap, Jamaat-e-Islami en ander Islamitiese organisasies in die koerant ''al-Quds al-Arabi'' "met alle vasberadenheid en skerpte hierdie gebeure wat met alle menslike en Islamitiese waardes in stryd is" veroordeel.<ref name="Condemning" /> Muhammad Sayyid Tantawi, die sjeik van die al-Azhar-universiteit in Kaïro, het die aanvalle "nie dapper nie" genoem en gesê dat die daders op die Oordeelsdag veroordeel sal word; namens al-Azhar het hy verklaar dat die instelling teen terrorisme van enige aard gekant is.<ref name="Condemning" /> Sommige Moslems het die aanvalle egter verwelkom: die Saoedi-geleerde Safar al-Hawali het in 'n ope brief aan Bush geskryf dat die skok onder Moslems met 'n "geweldige golf van vreugde" gepaard gegaan het.<ref name="Hawali">{{Cite web |last=al-Hawali |first=Safar |date=2001-10-15 |title=An Open Letter to President Bush |url=https://sunnahonline.com/ilm/contemporary/0025.htm |publisher=sunnahonline.com |access-date=2026-09-12}}</ref> == Militêre en politieke nasleep == === Oorlog in Afghanistan === [[Lêer:US Army Afghanistan 2006.jpg|duimnael|Amerikaanse soldate in Afghanistan, Mei 2006]] Op die middag van 11 September het minister van verdediging [[Donald Rumsfeld]] sy adjunkte reeds opdrag gegee om na bewyse van Iraakse betrokkenheid te soek. Volgens aantekeninge van die senior beleidsamptenaar Stephen Cambone het Rumsfeld gevra: "Beste inligting, vinnig. Beoordeel of hulle goed genoeg is om S.H. [Saddam Hussein] terselfdertyd te tref. Nie net OBL [Osama bin Laden] nie."<ref name="FrontlineBush">{{Cite episode |title=Bush's War |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/bushswar/ |series=Frontline |network=PBS |date=2008-03-24 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211110930/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/bushswar/ |url-status=live}}</ref> Minister van buitelandse sake [[Colin Powell]] het egter deurgevoer dat 'n ultimatum eerste aan die Taliban-regime gestel word om Bin Laden uit te lewer. Die Taliban het aangebied om hom self te verhoor of aan 'n buurland uit te lewer, maar die Amerikaanse regering het die aanbod geïgnoreer en onderhandelinge uitgesluit.<ref name="Summers175">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=175-176}}</ref> Op 7 Oktober 2001 het die Verenigde State en Brittanje Operasie Enduring Freedom begin met lugbombardemente op Taliban- en Al-Kaïda-posisies, gevolg deur grondtroepe van die spesiale magte.<ref name="CFRTimeline">{{Cite web |title=The U.S. War in Afghanistan |url=https://www.cfr.org/timeline/us-war-afghanistan |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227122228/https://www.cfr.org/timeline/us-war-afghanistan |archive-date=2019-02-27}}</ref> Op 13 November 2001 het die verbonde Noordelike Alliansie Kaboel sonder teenstand ingeneem, en teen die einde van die jaar was die Taliban-regime omvergewerp.<ref name="Greiner89">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=89-90 |language=de}}</ref> Bin Laden het in Desember 2001 tydens die Slag van Tora Bora oor die Pakistanse grens ontsnap en byna tien jaar lank ongesiens gebly.<ref name="BBCTora">{{Cite news |last=Corera |first=Gordon |date=2011-07-21 |title=Bin Laden's Tora Bora escape, just months after 9/11 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14190032 |work=BBC News |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129165659/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-14190032 |archive-date=2022-11-29}}</ref> Op 2 Mei 2011 het 'n Amerikaanse spesiale eenheid hom in Abbottabad in Pakistan opgespoor en in Operasie Neptune Spear doodgemaak.<ref name="Summers433">{{Cite book |last1=Summers |first1=Anthony |last2=Swan |first2=Robbyn |title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 |publisher=Ballantine Books |year=2012 |isbn=978-0-8129-7809-4 |location=New York |pages=433-434}}</ref> Die meeste Afghane het ten tyde van die aanvalle reeds honger gely. Ná die aanvalle het tienduisende mense probeer vlug uit vrees vir Amerikaanse vergelding, en Pakistan – reeds die tuiste van baie Afghaanse vlugtelinge – het sy grens op 17 September 2001 gesluit. Duisende Afghane het ook na die grens met Tadjikistan gevlug, maar is toegang geweier.<ref name="CNNRefugees">{{Cite news |date=2001-09-20 |title=Afghan refugee crisis spreads |url=https://edition.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/central/09/20/ret.afghan.refugees/ |work=CNN |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Taliban-leiers het teen militêre optrede gepleit: "Ons doen 'n beroep op die Verenigde State om Afghanistan nie in nog meer ellende te dompel nie, want ons mense het reeds soveel gely."<ref name="NYTTaliban">{{Cite news |last=Bearak |first=Barry |date=2001-09-13 |title=After The Attacks: The Afghans; Taliban Plead for Mercy to the Miserable in a Land of Nothing |url=https://www.nytimes.com/2001/09/13/us/after-attacks-afghans-taliban-plead-for-mercy-miserable-land-nothing.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Alle VN-werkers het die land verlaat, en die Wêreldvoedselprogram het op 12 September opgehou om koring na Afghanistan in te voer weens veiligheidsrisiko's.<ref name="BBCAid">{{Cite news |date=2001-09-22 |title=Aid shortage adds to Afghan woes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1556117.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2011 het die Verenigde State en die NAVO onder president [[Barack Obama]] met 'n troepeonttrekking begin wat in 2016 afgehandel is. Onder presidente Donald Trump en Joe Biden is die laaste gereelde Amerikaanse troepe op 30 Augustus 2021 onttrek, wat die einde van die twintigjarige oorlog beteken het. Biden het gesê dat dit ná byna twintig jaar duidelik was dat die Amerikaanse weermag Afghanistan nie in 'n moderne demokrasie kon omskep nie.<ref name="NYTZucchino">{{Cite news |last=Zucchino |first=David |date=2021-10-07 |title=The U.S. War in Afghanistan: How It Started, and How It Ended |url=https://www.nytimes.com/article/afghanistan-war-us.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Oorlog in Irak === Op 15 September 2001 het die Bush-administrasie tydens 'n vergadering by Camp David die gedagte verwerp om Irak as vergelding vir die aanvalle aan te val.<ref name="AvalonReport">{{Cite web |title=The 9/11 Commission Report |url=http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf |website=Avalon Project |pages=334-336 |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123013421/http://avalon.law.yale.edu/sept11/911Report.pdf |archive-date=2015-11-23}}</ref> Nietemin het die Verenigde State in Maart 2003 saam met bondgenote [[Irak]] binnegeval en "Saddam Hussein se steun aan terrorisme" as rede aangevoer. Destyds het tot sewe uit tien Amerikaners geglo dat die Iraakse president 'n rol in die aanvalle gespeel het; drie jaar later het Bush erken dat hy nie het nie.<ref name="GuardianSaddam">{{Cite news |date=2006-09-12 |title=Bush: Saddam was not responsible for 9/11 |url=https://www.theguardian.com/world/2006/sep/12/september11.usa2 |work=The Guardian |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321085103/https://www.theguardian.com/world/2006/sep/12/september11.usa2 |archive-date=2017-03-21}}</ref> In September 2002 het Bush uit die oorlog teen terreur 'n Amerikaanse reg op voorkomende aanvalle afgelei, bekend as die Bush-leerstelling. [[Duitsland]], [[Frankryk]], [[Rusland]] en [[China]] het sowel die leerstelling as deelname aan die oorlog verwerp; nadat die VN-Veiligheidsraad in Februarie 2003 geen mandaat gegee het nie, het die Amerikaanse regering 'n "koalisie van gewilliges" gevorm en die oorlog sonder VN-mandaat begin. Saddam Hussein is vinnig omvergewerp, maar 'n jarelange, bloedige burgeroorlog het gevolg waarin Al-Kaïda nuwe takke gevorm het.<ref name="Davies143">{{Cite book |last=Davies |first=Todd A. |title=The Global War on Terror: 9/11, Iraq, and America's Crisis in the Middle East |publisher=Xlibris |year=2008 |isbn=978-1-4363-1506-7 |page=143}}</ref> Volgens 'n studie van die Brown Universiteit het sowat 940&nbsp;000 mense – waaronder 432&nbsp;000 burgerlikes – van 2001 tot die einde van 2023 aan direkte geweld in die oorlog teen terreur in Afghanistan, Irak, Jemen, Pakistan en Sirië gesterf. Aan indirekte oorlogsgevolge het na raming nog 3,6 tot 3,8 miljoen mense gesterf, wat 'n totaal van tot 4,7 miljoen sterftes gee.<ref name="CostsHuman">{{Cite web |title=Human Costs of War |url=https://costsofwar.watson.brown.edu/costs/human |publisher=Watson Institute for International and Public Affairs, Brown University |year=2023 |access-date=2026-09-12}}</ref> Dieselfde projek het beraam dat die oorloë ná 11 September die verplasing van ten minste 38 miljoen mense veroorsaak en agt biljoen Amerikaanse dollar gekos het.<ref name="CostsFigures">{{Cite web |title=Latest Figures |url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures |website=Costs of War |access-date=2026-09-12}}</ref> === Onwettige vorme van terreurbestryding === [[Lêer:Camp x-ray detainees.jpg|duimnael|Gevangenes in Kamp X-Ray, Januarie 2002]] Tydens die oorlog het die Amerikaanse weermag en sy bondgenote meer as 1&nbsp;200 mense as terreurverdagtes aangehou, meestal Moslems, Arabiere of Asiate.<ref name="Sherer">{{Cite journal |last=Sherer |first=Paul M. |year=2004 |title=Targets of Suspicion: The Impact of Post-9/11 Policies on Muslims, Arabs and South Asians in the United States |journal=Immigration Policy in Focus |volume=3 |issue=2 |page=3}}</ref> Die Amerikaanse regering het dié gevangenes regtens as "onwettige kombattante" gedefinieer en hulle so aan die geldende [[volkereg|internasionale reg]], soos Artikel 4 van die Derde [[Geneefse konvensies|Geneefse Konvensie]], en aan die folterverbod in die Amerikaanse strafreg probeer onttrek.<ref name="Finkelstein">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Claire |title=Targeted Killings: Law and Morality in an Asymmetrical World |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964647-0 |location=Oxford |pages=156-159}}</ref> Hulle is in geheime gevangenisse buite die Verenigde State en in die gevangeniskamp by Guantanamo Bay aangehou, waar hulle jare lank sonder bekendmaking van hul identiteit, sonder aanklag en sonder regsbystand geïsoleer is.<ref name="Stockdale">{{Cite book |last=Stockdale |first=Nancy |title=Behind Barbed Wire: An Encyclopedia of Concentration and Prisoner-of-War Camps |publisher=ABC-Clio |year=2018 |isbn=978-1-4408-5762-1 |location=Santa Barbara |pages=128, 130}}</ref> Minstens 136 van hulle is deur die CIA in die buiteland ontvoer of onwettig aangehou; 54 state het daarmee gehelp, en Pole en Roemenië het geheime gevangenisse daarvoor ingerig.<ref name="Spiegel54">{{Cite news |date=2013-02-05 |title=Anti-Terror-Kampf: Mehr als 50 Staaten halfen CIA bei Verschleppungen |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/bericht-54-staaten-halfen-cia-bei-entfuehrung-von-terror-verdaechtigen-a-881562.html |work=Der Spiegel |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Van Januarie 2002 af het CIA-spesialiste 158 van hierdie gevangenes in die nuutgeboude Kamp X-Ray in Guantanamo ondervra. Daarby is metodes soos slaapontneming en waterboarding gebruik, wat internasionaal as [[marteling]] verbode is.<ref name="DiEdoardo">{{Cite book |last=DiEdoardo |first=Christina Ann-Marie |title=Torture and Enhanced Interrogation: A Reference Handbook |publisher=ABC-Clio |year=2020 |isbn=978-1-4408-6227-4 |location=Santa Barbara |pages=40-45}}</ref> Die stelsel van geheime militêre gevangenisse en die metodes het in die lente van 2004 deur die Abu Ghraib-skandaal bekend geword en tot sterk internasionale proteste gelei.<ref name="Tumber">{{Cite book |last1=Tumber |first1=Howard |last2=Waisbord |first2=Silvio |title=The Routledge Companion to Media and Human Rights |publisher=Taylor & Francis |year=2017 |isbn=978-1-317-21513-4 |location=Londen |page=182}}</ref> In 2005 het ''The Washington Post'' en Human Rights Watch onthullings oor die CIA-vlugte en die geheime aanhoudingsentrums gepubliseer.<ref name="WaPoBlackSites">{{Cite news |last=Whitlock |first=Craig |date=2005-11-17 |title=Europeans Probe Secret CIA Flights |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/16/AR2005111602198.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Obama het in 2009 die CIA se folterprogram laat staak en die geheime aanhoudingsentrums laat sluit, maar dié wat vir die marteling verantwoordelik was, is nie vervolg nie. Terselfdertyd het hy Bush se toesigprogramme uitgebrei, klokkeluiers laat vervolg en die aantal geteikende doodmakings met drone sterk vermeerder. Sy voorneme om Guantanamo te sluit, het op weerstand in die Kongres gestuit.<ref name="Olmsted">{{Cite book |last=Olmsted |first=Kathryn |title=The Presidency of Barack Obama: A First Historical Assessment |publisher=Princeton University Press |year=2018 |isbn=978-0-691-16028-3 |location=Princeton |pages=212-214}}</ref><ref name="Busching82" /> Van die aanvanklike sowat 780 gevangenes was daar in Oktober 2025 nog vyftien in Guantanamo.<ref name="GitmoDocket">{{Cite news |date=2025-10-16 |title=The Guantánamo Docket |url=https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/guantanamo-bay-detainees.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> === Regeringsbeleid teenoor terrorisme === Die aanvalle het buitelandse terrorisme as 'n groot veiligheidskwessie in die Verenigde State gevestig en getoon dat klein state en terreurorganisasies toenemend selfs teen groot moondhede kon optree.<ref name="Rogers">{{Cite web |last=Rogers |first=Paul |date=2021-09-10 |title=9/11 did not change the world – it was already on the path to decades of conflict |url=http://theconversation.com/9-11-did-not-change-the-world-it-was-already-on-the-path-to-decades-of-conflict-167388 |website=The Conversation |access-date=2026-09-12}}</ref> Talle regerings het daarna teenterreurwetgewing aanvaar wat dikwels [[burgerregte]] beperk het.<ref name="bpb10Jahre">{{Cite web |date=2011-09-11 |title=10 Jahre 9/11 |url=https://www.bpb.de/politik/hintergrund-aktuell/68722/10-jahre-9-11-weitere-angebote |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> In Duitsland, waar verskeie van die daders gewoon het, is twee groot "teenterreurpakkette" aangeneem: die eerste het regsleemtes gesluit wat terroriste toegelaat het om in die land te woon en geld in te samel, en die tweede het die doeltreffendheid en kommunikasie van die intelligensie- en polisiedienste aangespreek.<ref name="Miko">{{Cite web |last1=Miko |first1=Francis |last2=Froehlich |first2=Christian |date=2004-12-27 |title=Germany's Role in Fighting Terrorism: Implications for U.S. Policy |url=https://fas.org/irp/crs/RL32710.pdf |publisher=Congressional Research Service |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801023810/https://fas.org/irp/crs/RL32710.pdf |url-status=dead}}</ref> Verskeie Duitse wetsontwerpe – oor voorkomende aanhouding, telekommunikasietoesig, die afskiet van gekaapte vliegtuie, geheime deursoeking van private rekenaars en die stoor van kommunikasiedata – is deur die Duitse grondwethof ongrondwetlik verklaar.<ref name="Greiner233">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=9/11: Der Tag, die Angst, die Folgen |publisher=C. H. Beck |year=2011 |isbn=978-3-406-61244-2 |location=München |pages=163-164, 228-235 |language=de}}</ref> Kanada het sy eerste teenterreurwet aanvaar, die Verenigde Koninkryk die ''Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001'' en die ''Prevention of Terrorism Act 2005'', en Nieu-Seeland die ''Terrorism Suppression Act 2002''.<ref name="CBCAntiTerror">{{Cite news |date=2007-02-27 |title=Anti-terrorism Act |url=http://www.cbc.ca/news2/background/cdnsecurity/ |work=CBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="BBCQandA">{{Cite news |date=2003-10-17 |title=Q and A: Anti-terrorism legislation |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3197394.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Europese Raad het op 21 September 2001 besluit om terrorisme in die Europese Unie by voorrang te bestry, en met die Gemeenskaplike Standpunt 931 van 27 Desember 2001 en Verordening (EG) 2580/2001 het die EU 'n eenvormige lys ingestel van persone en organisasies wie se bates bevries kan word.<ref name="EUCommon">{{Cite web |date=2001-12-27 |title=Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB van de Raad |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX%3A32001E0931 |publisher=Europese Unie |language=nl |access-date=2026-09-12}}</ref> In die Verenigde State self het die Kongres in Oktober 2001 die ''USA PATRIOT Act'' aanvaar, wat die federale regering verreikende bevoegdhede gegee het: die aanhouding van buitelandse terreurverdagtes vir 'n week sonder aanklag, die monitering van verdagtes se telefoonoproepe, e-pos en internetgebruik sonder 'n hofbevel, en die vervolging van vermeende terroriste sonder tydsbeperking.<ref name="Greiner233" /><ref name="PatriotAct">{{Cite web |title=The USA PATRIOT Act: Preserving Life and Liberty |url=http://www.lifeandliberty.gov/highlights.htm |publisher=United States Department of Justice |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102035036/http://www.justice.gov/archive/ll/highlights.htm |archive-date=2010-01-02}}</ref> Burgerregte-organisasies het die wet gekritiseer omdat dit die privaatheid van burgers aantas en die regterlike toesig oor wetstoepassing en binnelandse intelligensie uitskakel.<ref name="ACLU">{{Cite press release |title=Uncle Sam Asks: "What The Hell Is Going On Here?" in New ACLU Print and Radio Advertisements |date=2003-09-03 |publisher=American Civil Liberties Union |url=https://www.aclu.org/national-security/uncle-sam-asks-what-hell-going-herein-new-aclu-print-and-radio-advertisements |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603123234/http://www.aclu.org/national-security/uncle-sam-asks-what-hell-going-herein-new-aclu-print-and-radio-advertisements |archive-date=2012-06-03}}</ref> Die NSA het sonder lasbriewe met die monitering van telekommunikasie begin, wat gekritiseer is omdat dit die agentskap toegelaat het "om telefoon- en e-poskommunikasie tussen die Verenigde State en mense oorsee sonder 'n lasbrief af te luister".<ref name="WaPoNSA">{{Cite news |last1=VandeHei |first1=Jim |last2=Eggen |first2=Dan |date=2006-01-05 |title=Cheney Cites Justifications For Domestic Eavesdropping |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/04/AR2006010400973.html |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Met die ''Homeland Security Act'' van November 2002 is die Departement van Binnelandse Veiligheid geskep om die binnelandse teenterreurwerk te koördineer; teen 2011 het dit met 200&nbsp;000 werknemers en 'n begroting van 56 miljard dollar die tweede grootste federale departement ná die Pentagon geword.<ref name="Busching83">{{Cite book |last=Büsching |first=Stephan |title=Die Welt nach 9/11 |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=83-84 |language=de}}</ref> Altesaam is 263 nuwe veiligheidsagentskappe in die Verenigde State gestig of geherorganiseer, en sowat 1&nbsp;200 staatsinstansies en 1&nbsp;931 private maatskappye is sedertdien by gevarebestryding betrokke.<ref name="Greiner233" /> Die ''Aviation and Transportation Security Act'' het die federale regering eerder as die lughawens vir lughawesekuriteit verantwoordelik gemaak en die Transportation Security Administration geskep om passasiers en bagasie te deursoek.<ref name="Beck657">{{Cite book |last=Beck |first=Roger |title=Modern World History |publisher=Holt McDougal |year=2004 |isbn=978-0-618-69012-1 |pages=657-658}}</ref> Die FAA het beveel dat stuurkajuitdeure versterk word en het lugmarskalke op vlugte geplaas; op versoek van die lugvaartowerhede is onbreekbare stuurkajuitdeure met uiteenlopende sluitstelsels op alle kommersiële vliegtuie geïnstalleer, juis sodat 'n standaardstelsel nie deur aanvallers uitgebuit kon word nie.<ref name="FRBarriers">{{Cite web |date=2023-06-26 |title=Installation and Operation of Flightdeck Installed Physical Secondary Barriers on Transport Category Airplanes in Part 121 Service |url=https://www.federalregister.gov/documents/2023/06/26/2023-13071/installation-and-operation-of-flightdeck-installed-physical-secondary-barriers-on-transport-category |website=Federal Register |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="HuffPostDoors">{{Cite news |date=2015-03-26 |title=Crash de l'avion de Germanwings : la porte du cockpit, ultra sécurisée depuis les attentats du 11 septembre |url=https://www.huffingtonpost.fr/2015/03/26/videos-crash-avion-germanwings-porte-cockpit-ultra-securisee-verrouillee-11-septembre_n_6945922.html |work=HuffPost |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> Ná die brande in die tweelingtorings is die wetgewing oor sprinkelstelsels in 2019 uitgebrei na bestaande geboue hoër as ongeveer 30 meter.<ref name="NYCCode">{{Cite web |last=Bower |first=John |title=New York City 2014 Building Code Fire Protection Revisions |url=http://www.aspenyc.org/uploads/3/9/1/4/39146325/building_code--aspe__11-5-14__%5Bcompatibility_mode%5D.pdf |publisher=American Society of Plumbing Engineers |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528053304/http://www.aspenyc.org/uploads/3/9/1/4/39146325/building_code--aspe__11-5-14__%5Bcompatibility_mode%5D.pdf |archive-date=2016-05-28}}</ref> Die kritiek op die oorlog teen terreur het op die moraliteit, doeltreffendheid en koste daarvan gekonsentreer. Die Amerikaanse grondwet en reg verbied marteling, maar sulke menseregteskendings het onder die eufemisme "verskerpte ondervraging" tog plaasgevind.<ref name="HRWLegacy">{{Cite news |date=2021-09-09 |title=Twenty Years On: The Legacy of 9/11 |url=https://www.hrw.org/news/2021/09/09/twenty-years-legacy-9/11 |publisher=Human Rights Watch |access-date=2026-09-12}}</ref> === Strafregtelike verrigtinge === Aangesien al negentien kapers in die aanvalle gesterf het, is hulle nooit vervolg nie. Osama bin Laden is nooit formeel aangekla nie en is op 2 Mei 2011 in Pakistan deur Amerikaanse spesiale magte doodgemaak.<ref name="NYTBinLaden">{{Cite news |last1=Baker |first1=Peter |last2=Cooper |first2=Helene |date=2011-05-01 |title=Bin Laden Is Dead, President Obama Says |url=https://www.nytimes.com/2011/05/02/world/asia/osama-bin-laden-is-killed.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Khalid Sheikh Mohammed is op 1 Maart 2003 in Rawalpindi in Pakistan deur Pakistanse veiligheidsbeamptes saam met die CIA gearresteer en daarna in verskeie geheime CIA-gevangenisse en in Guantanamo aangehou, waar hy onder meer met waterboarding gemartel is.<ref name="TimeKSM">{{Cite magazine |last1=Shannon |first1=Elaine |last2=Weisskopf |first2=Michael |date=2003-03-24 |title=Khalid Sheikh Mohammed Names Names |url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html |magazine=Time |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927221045/http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html |archive-date=2019-09-27}}</ref> Tydens verhore in Guantanamo in Maart 2007 het hy weer verantwoordelikheid erken en gesê hy "was van A tot Z verantwoordelik vir die operasie van 11 September".<ref name="AlJazeera2007" /> Op 11 Februarie 2008 het Amerikaanse militêre aanklaers ses Al-Kaïda-lede in Guantanamo weens hul rol as massamoordenaars aangekla en die doodstraf gevra. In November 2009 het Obama se prokureur-generaal Eric Holder aangekondig dat die saak na 'n gewone siviele hof in New York verskuif sou word, maar ná sterk teenkanting is dié plan in Januarie 2010 laat vaar.<ref name="Tucker391">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |title=The 9/11 Encyclopedia |publisher=ABC-Clio |year=2011 |isbn=978-1-59884-922-6 |location=Santa Barbara |page=391 |chapter=September 11 Terrorist Trial Controversy}}</ref> In 2023 is Ramzi Binalshibh om gesondheidsredes, wat sy advokaat aan marteling toegeskryf het, onbevoeg verklaar om tereg te staan, en 'n regter het Ammar al-Baluchi se bekentenis verwerp omdat dit onder marteling verkry is.<ref name="RosenbergNYT">{{Cite news |last=Rosenberg |first=Carol |date=2025-09-11 |title=What to Know About the 9/11 Case at Guantánamo Bay |url=https://www.nytimes.com/2025/09/11/us/politics/september11-what-to-know.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> In Julie 2024 het Mohammed, Walid bin Attash en Mustafa al-Hawsawi ooreengekom om skuldig te pleit in ruil vir lewenslange vonnisse in plaas van die doodstraf, maar minister van verdediging Lloyd Austin het die ooreenkoms dae later herroep.<ref name="France24Plea">{{Cite news |date=2024-08-03 |title=Plea deal for accused 9/11 plotters revoked by US defence secretary |url=https://www.france24.com/en/americas/20240803-us-scraps-plea-deal-with-9-11-mastermind-and-two-other-defendants |work=France 24 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803103006/https://www.france24.com/en/americas/20240803-us-scraps-plea-deal-with-9-11-mastermind-and-two-other-defendants |archive-date=2024-08-03}}</ref> Slegs randfigure is tot dusver in verband met die aanvalle skuldig bevind. Zacarias Moussaoui, wat reeds voor die aanvalle in Amerikaanse aanhouding was, is in Desember 2001 as die vermeende twintigste kaper aangekla en in Mei 2006 tot lewenslange gevangenisstraf sonder die moontlikheid van parool gevonnis.<ref name="AtkinsMoussaoui">{{Cite book |last=Atkins |first=Stephen E. |title=The 9/11 Encyclopedia |publisher=ABC-Clio |year=2011 |isbn=978-1-59884-922-6 |location=Santa Barbara |page=312}}</ref> Die Marokkaan Mounir el-Motassadeq is in Duitsland in 2003 die eerste keer skuldig bevind; die Hanseatiese Hooggeregshof in Hamburg het hom op 8 Januarie 2007 finaal weens medepligtigheid aan moord in 246 gevalle en lidmaatskap van 'n terreurorganisasie tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis, en hy is ná sy vonnis in Oktober 2018 na [[Marokko]] gedeporteer.<ref name="OLGHamburg">{{Cite web |date=2007-01-08 |title=OLG Hamburg, Urteil vom 8. Januar 2007, Az. 7-1/06 |url=https://openjur.de/u/31993.html |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="DWMotassadeq">{{Cite news |last=Werkhäuser |first=Nina |date=2018-10-15 |title=Germany deports convicted 9/11 accomplice |url=https://www.dw.com/en/germany-deports-convicted-9-11-accomplice-motassadeq-to-morocco/a-45838887 |work=Deutsche Welle |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Siriër Imad Eddin Barakat Yarkas, hoof van die plaaslike Al-Kaïda-sel, is in November 2001 in [[Spanje]] gearresteer en op 26 September 2005 tot 27 jaar gevangenisstraf gevonnis; hy is in Mei 2013 vrygelaat.<ref name="ANSAMed">{{Cite news |date=2013-05-23 |title=Alleged Al Qaeda in Spain chief Abu Dahdah released |url=http://www.ansamed.info/ansamed/en/news/nations/spain/2013/05/23/Alleged-Qaeda-Spain-chief-Abu-Dahdah-released_8754650.html |work=ANSAMed |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524161926/https://www.ansa.it/ansamed/en/news/nations/spain/2013/05/23/Alleged-Qaeda-Spain-chief-Abu-Dahdah-released_8754650.html |archive-date=2013-05-24}}</ref> === Vergoeding en siviele gedinge === Kort ná die aanvalle het talle selfhelpgroepe van oorlewendes en slagofferfamilies in New York ontstaan, wat die politiek tot vinnige hulp aangespoor het. Reeds op 21 September 2001 het die Kongres die ''September 11th Victim Compensation Fund'' ingestel, wat onder leiding van Kenneth Feinberg gestaan het en altesaam 7,375 miljard dollar aan federale fondse ontvang het. Om vergoeding te ontvang, moes aansoekers afstand doen van regsgedinge teen American Airlines en United Airlines.<ref name="Hoffman9">{{Cite book |last1=Hoffman |first1=Bruce |last2=Kasupski |first2=Anna-Britt |title=The Victims of Terrorism: An Assessment of Their Influence and Growing Role in Policy, Legislation, and the Private Sector |publisher=RAND |year=2007 |isbn=978-0-8330-4143-2 |pages=9-14}}</ref><ref name="VCFRegister">{{Cite journal |date=2018-10-03 |title=September 11th Victim Compensation Fund: Compensation of Claims |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2018-10-03/pdf/2018-21490.pdf |journal=Federal Register |volume=83 |issue=192 |pages=49946-49947 |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ''Air Transportation Safety and System Stabilization Act'' van November 2001 het die fonds ingesluit, maar terselfdertyd die lugrederye teen slagoffereise beskerm en hulle lenings van altesaam 15 miljard dollar gewaarborg.<ref name="Frias925">{{Cite book |editor1-last=Salinas de Frías |editor1-first=Ana |editor2-last=Samuel |editor2-first=Katja |editor3-last=White |editor3-first=Nigel D. |title=Counter-Terrorism: International Law and Practice |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-960892-8 |location=Oxford |page=925}}</ref> Teen die sperdatum van 11 September 2003 is 2&nbsp;833 aansoeke van families van gesneuweldes ontvang; die fonds het uiteindelik meer as sewe miljard dollar aan die families van 2&nbsp;880 slagoffers en aan 2&nbsp;680 beseerdes uitbetaal.<ref name="CBSFund">{{Cite news |last=Barrett |first=Devlin |date=2003-12-23 |title=9/11 Fund Deadline Passes |url=https://www.cbsnews.com/news/9-11-fund-deadline-passes/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="SpecialMaster">{{Cite report |title=Final Report of The Special Master for the September 11th Victim Compensation Fund of 2001 |publisher=United States Department of Justice |url=http://www.justice.gov/final_report.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041118234719/http://www.justice.gov/final_report.pdf |archive-date=2004-11-18}}</ref> In 2019 is die sperdatum vir aansoeke van 2020 na 2090 verskuif.<ref name="PoliticoFund">{{Cite news |date=2019-07-23 |title=Senate votes to permanently extend 9/11 victims fund |url=https://www.politico.com/story/2019/07/23/jon-stewart-9-11-victims-fund-vote-1427399 |work=Politico |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125133852/https://www.politico.com/story/2019/07/23/jon-stewart-9-11-victims-fund-vote-1427399 |archive-date=2023-11-25}}</ref> Baie slagoffers het van hul aansprake uit die fonds afstand gedoen om eerder siviele gedinge teen lugrederye, veiligheidsowerhede en buitelandse persone, maatskappye en regerings in te stel. Byna al hierdie sake – teen 2011 meer as 10&nbsp;000 van beseerde reddingswerkers en byna 100 van slagofferfamilies – is deur die distriksregter Alvin Hellerstein deur buitegeregtelike skikkings afgehandel.<ref name="Bond2001">{{Cite book |last=Bond |first=Lucy |title=Frames of Memory After 9/11: Culture, Criticism, Politics, and Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44010-5 |location=New York |page=2001}}</ref> Ná verskeie onsuksesvolle gedinge teen Saoedi-Arabiese banke, regeringslede en ander moontlike helpers van Al-Kaïda het die Amerikaanse Senaat in Julie 2016 die ''Justice Against Sponsors of Terrorism Act'' (JASTA) aanvaar, wat staatsimmuniteit ophef vir persone wie se optrede tot terreurdade in die Verenigde State gelei het. Saoedi-Arabië het gedreig om Amerikaanse staatseffekte ter waarde van 750 miljard dollar te verkoop om die wet te verhinder, maar in September 2016 het die Kongres Obama se veto daarteen verwerp.<ref name="Essawy">{{Cite book |last=Essawy |first=Rana M. |title=Sovereign Immunity Under Pressure: Norms, Values and Interests |publisher=Springer Nature |year=2022 |isbn=978-3-030-87705-7 |location=Cham |pages=335-374}}</ref><ref name="NPRVeto">{{Cite news |last1=Horsley |first1=Scott |last2=Chang |first2=Alisa |date=2016-09-28 |title=Senate Votes To Override Obama's Veto On Sept. 11 Lawsuit Bill |url=https://www.npr.org/2016/09/28/495709481/sept-11-lawsuits-vote-today-could-be-first-reversal-of-an-obama-veto |work=NPR |access-date=2026-09-12}}</ref> In Maart 2017 het 1&nbsp;500 beseerde oorlewendes en 850 slagofferfamilies 'n eis teen Saoedi-Arabië ingestel; 'n federale hof het die koninkryk se immuniteit in Maart 2018 opgehef en die saak toegelaat om voort te gaan.<ref name="ReutersStempel">{{Cite news |last=Stempel |first=Jonathan |date=2018-03-28 |title=Saudi Arabia must face U.S. lawsuits over Sept. 11 attacks |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-saudi-sept11/saudi-arabia-must-face-u-s-lawsuits-over-sept-11-attacks-idUSKBN1H43A1 |work=Reuters |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2011 het die New Yorkse distriksregter George B. Daniels beslis dat [[Iran]] en die Hisbollah aanspreeklik is vir skade aan slagofferfamilies omdat hulle Al-Kaïda ondersteun het; in Mei 2018 het hy by verstek beslis dat Iran meer as ses miljard dollar aan die families moet betaal. Die 9/11-kommissie het egter geen direkte Iranse steun aan Al-Kaïda vasgestel nie.<ref name="Mansell">{{Cite book |last1=Mansell |first1=Wade |last2=Openshaw |first2=Karen |title=International Law: A Critical Introduction |publisher=Bloomsbury |year=2019 |isbn=978-1-5099-2671-8 |location=Londen |page=58}}</ref> Die huurder van die Wêreldhandelsentrum, Larry Silverstein, het die torings in Julie 2001 vir 99 jaar gehuur en vir ongeveer 3,5 miljard dollar per skadegeval verseker, maar die besonderhede was op 11 September nog nie afgehandel nie. Dit het gelei tot 'n jarelange regstryd oor die vraag of die twee ineenstortings een of twee skadegevalle was. In 2006 het 'n appèlhof hom uiteindelik 4,6 miljard dollar toegeken.<ref name="Anderson">{{Cite book |editor1-last=Anderson |editor1-first=Eugene R. |editor2-last=Stanzler |editor2-first=Jordan S. |editor3-last=Masters |editor3-first=Lorelie S. |title=Insurance Coverage Litigation |publisher=Wolters Kluwer |year=2023 |edition=2de |isbn=978-0-7355-1173-6 |location=New York |pages=9-11 – 9-17}}</ref> In Mei 2007 het sewe versekeraars 'n buitegeregtelike skikking van altesaam 2,1 miljard dollar met hom bereik, in plaas van die sewe miljard wat aanvanklik geëis is.<ref name="Bloomberg2007">{{Cite news |date=2007-05-23 |title=Silverstein, Insurers Reach $2 Billion WTC Settlement |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aPunKOKxWwN0 |work=Bloomberg |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414224357/https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aPunKOKxWwN0 |archive-date=2012-04-14}}</ref> In 2012 het Silverstein American Airlines en United Airlines gedagvaar weens gebrekkige veiligheidskontroles en in November 2017 'n skikking van sowat 95 miljoen dollar bereik.<ref name="Tacker">{{Cite book |last=Tacker |first=Thomas |title=Rethinking Consumer Protection: Escaping Death by Regulation |publisher=Lexington Books |year=2019 |isbn=978-1-978756-82-3 |page=138}}</ref> Al die mense wat in die aanvalle gesterf het, het postuum die Kongres-goue medalje ontvang.<ref name="GoldMedal">{{Cite web |title=Congressional Gold Medal |url=https://www.nps.gov/flni/learn/historyculture/congressional-gold-medal.htm |publisher=National Park Service |access-date=2026-09-12}}</ref> == Gesondheids- en omgewingsgevolge == [[Lêer:Dust covered 911 victims.jpg|duimnael|Oorlewendes met stof bedek ná die ineenstorting van die torings]] Toe die torings ineenstort, is honderdduisende ton giftige puin met meer as 2&nbsp;500 besoedelstowwe en bekende karsinogene oor Laer-Manhattan versprei.<ref name="NYTDust">{{Cite news |last=Gates |first=Anita |date=2006-09-11 |title=Buildings Rise from Rubble while Health Crumbles |url=https://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911132238/https://www.nytimes.com/2006/09/11/arts/television/11dust.html |url-status=live}}</ref> Die stofwolk en die rook van die brande, wat 99 dae geduur het, het onder meer [[dioksien]], [[lood]] (uit die tienduisende rekenaars in die torings), [[asbes]], kwik (uit die fluoresserende buise), americium-241 uit rookverklikkers en groot hoeveelhede [[glasvesel]] bevat.<ref name="NRDC">{{Cite report |title=The Environmental Impacts of the World Trade Center Attacks |publisher=Natural Resources Defense Council |year=2002 |url=http://www.nrdc.org/air/pollution/wtc/wtc.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Environmental Protection Agency (EPA) het abnormaal hoë konsentrasies van vlugtige organiese verbindings soos etielbenseen, propileen, stireen en tolueen aangeteken, sowel as bisfenol A; die gemiddelde [[benseen]]konsentrasie in Oktober en November 2001 was 18&nbsp;000 dele per miljard, met 'n piek van 180&nbsp;000 dele per miljard.<ref name="EPAMonitoring">{{Cite web |title=Monitoring Toxic Organic Gases And Particles Near the World Trade Center After September 11, 2001 |url=http://cfpub.epa.gov/si/si_public_record_Report.cfm?dirEntryID=62021 |publisher=Environmental Protection Agency |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Bush-administrasie het die EPA beveel om ter wille van die nasionale veiligheid geruststellende verklarings oor die lugkwaliteit uit te reik; die agentskap het eers in Junie 2002 bevind dat die lugkwaliteit tot die vlakke van voor 11 September teruggekeer het.<ref name="SeattlePI">{{Cite news |last=Heilprin |first=John |date=2003-06-23 |title=White House edited EPA's 9/11 reports |url=http://www.seattlepi.com/national/136350_epa23.html |work=Seattle Post-Intelligencer |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205055600/http://www.seattlepi.com/national/136350_epa23.html |archive-date=2010-12-05}}</ref> 'n Verslag van die EPA se inspekteur-generaal het in Augustus 2003 die wysigings blootgelê wat die administrasie aan die waarskuwings oor die gevaar van die stof aangebring het. Die EPA-administrateur Christine Todd Whitman is deur 'n Amerikaanse distriksregter skerp gekritiseer omdat sy verkeerdelik gesê het dat die gebied omgewingsveilig was, en burgemeester Giuliani is gekritiseer omdat hy finansiëlesektorwerkers aangespoor het om vinnig na die Wall Street-gebied terug te keer.<ref name="Neumeister">{{Cite news |last=Neumeister |first=Larry |date=2006-02-02 |title=Judge Slams Ex-EPA Chief Over Sept. 11 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/n/a/2006/02/02/national/a142556S81.DTL |work=San Francisco Chronicle |agency=Associated Press |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524084609/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fn%2Fa%2F2006%2F02%2F02%2Fnational%2Fa142556S81.DTL |archive-date=2008-05-24}}</ref> Van die ongeveer 65&nbsp;000 opruimingswerkers en nooddienspersoneel het 37&nbsp;305 in die daaropvolgende jare posttraumatiese stresversteurings, asemhalingsiektes of [[kanker]] ontwikkel wat aan die giftige stowwe toegeskryf word.<ref name="Aerztezeitung">{{Cite news |last=Pieper |first=Claudia |date=2016-09-09 |title=9/11 – Das Leid der Helfer 15 Jahre nach dem Terror |url=https://www.aerztezeitung.de/Politik/Das-Leid-der-Helfer-15-Jahre-nach-dem-Terror-293762.html |work=Ärztezeitung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> In 2006 is 'n eerste sterfgeval weens longfibrose amptelik ná 'n lykskouing aan ''Ground Zero'' toegeskryf; daarna is gevalle van mesotelioom en asbestose gereeld aan wat plaaslik die "Wêreldhandelsentrum-sindroom" genoem word, gekoppel.<ref name="FoxSyndrome">{{Cite news |title=World Trade Center Syndrome |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,42730,00.html |work=Fox News |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020215053801/http://www.foxnews.com/story/0,2933,42730,00.html |archive-date=2002-02-15}}</ref> 'n Studie van reddingswerkers wat in April 2010 vrygestel is, het bevind dat almal wat ondersoek is, verswakte longfunksie gehad het.<ref name="NYTLung">{{Cite news |last=Grady |first=Denise |date=2010-04-07 |title=Lung Function of 9/11 Rescuers Fell, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2010/04/08/nyregion/08lung.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Outo-immuunsiektes het ook merkbaar toegeneem onder mense wat lank op die terrein gewerk het, met veral rumatoïede artritis, spondiloartritis en lupus; volgens 'n verslag in ''Arthritis & Rheumatology'' van 2015 het die risiko met ongeveer 13 persent gestyg vir elke maand wat op die terrein gewerk is.<ref name="Webber2015">{{Cite journal |last1=Webber |first1=Mayris P. |display-authors=etal |date=2015-03-16 |title=Nested Case–Control Study of Selected Systemic Autoimmune Diseases in World Trade Center Rescue/Recovery Workers |journal=Arthritis & Rheumatology |volume=67 |issue=5 |pages=1369-1376 |doi=10.1002/art.39059}}</ref> 'n Studie van 2017 het by mense wat as kinders of tieners aan die stofwolk blootgestel is, vyftien jaar later 'n verhoogde risiko van hartsiektes gevind, moontlik weens per- en polifluooralkielstowwe wat hulle ingeasem het.<ref name="Koshy2017">{{Cite journal |last1=Koshy |first1=Tony T. |display-authors=etal |date=2017-09-08 |title=Serum perfluoroalkyl substances and cardiometabolic consequences in adolescents exposed to the World Trade Center disaster and a matched comparison group |journal=Environment International |volume=109 |pages=128-135 |doi=10.1016/j.envint.2017.08.003 |pmid=28890218}}</ref> Navorsers van die New York-universiteit het in 2015 in 'n terugskouing bevind dat die belangrikste simptome nie dié was wat met fyn stofdeeltjies geassosieer word nie, en dat die belang van die baie hoë konsentrasies groter en sterk alkaliese deeltjies destyds onderskat is, wat tot 'n "ontoereikende" risikobestuur gelei het.<ref name="Lippmann2015">{{Cite journal |last1=Lippmann |first1=Morton |last2=Cohen |first2=Mitchell D. |last3=Chen |first3=Lung-Chi |date=2015 |title=Health effects of World Trade Center (WTC) Dust: An unprecedented disaster with inadequate risk management |journal=Critical Reviews in Toxicology |volume=45 |issue=6 |pages=492-530 |doi=10.3109/10408444.2015.1044601}}</ref> Teen 2019 het ongeveer 10&nbsp;000 mense wat aan die reddings- en opruimingswerk deelgeneem het, kanker ontwikkel; teen die einde van Junie 2019 was meer as 21&nbsp;000 van hulle by die federale ''World Trade Center Health Program'' ingeskryf, waarvan sowat 4&nbsp;000 met kanker gediagnoseer is. Volgens David Prezant, hoofgeneesheer van die New Yorkse brandweer, het die kankersyfer onder blootgestelde mense tussen 2001 en 2019 met 10 tot 30 persent gestyg, en sal dit verder styg omdat longkanker en mesotelioom twintig tot dertig jaar neem om op te tref.<ref name="AFP2019">{{Cite news |date=2019-09-09 |title=18 ans après, l'ombre du cancer plane sur le 11-Septembre |url=https://www.sciencesetavenir.fr/sante/attentat-des-annees-apres-l-ombre-du-cancer-plane-sur-le-11-septembre_137077 |work=Sciences et Avenir |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> In Maart 2010 het die stad New York 'n fonds van 657,5 miljoen dollar beplan om tienduisend brandweermanne, polisiebeamptes en werkers te vergoed; die ooreenkoms is deur die regter verwerp, maar op 23 Junie 2010 is 'n nuwe skikking van 712,5 miljoen dollar goedgekeur, wat byna al die eisers in November 2010 aanvaar het.<ref name="NYTSettlement">{{Cite news |date=2010-06-23 |title=U.S. District Court Approves Ground Zero Health Settlement |url=https://www.nytimes.com/2010/06/24/nyregion/24zero.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die ''James Zadroga 9/11 Health and Compensation Act'', deur die Senaat aanvaar op 22 Desember 2010 en deur Obama onderteken op 2 Januarie 2011, het 4,2 miljard dollar toegeken vir die ''World Trade Center Health Program'', wat toetsing en behandeling verskaf aan mense met langtermyngesondheidsprobleme wat met die aanvalle verband hou.<ref name="NYTZadroga">{{Cite news |date=2010-12-22 |title=Senate Passes 9/11 Health Bill as Republicans Back Down |url=https://www.nytimes.com/2010/12/23/nyregion/23health.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="WTCHP">{{Cite web |title=World Trade Center Health Program FAQ |url=https://www.cdc.gov/wtc/faq.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=2026-09-12}}</ref> Van Januarie 2011 tot 2016 is sowat 37&nbsp;000 geskaadde nooddienswerkers, oorlewendes en ander betrokkenes daardeur mediese versorging en vergoeding gegee.<ref name="Aerztezeitung" /> In 2020 het die NYPD bevestig dat 247 van sy beamptes aan siektes wat met 11 September verband hou, gesterf het, en in September 2022 het die brandweer bevestig dat 299 brandweermanne so gesterf het. Op 25 September 2023 het die brandweer gerapporteer dat dit nou net soveel lede aan 9/11-verwante siektes verloor het as op die dag van die aanvalle self, naamlik 343.<ref name="NYPDTribute">{{Cite web |title=9/11 Tribute |url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/about/memorials/9-11-tribute.page |publisher=New York City Police Department |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="FDNY343">{{Cite news |last=Gainer |first=Alice |date=2023-09-25 |title=FDNY loses 343rd member to 9/11 related illness – as many as died on day of attacks |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/fdny-loses-343rd-member-to-911-related-illness-as-many-as-died-on-day-of-attacks/ |work=CBS New York |access-date=2026-09-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251227120901/https://www.cbsnews.com/newyork/news/fdny-loses-343rd-member-to-911-related-illness-as-many-as-died-on-day-of-attacks/ |archive-date=2025-12-27}}</ref> Teen September 2025 het nog sowat 400 nooddienswerkers aan die gevolge van sulke siektes gesterf.<ref name="ABC2025FDNY">{{Cite news |date=2025-09-09 |title=FDNY honors 39 members who have died in last year of 9/11-related illness |url=https://abc7ny.com/post/fdny-honor-39-members-have-died-last-year-911-related-illness/17779768/ |work=WABC-TV |access-date=2026-09-12}}</ref> == Ekonomiese gevolge == Die ekonomiese gevolge van die aanvalle was op kort termyn dramaties, veral in die getrefde gebiede en vir sekere bedrywe, maar op medium- en langtermyn beperk. Die aanvalle het die verwagte ekonomiese groei vir die vierde kwartaal van 2001 gedemp, maar geen [[resessie]] veroorsaak nie. Die Federale Reserweraad het onmiddellik 'n verhoging van die likiditeit aangekondig, en die Europese Sentrale Bank en ander sentrale banke het gehelp deur dollars te koop en rentekoerse te verlaag, wat waarskynlik 'n finansiële krisis voorkom het.<ref name="Makinen3">{{Cite book |last=Makinen |first=Gail |title=Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |publisher=Diane Publishing |year=2011 |isbn=978-1-4379-3837-1 |location=Collingdale |pages=3-7}}</ref> Die effektebeurse het op 11 September nie geopen nie en het tot 17 September gesluit gebly. Met die heropening het die [[Dow Jones]]-indeks 684 punte of 7,1 persent gedaal tot 8&nbsp;921 – destyds die grootste eendagpuntverlies ooit – en die NASDAQ 6,5 persent.<ref name="ChicagoTribune">{{Cite news |last=Barnhart |first=Bill |date=2001-09-17 |title=Markets reopen, plunge |url=http://www.chicagotribune.com/business/chi-010917markets,0,5287650.story |work=Chicago Tribune |access-date=2026-09-12}}</ref> Teen die einde van daardie week het die Dow Jones 1&nbsp;369,7 punte (14,3 persent) verloor, destyds die grootste weeklikse puntdaling in sy geskiedenis, en die S&P 500 11,6 persent en die NASDAQ 16,1 persent. In dollars van 2001 het Amerikaanse aandele daardie week 1,4 biljoen dollar aan waarde verloor.<ref name="CNNMoney">{{Cite news |date=2001-09-23 |title=Finding hope in a selloff |url=http://money.cnn.com/2001/09/23/markets/sun_lookahead/ |work=CNN Money |access-date=2026-09-12}}</ref> Amerikaanse lugrederye het ná die aanvalle na raming 330 miljoen dollar per dag verloor en teen die einde van die jaar altesaam 17,7 miljard dollar. Teen 16 September 2001 het vliegbesprekings in die Verenigde State met 74 persent gedaal en hotelbesprekings met 19 persent, en die toerismebedryf het wêreldwyd enorme verliese gely – hoewel die aanvalle dikwels net dieper strukturele oorsake van dié insinkings versnel het.<ref name="Rhoades">{{Cite book |last=Rhoades |first=Dawna L. |title=The Impact of 9/11 on Business and Economics: The Business of Terror |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-0-230-10006-0 |location=Londen |page=65}}</ref> Die Noord-Amerikaanse lugruim was etlike dae ná die aanvalle gesluit, en lugreise het ná die heropening afgeneem, wat tot 'n vermindering van byna 20 persent in lugvaartkapasiteit gelei en die finansiële probleme van die reeds sukkelende Amerikaanse lugvaartbedryf vererger het.<ref name="BTS">{{Cite web |last1=Bhadra |first1=Dipasis |last2=Texter |first2=Pamela |year=2004 |title=Airline Networks: An Econometric Framework to Analyze Domestic U.S. Air Travel |url=http://www.bts.gov/publications/journal_of_transportation_and_statistics/volume_07_number_01/html/paper_06/ |publisher=United States Department of Transportation |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050330035744/http://www.bts.gov/publications/journal_of_transportation_and_statistics/volume_07_number_01/html/paper_06/ |archive-date=2005-03-30}}</ref> Meer as 18&nbsp;000 klein sake-ondernemings in Laer-Manhattan is vernietig of verplaas, en sowat 2,96 miljoen vierkante meter kantoorruimte is beskadig of vernietig.<ref name="Hensell">{{Cite web |last=Hensell |first=Lesley |date=2001-12-14 |title=Tough Times Loom For Manhattan Commercial Market |url=http://realtytimes.com/rtpages/20011214_downtown.htm |website=Realty Times |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814003420/http://realtytimes.com/rtpages/20011214_downtown.htm |archive-date=2011-08-14}}</ref> In die eerste drie maande ná die aanvalle het New York sowat 430&nbsp;000 werksmaande en 2,8 miljard dollar aan lone verloor, en die stad se bruto binnelandse produk het na raming met 27,3 miljard dollar gedaal vir die laaste drie maande van 2001 en die hele 2002. Die Amerikaanse regering het in September 2001 11,2 miljard dollar aan onmiddellike hulp aan die stad verskaf en vroeg in 2002 nog 10,5 miljard vir ekonomiese ontwikkeling en infrastruktuur.<ref name="Dolfman">{{Cite journal |last1=Dolfman |first1=Michael L. |last2=Wasser |first2=Solidelle F. |year=2004 |title=9/11 and the New York City Economy |journal=Monthly Labor Review |volume=127}}</ref><ref name="Makinen5">{{Cite report |last=Makinen |first=Gail |date=2002-09-27 |title=The Economic Effects of 9/11: A Retrospective Assessment |url=https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |publisher=Congressional Research Service |page=5 |access-date=2026-09-12 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212403/https://fas.org/irp/crs/RL31617.pdf |url-status=dead}}</ref> Ongeveer 130&nbsp;000 werknemers wat weens die direkte gevolge afgedank is, het verlengde werkloosheidsvoordele ontvang.<ref name="Makinen3" /> Ramings van die totale skade wat deur die aanvalle veroorsaak is, wissel van 50 tot 500 miljard dollar; as die bykomende veiligheidsuitgawes tot 2011 ingesluit word, meer as een biljoen dollar.<ref name="English67">{{Cite book |last=English |first=Richard |title=Does Terrorism Work? A History |publisher=Oxford University Press |year=2019 |isbn=978-0-19-106795-2 |location=Oxford |page=67}}</ref> Die totale versekerde skade aan lewens en eiendom word op 40 tot meer as 50 miljard dollar geraam, die hoogste versekeringseis in die geskiedenis.<ref name="Makinen5" /> Studies oor die ekonomiese gevolge toon dat die kantoormark en werkverskaffing in Manhattan minder aangetas is as wat aanvanklik gevrees is, omdat die finansiëledienstebedryf persoonlike kontak benodig.<ref name="Fuerst">{{Cite web |last=Fuerst |first=Franz |date=2005-09-07 |title=Exogenous Shocks and Real Estate Rental Markets: An Event Study of the 9/11 Attacks and their Impact on the New York Office Market |publisher=Social Science Research Network |url=https://ssrn.com/abstract=800006 |access-date=2026-09-12}}</ref> == Herbou en gedenktekens == === Herbou van die terrein === [[Lêer:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 HDR panorama (cropped).jpg|duimnael|Die herboude Wêreldhandelsentrum, September 2020]] Meer as 1,8 miljoen ton puin is van die terrein verwyder.<ref name="FreshKills">{{Cite report |title=Recovery: The World Trade Center recovery operation at Fresh Kills |publisher=New York State Museum |url=http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929220703/http://www.nysm.nysed.gov/exhibits/longterm/documents/recovery.pdf |archive-date=2006-09-29}}</ref> Ná maande van dag-en-nag-werk is die terrein aan die einde van Mei 2002 skoongemaak, en die beskadigde deel van die Pentagon is binne 'n jaar herbou en weer in gebruik geneem.<ref name="CNNCleanup">{{Cite news |date=2002-05-30 |title=Ceremony closes 'Ground Zero' cleanup |url=http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |work=CNN |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201081749/http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |archive-date=2008-12-01}}</ref> Die tydelike PATH-stasie is aan die einde van 2003 geopen en die nuwe gebou 7 in 2006 voltooi. Die werk aan die hoofterrein is eers laat in 2006 hervat toe Larry Silverstein en die Hawe-owerheid oor die finansiering ooreengekom het.<ref name="NYTBagli">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=2006-09-22 |title=An Agreement Is Formalized on Rebuilding at Ground Zero |url=https://www.nytimes.com/2006/09/22/nyregion/nyregionspecial3/22rebuild.html |work=The New York Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Die bou van One World Trade Center het in April 2006 begin; die spits is in Mei 2013 opgerig, wat die gebou se hoogte op 541 meter gebring het en dit die hoogste gebou in die Westelike Halfrond gemaak het. Dit is op 3 November 2014 geopen.<ref name="OneWTC">{{Cite magazine |last=Iyengar |first=Rishi |date=2014-11-03 |title=One World Trade Center Opens Its Doors |url=https://time.com/3553897/one-world-trade-center-freedom-tower-opens-doors-new-york-city-911/ |magazine=Time |access-date=2026-09-12 |archive-date=2025-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614032209/https://time.com/3553897/one-world-trade-center-freedom-tower-opens-doors-new-york-city-911/ |url-status=dead}}</ref> Gebou 4 het in November 2013 geopen en gebou 3 in Junie 2018.<ref name="USAToday3WTC">{{Cite news |date=2018-06-10 |title=New World Trade Center to open after years of delays |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2018/06/10/3-world-trade-center-open-after-years-delays-twin-towers-site/689035002/ |work=USA Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Grieks-Ortodokse Sint Nikolaas-kerk is volgens 'n ontwerp van [[Santiago Calatrava]] herbou en op 4 Julie 2022 as nasionale heiligdom ingewy; dit het in Desember 2022 weer vir gereelde dienste geopen.<ref name="CBSStNicholas">{{Cite news |date=2022-12-06 |title=Saint Nicholas Greek Orthodox Church officially reopens to public after being destroyed on 9/11 |url=https://www.cbsnews.com/newyork/news/saint-nicholas-greek-orthodox-church-officially-reopens-to-public-after-being-destroyed-on-911/ |work=CBS News |access-date=2026-09-12}}</ref> Die Ronald O. Perelman Performing Arts Center het in September 2023 geopen, terwyl gebou 2 teen 2026 steeds onvoltooid was.<ref name="NYTPerelman">{{Cite news |last=Pareles |first=Jon |date=2023-09-18 |title=Perelman Arts Center Opens in New York and Welcomes the World |url=https://www.nytimes.com/2023/09/18/arts/music/perelman-arts-center-opens.html |work=The New York Times |issn=0362-4331 |access-date=2026-09-12}}</ref> === Gedenktekens === [[Lêer:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 HDR.jpg|duimnael|''Tribute in Light'', met twee ligkolomme wat die tweelingtorings voorstel, September 2020]] In die dae ná die aanvalle is talle gedenkdienste en waghoudings wêreldwyd gehou, en foto's van die dooies en vermistes is regoor die terrein aangeplak.<ref name="Sigmund">{{Cite web |last=Sigmund |first=Pete |title=Crews Assist Rescuers in Massive WTC Search |url=http://www.constructionequipmentguide.com/Crews-Assist-Rescuers-in-Massive-WTC-Search/1531/ |publisher=Construction Equipment Guide |access-date=2026-09-12}}</ref> Van 11 September tot die begin van die oorlog in Oktober 2001 het 'n groot verskeidenheid spontane vorme van rou ontstaan – soekplakkate vir vermistes en aandenkings van allerlei aard by ''Ground Zero'', by Union Square, teen brûe, heinings en mure – en ''The New York Times'' het met sy reeks ''Portraits of Grief'' oor die slagoffers begin.<ref name="Bond1989">{{Cite book |last=Bond |first=Lucy |title=Frames of Memory After 9/11: Culture, Criticism, Politics, and Law |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44010-5 |location=New York |pages=1989-1990}}</ref> Een van die eerste gedenktekens was ''Tribute in Light'', 'n installasie van 88 soekligte wat op 11 Maart 2002 vir die eerste keer aangeskakel is en sedertdien jaarliks in die nag van 11 September herhaal word. Twee hoë-intensiteit blouwit ligkolomme styg loodreg op uit die voetspore van die ou torings en is van ver af sigbaar.<ref name="BBCTribute">{{Cite news |date=2002-03-06 |title=Tribute in light to New York victims |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1857699.stm |work=BBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="Sagalyn">{{Cite book |last=Sagalyn |first=Lynne B. |title=Power at Ground Zero: Politics, Money, and the Remaking of Lower Manhattan |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=978-0-19-060704-3 |location=Oxford |page=222}}</ref> Vir die terrein self is die ''World Trade Center Site Memorial Competition'' gehou. Die wenontwerp, ''Reflecting Absence'', is in Augustus 2006 gekies en bestaan uit twee verdiepte poele in die voetspore van die torings, omring deur die name van die slagoffers in 'n ondergrondse gedenkruimte. Die gedenkteken is op die tiende herdenking in 2011 voltooi en die museum het in Mei 2014 geopen. In die wande van die bassins is die name van al 2&nbsp;791 slagoffers van die aanvalle sowel as dié van die bomaanval van 1993 gegraveer.<ref name="CBSMemorial">{{Cite news |date=2006-03-06 |title=WTC Memorial Construction Begins |url=https://www.cbsnews.com/news/wtc-memorial-construction-begins/ |work=CBS News |agency=Associated Press |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="Arad">{{Cite journal |last=Arad |first=Michael |year=2009 |title=Reflecting Absence |url=https://placesjournal.org/assets/legacy/pdfs/reflecting-absence.pdf |journal=Places Journal |volume=21 |issue=1}}</ref> By die jaarlikse herdenkings in New York lees familielede die name gewoonlik in alfabetiese volgorde voor.<ref name="Arad" /> ''The Sphere'' van die Duitse beeldhouer Fritz Koenig, die grootste bronsbeeld van die moderne tyd, het van 1971 tot 2001 tussen die tweelingtorings op die Austin J. Tobin-plein gestaan. Die beeld van meer as twintig ton was die enigste kunswerk wat grootliks ongeskonde uit die puin gehaal is en het 'n simboliese gedenkteken geword; in Augustus 2017 is dit in Liberty Park naby die 9/11-gedenkteken opgestel.<ref name="NYTSphere">{{Cite news |last=Otterman |first=Sharon |date=2017-11-29 |title=Battered and Scarred, 'Sphere' Returns to 9/11 Site |url=https://www.nytimes.com/2017/11/29/nyregion/911-memorial-sphere-sculpture.html |work=The New York Times |issn=1553-8095 |access-date=2026-09-12}}</ref> In Arlington is die Pentagon-gedenkteken op die sewende herdenking in 2008 vir die publiek geopen. Dit bestaan uit 'n park met 184 banke wat na die Pentagon kyk. Toe die Pentagon in 2001 en 2002 herstel is, is 'n private kapel en 'n binnenshuise gedenkteken ingerig op die plek waar Vlug 77 die gebou getref het.<ref name="WaPoPentagonMem">{{Cite news |last=Miroff |first=Nick |date=2008-09-11 |title=Creating a Place Like No Other |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/10/AR2008091000018.html |work=The Washington Post |issn=2641-9599 |access-date=2026-09-12}}</ref> By Shanksville is 'n besoekersentrum van beton en glas in 2015 geopen, geleë op 'n heuwel wat oor die neerstortterrein en die wit marmer-''Wall of Names'' uitkyk; sowel die uitkykplatform as die muur is onder die vlugpad van Vlug 93 in lyn gebring.<ref name="NPSFlight93">{{Cite web |title=Flight 93 National Memorial – Frequently Asked Questions |url=https://www.nps.gov/flni/historyculture/upload/FAQs_longform_formatted_5-2013.pdf |publisher=National Park Service |pages=22-23 |access-date=2026-09-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715132520/http://www.nps.gov/flni/historyculture/upload/FAQs_longform_formatted_5-2013.pdf |archive-date=2013-07-15}}</ref> Op 14 November 2001 het die Kongres 'n resolusie aanvaar wat elke 11 September as Patriot Day aanwys; jaarliks doen die president 'n beroep op die Amerikaanse volk om 'n oomblik stilte te hou. Ná Bush se ampstermyn is die dag van 2009 af ook as die ''National Day of Service and Remembrance'' bekend.<ref name="PatriotDay">{{Cite web |title=Amending title 36, United States Code, to designate September 11 as Patriot Day |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:S.J.RES.29: |publisher=Library of Congress |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918011620/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c107:S.J.RES.29: |archive-date=2008-09-18}}</ref><ref name="Bond1989" /> In September 2003 is 7,5 ton staal van die terrein gebruik in die bou van die USS ''New York'', 'n oorlogskip wat ter nagedagtenis aan die slagoffers so genoem is.<ref name="TimesWarship">{{Cite news |date=2006-05-22 |title=Warship built out of Twin Towers wreckage |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article723328.ece |work=The Times |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 11 September 2006 het [[Bill Clinton]] die monument ''To the Struggle Against World Terrorism'' van die beeldhouer Zoerab Tsereteli in Bayonne, New Jersey, ingewy; dit stel 'n traan in 'n gebreekte toring voor.<ref name="Cesari">{{Cite thesis |last=Césari |first=Pierre |date=2013-04-25 |title=La vision russe du 11 Septembre |publisher=Université Paris I Panthéon-Sorbonne |url=https://dumas.ccsd.cnrs.fr/dumas-00817673/ |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> By die brandweerstasie ''Ten House'' in Liberty Street, wat eerste by die Wêreldhandelsentrum aangekom het en ses manne verloor het, is in 2006 die ''Ten House Bravest Memorial'' geopen, later gevolg deur die ''FDNY Memorial Wall'' vir al 343 brandweermanne wat daardie dag gesterf het.<ref name="Fodors">{{Cite book |title=Fodor's New York City 2025 |publisher=Fodor's Travel |year=2024 |isbn=978-1-64097-763-1 |location=New York |page=143}}</ref> == Kulturele invloed == Onmiddellike reaksies op die aanvalle het 'n groter klem op die gesinslewe, hoër kerkbywoning en meer uitings van [[patriotisme]], soos die vertoon van die Amerikaanse vlag, ingesluit.<ref name="Carducci">{{Cite book |last=Carducci |first=Bernardo J. |title=The Psychology of Personality: Viewpoints, Research, and Applications |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3635-8 |page=200}}</ref> Die aanvalle is sedertdien as agtergrond, verhaal of tema in rolprente, musiek, letterkunde en selfs humor gebruik, en televisieprogramme het die kulturele bekommernisse van die tydperk weerspieël.<ref name="QuayDamico">{{Cite book |last1=Quay |first1=Sara |last2=Damico |first2=Amy |title=September 11 in Popular Culture: A Guide |publisher=Greenwood |year=2010 |isbn=978-0-313-35505-9}}</ref> Die Amerikaanse kultuur ná die aanvalle word gekenmerk deur verhoogde sekuriteit en 'n groter vraag daarna, sowel as [[angs]] oor toekomstige terreuraanvalle; sielkundiges het 'n toename in angs oor kommersiële lugreise bevestig.<ref name="PsychToday">{{Cite web |last1=Schmidt |first1=Brad |last2=Winters |first2=Jeffrey |date=2002-01-01 |title=Anxiety After 9/11 |url=http://www.psychologytoday.com/articles/200201/anxiety-after-911 |website=Psychology Today |access-date=2026-09-12}}</ref> Haatmisdade teen Moslems het in 2001 byna vertienvoudig en het daarna "ongeveer vyf keer hoër as die koers voor 11 September" gebly.<ref name="Ingraham">{{Cite news |last=Ingraham |first=Christopher |date=2015-02-11 |title=Anti-Muslim hate crimes are still five times more common today than before 9/11 |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/02/11/anti-muslim-hate-crimes-are-still-five-times-more-common-today-than-before-911/ |work=The Washington Post |access-date=2026-09-12}}</ref> Die aanvalle het ook 'n groot uitwerking op die geloofslewe van baie mense gehad: vir sommige het dit hul geloof versterk as bron van troos, terwyl ander hul geloof bevraagteken of verloor het.<ref name="PBSFaith">{{Cite news |title=Faith and Doubt at Ground Zero |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/faith/questions/god.html |work=PBS Frontline |access-date=2026-09-12}}</ref> === Letterkunde en teater === Vroeë Duitstalige tekste oor 11 September het die gebeure as 'n biografiese en estetiese keerpunt verstaan, dikwels in die vorm van 'n persoonlike krisisdagboek, soos Kathrin Röggla se reportage ''really ground zero'' (2001). Durs Grünbein se ''September-Elegien'' (2001) vergelyk die televisiebeelde met historiese oorlogsbeelde en Bybelse mites en bevraagteken of taal die gebeure hoegenaamd kan weergee.<ref name="Koenig">{{Cite book |last=König |first=Michael |title=Die Welt nach 9/11 |publisher=Springer VS |year=2011 |isbn=978-3-531-94173-8 |location=Wiesbaden |pages=821-828 |chapter="Alles wird anders": Der 11. September in deutscher Literatur |language=de}}</ref> Frédéric Beigbeder se roman ''Windows on the World'' (2003) vertel in fyn besonderhede van 'n vader en sy twee seuns wat hulle tydens die aanvalle in die restaurant boaan die Noordtoring bevind. [[Jonathan Safran Foer]] se ''Extremely Loud and Incredibly Close'' (2005) handel oor 'n getraumatiseerde negejarige seun wie se pa in die aanvalle gesterf het, en die hoofkarakter van Don DeLillo se ''Falling Man'' (2007) is 'n oorlewende; 'n leitmotief is 'n performance-kunstenaar wat die bekende foto van Richard Drew naboots.<ref name="Melnick">{{Cite book |last=Melnick |first=Jeffrey |title=9/11 Culture |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-1-4051-7372-8 |location=Chichester |pages=64, 172-176}}</ref> In die teater handel Neil LaBute se ''The Mercy Seat'' (2002) oor 'n man wat die aanvalle oorleef het omdat hy heimlik by sy minnares was, en Rainald Goetz se ''Reich des Todes'' is op 11 September 2020 in Hamburg opgevoer.<ref name="Stern">{{Cite news |date=2020-09-14 |title=Uraufführung "Reich des Todes" von Rainald Goetz: Vier Stunden Dunkelheit |url=https://www.stern.de/kultur/kunst/urauffuehrung-rainald-goetz--reich-des-todes--im-schauspielhaus--vier-stunden-dunkelheit-9413202.html |work=Stern |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> === Beeldende kunste === Die reeks ''ten breaths'' van Eric Fischl bestaan uit gouaches en beeldhouwerke van vallende en gevalle mense en verwerk die persfoto's van dié wat uit die brandende torings gespring het. Die beeld ''Tumbling Woman'', wat 'n vrou in vrye val uitbeeld, het in die Verenigde State omstredenheid veroorsaak. Gerhard Richter het die skildery ''September'' oor die gebeure geskep.<ref name="KStA">{{Cite news |date=2008-06-04 |title=Zu Gerhard Richters Bild "September" |url=https://www.ksta.de/richter-ueber-sein-bild-das-teuflische-schoene-13275732 |work=Kölner Stadt-Anzeiger |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> === Musiek === Direk ná die aanvalle het baie mense musiek as ongepas beleef en is optredes gekanselleer. Daar was ook pogings tot sensuur: die sogenaamde Clear Channel-memorandum het die maatskappy se 1&nbsp;170 radiostasies aangeraai om 164 liedjies nie te speel nie omdat dit as ongepas vir die nasionale rou beskou is. Daaronder was al die musiek van [[Rage Against the Machine]], al die liedjies van die Moslem [[Cat Stevens]], ''Imagine'' van [[John Lennon]] en ''Knockin' on Heaven's Door'' van [[Bob Dylan]].<ref name="Cloonan">{{Cite book |last=Cloonan |first=Martin |title=9/11 – The World's all out of tune: Populäre Musik nach dem 11. September 2001 |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=13-25 |chapter=Musical Responses to September 11th: From conservative patriotism to radicalism}}</ref> Die komponis John Adams is onder druk geplaas om sy opera ''The Death of Klinghoffer'' nie op te voer nie, en akteurs en musikante soos [[Sheryl Crow]], [[Madonna]] en Michael Stipe is as onpatrioties aangeval.<ref name="Cloonan" /> [[Sting]] het 'n privaat konsert op die aand van 11 September met die lied ''Fragile'' geopen en dit aan al die slagoffers opgedra.<ref name="Pena">{{Cite book |last=Peña |first=Charles V. |title=Winning the Un-war: A New Strategy for the War on Terrorism |publisher=Potomac Books |year=2007 |isbn=978-1-61234-323-5 |pages=17-18}}</ref> Die musiekbedryf het met welsynskonserte en uitsendings vir fondsinsameling gereageer, soos ''America: A Tribute to Heroes''. By die ''Concert for New York City'' op 20 Oktober 2001 in Madison Square Garden het talle musikante kosteloos opgetree; [[Paul McCartney]] het daar sy nuwe lied ''Freedom'' uitgevoer, en die konsert het sowat 14 miljoen dollar aan toegangsgeld en na raming 125 miljoen dollar aan skenkings ingesamel. [[Michael Jackson]] het vir sy lied ''What More Can I Give'' 'n groot aantal sterre byeengebring.<ref name="Cloonan" /> Honderde werke in die hoofstroom van pop-, rock-, hiphop- en jazzmusiek het na die aanvalle of die daaropvolgende oorlog verwys.<ref name="Phleps">{{Cite book |last=Phleps |first=Thomas |title=9/11 – The World's all out of tune |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=175-208 |chapter=9/11 und die Folgen in der Popmusik IV: Eine Auswahldiskographie |language=de}}</ref> [[Bruce Springsteen]] se album ''The Rising'' bevat agt liedjies met 'n verband met die aanvalle; Alan Jackson se ''Where Were You (When the World Stopped Turning)'' het van Desember 2001 af vyf weke lank die Amerikaanse country-trefferlys aangevoer; [[Enya]] se ''Only Time'' is met die stemme van betrokkenes gemeng en het 'n informele volkslied van die herdenking geword; en [[Neil Young]] se ''Let's Roll'' verheerlik die weerstand van die passasiers op Vlug 93.<ref name="Cloonan" /><ref name="Phleps" /> In baie liedtekste ná die aanvalle het motiewe van wraak en vergelding oorheers; eers met die begin van die oorlog in Irak in Maart 2003 het weer honderde popliedjies met 'n antioorlogstandpunt verskyn.<ref name="HelmsPhleps">{{Cite book |editor1-last=Helms |editor1-first=Dietrich |editor2-last=Phleps |editor2-first=Thomas |title=9/11 – The World's all out of tune |publisher=transcript |year=2015 |isbn=978-3-8394-0256-6 |location=Bielefeld |pages=8-9 |language=de}}</ref> Die komponis Karlheinz Stockhausen het die aanvalle op 16 September 2001 by 'n perskonferensie "die grootste kunswerk wat daar nog ooit was" genoem. Die uitlating het verontwaardiging veroorsaak en tot die kansellasie van konserte gelei; Stockhausen het later beweer dat hy van die grootste vernietigende kunswerk van sy operafiguur Lucifer gepraat het.<ref name="Carlesso">{{Cite book |last=Carlesso |first=Giovanna-Beatrice |title=Theater, Terror, Tod: Das Künstlerdrama von Christoph Schlingensief |publisher=transcript |year=2024 |isbn=978-3-8394-7192-0 |location=Bielefeld |page=59 |language=de}}</ref> === Humor en satire === Swart humor onder die leuse "Waar was King Kong toe ons hom nodig gehad het?" en grappe oor die aanvalle het reeds die volgende dag opgeduik; dié grappe is versamel en in die volkskunde bestudeer.<ref name="Kuipers">{{Cite book |last=Kuipers |first=Giselinde |title=A Decade of Dark Humor: How Comedy, Irony, and Satire Shaped Post-9/11 America |publisher=University Press of Mississippi |year=2011 |isbn=978-1-61703-006-2 |location=Oxford, Mississippi |pages=26-40 |chapter=Where Was King Kong When We Needed Him?}}</ref> Amerikaanse laatnagprogramme het rou en erkenning aan die reddingswerkers vooropgestel en aanvanklik van regeringskritiek afgesien. Toe die satirikus [[Bill Maher]] op 17 September 2001 met 'n gas saamgestem het wat die gebruiklike beskrywing van die aanvallers as lafaards bevraagteken het, het die ABC-netwerk sy program ''Politically Incorrect'' teen Junie 2002 laat verval.<ref name="Gurney">{{Cite book |last=Gurney |first=David |title=A Decade of Dark Humor |publisher=University Press of Mississippi |year=2011 |isbn=978-1-61703-006-2 |location=Oxford, Mississippi |pages=16-21 |chapter=Everything changes forever (temporarily): Late-Night Television Comedy after 9/11}}</ref> == Historiese beoordeling == Tydgenote en die media het 11 September as 'n historiese keerpunt beleef: niks sou weer wees soos vantevore nie.<ref name="Berg463">{{Cite journal |last=Berg |first=Manfred |year=2011 |title=Der 11. September 2001 – eine historische Zäsur? |url=https://zeithistorische-forschungen.de/3-2011/4411 |journal=Zeithistorische Forschungen |volume=8 |issue=3 |pages=463-474 |language=de}}</ref> Van 2002 af het sommige historici en politieke wetenskaplikes egter beklemtoon dat die Verenigde State ná die aanvalle bloot sy strewe na oorheersing teenoor die Islamitiese wêreld voortgesit het, sowel as sy neiging om internasionale konflikte manicheïes as 'n stryd tussen goed en kwaad uit te lê.<ref name="Dudziak">{{Cite book |editor-last=Dudziak |editor-first=Mary L. |title=September 11 in History: A Watershed Moment? |publisher=Duke University Press |year=2003 |location=Durham}}</ref> [[Noam Chomsky]] het 'n kontinuïteit van Amerikaanse imperialisme en die strewe na wêreldwye oorheersing beklemtoon.<ref name="Chomsky">{{Cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Hegemony or Survival: America's Quest for Global Dominance |publisher=Metropolitan Books |year=2003 |location=New York}}</ref> Volgens die Amerikanis Michael Butter het 11 September lopende ontwikkelinge eerder versnel as veroorsaak.<ref name="Butter">{{Cite book |last1=Butter |first1=Michael |last2=Christ |first2=Birte |last3=Keller |first3=Patrick |title=9/11: Kein Tag, der die Welt veränderte |publisher=Schöningh |year=2011 |isbn=978-3-506-77097-4 |location=Paderborn |language=de}}</ref> Manfred Berg het in 2011 geoordeel dat die aanvalle die oorlog teen terreur en die enorme uitbreiding van uitvoerende mag in die Verenigde State onteenseglik veroorsaak het, maar dat hulle die langertermyn- politieke en ekonomiese tendense in die wêreld klaarblyklik nie beslissend verander het nie.<ref name="Berg463" /> Die politieke wetenskaplike Jochen Hippler het die oorloë in Afghanistan en Irak in 2003 ook as die voortsetting van 'n unilaterale Amerikaanse buitelandse beleid beskou: die land sou sy posisie as enigste oorblywende supermag ná die Koue Oorlog gebruik het om 'n neokonserwatiewe program te verwesenlik. Volgens hom het die omverwerping van die Baath-regime in Irak geweld en terreur daar sterk vererger, die kloof tussen Arabiese regerings en hul bevolkings verdiep, die internasionale solidariteit met die Verenigde State beëindig en die gesag van die VN en die volkereg geskaad.<ref name="Hippler">{{Cite web |last=Hippler |first=Jochen |date=2004-01-15 |title=Die Folgen des 11. September 2001 für die internationalen Beziehungen |url=https://www.bpb.de/publikationen/5LFXXA,0,Die_Folgen_des_11_September_2001_f%FCr_die_internationalen_Beziehungen.html |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=2026-09-12}}</ref> Die kriminoloog Sebastian Scheerer het in 2002 gebrekkige rasionele navorsing na die oorsake gekritiseer en 'n neiging tot "patologisering" en "mitologisering" uitgewys, byvoorbeeld deur voorwetenskaplike idees van "goed en kwaad" te gebruik. Volgens hom kan die gewone analitiese en waardevrye begrip van [[terrorisme]] die verskynsels van 11 September net so goed verklaar as dié van die linkse terrorisme van die 1970's en 1980's.<ref name="Scheerer">{{Cite book |last=Scheerer |first=Sebastian |title=Die Zukunft des Terrorismus: Drei Szenarien |publisher=Zu Klampen |year=2002 |location=Lüneburg |pages=13-15, 23 |language=de}}</ref> Peter Waldmann het eweneens by sy definisie van terrorisme gebly en aangevoer dat daar wel 'n strategieverandering was – weg van vaste organisasies na oper strukture – maar dat dit nie genoeg is om van 'n keerpunt te praat nie.<ref name="Waldmann">{{Cite book |last=Waldmann |first=Peter |title=Terrorismus: Provokation der Macht |publisher=Murmann |year=2005 |edition=2de |location=Hamburg |pages=12, 29-33 |language=de}}</ref> In 2026, kort voor die vyf-en-twintigste herdenking, het 'n taalriglyn van die Kanadese openbare uitsaaier CBC/Radio-Canada wye kritiek uitgelok. Volgens die riglyn moes die woorde "terroris" en "terrorisme" slegs met toeskrywing gebruik word, 'n langbestaande praktyk om politiek gelaaide terme nie as die uitsaaier se eie taal oor te neem nie. Ná kritiek van onder meer die direkteur van die FBI, die Amerikaanse ambassadeur in Kanada en Kanadese politici het CBC 'n uitsondering aangekondig: sy joernaliste mag die aanvalle van 11 September voortaan sonder toeskrywing as 'n "terreurdaad" beskryf, terwyl die algemene reël vir ander ideologies gemotiveerde geweld behoue bly.<ref name="CBC2026">{{Cite web |last=Boshra |first=Basem |date=2026-08-28 |title=How and why CBC News will adjust its 9/11 language guidance |url=https://www.cbc.ca/news/editorials/cbc-news-9-11-language-guidance-1.7314023 |publisher=CBC News |access-date=2026-09-12}}</ref><ref name="LaPresse2026">{{Cite news |last=Karadeglija |first=Anja |date=2026-08-28 |title=Après plusieurs critiques, CBC change sa politique sur les attaques du 11–Septembre |url=https://www.lapresse.ca/actualites/2026-08-28/apres-plusieurs-critiques-cbc-change-sa-politique-sur-les-attaques-du-11-septembre.php |work=La Presse |language=fr |access-date=2026-09-12}}</ref> == Sien ook == * [[Terrorisme]] * [[Al-Kaïda]] * [[Wêreldhandelsentrum]] * [[Osama bin Laden]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * Stephen E. Atkins (red.): ''The 9/11 Encyclopedia.'' ABC-Clio, Santa Barbara 2011, {{ISBN|978-1-59884-922-6}}. * Stephen E. Atkins: ''9/11: The Essential Reference Guide.'' ABC-Clio, Santa Barbara 2021, {{ISBN|978-1-4408-7302-7}}. * Stefan Aust, Cordt Schnibben (reds.): ''11. September 2001. Geschichte eines Terrorangriffs.'' dtv, Stuttgart 2003, {{ISBN|3-423-34026-6}}. * Manfred Berg: ''Der 11. September 2001 – eine historische Zäsur?'' In: ''Zeithistorische Forschungen / Studies in Contemporary History'' 8 (2011), bl. 463-474. * Peter Bergen: ''The Longest War: The Enduring Conflict Between America and Al-Qaeda.'' Simon & Schuster, New York 2011, {{ISBN|978-0-85720-883-5}}. * Michael Butter, Birte Christ, Patrick Keller (reds.): ''9/11. Kein Tag, der die Welt veränderte.'' Schöningh, Paderborn 2011, {{ISBN|978-3-506-77097-4}}. * Bernd Greiner: ''9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen.'' C. H. Beck, München 2011, {{ISBN|978-3-406-61244-2}}. * Thomas Jäger (red.): ''Die Welt nach 9/11: Auswirkungen des Terrorismus auf Staatenwelt und Gesellschaft.'' Springer VS, Wiesbaden 2011, {{ISBN|978-3-531-94173-8}}. * Till Karmann, Simon Wendt e.a. (reds.): ''Zeitenwende 9/11? Eine transatlantische Bilanz.'' Barbara Budrich, Opladen, Berlyn & Toronto 2016, {{ISBN|978-3-8474-0562-7}}. * Tom Lansford: ''9/11 and the Wars in Afghanistan and Iraq: A Chronology and Reference Guide.'' Bloomsbury, New York 2011, {{ISBN|978-1-59884-419-1}}. * Terry McDermott: ''Perfect Soldiers – The Hijackers: Who They Were, Why They Did It.'' HarperCollins, New York 2005, {{ISBN|978-0-06-058470-2}}. * Anthony Summers, Robbyn Swan: ''The Eleventh Day. The Full Story of 9/11.'' Ballantine Books, New York 2012, {{ISBN|978-0-8129-7809-4}}. * Lawrence Wright: ''The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11.'' Knopf, New York 2006, {{ISBN|978-0-375-41486-2}}. == Eksterne skakels == {{Commonskat|September 11 attacks|Aanvalle op 11 September}} * [https://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf ''The 9/11 Commission Report''] (PDF) * [https://911digitalarchive.org/ ''The September 11 Digital Archive''] * [https://www.nist.gov/world-trade-center-investigation NIST se ondersoek na die Wêreldhandelsentrum] {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:New York (stad)]] [[Kategorie:Washington, D.C.]] [[Kategorie:Islamitiese terrorisme]] [[Kategorie:Vliegtuigkapings]] [[Kategorie:2001]] 0p2y2bszhq01yhwon3zhhtu8w796lbv 1 77493 2966925 1179714 2026-09-12T22:34:50Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966925 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{Musikale kunstenaar-artikel}} m46zyclhaacwncfxo1ufshfjmewazsh 0 86003 2966794 2957966 2026-09-12T16:24:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966794 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Qantas | image = [[Lêer:Qantas A380-800 VH-OQD SIN 2011-2-5.png|duimnael|senter|280px|'n Qantas A380-800]] | image_size = 280 | IATA = QF | ICAO = QFA | callsign = QANTAS | founded = {{Begin datum en ouderdom|df=yes|1920|11|16}} <br />Winton, [[Queensland]], [[Australië]] | commenced = | bases = | hubs = [[Sydney-lughawe]]<br />[[Melbourne-lughawe]]<br />[[Brisbane-lughawe]] | secondary_hubs = [[Adelaide-lughawe]]<br />[[Perth-lughawe]] | focus_cities = {{unbulleted list|Cairns Internasionale Lughawe|Darwin Internasionale Lughawe|[[Singapoer Changi Lughawe]]<ref>{{cite press release|title=QANTAS inks Strategic Marketing Partnership with Singapore Tourism Board and Changi Airport Group|url=https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/qantas-inks-strategic-marketing-partnership-with-singapore-tourism-board-and-changi-airport-group/|website=Qantas News Room|access-date=8 May 2018|archive-date=28 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728103513/https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/qantas-inks-strategic-marketing-partnership-with-singapore-tourism-board-and-changi-airport-group/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Qantas Group: Singapore is our largest hub outside of Australia – Blue Swan Daily|url=https://blueswandaily.com/qantas-group-singapore-is-our-largest-hub-outside-of-australia/|website=blueswandaily.com|date=14 March 2018|access-date=8 May 2018|archive-date=8 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508121822/https://blueswandaily.com/qantas-group-singapore-is-our-largest-hub-outside-of-australia/|url-status=live}}</ref>}} | frequent_flyer = Qantas Frequent Flyer | alliance = Oneworld | subsidiaries = {{unbulleted list|QantasLink|[[Jetstar]]|Qantas Freight|Qantas Holidays|Express Ground Handling|Qantas Ground Services}} | traded_as = S&P/ASX 200 | fleet_size = 126 | destinations = 85<ref>http://qantas2015.reportonline.com.au/system/files_force/downloads/full_qantas_annual_report_2015-1.pdf?download=2{{Dooie skakel|date=October 2017}}</ref> | parent = | headquarters = Mascot, [[Nieu-Suid-Wallis]], [[Australië]].<ref name="HQ" /> | key_people = Richard Goyder<ref name="leadership">{{cite web |title=Our leadership |website=Qantas Group |url=https://www.qantas.com/au/en/qantas-group/acting-responsibly/our-leadership.html |access-date=24 April 2019 |archive-date=24 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424071341/https://www.qantas.com/au/en/qantas-group/acting-responsibly/our-leadership.html |url-status=live }}</ref> <small>(Voorsitter)</small><br />Alan Joyce<ref name="leadership" /> <small>(HUB)</small> | revenue = {{increase}} A$17,96&nbsp;miljard (2019)<ref name="QGR2019">{{cite web|title=Qantas Annual Report 2019|publisher=Qantas Airways Ltd|url=https://investor.qantas.com/FormBuilder/_Resource/_module/doLLG5ufYkCyEPjF1tpgyw/file/annual-reports/2019-Annual-Report-ASX.pdf|access-date=13 Desember 2019|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127162408/https://investor.qantas.com/FormBuilder/_Resource/_module/doLLG5ufYkCyEPjF1tpgyw/file/annual-reports/2019-Annual-Report-ASX.pdf|url-status=live}}</ref> | operating_income = {{decrease}} A$1,64&nbsp;miljard (2019) | assets = {{increase}} A$19,3&nbsp;miljard (2019) | equity = {{increase}} A$3,43&nbsp;miljard (2019) | num_employees = {{decrease}} 30 179 (2019)<ref name="QGDB2019">{{cite web|title=Qantas Group Data Book 2019|url=https://investor.qantas.com/FormBuilder/_Resource/_module/doLLG5ufYkCyEPjF1tpgyw/file/data-book/2019qantasdatabook.pdf|access-date=20 Maart 2020|archive-date=19 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319161550/https://investor.qantas.com/FormBuilder/_Resource/_module/doLLG5ufYkCyEPjF1tpgyw/file/data-book/2019qantasdatabook.pdf|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|qantas.com}} }} '''Qantas''' ({{IPAc-en|ˈ|k|w|ɒ|n|t|ə|s}} KWON-təs) ([[IATA]]: '''QF''', [[ICAO]]: '''QFA''') is die vlagdraer en nasionale [[lugredery]] van [[Australië]] en sy grootste redery volgens vlootgrootte, internasionale vlugte en bestemmings na gevlieg.<ref>{{cite news|title=Qantas reports record annual loss|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-28948855|access-date=21 February 2015|work=BBC News|date=28 August 2014|archive-date=23 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223020316/http://www.bbc.co.uk/news/business-28948855|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Butler|first=Ben|date=2020-03-17|title=Airlines in crisis: Virgin and Qantas under pressure as government hints at support package|language=en|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/17/airlines-in-crisis-virgin-and-qantas-under-pressure-as-government-hints-at-support-package|access-date=2020-05-03|issn=0261-3077|archive-date=3 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603015833/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/17/airlines-in-crisis-virgin-and-qantas-under-pressure-as-government-hints-at-support-package|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Topham |first=Gwyn |title=Airline industry faces grim year as Gulf carriers take over the world |url=http://www.guardian.co.uk/business/2012/jun/17/airline-industry-streamline-euro-crisis-fuel-costs |access-date=19 Februarie 2013 |newspaper=The Observer |date=17 Junie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708215732/http://www.guardian.co.uk/business/2012/jun/17/airline-industry-streamline-euro-crisis-fuel-costs |archive-date=8 Julie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die naam was oorspronklik "QANTAS", 'n akroniem vir "'''Queensland and Northern Territory Aerial Services'''". Dit dra die bynaam "The Flying Kangaroo" en is die derde oudste in die wêreld wat nog in bedryf is.<ref>{{en}} {{cite news|title= Qantas frequent flyers get microchip cards, heralding new era in faster travel|publisher= The Independent|date= 13 November 2009|url= http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/qantas-frequent-flyers-get-microchip-cards-heralding-new-era-in-faster-travel-1820337.html|access-date= 28 Maart 2014|archive-date= 1 Februarie 2013|archive-url= https://www.webcitation.org/6E6is7yjQ?url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/qantas-frequent-flyers-get-microchip-cards-heralding-new-era-in-faster-travel-1820337.html|url-status= dead}}</ref><ref name="Qantas microchip card">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/qantas-frequent-flyers-get-microchip-cards-heralding-new-era-in-faster-travel-1820337.html|title=Qantas frequent flyers get microchip cards, heralding new era in faster travel|date=13 November 2009|archive-url=https://archive.today/20120804024505/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/qantas-frequent-flyers-get-microchip-cards-heralding-new-era-in-faster-travel-1820337.html|archive-date=4 August 2012|url-status=dead|newspaper=The Independent}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/oldest-airlines-in-the-world-that-are-still-operating.html|title=Oldest Airlines in the World That Are Still Operating|website=World Atlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406075028/https://www.worldatlas.com/articles/oldest-airlines-in-the-world-that-are-still-operating.html|archive-date=6 April 2019|access-date=24 November 2018|url-status=live}}</ref> Dit is in November [[1920]] gestig en het in Mei 1935 met internasionale passasiersvlugte begin. Qantas is 'n stigterslid van die Oneworld-lugrederyalliansie.<ref name="founder">{{Cite press release|title=Five leading airlines to launch Oneworld global alliance|url=http://www.oneworld.com/ow/news/details?objectID=1271|access-date=5 Augustus 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715002430/http://www.oneworld.com/ow/news/details?objectID=1271|archivedate=15 Julie 2011}}</ref> Die lugredery se hoofkantoor is in die Qantassentrum in die [[voorstad]] Mascot van [[Sydney]], aangrensend aan sy [[Spil (lughawe)|hoofspil]] by die [[Sydney-lughawe]]. Teen Maart 2014 het Qantas 'n 65%-aandeel van die Australiese binnelandse mark gehad en 18,7% van alle passasiers van en na Australië vervoer.<ref>{{cite web |url=http://www.airreview.com/Qantas/index.htm |title=Qantas Overview |publisher=Airreview.com |access-date=17 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819231942/http://www.airreview.com/Qantas/index.htm |archive-date=19 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/business/aviation/qantas-internationals-market-share-slips-as-capacity-growth-slows/story-e6frg95x-1227258403192|title=Qantas International's market share slips as capacity growth slows|newspaper=The Australian|access-date=17 June 2015}}</ref><ref>[http://www.businessinsider.com.au/in-detail-heres-why-alan-joyce-says-qantas-must-defend-its-65-market-share-2014-3 In Detail, Here's why Alan Joyce says Qantas must defend its 65% marketshare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522045750/http://www.businessinsider.com.au/in-detail-heres-why-alan-joyce-says-qantas-must-defend-its-65-market-share-2014-3}} ''Business Insider'' 5 Maart 2014.</ref> Verskeie filiaallugrederye werk na streeksentrums en op sommige hoofroetes binne Australië onder die QantasLink-vaandel. Qantas besit ook [[Jetstar]], 'n [[Laekosteredery|laekostelugredery]] wat beide internasionale dienste vanaf Australië en binnelandse dienste binne Australië en [[Nieu-Seeland]] bedryf; en hou belange in 'n aantal ander Jetstar-handelsmerk-lugrederye. == Geskiedenis == [[Lêer:Qantas First Office Longreach Queensland 1921slnsw a1178007u.jpg|duimnael|Die oorspronklike QANTAS-kantoor in Longreach, Queensland (1921) <ref>Series 02: Sir Hudson Fysh pictorial collection Volume 6: QANTAS photographic record, 1920–1930, State Library of New South Wales [http://archival.sl.nsw.gov.au/Details/archive/110337581 PX*D 294 / vol. 6, No.3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616095305/http://archival.sl.nsw.gov.au/Details/archive/110337581}}</ref>]] [[Lêer:Flying boats at Rose Bay.jpg|duimnael|Qantas Empire Airways Short Empire- vlieënde bote by Rosebaai in die Sydney-hawe (1939)]] Qantas is op 16 November 1920 in Winton, Queensland gestig deur Hudson Fysh, Paul McGinness en Fergus McMaster as '''Queensland and Northern Territory Aerial Services''' Limited.<ref>{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details2|title=Small Beginnings|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009061143/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details2|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.qantas.com/travel/airlines/history-founders/global/en|title=The Men Who Established Qantas|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627062239/https://www.qantas.com/travel/airlines/history-founders/global/en|archive-date=27 June 2018|access-date=16 May 2018}}</ref> Die lugredery se eerste vliegtuig was 'n [[Avro 504|Avro 504K]]. Dit het sy hoofkwartier na Longreach, Queensland in 1921 en [[Brisbane]], Queensland in 1930 verskuif.<ref>{{Cite web|url=https://www.qantas.com/au/en/about-us/our-company/our-history.html|title=Our history|website=www.qantas.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127094352/https://www.qantas.com/au/en/about-us/our-company/our-history.html|archive-date=27 January 2021|access-date=26 January 2021}}</ref> In 1934 het QANTAS en Brittanje se [[Imperial Airways]] ('n voorloper van [[British Airways]]) 'n nuwe maatskappy gestig, '''Qantas Empire Airways Limited''' (QEA).<ref>{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details7|title=The Move to Brisbane|website=Our Company|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009060646/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details7|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref> Die nuwe lugredery het in Desember 1934 met bedrywighede begin en tussen Brisbane en [[Darwin]] gevlieg. QEA het vanaf Mei 1935 internasionaal gevlieg, toe die diens vanaf Darwin na Singapoer uitgebrei is (Imperial Airways het die res van die diens na Londen bedryf).<ref name="VenturingOverseas">{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details8|title=Venturing Overseas|website=Our Company|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009060355/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details8|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref> Toe die Tweede Wêreldoorlog begin het, het vyandelike optrede en ongelukke die helfte van die vloot van tien vernietig, en die meeste van die vloot is deur die Australiese regering vir oorlogsdiens opgeroep.<ref>{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details10|title=The World at War|website=Our Company|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009060532/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details10|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref> Vliegbootdienste is in 1943 hervat, met vlugte tussen die [[Swanrivier]] by Crawley in [[Perth]], Wes-Australië en Koggala-meer in Ceylon (hedendaagse [[Sri Lanka]]). Dit het aan die British Overseas Airways Corporation (BOAC, die opvolger van Imperial Airways) se diens na Londen geskakel.<ref>{{Cite web|url=http://www.ahc.gov.au/publications/national-stories/transport/chapter8.html|title=The Rise of Civil Aviation to 1970|website=National Stories|publisher=Australian Heritage Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20061206065231/http://www.ahc.gov.au/publications/national-stories/transport/chapter8.html|archive-date=6 December 2006|access-date=7 January 2007}}</ref><ref name="Thiedeman">{{Cite web|url=http://sundaytimes.lk/000227/plus6.html|title=Koggala, Catalinas, and the double sunrise|last=Roger Thiedeman|date=27 February 2007|website=The Sunday Times|location=Colombo, Sri Lanka|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410000329/http://www.sundaytimes.lk/000227/plus6.html|archive-date=10 April 2009|access-date=15 February 2009}}</ref> Qantas se kangaroo-logo is vir die eerste keer gebruik op die "Kangaroo-roete", wat in 1944 begin is, van Sydney na [[Karatsji]], waar BOAC-spanne vir die res van die reis na die VK oorgeneem het.<ref name="Thiedeman" /><ref>{{Cite web|url=http://www.petan.net/aviation/AirRoute/aust_asia_europe.htm|title=Australia/Asia/Europe during World War II|website=Air Routes|publisher=Petan.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20090107090023/http://www.petan.net/aviation/AirRoute/aust_asia_europe.htm|archive-date=7 January 2009|access-date=15 February 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1950/1950%20-%201946.html|title=Indian Ocean – New Guinea – Kangaroo Service – 1950–1946|website=Archive|publisher=Flight Global website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314054323/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1950/1950%20-%201946.html|archive-date=14 March 2012|access-date=15 February 2009}}</ref> In 1947 is QEA genasionaliseer deur die Australiese Arbeidersregering onder Eerste Minister Ben Chifley. QANTAS Beperk is toe gelikwideer. Na nasionalisering is Qantas se oorblywende binnelandse netwerk, in Queensland, oorgedra naTrans-Australia Airlines wat ook in nasionale besit is, wat Qantas met 'n suiwer internasionale netwerk gelaat het. Kort na nasionalisering het QEA sy eerste dienste buite die [[Britse Ryk]], na [[Tokio]], begin.<ref name="postwar">{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/info/about/history/details12|title=Post War Expansion|website=Our Company|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009061308/http://www.qantas.com.au/info/about/history/details12|archive-date=9 October 2006|access-date=16 December 2006}}</ref> Dienste na Hongkong het ongeveer dieselfde tyd begin. In 1957 is 'n hoofkantoor, Qantas House, in Sydney geopen.<ref>Easdown, Geoff.</ref> === Stralertydperk === In Junie 1959 het Qantas die stralertydperk betree toe die eerste [[Boeing 707]] afgelewer is.<ref name="BG772">{{Cite book|last=Wilson|first=Stewart|title=Boeing 707 Douglas DC-8 & Vickers VC10|url=https://archive.org/details/boeing707douglas0000wils|publisher=Aerospace Publications|year=1998|location=ACT, Australia|page=185|isbn=1-875671-36-6}}</ref> Op 14 September 1992 het Qantas met die nasionale lugredery Australian Airlines (hernoem na Trans-Australia Airlines in 1986) saamgesmelt.<ref>{{cite magazine|title=World airline directory – Qantas Airways|magazine=[[Flight International]]|issn=0015-3710|volume=143|number=4362|date=30 March 1993|page=117|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1993/1993%20-%200640.html|archive-url=https://www.webcitation.org/6BfIrKXrp?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1993/1993%20-%200640.html|archive-date=25 October 2012}}</ref> Die lugredery is die volgende jaar na Qantas hernoem. Qantas is geleidelik geprivatiseer tussen 1993 en 1997.<ref>The Hon R. Willis, Answer to a Question without Notice, House of Representatives Debates, 13 May 1993, p.775.</ref><ref>Commonwealth of Australia Budget Statements 1996–97, Budget Paper no. 3, p. 3-191.</ref><ref>Ian Thomas, '"Luck" played a key part in float success', Australian Financial Review, 31 July 1995.</ref> Ingevolge wetgewing wat aanvaar is om die privatisering toe te laat, moet Qantas ten minste 51% deur Australiese aandeelhouers besit word.<ref>{{Cite web|url=https://www.sbs.com.au/news/qantas-to-remain-australian-owned|title=Qantas to remain Australian-owned|date=18 July 2014|website=SBS News|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112030634/https://www.sbs.com.au/news/qantas-to-remain-australian-owned|archive-date=12 November 2021|access-date=12 November 2021|quote=The revamped Qantas Sale Act insists 51 per cent of the airline remains in Australian hands.}}</ref> === Oneworld en Jetstar === In 1998 het Qantas die Oneworld-alliansie saam met [[American Airlines]], [[British Airways]], Canadian Airlines en [[Cathay Pacific]] gestig,<ref>{{Cite web|url=http://www.oneworld.com/ow/news/details?objectID=1273|title=Oneworld: The alliance to serve the world takes off on February&nbsp;1|date=25 January 1999|publisher=Oneworld|archive-url=https://web.archive.org/web/20070831041218/http://www.oneworld.com/ow/news/details?objectID=1273|archive-date=31 August 2007|access-date=15 May 2007}}</ref> met ander lugrederye wat daarna aangesluit het. Met die toetrede van die nuwe [[laekosteredery]] Virgin Blue (nou Virgin Australia) tot die binnelandse mark in 2000,<ref>{{Cite web|url=http://www.boeing.com/news/releases/2001/q4/nr_011029a.html|title=Boeing Welcomes Qantas Decision on 737–800 Purchase|date=29 October 2001|publisher=Boeing|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612235639/http://www.boeing.com/news/releases/2001/q4/nr_011029a.html|archive-date=12 June 2007|access-date=15 May 2007}}</ref> het Qantas se markaandeel gedaal. Qantas het die laekosteredery Jetstar in 2001 geskep om met Virgin mee te ding. Die hoof binnelandse mededinger vir Qantas, Ansett Australia, het op 14 September 2001 in duie gestort.<ref>{{Cite web|url=http://www.australianpolitics.com/news/2001/01-09-14.shtml|title=Ansett Airlines Shut Down; NZ Prime Minister Blockaded in Melbourne; Howard Returns to Parochial Political Realities|date=14 September 2001|publisher=australianpolitics.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070210122552/http://www.australianpolitics.com/news/2001/01-09-14.shtml|archive-date=10 February 2007|access-date=15 May 2007}}</ref> Markaandeel vir Qantas het onmiddellik tot 90% geklim, maar mededinging met Virgin het toegeneem namate dit uitgebrei het; die markaandeel van die Qantas-groep het uiteindelik op 'n relatief stabiele posisie van sowat 65% gevestig, met 30% vir Virgin en ander streeklugrederye wat verantwoordelik was vir die res van die mark. === 2001–2019 ontwikkelings === Qantas het tussen 2002 en 2006 kortstondig die Australian Airlines-naam vir sy internasionale begrotingslugredery laat herleef,<ref>{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/regions/dyn/au/publicaffairs/details?ArticleID=2007/may07/Q3752|title=Qantas to Open New Base in Cairns|date=3 May 2007|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701162303/http://www.qantas.com.au/regions/dyn/au/publicaffairs/details?ArticleID=2007%2Fmay07%2FQ3752|archive-date=1 July 2007|access-date=15 May 2007}}</ref> maar hierdie filiaal is gesluit ten gunste van die internasionale uitbreiding van Jetstar, insluitend na Nieu-Seeland. In 2004 het die Qantas-groep uitgebrei na die Asiatiese begrotinglugdiensmark met [[Jetstar Asia Airways]], waarin Qantas 'n minderheidsbelang besit. 'n Soortgelyke model is gebruik vir die belegging in Jetstar Pacific, met sy hoofkwartier in Viëtnam, in 2007, en [[Jetstar Japan]], wat in 2012 bekendgestel is. In Desember 2006 het Qantas 'n mislukte bod oorleef van 'n konsortium wat homself Airline Partners Australia genoem het. Gesprekke oor 'n moontlike samesmelting met British Airways in 2008 het ook nie tot 'n ooreenkoms gelei nie.<ref name="batalksend2">{{cite news|last=Fenner|first=Robert and Steve Rothwell|title=British Airways, Qantas Talks Fail on Ownership Split|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601081&sid=atsndhbnWsoM&refer=australia|publisher=Bloomberg|date=18 December 2008|access-date=18 December 2008|archive-date=25 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525071904/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601081|url-status=live}}</ref> In 2011 het 'n arbeidsgeskil tussen Qantas en die ''Transport Workers Union of Australia'' tot die opskort van alle Qantas-vlugte gelei, en die lugdiens se personeel is vir twee dae uitgesluit.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2011-10-30/joyce-defends-qantas-grounding/3608780/?site=newcastle|title=Joyce defends Qantas grounding as backlash grows|work=ABC News|date=30 October 2011|access-date=30 October 2011|archive-date=24 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424123623/https://www.abc.net.au/news/2011-10-30/joyce-defends-qantas-grounding/3608780?site=newcastle|url-status=live}}</ref> Op 25 Maart 2018 het 'n Qantas [[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787]] geskeduleerde ononderbroke kommersiële vlugte tussen Australië en Europa ingestel wat die twee vastelande vir die eerste keer per lug verbind het, met die eerste aankoms in Londen van Vlug 9 (QF9).<ref>{{cite news|last=Chong|first=Jordan|date=25 March 2018|title=Qantas changes the game with departure of first nonstop Australia-UK passenger flight|url=http://australianaviation.com.au/2018/03/qantas-changes-the-game-with-departure-of-first-nonstop-australia-uk-passenger-flight/|url-status=live|work=Australian Aviation|location=Sydney, NSW|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326034606/http://australianaviation.com.au/2018/03/qantas-changes-the-game-with-departure-of-first-nonstop-australia-uk-passenger-flight/|archive-date=26 March 2018|access-date=26 March 2018}}</ref> QF9 was 'n reis van 17-uur, 14,498&nbsp;km (9 009 myl) vanaf [[Perth-lughawe]] in [[Wes-Australië]] na [[Lughawe Londen-Heathrow]].<ref>{{cite news|title=Australia-UK: First non-stop flight arrives in London from Perth|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-43530332|access-date=25 March 2018|work=[[BBC News]]|publisher=British Broadcasting Corporation|date=25 March 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325021256/http://www.bbc.com/news/world-australia-43530332|archive-date=25 March 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=Munk|first1=David|title=First non-stop scheduled flight from Australia to Britain lands after 17 hours|url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/25/first-non-stop-flight-australia-britain-lands-17-hours-qantas|access-date=25 March 2018|work=[[The Guardian]]|date=25 March 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325054931/https://www.theguardian.com/world/2018/mar/25/first-non-stop-flight-australia-britain-lands-17-hours-qantas|archive-date=25 March 2018}}</ref> Op 20 Oktober 2019 het Qantas Airways die langste kommersiële vlug tot nog toe tussen [[New York|New York Stad]] en Sydney met 'n [[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787–9 Dreamliner]] in 19 uur en 20 minute voltooi.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2019/oct/20/qantas-longest-commercial-flight-new-york-sydney-dreamliner-787|title=Qantas Dreamliner completes longest ever commercial flight|website=TheGuardian.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022133408/https://www.theguardian.com/business/2019/oct/20/qantas-longest-commercial-flight-new-york-sydney-dreamliner-787|archive-date=22 October 2019|access-date=22 October 2019}}</ref> === Covid-19-pandemie in 2020 === Op 19 Maart 2020 het Qantas bevestig dat hy ongeveer 60% van binnelandse vlugte opskort,<ref name="QFdomsus">{{Cite press release|url=https://www.qantas.com/au/en/travel-info/travel-updates/coronavirus/qantas-australian-domestic-network-changes.html|title=Qantas domestic network changes|publisher=Qantas|access-date=19 March 2020|archivedate=15 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200615073430/https://www.qantas.com/au/en/travel-info/travel-updates/coronavirus/qantas-australian-domestic-network-changes.html}}</ref> twee derdes van sy werknemers op verlof plaas, alle internasionale vlugte opskort en meer as 150 van sy vliegtuie vanaf einde Maart tot ten minste 31 Mei 2020 sal hok, ná uitgebreide regeringsereisbeperkings weens die [[Covid-19-pandemie]].<ref name="Reuters19Mar">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-qantas/qantas-to-cease-international-flying-tells-majority-of-workforce-to-take-leave-idUSKBN21602W|title=Qantas to cease international flying, tells majority of workforce to take leave|date=19 March 2020|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612172432/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-qantas/qantas-to-cease-international-flying-tells-majority-of-workforce-to-take-leave-idUSKBN21602W|archive-date=12 June 2020|access-date=19 March 2020}}</ref><ref name="QFintsus">{{Cite press release|url=https://www.qantas.com/au/en/travel-info/travel-updates/coronavirus/qantas-international-network-changes.html|title=Qantas International network changes|publisher=Qantas|access-date=19 March 2020|archivedate=15 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200615123508/https://www.qantas.com/au/en/travel-info/travel-updates/coronavirus/qantas-international-network-changes.html}}</ref> Om die pandemie te oorleef, het Qantas aangekondig dat hy 6 000 poste gaan ontslaan en 'n plan aangekondig om A$1,9 miljard in te samel in nuwe kapitaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-53173929|title=Coronavirus: Qantas to axe 6,000 jobs due to pandemic|date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625193441/https://www.bbc.com/news/world-australia-53173929|archive-date=25 June 2020|access-date=26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foxbusiness.com/markets/australias-qantas-airline-to-cut-6000-jobs-as-virus-hits|title=Australia's Qantas airline to cut 6,000 jobs as virus hits|date=2020-06-25|website=Associated Press|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724213322/https://www.foxbusiness.com/markets/australias-qantas-airline-to-cut-6000-jobs-as-virus-hits|archive-date=24 July 2020|access-date=2020-07-24}}</ref> Qantas het ook aangekondig dat hy sy 30%-belang in Jetstar Pacific aan [[Vietnam Airlines]] gaan oordra, en daarmee die [[Jetstar]]-handelsmerk in Viëtnam gestaak.<ref>{{Cite web|url=https://australianaviation.com.au/2020/06/qantas-to-sell-stake-in-jetstar-pacific/|title=Qantas to sell stake in Jetstar Pacific|date=2020-06-16|website=Australian Aviation|language=en-AU|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621173948/https://australianaviation.com.au/2020/06/qantas-to-sell-stake-in-jetstar-pacific/|archive-date=21 June 2020|access-date=2020-06-26}}</ref> Qantas het sy laaste Boeing 747 in Julie 2020 uit diens gestel ná byna 49 jaar van aaneenlopende bedryf—die eerste 747 is in Augustus 1971 ingestel, terwyl al 12 sy [[Airbus A380]]'s in stoor geplaas is (10 by Mojave Air–Space Port en 2 by [[Los Angeles Internasionale Lughawe]]) vir 'n minimum van drie jaar.<ref>{{cite news|title=Qantas bids farewell to last 747 jumbo jet|first=Gus|last=McCubbing|publisher=7News|date=21 July 2020|url=https://7news.com.au/business/qantas-set-to-farewell-last-747-jumbo-jet-c-1183856|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722070649/https://7news.com.au/business/qantas-set-to-farewell-last-747-jumbo-jet-c-1183856|archive-date=22 July 2020|access-date=23 July 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.executivetraveller.com/qantas-airbus-a380-hibernation|title=How Qantas will hibernate its Airbus A380 for the next three years ''Executive Traveller'' 7 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723052245/https://www.executivetraveller.com/qantas-airbus-a380-hibernation|archive-date=23 July 2020|access-date=23 July 2020|url-status=live}}</ref> Die vlieëniers van die laaste Boeing 747-vlug na die Mojave-woestyn via Los Angeles het die vorm van die ikoniese Qantas-logo in die vlugpad geteken voordat die straler op sy reis voortgegaan het.<ref>{{Cite web|url=https://7news.com.au/travel/qantas-final-boeing-747-flight-leaves-behind-fitting-flight-radar-farewell-message-c-1185333|title=Qantas' last Boeing 747 leaves fitting 'farewell message' on flight path radar|date=2020-07-22|website=7NEWS.com.au|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183535/https://7news.com.au/travel/qantas-final-boeing-747-flight-leaves-behind-fitting-flight-radar-farewell-message-c-1185333|archive-date=24 July 2020|access-date=2020-07-24}}</ref> In November 2020 het Qantas aangekondig dat die maatskappy bewys van COVID-19-inenting van internasionale reisigers sal vra. Volgens Alan Joyce, die firma se HUB, sal 'n koronavirus-inenting 'n 'noodsaaklikheid' word wanneer persone reis, "Ons kyk na die verandering van ons bepalings en voorwaardes om te sê vir internasionale reisigers, moet mense 'n inenting kry voordat hulle aanboord een van ons vliegtuie kan gaan."<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/8a59043d-df0d-45c1-b870-2780f06c5d1e|title=Qantas to demand proof of Covid vaccination from international passengers|work=Financial Times|author=Phillip Georgiadis|date=23 November 2020|access-date=23 November 2020|archive-date=23 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123131342/https://www.ft.com/content/8a59043d-df0d-45c1-b870-2780f06c5d1e|url-status=live}}</ref> Qantas het ook aangekondig dat hy 2000 poste gaan sny om sy finansiële verliese te probeer beperk.<ref>{{Cite news|date=2020-11-30|title=Coronavirus: Qantas adds to job cuts by outsourcing 2,000 roles|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-55126705|access-date=2020-11-30|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130141842/https://www.bbc.com/news/business-55126705|url-status=live}}</ref> In Augustus 2021 het Qantas aangekondig dat hy sal vereis dat al sy 22 000 werknemers ten volle teen die virus ingeënt is.<ref>{{cite news|last1=Khadem|first1=Nassim|title=Qantas makes COVID-19 vaccinations mandatory for all of its workers|url=https://www.abc.net.au/news/2021-08-18/qantas-mandatory-vaccinations-covid19-workers-pandemic/100386206|date=17 August 2021|access-date=18 October 2021|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018045345/https://www.abc.net.au/news/2021-08-18/qantas-mandatory-vaccinations-covid19-workers-pandemic/100386206|url-status=live}}</ref> In Mei 2022 het Qantas 12 [[Airbus A350|A350-1000]]-vliegtuie van [[Airbus]] bestel om teen die einde van 2025 op ononderbroke vlugte van Sydney na [[Lughawe Londen-Heathrow|Londen]] gebruik te word.<ref>{{Cite news|last1=Manekar|first1=Sameer|last2=Freed|first2=Jamie|date=2022-05-02|title=Qantas orders Airbus jets for world's longest non-stop flight|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/australias-qantas-buy-12-airbus-jets-long-haul-flights-2022-05-01/|access-date=2022-05-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2022/may/02/qantas-non-stop-flights-australia-to-new-york-london-from-sydney-melbourne-airbus-a350-1000|title=Qantas announces plans for non-stop flights from Sydney to New York and London|date=2022-05-02|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-05-03}}</ref><ref>{{Cite news|date=2022-05-01|title=Qantas Revives Plan for World's Longest Direct Flights|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-01/qantas-revives-plan-for-world-s-longest-direct-flights|access-date=2022-05-03}}</ref> In Mei 2022 het Qantas bepalings ooreengekom om Alliance Airlines te koop. Die transaksie is tans onderhewig aan regulatoriese en aandeelhouersgoedkeuring.<ref>[https://www.asx.com.au/asxpdf/20220505/pdf/458q44ylj1yfr2.pdf Alliance enters scheme of implementation deed with Qantas Airways Limited] Alliance Aviation Services 5 May 2022</ref> [[Lêer:Qantas Headquarters.jpg|duimnael|Qantas-hoofkwartier in Mascot, Sydney.]] Qantas se hoofkwartier is geleë in die Qantas-sentrum in die voorstad Mascot, Sydney, Nieu-Suid-Wallis.<ref name="HQ">{{Cite web|url=http://www.qantas.com.au/travel/airlines/contacts-other/global/en|title=Other Qantas Contacts|publisher=Qantas|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522122523/http://www.qantas.com.au/travel/airlines/contacts-other/global/en|archive-date=22 May 2012|access-date=10 June 2011}}</ref> Die hoofkwartier het 'n herontwikkeling ondergaan wat in Desember 2013 voltooi is.<ref name="Hq">{{Cite web|url=http://www.architectus.com.au/en/projects/qantas-headquarters-redevelopment|title=Qantas Headquarters Redevelopment|publisher=architectus|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412220757/http://www.architectus.com.au/en/projects/qantas-headquarters-redevelopment|archive-date=12 April 2021|access-date=21 January 2019}}</ref> === Lugdiensfiliale === Qantas het sedert sy ontstaan 'n aantal passasierslugrederyfiliale bedryf, insluitend: [[Lêer:QantasLink (VH-QOM) Bombardier DHC-8-402Q landing at Canberra Airport (1).jpg|duimnael| 'n [[De Havilland Canada Dash 8|Bombardier Q400]] van filiaal Sunstate Airlines.]] * Australia Asia Airlines – bedryf van 1990 tot 1996 om Qantas toe te laat om die Taiwanese mark te bedien * Impulse Airlines – 'n gevestigde lugredery wat in 2001 deur Qantas gekoop is; bedrywighede dieselfde jaar gestaak en sy bates is gebruik om Jetstar Airways te stig * Australian Airlines – 'n internasionale begrotingslugredery wat van 2002 tot 2006 bedryf is <ref>{{Cite web|url=http://www.airreview.com/Qantas/index.htm|title=Airreview Australian Airlines|publisher=Airreview|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819231942/http://www.airreview.com/Qantas/index.htm|archive-date=19 August 2018|access-date=17 Januarie 2012}}</ref> * QantasLink – Qantas se streeklugrederyhandelsmerk wat die bedrywighede van drie filiaallugrederye van Qantas insluit ( Eastern Australia Airlines – wat ook sommige vliegtuie namens Jetstar Airways, Network Aviation en Sunstate Airlines bedryf ) en 'n kontrakvervoerder * [[Jetstar]] – opereer tans as Qantas se [[Laekosteredery]] * Jetconnect – 'n volfiliaal van Qantas wat in 2002 gestig is en gefokus het op [[Tasmansee|trans-Tasmanreise]] tussen stede in Nieu-Seeland en Oos-Australië (Brisbane, Melbourne en Sydney); die laaste van Jetconnect se vliegtuie is in Oktober 2018 na die hooflynvloot oorgeplaas Qantas bedryf 'n vragdiens onder die naam Qantas Freight (wat vliegtuie gebruik wat deur Qantas-filiaal Express Freighters Australia bedryf word en ook vliegtuie van Atlas Air verhuur) en besit ook die logistiek-en- lugvragmaatskappy Australian airExpress. == Bestemmings == Qantas bedryf sedert 1977 besigtigingsvlugte na Antarktika (sonder om te land) namens Croydon Travel.<ref>{{cite web|title=Tourism in Antarctica – Some Background|url=http://www.erebus.co.nz/Portals/4/Documents/articles/Timeline%20-%20Tourism%20in%20Antarctica.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208115156/http://www.erebus.co.nz/Portals/4/Documents/articles/Timeline%20-%20Tourism%20in%20Antarctica.pdf|url-status=live|archive-date=8 February 2013}}</ref> Dit is vir 'n aantal jare opgeskort ná die ongeluk van [[Air New Zealand]]-vlug 901 teen die berg [[Erebus (berg)|Erebus]] in 1979.<ref>{{cite news |title=Other News – 09/11/2009 |publisher=Air Transport World |date=14 September 2009 |url=http://atwonline.com/news/other-news-09112009-0309 |quote=It has partnered with Antarctica Sightseeing Flights of Melbourne since 1994 using 747-400s. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523034250/http://atwonline.com/news/other-news-09112009-0309 |archive-date=23 May 2012 |access-date=22 August 2011 }}&nbsp;{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120616080700/http://atwonline.com/news/other-news-09112009-0309 |date=16 June 2012 }}</ref> Alhoewel hierdie vlugte nie land nie, benodig hulle spesifieke pooloperasies en bemanningsopleiding as gevolg van faktore soos witsektoruitwissing<!-- "sector whiteout" -->, wat bygedra het tot die Air New Zealand-ramp in 1979. Met vlugte 7 en 8 – 'n ononderbroke diens tussen [[Sydney-lughawe|Sydney]] en [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]] wat met die [[Airbus A380]] bedryf word – wat op 29 September 2014 begin het, het Qantas die wêreld se langste passasiersvlug met die wêreld se grootste passasiersvliegtuig bedryf.<ref>{{cite web|url =http://www.foxnews.com/travel/2014/09/29/worlds-longest-flight-on-biggest-plane-a380-takes-over-qantas-sydney-dallas/|title =World's Longest Flight on Biggest Plane|website =Fox News|archive-url =https://web.archive.org/web/20160104143414/http://www.foxnews.com/travel/2014/09/29/worlds-longest-flight-on-biggest-plane-a380-takes-over-qantas-sydney-dallas/|archive-date =4 January 2016|url-status =dead|df =dmy-all}}</ref> Dit is op 1 Maart 2016 verbygesteek deur [[Emirates]] se nuwe [[Auckland]]–[[Doebai Internasionale Lughawe|Doebai]]-diens.<ref>{{cite web |url=http://www.emirates.com/media-centre/emirates-goes-non-stop-dubai-auckland-from-march |title=emirates.com |publisher=emirates.com |date=28 January 2016 |access-date=5 February 2018 |archive-date=9 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109155432/https://www.emirates.com/media-centre/emirates-goes-non-stop-dubai-auckland-from-march |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2016/03/01/emirates-overtakes-qantas-worlds-longest-flight/81120884/|title=Emirates overtakes Qantas for world's longest flight|author=Ben Mutzabaugh|date=1 March 2016|work=USA TODAY|access-date=10 September 2017|archive-date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012204524/https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2016/03/01/emirates-overtakes-qantas-worlds-longest-flight/81120884/|url-status=live}}</ref> Nadat hy Boeing 787-vliegtuie bestel het, het Qantas 'n voorneme aangekondig om ononderbroke vlugte tussen Australië en die Verenigde Koninkryk gedurende Maart 2018 van Perth na Londen te begin. Die eerste vlug het op 24 Maart uit [[Perth-lughawe|Perth]] vertrek.<ref>{{Cite news|url=http://www.smh.com.au/business/aviation/qantas-confirms-direct-flights-from-perth-to-london-20161211-gt8pdy.html|title=Qantas confirms direct flights from Perth to London|date=12 December 2016|newspaper=The Sydney Morning Herald|access-date=11 January 2017|archive-date=13 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213124529/http://www.smh.com.au/business/aviation/qantas-confirms-direct-flights-from-perth-to-london-20161211-gt8pdy.html|url-status=live}}</ref> Op 19 Maart 2020 het Qantas bevestig dat dit alle internasionale vlugte en ongeveer 60% van binnelandse vlugte vanaf einde Maart tot minstens 31 Mei 2020 sou opskort ná uitgebreide regeringsreisbeperkings weens die [[Covid-19-pandemie]].<ref name="QFintsus" /><ref name="QFdomsus" /><ref name="Reuters19Mar" /> Sedert vroeg-2022 is internasionale vlugte, onder meer vanaf Perth na Johannesburg en Heathrow weer hervat.<!-- Vleisboek-berig deur Garath de Kock (Julie 2022)--> === Kodedeelooreenkomste === In Oktober 2016 het Qantas kodedeelooreenkomste met die volgende rederye gehad:<ref name="CAPA Qantas">{{cite web|url=http://centreforaviation.com/profiles/airlines/qantas-airways-qf |title=Profile on Qantas Airways |website=CAPA|publisher=Centre for Aviation|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029190109/http://centreforaviation.com/profiles/airlines/qantas-airways-qf |archive-date=29 Oktober 2016|url-status=dead}}</ref> {{div col|colwidth=17em}} * Aircalin * [[Air France]]<ref>{{cite press release|url=https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/qantas-and-air-france-renew-partnership-to-offer-customers-more-travel-options-between-australia-and-france/|title=QANTAS AND AIR FRANCE RENEW PARTNERSHIP TO OFFER CUSTOMERS MORE TRAVEL OPTIONS BETWEEN AUSTRALIA AND FRANCE|website=Qantas News Room|access-date=24 Mei 2018|archive-date=24 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524222253/https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/qantas-and-air-france-renew-partnership-to-offer-customers-more-travel-options-between-australia-and-france/|url-status=live}}</ref> * [[Air New Zealand]]<ref>{{cite news |last1=Schofield |first1=Adrian |title=Air New Zealand & Qantas to codeshare |url=http://atwonline.com/iata-agm-2018/air-new-zealand-qantas-codeshare |publisher=Air Transport World |date=1 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617154516/http://atwonline.com/iata-agm-2018/air-new-zealand-qantas-codeshare |archive-date=17 Junie 2018}}</ref> * Air Niugini * Airnorth * Air Tahiti Nui * Air Vanuatu * [[Alaska Airlines]] * [[American Airlines]] * [[Asiana Airlines]] * [[Bangkok Airways]] * [[British Airways]] * [[Cathay Pacific]]<ref>{{cite press release|title=Cathay Pacific And Qantas To Bring Australia And Asia Closer Together|url=https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/cathay-pacific-and-qantas-codeshare-to-bring-australia-and-asia-closer/|access-date=16 October 2018|work=Qantas News Room|date=21 September 2018|archive-date=16 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165044/https://www.qantasnewsroom.com.au/media-releases/cathay-pacific-and-qantas-codeshare-to-bring-australia-and-asia-closer/|url-status=live}}</ref> * [[China Airlines]] * [[China Eastern Airlines]] * [[China Southern Airlines]] * [[El Al]]<ref>{{cite news|last1=Liu|first1=Jim|title=El Al / Qantas codeshare partnership begins in Sep 2017|url=http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/274670/el-al-qantas-codeshare-partnership-begins-in-sep-2017/|access-date=7 September 2017|work=Routesonline|date=7 September 2017|archive-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907123802/http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/274670/el-al-qantas-codeshare-partnership-begins-in-sep-2017/|url-status=live}}</ref> * [[Emirates]] * [[Fiji Airways]] * [[Finnair]] * [[ITA Airways]]<ref>{{Cite web|url=https://italiavola.com/2021/12/16/qantas-e-ita-airways-vanno-in-code-share/|access-date=2021-12-16|website=italiavola.com|language=it|title=Qantas e ITA Airways vanno in code share|trans-title=Qantas codeshare with ITA Airways|archive-date=16 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216091646/https://italiavola.com/2021/12/16/qantas-e-ita-airways-vanno-in-code-share/|url-status=live}}</ref> * [[Japan Airlines]] * [[Jetstar]] * Jetstar Asia * Jetstar Japan * Jetstar Pacific<ref>{{cite web|last1=2018|first1=UBM (UK) Ltd.|title=Qantas / Jetstar Pacific begins codeshare service from March 2018|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/277700/qantas-jetstar-pacific-begins-codeshare-service-from-march-2018/|website=Routesonline|access-date=19 March 2018|archive-date=19 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319222634/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/277700/qantas-jetstar-pacific-begins-codeshare-service-from-march-2018/|url-status=live}}</ref> * [[KLM]]<ref>{{cite news|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/281306/klm-qantas-begins-codeshare-service-from-nov-2018/|title=KLM / QANTAS begins codeshare service from Nov 2018|publisher=Routesonline|date=1 November 2018|access-date=1 November 2018|archive-date=8 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108144453/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/281306/klm-qantas-begins-codeshare-service-from-nov-2018/|url-status=live}}</ref> * LATAM Chile * [[Solomon Airlines]] * [[SriLankan Airlines]] * [[Vietnam Airlines]] * WestJet {{div col end}} == Vloot == Sedert November 2018 bedryf Qantas en sy filiale 297 vliegtuie, insluitend 71 vliegtuie deur Jetstar Airways; 90 deur die verskillende QantasLink-handelsmerk-lugrederye en ses deur ''Express Freighters Australia''.<ref name="CASAR">{{cite web |url=https://www.casa.gov.au/aircraft-register?f%5B0%5D=field_ar_reg_op_name%3A32911 |title=Aircraft register search: Registered Operator Qantas Airways |publisher=Civil Aviation Safety Authority |website=casa.gov.au |access-date=10 February 2019 |archive-date=4 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704063554/https://www.casa.gov.au/aircraft-register?f%5B0%5D=field_ar_reg_op_name%3A32911 |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.casa.gov.au/aircraft-register Australian civil aircraft register search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828230042/https://www.casa.gov.au/aircraft-register |date=28 August 2017 }}, using "Jetstar", "Eastern Australia Airlines", "Express Freighters", "Sunstate Airlines" and "Network Aviation" in turn as the "Registered Operator" search parameter.</ref><ref>[https://www.casa.gov.au/aircraft-register-advanced Australian civil aircraft register search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125144751/https://www.casa.gov.au/aircraft-register-advanced |date=25 January 2018 }}, using "717–200" as the "Aircraft model" search parameter.</ref><ref>[http://www.qantas.com.au/travel/airlines/subsidiaries/global/en#jump2 "About Qantas – Qantas Freight"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125013533/http://www.qantas.com.au/travel/airlines/subsidiaries/global/en#jump2 |date=25 November 2009 }} Verkry 13 November 2009.</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.atsginc.com/pr2009-06-09.html|title=ATCG Airlines Launches New International Services|publisher=Air Transport Services Group|date=June 9, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704112413/http://www.atsginc.com/pr2009-06-09.html|archive-date=4 July 2009|access-date=13 November 2009|archivedate= 4 Julie 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090704112413/http://www.atsginc.com/pr2009-06-09.html}}</ref> Teen November 2022 het Qantas self 109 vliegtuie in gebruik, met 16 wat geparkeer is, meestal weens Covid, terwyl sewe A380's 'n vars kajuitopknapping in Amerika ondergaan.<ref>[https://www.planespotters.net/airline/Qantas planespotters.net - Qantas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924215700/https://www.planespotters.net/airline/Qantas |date=24 September 2020 }} verkry op 14 November 2022</ref> === Inheemse kunsontwerpe === Twee Qantas-vliegtuie is tans versier met 'n inheemse Australiese kunsskema. Een vliegtuig, 'n Boeing 737–800, dra 'n kleur genaamd ''Mendoowoorrji'', wat in November 2013 onthul is.<ref>{{cite news|title=PICTURE: Qantas takes delivery of 'Mendoowoorrji' 737 |first=Ellis |last=Taylor |date=11 November 2013 |location=Singapore |publisher=Flightglobal |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/picture-qantas-takes-delivery-of-mendoowoorrji-737-392788/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111114217/http://www.flightglobal.com/news/articles/picture-qantas-takes-delivery-of-mendoowoorrji-737-392788/ |archive-date=11 November 2013 }}&nbsp;{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150128140010/http://www.flightglobal.com/news/articles/picture-qantas-takes-delivery-of-mendoowoorrji-737-392788/ |date=28 January 2015 }}</ref> Die ontwerp is ontleen aan die oorlede Wes-Australiese inheemse kunstenaar Paddy Bedford.<ref>{{cite web|title=Photo gallery: Qantas' new Boeing 737–800 wears Aboriginal livery|url=http://www.ausbt.com.au/photo-gallery-qantas-new-boeing-737-800-wears-aboriginal-livery|work=Australian Business Traveller|publisher=Australian Business Traveller|access-date=10 November 2013|author=David Flynn|date=9 November 2013|archive-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110102732/http://www.ausbt.com.au/photo-gallery-qantas-new-boeing-737-800-wears-aboriginal-livery|url-status=live}}</ref> 'n [[Boeing 787 Dreamliner|Boeing 787–9 Dreamliner]] is versier in 'n verfskema wat deur wyle Emily Kame Kngwarreye se 1991-skildery Yam Dreaming geïnspireer is.<ref>{{cite news|url=http://australianaviation.com.au/2018/03/indigenous-painted-qantas-787-yam-dreaming-arrives-in-alice-springs/|title=Indigenous-painted Qantas 787 'Yam Dreaming' arrives in Alice Springs|last=Frawley|first=Gerard|website=Australian Aviation|publisher=Aviator Media Pty Ltd.|date=2 Maart 2018|access-date=3 September 2018|archive-date=11 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711023321/http://australianaviation.com.au/2018/03/indigenous-painted-qantas-787-yam-dreaming-arrives-in-alice-springs/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.qantas.com/fr/en/about-us/our-company/fleet/flying-art.html#emily|title=Flying Art Series – Qantas Dreamliner Emily Kame Kngwarreye – Boeing 787–9|website=Qantas|publisher=Qantas Airways Limited|access-date=3 September 2018|archive-date=4 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904052442/https://www.qantas.com/fr/en/about-us/our-company/fleet/flying-art.html#emily|url-status=live}}</ref> Die ontwerp beeld 'n garingboom uit, 'n belangrike en kultureel betekenisvolle simbool in Kngwarreye se droomverhale, en 'n stapelvoedselbron in haar tuisgebied, Utopia. Die vliegtuig sou later Qantas se eerste ononderbroke dienste bedryf tussen Perth en Londen Heathrow, en tussen Melbourne en San Francisco, geskeduleer met Boeing 787-vliegtuie.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/03/25/world/europe/uk-qantas-australia-britain.html|title=A First in Flight: Australia to the U.K., in 17 Hours|last=Joseph|first=Yonette|website=[[The New York Times]]|date=25 March 2018|access-date=3 September 2018|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109042659/https://www.nytimes.com/2018/03/25/world/europe/uk-qantas-australia-britain.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://airlinegeeks.com/2018/09/01/a-day-of-firsts-qantas-inaugurates-new-dreamliner-service-to-the-u-s/|title=A Day of Firsts: Qantas Inaugurates New Dreamliner Service to the U.S.|last=Pallini|first=Thomas|website=AirlineGeeks.com|publisher=Airline Geeks, LLC|date=1 September 2018|access-date=3 September 2018|archive-date=4 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904114709/https://airlinegeeks.com/2018/09/01/a-day-of-firsts-qantas-inaugurates-new-dreamliner-service-to-the-u-s/|url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150" style="text-align:left"> Lêer:Qantas B747-438ER (VH-OEJ) at Sydney Airport.jpg|'n Boeing 747-400ER in 2006 dra die ''Wunala Dreaming'' verfwerk. Van 2003 tot 2012 was dit die tweede vliegtuig met hierdie kleurskema. Lêer:VH-EBU Boeing 747 Qantas in "Nalanji Dreaming" Colours (8336716283).jpg|'n Boeing 747-300 in die ''Nalanji Dreaming'' bekleding, 1995 tot 2005. Lêer:VH-VXB 'Yananyi Dreaming' Boeing 737-838 Qantas (8640257928).jpg|'n Boeing 737-800 in ''Yananyi Dreaming'' bekleding, 2002 tot 2014. Lêer:Qantas 9.jpg|'n Boeing 737-800 in 2015 in die ''Mendoowoorrji'' kleurskema. Lêer:VH-ZND 11042018LHR (41496810311).jpg|'n Boeing 787-9 in 2018 met die ''Yam Dreaming'' verfskema. </gallery> === Ander kleurskemas === Verskeie Qantas-vliegtuie is versier met promosie-kleure, wat die telekommunikasiemaatskappy Optus adverteer; die Disney-rolprent Planes; die Australiese nasionale sokkerspan, die Socceroos; en die [[Wallabies|Australiese nasionale rugbyspan]], die Wallabies.<ref>{{cite web |author= |title=Qantas reveals specially marked Optus 737 |url=http://australianaviation.com.au/2011/09/specially-marked-737-marks-optus-joining-qantas-frequent-flyer-program/ |website=australianaviation.com.au |publisher=Aerospace Publications |date=2 September 2011 |access-date=28 December 2013 |archive-date=5 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405062135/http://australianaviation.com.au/2011/09/specially-marked-737-marks-optus-joining-qantas-frequent-flyer-program/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title= Qantas takes delivery of their Boeing 767-300ER in 'Disney's Planes' Livery.|first= Ellis|last= Taylor|date= 24 September 2013|location= Singapore|work= Flightglobal}}</ref><ref>{{cite press release |author= |title=Qantas Unveils Boeing 747 With New Qantas Socceroos Livery |url=http://www.qantas.com.au/travel/airlines/media-releases/oct-2009/3966/global/en |location=Melbourne |publisher=Qantas |date=22 October 2009 |access-date=28 December 2013 |archive-date=31 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002431/http://www.qantas.com.au/travel/airlines/media-releases/oct-2009/3966/global/en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite press release |author= |title=Qantas unveil a new look Wallabies Boeing 737 as 100 Day Countdown to the Lions begins |url=http://www.rugby.com.au/News/NewsArticle/tabid/1699/ArticleID/8467/Default.aspx |publisher=Australian Rugby Union |date=25 February 2013 |access-date=28 December 2013 |archive-date=31 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002058/http://www.rugby.com.au/News/NewsArticle/tabid/1699/ArticleID/8467/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> Twee vliegtuie – 'n Airbus A330-200 en 'n Boeing 747-400ER – is in 2009 versier met spesiale kleure wat die Oneworld-lugrederyalliansie (waarvan Qantas 'n lid is) bevorder.<ref>{{cite press release |author= |title=Qantas Marks Tenth Anniversary of oneworld Alliance |url=http://www.qantas.com.au/travel/airlines/media-releases/feb-2009/3892/global/en |location=Sydney |publisher=Qantas |date=27 February 2009 |access-date=5 January 2014 |archive-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106040638/http://www.qantas.com.au/travel/airlines/media-releases/feb-2009/3892/global/en |url-status=live }}</ref> Op 29 September 2014 is die ononderbroke Airbus A380-diens na [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe]] ingewy met 'n A380 wat versier is met 'n herdenkingscowboyhoed en bandana op die kangaroestert-logo.<ref>{{cite news|title=D/FW to Sydney: Qantas introduces giant A380 for world's longest scheduled flight|first=Nicholas|last=Sakelaris|url=http://www.bizjournals.com/dallas/news/2014/09/29/d-fw-to-sydney-qantas-introduces-giant-a380-for.html|newspaper=Dallas Business Journal|date=29 September 2014|access-date=30 September 2014|archive-date=1 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141001235525/http://www.bizjournals.com/dallas/news/2014/09/29/d-fw-to-sydney-qantas-introduces-giant-a380-for.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Qantas Airways parks its Airbus A380 at Dallas/Fort Worth International Airport|first=Terry|last=Maxon|url=http://aviationblog.dallasnews.com/2014/09/qantas-airways-parks-its-airbus-a380-at-dallasfort-worth-international-airport.html/|work=The Dallas Morning News Airline Biz Blog|date=29 September 2014|access-date=29 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141002022318/http://aviationblog.dallasnews.com/2014/09/qantas-airways-parks-its-airbus-a380-at-dallasfort-worth-international-airport.html/|archive-date=2 October 2014|url-status=dead}}</ref> Voor die 2017 "Sydney Mardi Gras" het Qantas een van sy Airbus A330-300-vliegtuie met reënboogletters versier en 'n reënboogvlag op die stert van die vliegtuig uitgebeeld. <gallery mode="packed" heights="140"> Qantas Boeing 767 "Disney Planes" 3.jpg|VH-OGG adverteer die ''Planes''-rolprent Lêer:Qantas (VH-ZNJ) Boeing 787-9 Dreamliner landing at Canberra Airport (6).jpg|Boeing 787-9 Dreamliner in "100ste herdenkingsjaar van Qantas" kleurskema VH-OJS B747-400 Qantas socceroos (5048241706) (2).jpg|VH-OJS adverteer Socceroos Lêer:Qantas A380 (VH-OQH) @ LHR, Oct 2015.jpg|VH-OQH adverteer die [[Wallabies|Australiese nasionale rugbyspan]], die Wallabies </gallery> {{clear}} == Toekennings == In 2009 was Qantas een van die eerste ingehuldigdes in die Queensland Business Leaders Hall of Fame.<ref>{{Cite web|url=http://leaders.slq.qld.gov.au/inductees/|title=Hall of Fame|website=Queensland Business Leaders Hall of Fame|publisher=State Library of Queensland|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023083836/http://leaders.slq.qld.gov.au/inductees/|archive-date=23 October 2018|access-date=23 October 2018|url-status=live}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [https://web.archive.org/web/20110927230839/http://www.qantas.com.au/infodetail/about/FactFiles.pdf Qantas Facts – Official] * [http://nla.gov.au/nla.aus-vn1072196 Qantas Ephemera] in die [http://www.nla.gov.au/ National Library of Australia] * [[hdl:10462/eadarc/7200|Original Qantas Logbook]] in die [http://www.slq.qld.gov.au/ State Library Of Queensland] {{Normdata}} {{en-vertaal|pl=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Qantas&oldid=601709780}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Australiese maatskappye]] [[Kategorie:Lugrederye]] tczdu3cjwy0k2r6lsxlzawvkj32qywz 0 87157 2966978 2411098 2026-09-13T09:31:36Z Pynappel 70858 AWS 11 2966978 wikitext text/x-wiki '''Bezuidenhout''' is 'n [[Afrikaans]]e [[van]] wat algemeen onder [[Afrikaner]]s voorkom. == Mense == * [[Alicia Bezuidenhout]] (* 1967), Suid-Afrikaanse vrouekrieketspeler * [[Bernadine Bezuidenhout]] (* 1993), Suid-Afrikaanse vrouekrieketspeler * [[Carl Bezuidenhout]] (* 1986), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Christiaan Bezuidenhout]] (* 1994), Suid-Afrikaanse gholfspeler * [[Christo Bezuidenhout]] (* 1970), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Cornelis Frederik (CF) Bezuidenhout]] (1773–1815), Kaapkolonie rebel. * [[Dawid Bezuidenhout]] (1935-1998), Suidwes-Afrikaanse politikus * [[Ertjies Bezuidenhout]] (1955-2012), Springbok-[[fietsry]]er * [[Heino Bezuidenhout]] (* 1997), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Martin Bezuidenhout]] (* 1989), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Ryan Bezuidenhout]] (* 1986), Zimbabwiese krieketspeler * [[Schalk Bezuidenhout]] (* 1992), komediant en TV-aanbieder * [[Steve Bezuidenhout]] (* 1957), Namibiese politikus * [[Stoof Bezuidenhout]] (* 1986), Suid-Afrikaanse rugbyspeler == Geografie == * Bezuidenhout, 'n woonbuurt in Den Haag, Nederland * [[Bezuidenhoutsvallei]], 'n woonbuurt in Johannesburg, Suid-Afrika * [[Bezuidenhoutspas]], 'n bergpas in KwaZoeloe-Natal, Suid-Afrika == Ander gebruike == * [[Bezuidenhout-affêre]], 'n rebellie tydens die Eerste Vryheidsoorlog * [[Bezuidenhout (kiesafdeling)|Bezuidenhout]], voormalige kiesafdeling van die Volksraad van die [[Unie van Suid-Afrika]] sowel as die [[Republiek van Suid-Afrika]]. {{Van}} [[Kategorie:Vanne]] [[Kategorie:Afrikaanse vanne]] kmbpsyf34ubm6v0sne1lqj8ta5iysqb 2966979 2966978 2026-09-13T09:31:57Z Pynappel 70858 AWS 11 2966979 wikitext text/x-wiki '''Bezuidenhout''' is 'n [[Afrikaans]]e [[van]] wat algemeen onder [[Afrikaner]]s voorkom. == Mense == * [[Alicia Bezuidenhout]] (* 1967), Suid-Afrikaanse vrouekrieketspeler * [[Bernadine Bezuidenhout]] (* 1993), Suid-Afrikaanse vrouekrieketspeler * [[Carl Bezuidenhout]] (* 1986), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Christiaan Bezuidenhout]] (* 1994), Suid-Afrikaanse gholfspeler * [[Christo Bezuidenhout]] (* 1970), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Cornelis Frederik (CF) Bezuidenhout]] (1773-1815), Kaapkolonie rebel. * [[Dawid Bezuidenhout]] (1935-1998), Suidwes-Afrikaanse politikus * [[Ertjies Bezuidenhout]] (1955-2012), Springbok-[[fietsry]]er * [[Heino Bezuidenhout]] (* 1997), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Martin Bezuidenhout]] (* 1989), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Ryan Bezuidenhout]] (* 1986), Zimbabwiese krieketspeler * [[Schalk Bezuidenhout]] (* 1992), komediant en TV-aanbieder * [[Steve Bezuidenhout]] (* 1957), Namibiese politikus * [[Stoof Bezuidenhout]] (* 1986), Suid-Afrikaanse rugbyspeler == Geografie == * Bezuidenhout, 'n woonbuurt in Den Haag, Nederland * [[Bezuidenhoutsvallei]], 'n woonbuurt in Johannesburg, Suid-Afrika * [[Bezuidenhoutspas]], 'n bergpas in KwaZoeloe-Natal, Suid-Afrika == Ander gebruike == * [[Bezuidenhout-affêre]], 'n rebellie tydens die Eerste Vryheidsoorlog * [[Bezuidenhout (kiesafdeling)|Bezuidenhout]], voormalige kiesafdeling van die Volksraad van die [[Unie van Suid-Afrika]] sowel as die [[Republiek van Suid-Afrika]]. {{Van}} [[Kategorie:Vanne]] [[Kategorie:Afrikaanse vanne]] 8k0yqmw24sqzcasf1qljin5onhaffuf 2966980 2966979 2026-09-13T09:32:09Z Pynappel 70858 2966980 wikitext text/x-wiki '''Bezuidenhout''' is 'n [[Afrikaans]]e [[van]] wat algemeen onder [[Afrikaner]]s voorkom. == Mense == * [[Alicia Bezuidenhout]] (* 1967), Suid-Afrikaanse vrouekrieketspeler * [[Bernadine Bezuidenhout]] (* 1993), Suid-Afrikaanse vrouekrieketspeler * [[Carl Bezuidenhout]] (* 1986), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Christiaan Bezuidenhout]] (* 1994), Suid-Afrikaanse gholfspeler * [[Christo Bezuidenhout]] (* 1970), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Cornelis Frederik (CF) Bezuidenhout]] (1773-1815), Kaapkolonierebel. * [[Dawid Bezuidenhout]] (1935-1998), Suidwes-Afrikaanse politikus * [[Ertjies Bezuidenhout]] (1955-2012), Springbok-[[fietsry]]er * [[Heino Bezuidenhout]] (* 1997), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Martin Bezuidenhout]] (* 1989), Suid-Afrikaanse rugbyspeler * [[Ryan Bezuidenhout]] (* 1986), Zimbabwiese krieketspeler * [[Schalk Bezuidenhout]] (* 1992), komediant en TV-aanbieder * [[Steve Bezuidenhout]] (* 1957), Namibiese politikus * [[Stoof Bezuidenhout]] (* 1986), Suid-Afrikaanse rugbyspeler == Geografie == * Bezuidenhout, 'n woonbuurt in Den Haag, Nederland * [[Bezuidenhoutsvallei]], 'n woonbuurt in Johannesburg, Suid-Afrika * [[Bezuidenhoutspas]], 'n bergpas in KwaZoeloe-Natal, Suid-Afrika == Ander gebruike == * [[Bezuidenhout-affêre]], 'n rebellie tydens die Eerste Vryheidsoorlog * [[Bezuidenhout (kiesafdeling)|Bezuidenhout]], voormalige kiesafdeling van die Volksraad van die [[Unie van Suid-Afrika]] sowel as die [[Republiek van Suid-Afrika]]. {{Van}} [[Kategorie:Vanne]] [[Kategorie:Afrikaanse vanne]] 5pryyb479hzj78jhdtdloj3khnv8dl2 0 94952 2966975 2916422 2026-09-13T09:30:00Z Pynappel 70858 /* Freek Bezuidenhout */ 2966975 wikitext text/x-wiki Die [[Slagtersnek-rebellie]] word deur vier gedenktekens in herinnering geroep. Hulle het 'n beduidende rol gespeel in die ontwaking van Afrikaner-nasionalisme. == Freek Bezuidenhout == [[Beeld:Prof SP Engelbrecht.jpg|duimnael|regs|170px|Prof. dr. [[S.P. Engelbrecht]]]] Op 10 Oktober 1815 is [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Cornelis (Freek) Bezuidenhout]] op die plaas Silverbrook langs die Baviaansrivier deur 'n [[pandoer]] doodgeskiet. By die klipskeur waarin Bezuidenhout geskuil het, is 'n monumentjie opgerig en op sy graf lê 'n granietblok. Die twee gedenktekens is ongeveer 200&nbsp;m van mekaar geleë en 16&nbsp;km noord van die historiese plaas Glen Lynden op die pad tussen [[Bedford]] en [[Tarkastad]]. Die oprigting van die monumente en die ontwikkeling van die terrein was op aanbeveling van dr. [[E.G. Jansen]] en prof. [[S.P. Engelbrecht]]. P.S.M. de Klerk, 'n boer van die kontrei, het die ontwerp gedoen en die eerste steen is op 10 Oktober 1946 deur prof. J.C. van Rooy voor 'n skare van 400 gelê. Sedertdien is die feesterrein o.a. gebruik vir volksfeeste op Krugerdag, Heldedag en Geloftedag gereël deur die [[Reddingsdaadbond]], die [[Voortrekkers]] en [[Rapportryers]]. Op 30 Oktober 1949 het Voortrekker-eeufeesvierings hier plaasgevind. Die NG gemeente Glen Lynden (Bedford) is eienaar van die terrein. == Hans Bezuidenhout == Op 10 Oktober 1972 het die Rapportryers van [[Tarkastad]] 'n gedenkteken aan Johannes Jurgen (Hans) Bezuidenhout onthul. == Gedenknaald == Ongeveer 10&nbsp;km suid van Kookhuis ([[Cookhouse]]) op die plaas en by die spoorweghalte Long Hope, op die pad van [[Cradock]] na [[Port Elizabeth]] staan 'n eenvoudige gedenknaald wat die vyf vryheidsvegters herdenk wat op daardie plek tereggestel is. Die naald is opgerig met geldelike bydraes deur die publiek en onthul op 9 Maart 1916, presies 'n eeu na die tragiese gebeure daar. By die geleentheid was die sprekers dr. [[D.F. Malan]] en ds. [[M.L. de Villiers]], toe predikant te [[Bedford]] en latere toonsetter van [[Die Stem]]. De Villiers se lied Slagtersnek is by hierdie onthulling vir die eerste maal deur 'n koor uitgevoer. Op 26 September 1938 tydens die [[Simboliese Ossewatrek]] is 'n Voortrekkerwa hier verby en is kranse aan die voet van die naald gelê. Die werklike Slagtersnek is 16&nbsp;km noord van hierdie punt. == Bibliografie == * Van der Merwe, Gerdrie: Deur dít alles het die Here ons gedra. Nederduitse Gereformeerde Gemeente Glen Lynden (Bedford) 1829–1979. Bedford: Die Kerkraad, 1979. [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Oos-Kaap]] [[Kategorie:Simboliese Ossewatrek]] 3zci814d3jo1u6p1u1t0aixhx6ldzne 0 100998 2966774 2920630 2026-09-12T14:36:43Z Aliwal2012 39067 /* Vorige wenners (sedert 1948 gelys) */ 2966774 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Silverstone Circuit 2020.png|regs|330px]] Die '''Britse Grand Prix''' is 'n [[Formule Een]]-kampioenskapswedren wat sedert 1950 op die kalender van die FIA se F1-Wêreldkampioenskap verskyn. Dit word jaarliks by die [[Silverstone-renbaan]] naby die dorp Silverstone in [[Northamptonshire]] in Engeland gehou. Die Britse en [[Italiaanse Grand Prix]] is die oudste aaneenlopende Formule Een Wêreldkampioenskap Grands Prix. Dit is vyf keer as die Europese Grand Prix aangewys tussen 1950 en 1977, toe hierdie titel as 'n ere-aanwysing elke jaar aan een Grand Prixwedren in Europa toegeken is. Alle Britse Grands Prix sedert 1926 word in [[Engeland]] gehou; waar die Britse motorrenbedryf hoofsaaklik geleë is. == Vorige wenners (''sedert 1948 gelys'') == [[Lêer:Silverstone 2000.jpg|duimnael|regs|Silverstone, soos gebruik van 1994–2009]] [[Lêer:Silverstone 1991.jpg|duimnael|regs|Silverstone, soos gebruik van 1991–1993]] [[Lêer:Silverstone 1952.jpg|duimnael|regs|Silverstone, soos gebruik van 1950–1990]] [[Lêer:Brands Hatch Grand Prix circuit 1976-1987.png|duimnael|regs|Brands Hatch, afwisselend met Silverstone van 1964–1986]] [[Lêer:Circuit Aintree.svg|duimnael|regs|Aintree, afwisselend met Silverstone van 1955–1962]] [[Lêer:British GP Map 2.png|duimnael|350px|'n Kaart van plekke met Britse Grands Prix.]] {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Jaar ! Renjaer ! Vervaardiger ! Plek |- ! [[2026 Britse Grand Prix|2026]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan="40"| [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! [[2025 Britse Grand Prix|2025]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lando Norris]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[2024 Britse Grand Prix|2024]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2023 Britse Grand Prix|2023]] | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|Honda RBPT]] |- ! [[2022 Britse Grand Prix|2022]] | {{vlagikoon|ESP}} [[Carlos Sainz jr.]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2021 Britse Grand Prix|2021]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2020 Britse Grand Prix|2020]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2019 Britse Grand Prix|2019]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2018 Britse Grand Prix|2018]] | {{vlagikoon|GER}} [[Sebastian Vettel]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2017 Britse Grand Prix|2017]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2016 Britse Grand Prix|2016]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2015 Britse Grand Prix|2015]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2014 Britse Grand Prix|2014]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2013 Britse Grand Prix|2013]] | {{vlagikoon|GER}} [[Nico Rosberg]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |- ! [[2012 Britse Grand Prix|2012]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Mark Webber]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[2011 Britse Grand Prix|2011]] | {{vlagikoon|SPA}} [[Fernando Alonso]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2010 Britse Grand Prix|2010]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Mark Webber]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[2009 Britse Grand Prix|2009]] | {{vlagikoon|GER}} [[Sebastian Vettel]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[2008 Britse Grand Prix|2008]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[2007 Britse Grand Prix|2007]] | {{vlagikoon|FIN}} [[Kimi Räikkönen]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2006 Britse Grand Prix|2006]] | {{vlagikoon|SPA}} [[Fernando Alonso]] | {{vlagikoon|FRA}} [[Renault F1|Renault]] |- ! [[2005 Britse Grand Prix|2005]] | {{vlagikoon|COL}} [[Juan Pablo Montoya]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[2004 Britse Grand Prix|2004]] | {{vlagikoon|GER}} [[Michael Schumacher]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2003 Britse Grand Prix|2003]] | {{vlagikoon|BRA}} [[Rubens Barrichello]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2002 Britse Grand Prix|2002]] | {{vlagikoon|GER}} [[Michael Schumacher]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[2001 Britse Grand Prix|2001]] | {{vlagikoon|FIN}} [[Mika Häkkinen]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[2000 Britse Grand Prix|2000]] | {{vlagikoon|VK}} [[David Coulthard]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[1999 Britse Grand Prix|1999]] | {{vlagikoon|VK}} [[David Coulthard]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |- ! [[1998 Britse Grand Prix|1998]] | {{vlagikoon|GER}} [[Michael Schumacher]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[1997 Britse Grand Prix|1997]] | {{vlagikoon|CAN}} [[Jacques Villeneuve]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1996 Britse Grand Prix|1996]] | {{vlagikoon|CAN}} [[Jacques Villeneuve]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1995 Britse Grand Prix|1995]] | {{vlagikoon|VK}} [[Johnny Herbert]] | {{vlagikoon|VK}} [[Benetton Formula-span|Benetton]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1994 Britse Grand Prix|1994]] | {{vlagikoon|VK}} [[Damon Hill]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1993 Britse Grand Prix|1993]] | {{vlagikoon|FRA}} [[Alain Prost]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1992 Britse Grand Prix|1992]] | {{vlagikoon|VK}} [[Nigel Mansell]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1991 Britse Grand Prix|1991]] | {{vlagikoon|VK}} [[Nigel Mansell]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Renault F1|Renault]] |- ! [[1990 Britse Grand Prix|1990]] | {{vlagikoon|FRA}} [[Alain Prost]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! [[1989 Britse Grand Prix|1989]] | {{vlagikoon|FRA}} [[Alain Prost]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |- ! [[1988 Britse Grand Prix|1988]] | {{vlagikoon|BRA}} [[Ayrton Senna]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |- ! [[1987 Britse Grand Prix|1987]] | {{vlagikoon|VK}} [[Nigel Mansell]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Honda Racing F1|Honda]] |- ! [[1986 Britse Grand Prix|1986]] | {{vlagikoon|VK}} [[Nigel Mansell]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Honda Racing F1|Honda]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! [[1985 Britse Grand Prix|1985]] | {{vlagikoon|FRA}} [[Alain Prost]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-TAG | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! [[1984 Britse Grand Prix|1984]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Niki Lauda]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-TAG | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! [[1983 Britse Grand Prix|1983]] | {{vlagikoon|FRA}} [[Alain Prost]] | {{vlagikoon|FRA}} [[Renault F1|Renault]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! [[1982 Britse Grand Prix|1982]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Niki Lauda]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! [[1981 Britse Grand Prix|1981]] | {{vlagikoon|VK}} [[John Watson]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! [[1980 Britse Grand Prix|1980]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Alan Jones]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! [[1979 Britse Grand Prix|1979]] | {{vlagikoon|SUI}} [[Clay Regazzoni]] | {{vlagikoon|VK}} [[WilliamsF1|Williams]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! [[1978 Britse Grand Prix|1978]] | {{vlagikoon|ARG}} [[Carlos Reutemann]] | {{vlagikoon|ITA}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! [[1977 Britse Grand Prix|1977]] | {{vlagikoon|VK}} [[James Hunt]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! [[1976 Britse Grand Prix|1976]] | {{vlagikoon|VK}} [[James Hunt]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! [[1975 Britse Grand Prix|1975]] | {{vlagikoon|BRA}} [[Emerson Fittipaldi]] | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! [[1974 Britse Grand Prix|1974]] | {{vlagikoon|ZAF|1928}} [[Jody Scheckter]] | {{vlagikoon|VK}} [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! [[1973 Britse Grand Prix|1973]] | {{vlagikoon|VSA}} Peter Revson | {{vlagikoon|VK}} [[McLaren]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! [[1972 Britse Grand Prix|1972]] | {{vlagikoon|BRA}} [[Emerson Fittipaldi]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! [[1971 Britse Grand Prix|1971]] | {{vlagikoon|VK}} [[Jackie Stewart]] | {{vlagikoon|VK}} [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1970 | {{vlagikoon|AUT}} [[Jochen Rindt]] | {{vlagikoon|VK}} [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! 1969 | {{vlagikoon|VK}} [[Jackie Stewart]] | Matra-[[Cosworth|Ford]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1968 | {{vlagikoon|SUI}} Jo Siffert | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! 1967 | {{vlagikoon|VK}} [[Jim Clark]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Cosworth|Ford]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1966 | {{vlagikoon|AUS}} [[Jack Brabham]] | [[Brabham]]-Repco | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! 1965 | {{vlagikoon|VK}} [[Jim Clark]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1964 | {{vlagikoon|VK}} [[Jim Clark]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] |- ! 1963 | {{vlagikoon|VK}} [[Jim Clark]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1962 | {{vlagikoon|VK}} [[Jim Clark]] | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Coventry Climax|Climax]] |rowspan="2"| [[Aintree-motorrenbaan|Aintree]] |- ! 1961 | {{vlagikoon|GER}} [[Wolfgang von Trips]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! 1960 | {{vlagikoon|AUS}} [[Jack Brabham]] | [[Cooper Car Company|Cooper]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1959 | {{vlagikoon|AUS}} Jack Brabham | [[Cooper Car Company|Cooper]]-[[Coventry Climax|Climax]] | [[Aintree-motorrenbaan|Aintree]] |- ! 1958 | {{vlagikoon|VK}} Peter Collins | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1957 | {{vlagikoon|VK}} [[Stirling Moss]]<br />{{vlagikoon|VK}} Tony Brooks | Vanwall | [[Aintree-motorrenbaan|Aintree]] |- ! 1956 | {{vlagikoon|ARG}} [[Juan Manuel Fangio]] | [[Lancia]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1955 | {{vlagikoon|VK}} [[Stirling Moss]] | [[Mercedes-Benz]] | [[Aintree-motorrenbaan|Aintree]] |- ! 1954 | {{vlagikoon|ARG}} José Froilán González | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan="7"| [[Silverstone-renbaan|Silverstone]] |- ! 1953 | {{vlagikoon|ITA}} Alberto Ascari | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! 1952 | {{vlagikoon|ITA}} Alberto Ascari | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! 1951 | {{vlagikoon|ARG}} José Froilán González | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- ! 1950 | {{vlagikoon|ITA}} Giuseppe Farina | [[Alfa Romeo]] |- ! 1949 | {{vlagikoon|SUI}} Emmanuel de Graffenried | [[Maserati]] |- ! 1948 | {{vlagikoon|ITA}} Luigi Villoresi | [[Maserati]] |} {{Koördinate|52.071|N|1.016|W|aansig=titel|source:enwiki}} [[Kategorie:Britse Grand Prix| ]] [[Kategorie:Formule Een Grands Prix]] 4ahejeylt131upq4u1g6kerhl7ej52h 6 104115 2966946 1646706 2026-09-13T05:16:56Z JMK 649 +kat 2966946 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]] |bron=Afrikaans Kultuuralmanak |datum=Omstreeks 1900 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:CF Beyers]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 7kcflal7p0obh98e41u3fa9tsw63r21 0 111806 2966805 2959061 2026-09-12T17:45:21Z Aliwal2012 39067 /* Taksonomie */ 2966805 wikitext text/x-wiki {{taksoboks |name = ''Salvia officinalis'' |image = Koeh-126.jpg |image_caption = Sketse uit ''Koehler's Medicinal Plants'' (1887) |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Lamiaceae]] |genus = ''[[Salvia]]'' |species = '''''S. officinalis''''' |binomial = ''Salvia officinalis'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} [[Lêer:Salvia officinalis Closeup.jpg|duimnael|links|'n ''Salvia officinalis'' blom van naby.]] [[Lêer:Salvia officinalis0.jpg|duimnael|Salieblomme]] '''Salie''' (''Salvia officinalis'',<ref name=RHSLG>{{cite book|last=Harrison|first=Lorraine|title=RHS Latin for gardeners|url=https://archive.org/details/rhslatinforgarde0000harr|year=2012|publisher=Mitchell Beazley|location=United Kingdom|isbn=9781845337315|pages=224}}</ref> ook bekend as '''tuinsalie''' of '''gewone salie''') is 'n meerjarige, [[immergroen]] struik, met houtagtige stingels, [[grys]] blare en [[blou]] tot [[pers]]erige [[blomme]]. Dit is 'n lid van die [[familie (biologie)|familie]] ''Lamiaceae'' en is inheems aan die [[Middellandse See]]gebied, al is dit genaturaliseerd op baie plekke in die wêreld. Dit het 'n lang geskiedenis van medisinale en kulinêre gebruik, en in die moderne tyd as 'n sierplant in die tuin. Die algemene naam "salie" word ook gebruik vir 'n aantal verwante en onverwante spesies. == Taksonomie == '''''S. officinalis''''' is beskryf deur Carl Linnaeus in 1753. Dit is vir eeue lank in die Ou Wêreld vir sy voedsel en helende eienskappe gekweek, en is dikwels in ou herbale beskryf vir sy vele wonderbaarlike eienskappe.<ref name="Clebsch">{{cite book|last=Clebsch|first=Betsy|author2=Carol D. Barner |title=The New Book of Salvias|publisher=Timber Press|year=2003|page=216|isbn=978-0-88192-560-9|url=https://books.google.com/books?id=NM0iwB8GrQYC&pg=PA216}}</ref> Sy spesifieke tweede naam, "officinalis", verwys na sy medisinale gebruik - die ''officina'' was die tradisionele stoorkamer van 'n klooster waar kruie en medisyne geberg is.<ref name="RHSLG"/><ref>{{cite book |author=Stearn, William T. |title=Botanical Latin |publisher=Timber Press (OR) |location= |year=2004 |page=456 |isbn=0-88192-627-2 |url=https://books.google.com/books?id=w0hZvTFJUioC&pg=PA456}}</ref> ''S. officinalis'' is onder baie ander wetenskaplike name geklassifiseer oor die jare, insluitend ses verskillende name sedert 1940 alleen.<ref name="Sutton">{{cite book|last=Sutton|first=John|title=The Gardener's Guide to Growing Salvias|publisher=Workman Publishing Company|year=2004|page=17|isbn=978-0-88192-671-2}}</ref> Dit is die tipiese spesie vir die genus Salvia. Die tweede mees gebruikte spesie van salie is ''Salvia lavandulaefolia'', wat 'n soortgelyke samestelling met ''Salvia officinalis'' deel, met die uitsondering dat lavandulaefolia baie min van die potensieel giftige GABA-blokkeerder monoterpenoied thujone bevat.<ref>{{cite journal|last1=Olsen|first1=RW|title=Absinthe and gamma-aminobutyric acid receptors.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-04-25_97_9/page/4417|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=25 April 2000|volume=97|issue=9|pages=4417–8|pmid=10781032|doi=10.1073/pnas.97.9.4417|pmc=34311}}</ref> == Bestuiwing == Entomofilie ([[bestuiwing]] deur insekte) is 'n vorm van [[biotiese bestuiwing]]. Party blomme verkies om net deur een soort insek bestuif te word. Hulle het dan 'n hele reeks hindernisse om te voorkom dat enige ander insek by hul nektar uitkom. Die '''salie''' is een van hierdie eienaardige soort blomme. Hy het die [[heuningby]] as sy persoonlike dienskneg gekies. Die [[Kroonblaar|kroonblare]] van die [[blom]] is so gevorm dat dit maklik die liggaam van 'n heuningby kan akkomodeer. Die [[Vlieg (insek)|vlieg]] gaan hom vasloop in verskeie hindernisse en die [[hommelby]] is hopeloos te groot. == Sien ook == * [[bestuiwing]] * [[Kroonblaar|kroonblare]] * blom * [[insek]] == Bronne == * Kennis, 1980, vol 3, bl. 428-429, {{ISBN|0 7981 0825 8}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Kruie en speserye}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Kruie]] 0jq00ss6mymd44r2mcspsrqnywp6nt4 0 114252 2966983 2746734 2026-09-13T09:34:28Z Pynappel 70858 /* Prosa */ 2966983 wikitext text/x-wiki [[Lêer:D’Arbez.jpg|duimnael|D’Arbez]] '''Johan Frederik van Oordt''' ([[20 November]] [[1856]], [[Kaapstad]] - [[6 September]] [[1918]], [[Somerset-Wes]]) beter bekend onder die [[skuilnaam]] van '''D’Arbez''', 'n belangrike oorgangsfiguur tussen die [[Eerste Afrikaanse Taalbeweging|Eerste]] en [[Tweede Afrikaanse Taalbeweging]]. Hy is die seun van die koerantredakteur en klassikus [[J.W.G van Oordt]] en Susanna [[Changuion]], ’n dogter van die taalkundige [[Antoine Changuion|A.N.E. Changuion]]. D'Arbez is die omgekeerde van “zebra”, die naam wat professor Cozijn van Leiden aan hom gee. As D'Arbez publiseer hy 'n groot aantal romans (dikwels histories van aard met temas soos die [[Groot Trek]], Boereleiers, die Ou-Kaap en [[Jan van Riebeeck]].) Van Oordt skryf dramas onder die skuilnaam Nemo. == Lewe en werk == === Herkoms en opleiding === Johan Frederik van Oordt, wat romans onder die skuilnaam D'Arbez en dramas onder die skuilnaam Nemo skryf, is op 20 November 1856 in Kaapstad gebore.<ref name=":0">Geni: http://www.geni.com/people/Johan-Joan-Frederick-D-Arbez-Van-Oordt/6000000024707606804</ref> D'Arbez is die omgekeerde van “zebra”, die naam wat professor Cozijn van [[Leiden]] aan hom gee. Hy is die oudste seun van die klassikus, joernalis en historikus dr. Jan Willem Gerbrand van Oordt, wat redakteur is van Nederlandstalige koerante soos ''[[Het Volksblad]]'', ''[[De Zuid-Afrikaan]]'' en ''[[Ons Land]]'', en Susanna Magdalena [[Changuion]], ’n dogter van dr. [[A.N.E. Changuion]].<ref name=":0" /> Op ongeveer tweejarige ouderdom verhuis die gesin na [[Nederland]] waar sy vader ’n pos aanvaar as lektor in die klassieke aan die gimnasium in [[Den Haag]]. Hy gaan skool in [[Rotterdam]], Haarlem en Leiden, waar sy moeder oorlede is terwyl hy vyftien jaar oud is. === Loopbaan === As sewentienjarige keer hy terug na sy geboorteland. In 1875 word hy onderwyser aan F.D. Changuion se Swartland Instituut op [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]], nadat hy die derdeklas-onderwysdiploma in Kaapstad behaal het. Hy sit sy studies voort en verwerf die B.A.-graad en die eersteklas onderwysdiploma in 1877 aan die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] in Kaapstad, waarna hy tydelik op [[Richmond, Noord-Kaap|Richmond]] skoolhou en in 1878 hoofonderwyser op [[Fauresmith]] word. Op Richmond ontmoet hy sy toekomstige vrou, Alice Elisabeth Atkinson, die dogter van die redakteur van ’n Engelse koerant, en hulle trou in 1880. Hulle het drie kinders, Henrietta Jacoba, Jan Willem Gerbrand en Joan Frederick Atkinson. Hy verlaat die onderwys in 1879 toe hy ’n betrekking aanneem as tweede klerk by die Ouditeur-Generaal in [[Bloemfontein]]. In 1881 gaan hy na [[Rouxville]] as landdrosklerk en bekwaam hom dan in die regswese deur op Smithfield die advokaatseksamen af te lê, waarna hy vanaf 1882 weer na Rouxville toe is as advokaat. Sy rustelose geaardheid en gereelde probleme weens sy toenemende gebruik van alkohol vat hom hierna na vele betrekkings, wat hy meestal slegs vir ’n kort tydjie beklee. In 1885 is hy na [[Kroonstad]] as prokureur en in dieselfde jaar nog word hy mynkommissaris op [[Roodepoort]], waarna hy in 1889 advokaat word op [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] in [[Transvaal]]. Wanneer sy vrou ernstig siek word en terugkeer na haar vader in Kaapstad, “verdwyn” hy en woon vir twee jaar lank in die [[Oostelike Provinsie]] onder die naam van John Hill (die naam waaronder hy ook sy ongepubliseerde Engelse verhale skryf). In 1891 is hy as prokureur terug na Richmond en later na [[Britstown]], waar hy vir ses jaar as prokureur werk. Sy vrou en kinders sluit hier weer by hom aan. Op Houwater in die Britstown-distrik het hy ook vir ’n tyd ’n skooltjie, maar sy drankmisbruik veroorsaak dat hy baie dae onbekwaam is vir die taak as onderwyser. Hoewel enkele artikels reeds vroeër in Hollandse en Engelse tydskrifte (in laasgenoemde onder die skuilnaam James King Hill) verskyn, hou hy hom op Britstown meer besig met die joernalistiek en publiseer verskeie sketse en historiese artikels in veral ''[[Ons Tijdschrift]]'', maar ook in ''[[Het Zuid-Afrikaansch Tijdschrift]]'' en [[Jong Zuid-Afrika.|''Jong Zuid-Afrika''.]] Historiese artikels wat in ''Ons Tijdschrift'' verskyn sluit in ''Oranje en Zuid-Afrika'', na aanleiding van die feesvieringe in Suid-Afrika by geleentheid van die kroning van [[Wilhelmina van Nederland|koningin Wilhelmina]] op 31 Augustus 1898; ''De Veldslagen en Gevechten in Zuid-Afrika geleverd'', waarin hy begin met die gevegte tussen die Portugese ontdekkingsreisigers en die [[Khoisan|Khoi]] en eindig met die [[Slag van Boomplaats]] in 1848; en ''Onze Groote Mannen'', wat die lewensverloop van [[Jan Brand|president Brand]], [[Eduard Johan Pieter Jorissen|E.J.P. Jorissen]] en [[Francis William Reitz|F.W. Reitz]] skets. In hierdie tyd gaan hy ’n kontrak aan met die uitgewersfirma Dusseau van Kaapstad om verhale te skryf vir die Zuid-Afrikaansche Volksbibliotheek en die Zuid-Afrikaansche Historie Bibliotheek. Die historiese artikels wat hy in die tydskrifte publiseer is feitlik sonder uitsondering die eerste raamwerk vir ’n historiese roman in die [[Zuid-Afrikaansche Historie Bibliotheek]]. In 1896 gaan hy na [[Pretoria]] om daar stof te versamel vir sy werke oor [[Paul Kruger|president Kruger]] en ander wat in die Transvaal afspeel. Hy is die eerste om die gehele Suid-Afrikaanse geskiedenis vanaf [[Jan van Riebeeck]] (1652) tot met die [[Jameson-inval]] (1896) in boekvorm weer te gee. Vanaf 1899 is hy ’n buitelandse lid van die [[Leidse Maatskappy van Nederlandse Lettere]]. === Bydrae tot Afrikaans === Vanaf 1904 (die jaar van sy pa se oorlye) gee hy ’n tyd lank lesings in moderne tale aan die Suid-Afrikaanse Kollege en gee ook privaat lesse in [[Afrikaans]]. In 1907 gaan hy na [[Harrismith]] om weer vir ’n kort ruk onderwys te gee. Intussen raak hy toenemend geïnteresseerd in die studie van swart tale en hy kry ’n regeringstoelae om vir twee jaar navorsingswerk te doen. Hy voltooi twee boekdele van sy studie, maar sy regeringstoelae word gestaak wanneer die [[Suid-Afrikaanse Party]] met [[Uniewording]] aan bewind kom. Hierna swerf hy van plek tot plek, terwyl hy steeds periodiek werk aan sy vele historiese en letterkundige geskrifte. In hierdie tyd publiseer hy ook in tydskrifte soos ''[[Die Brandwag]]''. In 1917 ondergaan hy ’n ernstige operasie in [[Johannesburg]] en vestig hom daarna in Kaapstad. Vanaf hierdie jaar verskyn ''Die Kinderbiblioteek''-reeks onder sy redaksie. Op 6 September 1918 is hy in Somerset Hospitaal in Kaapstad oorlede en hy word in [[Maitland]] begrawe.<ref name=":0" /> == Skryfwerk == D’Arbez kan beskou word as ’n belangrike oorgangsfiguur in die geskiedenis van die [[Afrikaanse letterkunde]]. Hy skryf nog hoofsaaklik in Nederlands en lewer geskiedkundige en morele motiewe wat op ’n spannende intrige gebaseer is. Sy doel is om aangename en eenvoudige leesstof in ’n maklik verstaanbare omgangstaal te verskaf wat tegelykertyd nuttige geskiedkundige agtergrondsinligting aan die leser verskaf. Hierdie resep is nagevolg deur verskeie vroeë skrywers soos [[Jan Hendrik Hofmeyr de Waal|J.H.H. de Waal]] en andere. Die agtergrond van die verhale is gewoonlik sekere geskiedkundige gebeure, wat gewoonlik net met ’n dun draadjie aan die verhaal van die roman verbind is, terwyl die gebeure self gereeld een of ander didaktiese of morele les bevat. Die verhale eindig merendeels op ’n sprokiesagtige manier, met ’n baie gelukkige liefdespaartjie wat na vele probleme met mekaar verenig is, en die illusie van ’n gelukkige lewe daarna word geskep. Die avontuur (meestal die historiese avontuur) is hoofsaak in die verhaal, die didaktiese strekking is ’n belangrike bysaak en die sielkundige motivering vir die karakters se optrede speel ’n baie geringe of merendeels glad geen rol nie.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Van_Oordt,_Johan_Frederik{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Prosa === Die eerste van sy kreatiewe werke wat in druk verskyn is ''Kaapsche stories'', wat ’n versameling is van vier verhale (''Hoe neef Piet zijn predikant rond reed'', ''Het testament van Oom Piet'', ''De drankduivel'' en ''De Schoolmeester'') wat hoofsaaklik voorheen in ''[[Ons Tijdschrift]]'' verskyn het. Dit is nog verhale in die bloot grappige of moralistiese trant, met weinig letterkundige waarde. Meer as twintig jaar later word weer kortverhale van hom gebundel in ''Losse klippe, zes Zuid-Afrikaanse Verhalen'', wat twee verhale uit die tydperk 1897-98 uit ''Ons Tijdschrift'' insluit, naamlik ''Hoe ik een dief vang'' en ''’n Malmesburyse spookstorie'', saam met vier ander wat in ''[[Die Brandwag]]'' gepubliseer is. In hierdie bundel is ''Ongeluksnek'' die beste verhaal. Die broers Jan en Piet Botha raak beide verlief op die buurdogter, Susie Fouché. Albei is vasbeslote om haar hand te wen en in ’n geveg in die berge val beide oor die afgrond en sterf. Die kortverhale ''Tom Taylor'' en ''De Wraak'' verskyn ook in Ons ''Tijdschrift'' in die tydperk 1898–99. ''Een waagstuk'' verskyn in 1915 in die Kersnommer van ''[[Die Burger]]'', waar dit ’n derde prys behaal in die kompetisie deur hierdie koerant uitgeskryf. Dit is die verhaal van ’n waagstuk van die Boereverkenner [[Danie Theron]]. Sy historiese romans skryf hy in Nederlands, met Afrikaanse dialoog. Weens die gewildheid daarvan word meeste later deur veral [[P.C. Schoonees]] maar ook andere, insluitende [[Esther Kritzinger]], in sy geheel in Afrikaans verwerk. Die voorloper van die eerste roman uit sy pen, ''David Malan'', verskyn aanvanklik in 1896 as vervolgverhaal in agt dele onder die titel ''Mimi de Wet'' in ''Ons Tijdschrift'' en die positiewe terugvoer veroorsaak dat hy dit grondig verwerk en as roman uitgee. Dit is ’n roman uit die geskiedenis van die [[Voortrekkers]], waarin die liefdesverhaal van David Malan en Martjie Joubert as raamwerk gebruik word om die geskiedenis van die Voortrekkers onder [[Piet Retief]] te skets. Behalwe Piet Retief word die leser voorgestel aan [[Gerrit Maritz]], [[Andries Hendrik Potgieter|Hendrik Potgieter]], [[Pieter Gysbert Noodt|Pieter Uys]], [[Sarel Cilliers]] en eerwaarde [[Daniel Lindley]], asook die Basoetoeleiers [[Sikonjella]] en [[Mosjesj|Moshesh]], met wie hulle in die [[Vrystaat]] te doene kry. Daarna volg die verhaal die trek na [[Natal]], waar die [[Zoeloes]] se geskiedenis en agtergrond geskets word, gevolg deur die bekende geskiedenis van die moord op Retief en sy manskappe en die daaropvolgende aanvalle op die niksvermoedende Trekkerlaers. In hierdie onstuimige tyd trou David en Martjie. Pieter Uys en Hendrik Potgieter kom die trekkers te hulp en in die strafekspedisie teen Dingaan (waarin Pieter Uys en sy seun Dirkie omkom) word David Malan noodlottig gewond. Die vervolg hierop is ''Tusschen berg en zee'', wat die verhaal vertel van die stryd van die Voortrekkers in Natal van 1838 af tot 1841. Dit is ’n suiwer historiese verhaal wat nie die raamwerk van ’n liefdesverhaal gebruik nie, waarskynlik omdat die historiese gebeure self so ontroerend is dat dit nie optooisel nodig het nie. Dit begin by die beskrywing van die dood van Retief, die Zoeloe-aanval op die laers by Blaauwkrans en Weenen, die koms van [[Andries Pretorius]] en die [[Slag van Bloedrivier]], wat in besonderhede beskryf word, insluitende die gelofte voor die veldslag. ''Voor land en volk'' vervolg op ''Tusschen berg en zee'' en vertel die verhaal van die laaste elf jaar van die lewe van Andries Pretorius, met Natal wat van die Boere afgeneem word deur die Engelse, waarna ’n menigte na die suidelike Transvaal is en ander hulle in die Vrystaat vestig. Sir Harry Smith annekseer die Vrystaat en bring hulle weer onder Engelse bewind, waarna Pretorius probeer om die vryheid weer te herwin maar by die Slag van Boomplaats verslaan word. Teen hierdie agtergrond word die liefdesverhaal (en eindelike huwelik) vertel van die dapper adjudant van Pretorius, Jan Rudolf, en Mita Prinsloo, bekend uit die geskiedenis as een van die meisies wat by die aanval op die Voortrekkerlaer by Moordspruit swaar gewond is maar later herstel het. ’n Reeks romans het die lewe in die ou Kaapse tyd as tema. In ''De familie van den ziekentrooster'' word die lewe van die familie van die eerste skoolmeester en [[sieketrooster]] van [[Stellenbosch]], Sybrandus Mankedam, in verhaalvorm vertel. Dit geskied teen die agtergrond van die regering van goewerneur [[Simon van der Stel]], wat verantwoordelik was vir die stigting van [[Stellenbosch]], wat dan ook na hom vernoem is. Hercule du Pré is die held van die romantiese gedeeltes. Hy is ’n jong Hugenoot wat verlief raak op Annie Mankedam, Sybrandus se dogter, en ten spyte van teenkanting van Annie se dominerende ma tog daarin slaag om haar hand te wen. ''De strijd om recht'' speel ook in die ou Kaapse tye af en beeld die stryd uit tussen [[Willem Adriaan van der Stel]] en die [[vryburgers]]. Die karakters is hier almal historiese persoonlikhede soos Willem Adriaan van der Stel, [[Adam Tas]], [[Henning Hüsing]] en [[Etienne Nel]] en die gebeure in die roman volg die historiese soos in die bronne opgeteken, sodat dit veral politiek-histories van waarde is. In die oorwinning van die vryburgers word veral Adam Tas en sy familie as die hoofkarakters van die romantiese deel van die boek uitgelig. Waarskynlik sy gewildste roman ooit is ''Mooi Annie'', wat ten minste vier herdrukke in die oorspronklike Nederlands beleef en later ten minste agt drukke in Afrikaans, terwyl [[Leon Maré]] dit ook tot ’n drama verwerk. Dit is ’n verhaal uit die vroeë dae van die Nederlandse besetting van die Kaap. Die tweejarige Mooi Annie, wie se regte naam Anne Marie de Sully was, word op 1 Junie 1773 deur [[Wolraad Woltemade]] uit die gestrande skip De Jonge Thomas gered. Wolraad het op die punt gestaan om met die weduwee Miemie Sevenblad te trou, maar sterf tydens sy heldedaad. Mooi Annie word dan as pleegkind van Miemie groot. Majoor de Sully is een van die skipbreukelinge wanneer ’n Franse skip aan die Kaap strand. Hy is skatryk en herken Mooi Annie as sy niggie aan die medaljon wat sy om haar nek dra. Mooi Annie erf ryk en trou dan met die eenvoudige maar opregte boer Piet Joubert van [[Graaff-Reinet]]. Behalwe vir die Wolraad Woltemade voorval, is daar nie veel geskiedenis in hierdie boek nie en is dit hoofsaaklik ’n liefdesverhaal, waarin die skrywer die geleentheid gebruik om die sosiale toestande in die Kaap en die lewe op die Oosgrens in hierdie tyd te skilder. ''Aan Tafelbaai’s Strand'' met die subtitel ''Twintig jaar uit het leven van een Kapenaar (1791–1811)'' vertel die treurige verhaal van die laaste jare van die regering van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] aan die Kaap. Die denkbeeldige Kapenaar Jan van Eck bly in 1791 op [[Papendorp, Kaapstad|Papendorp]] (teenswoordige Woodstock) waar hy ’n dagboek hou en die denkbeelde en toestande van sy tyd uiteensit. Dit sluit die werke van die denkers in die tyd van die [[Franse Rewolusie]] soos [[Voltaire]], Rousseau en Diderot in. Hierdie denkrigtings verskil egter van die verval van die Kompanjie wat onderling verdeeld is en futloos getrouheid sweer aan die Engelse regering onder die dekmantel van gehoorsaamheid. Wanneer sy niggie Annie met ’n Engelse offisier trou, grief dit Jan van Eck so dat hy vra om nie langer as lid van die familie beskou te word nie. ''Liefde en plicht'' het die opstand van [[Slagtersnek-rebellie|Slagtersnek]] in 1815 as historiese tema. Henri Rousseau is luitenant by die Khoi Korps wat vir [[Cornelis Frederik Bezuidenhout|Frederik Bezuidenhout]] moet arresteer en wanneer hy hom verset, hom doodskiet. Henri is verlief op die dogter van Cornelis Faber, maar sy betrokkenheid as luitenant by ’n swart soldatekorps staan haar familie nie aan nie. In die geheim laat hy haar na Cradock kom, waar hulle trou. Vyf Afrikaners poog om die dood van ’n mede-Afrikaner aan die hand van swart soldate te wreek en word gevang, ter dood veroordeel en gehang. Hierdie gebeurtenis skok Henri en hy bedank uit Engelse diens. ''Zwart en wit'' het, soos die titel reeds aandui, weer ’n rassetema. Dit is die verhaal van die eerste Vrystaatse Basoetoe-oorlog, waarin die leier van die Boere, [[Louw Wepener]], sy dood op [[Thaba Bosigo]] gaan haal het. So behaal [[Mosjesj|Moshesh]] dan die militêre oorwinning. In die romantiese gedeelte van die roman red Moshesh se seun Tsekelo ’n Boerefamilie uit die hande van ’n woeste bende, ter herinnering aan die weldaad wat ’n jong Boer aan hom bewys het toe hy hom gewond in die veld gevind en gesond verpleeg het. ''Een vader des volks'' neem die geskiedenis van die jong Vrystaat verder met uitbeelding van die regering van [[Jan Brand|president Brand]] tussen 1869 tot 1871. Die ontdekking van diamante en die daaropvolgende toestroming van fortuinsoekers, wat uitloop op die anneksasie van die diamantvelde, word bespreek. Die daaglikse lewe van die delwers en die weerspieëling van die sosiale toestande en filosofiese denkrigtings is van kultuur-historiese waarde. In die romantiese deel van die roman word die lewe en lotgevalle van Jan Bronkhorst verhaal, wat hom opwerk van ’n arm jongman tot ’n welvarende boer. ''Macht en recht'' het as tema die [[Eerste Vryheidsoorlog]], waar reg eindelik oor mag geseëvier het. Hierin word die rol behandel wat persoonlikhede soos [[Paul Kruger]], [[Piet Joubert]], Bok en Jorissen gespeel het tot met die beslissende [[Slag van Majuba|Slag van Amajuba]]. ''Onder die Vierkleur'' is vir sy tyd ’n baie aktuele roman, wat kort na die afloop daarvan die [[Jameson-inval]] as tema het, met die mense wat ’n prominente rol daarin gespeel het en meestal nog steeds lewend was, as karakters. Hierin word vertel hoe [[Cecil John Rhodes|Rhodes]] en Jameson saamgesweer het, hoe Kruger bewus geword het van die beplande inval en sy beslissende optrede teen die invallers by [[Doornkop]]. In die verhaal word uitgebeeld hoe vier jong Boere met Nuwejaarsfeesviering plotseling opgekommandeer word en in hulle feesklere die stryd om vryheid by Doornkop meemaak. Die [[Vierkleur]] is die simbool wat almal verenig In ''Bladen uit de geschiedenis onzer voorouders'' word in agt afsonderlike dele vertel van die ou [[Germane]], die Galliërs en die Bataviere, [[Karel die Grote]], [[Floris V van Holland|Floris V]], [[Johanna van Arkel|Jeanne d’Arc]] en hoe die [[Wes-Europese Tyd|Wes-Europese]] volke gelewe en oorlog gevier het tot aan die regering van Keiser Karel V. So word die geskiedenis van die Nederlanders, Franse en Duitsers onder die oog gebring. Hierdie is die vernaamste volkere waaruit die Afrikaanse volk eindelik ontstaan het, al kan almal nie sonder meer as die Afrikaner se voorouers gereken word nie. Die werk het ten doel om die lesers meer te vertel van hierdie volkere en op so ’n wyse die Engelse geskiedenis en impak op die Afrikaner teen te werk. ''De twee zusters'' is ’n sosiale roman, waar onderskeid getref word tussen ’n huwelik volgens volkstradisie en een wat gesluit word tussen ’n ontwortelde Afrikaanse meisie en ’n Engelsman. Die uiteinde van die huwelik tussen Truitje van der Walt en Arthur Robinson is bankrotskap en selfmoord, terwyl Truitje se suster Hannie en Hans Viljoen sielsgelukkig is met engelagtige kinders. Bostaande dertien romans beslaan die eerste reeks van die Zuid-Afrikaansche Historie Bibliotheek. Na ruim twintig jaar verskyn daar ’n tweede reeks, meeste daarvan [[postuum]]. ''De nichtjes van de Kommandeur'' speel af in die jare 1652–1656 en het Elizabeth en Sebastiana van Opdorp as hoofkarakters. Hulle is die niggies van Jan van Riebeeck, onder wie se voogdyskap hulle kom na die dood van hulle moeder. Die verhaal begin met ’n skets van die lewe in [[Amsterdam]] en die geskiedenis van die Van Riebeecks, waarna volg die skeepsreis na die Kaap en die nedersetting. Die onderkoopman Van Duijn kom in 1654 met die skip Henriette Louisa in die Kaap aan, waar hy met Sebastiana trou en haar terugneem na Nederland. ''Antje de Boerin'' is gebaseer op Van Riebeeck se Dagregister, met die permanente aard van die nedersetting aan die Kaap deur die toekenning van eiendomsregte aan die Vryburgers as tema. Interessant is die beskrywing van die gebruike van die sewentiende eeu, die handel met die [[Khoisan|Khoi]], die strawwe wat vir oortredings uitgemeet is en die pogings wat aangewend is om die land [[Monomotapa]] en die stad [[Vigiti Magna]] te bereik. Antje die boerin voorsien die [[Kasteel die Goeie Hoop|Kasteel]] van groente en melk en speel regdeur die verhaal ’n ondergeskikte rol as bindmiddel. Die hoof romantiese karakter is ’n meisie (Anna Rudolphus) wat as vermomde matroos die gevare van die see trotseer om na haar verloofde (Gysbert Arisz) aan die Kaap te kom. Sy sterf egter kort na haar aankoms in die Kaap. Die goewerneur, Jan van Riebeeck, gaan na die Ooste en ook Antje en haar man verlaat die Kaap en keer terug na Nederland. Antje se dogter Cornelia bly egter saam met haar man en kinders agter in die Kaap. ''Van klerk tot goeverneur'' speel ook in die ou Kaapse tyd af en het die subtitel ''Het leven en bestuur van Rijk Tulbagh (1699–1771)''. Dit het aanvanklik in ''Ons Tijdschrift'' van 1897 verskyn. Hierin word die lewe van [[Ryk Tulbagh]] verhaal, beginnende met sy ouers se verblyf op [[Bergen op Zoom|Bergen-op-Zoom]] in Nederland. Daarna word beskryf sy toetrede tot die diens van die [[Oos-Indiese Kompanjie]], sy vaart na die Kaap en sy loopbaan as klerk aldaar, waar hy mettertyd die hoogste rang as goewerneur behaal. Die skrywer hou Tulbagh se deugsaamheid as voorbeeld vir die leser voor. ''De dochter van de zeekaptein'' is ’n verhaal met veel meer romantiese intrige en minder historiese raamwerk as D’Arbez se ander werke. Skipper Willem Knijf trou met die dogter van ’n seekaptein en hulle het ’n dogter Katryn. Willem se vrou is egter vroeg oorlede en wanneer Katryn groot is, vertrek hulle in 1685 uit [[Batavia]] saam met ’n aantal ander op pad na die Kaap. Die skip strand in Februarie 1686 aan die kus van Natal. Uit die wrak van die skip bou die oorlewendes dan ’n nuwe skip, die Centaurus, en bereik daarmee die Kaap. Een van die skipbreukelinge is Hartog, wat met Katryn trou en ’n boerdery by Drakenstein in die Kaap begin, waar Willem Knijf tot met sy dood by hulle bly. ''De grensbewoners'' behandel die lotgevalle van die grensboere en hulle stryd teen die einde van die agtiende eeu om vryheid in [[Graaff-Reinet]] en [[Swellendam]], met Jan Botha van die plaas Vergelegen as hoofkarakter. Die grensoorloë van die tyd en die gebeure wat lei tot die onafhanklikheidsverklaring van Graaff-Reinet en Swellendam in 1795 word beskryf. Hierna volg die oorname van die Kaap deur die Engelse in September 1795, die grensoorlog van 1799 en die vrede tussen [[Frankryk]] en [[Engeland]] in 1802, wat lei tot die Hollandse oorname aan die Kaap in 1803. Hierdie bewind duur egter slegs tot 1806 en word weer gevolg deur nog ’n Engelse oorname. Deurentyd word die lotgevalle van die grensbewoners geskets soos  hulle lewens bemoeilik word deur die opeenvolging van ondoeltreffende regerings aan die Kaap. “''De zoon van de Hugenoot''” het as tema die stryd en lyding van die [[Hugenoot|Hugenote]], met die Fransman Louis Chenut en sy gesin as hoofkarakters. Die verhaal begin in 1682 op die dorpie Chenut in Frankryk, met veranderende godsdiensomstandighede wat in 1685 lei tot die herroeping van die Edik van Nantes wat godsdiensvryheid gewaarborg het. Hierna word die [[Protestantisme|Protestante]] op groot skaal vervolg en uitgemoor. Ook die familie Chenut word vermoor, met slegs die jong Guillaume Chenut wat ontsnap en saam met sy oom na Engeland vlug. Sy oom is egter kort daarna oorlede en die jong Guillaume gaan as matroos saam met John Symington, kaptein van die skip die Sea Queen, na Amerika en daarvandaan na die Kaap. Aan die Natalse kus gaan hulle aan land, maar word deur die inheemse inwoners oorval en vermoor. Guillaume is swaar gewond en word dan deur die inwoners verpleeg, totdat hy ontsnap wanneer hy verneem dat daar ander blankes in die omgewing is. Hy bereik die oorlewendes van die skipbreuk van die Stavenisse en hulle word dan deur kommandeur Hartog met die Centaurus gered en in Februarie 1688 terug gebring na [[Tafelbaai]]. D’Arbez lewer ook werke in die Zuid-Afrikaansche Volksbibliotheek reeks. ''Van het veld tot de kansel'' is die storie van Jannie Bester, wat graag skool toe wou gaan maar verplig was om eerder skape op te pas. Sy jonger broertjie leer hom lees en skryf en hy kry dan ’n kinderbybel, waarmee die dominee hom sien. Die dominee oorreed sy ouers om hom te laat leer vir predikant, wat hy in die [[Teologiese Kweekskool (Stellenbosch)|kweekskool]] op [[Stellenbosch]] doen. Met sy terugkeer na sy tuisdorp trou hy met sy jeugliefde, Mimi, die dogter van die prokureur. Hierdie is ’n verhaal wat die boodskap oordra dat met wilskrag en God se hulp ’n mens ver in die lewe kan kom. ''Het leven van Johannes Calvijn'' is bloot ’n oorsig van die historiese gegewens oor [[Calvinisme|Calvyn]] se lewe, met ’n bylae wat die verspreiding van [[Calvinisme]] oor die wêreld aantoon. Ander werke wat aanvanklik vir hierdie reeks in die vooruitsig gestel is, het op ander wyse verskyn. ''Hoe Amerika zijn vrijheid verkreeg'' verskyn as nommer 4 van die uitgewer De Bussy se Groene Serie. Hierin vergelyk D’Arbez die Amerikaanse Vryheidsoorlog van 1775 tot 1783 met die Anglo-Boereoorlog. Met die Uniewording wat met die skryf van hierdie boek op hande is, word bepleit dat die voorbeeld van Amerika gevolg moet word sodat daar een magtige verenigde Suid-Afrika kan wees. Die werk skets die voorgeskiedenis van [[Verenigde State van Amerika|Amerika]], die griewe wat die inwoners teen die Engelse bewind gehad het, die oorsake van die Amerikaanse vryheidsoorlog en dan die oorlog self, met spesifieke verwysing na die belangrike rol van [[George Washington]]. ''Levensgeskiedenis van President Brand'' is nommer 6 in De Bussy se Groene Serie en behandel die lewe en tye van hierdie gewilde Vrystaatse president. ''Kort geskiedenis van die Hugenote'' verskyn in 1927, bykans tien jaar na die skrywer se dood. Hoewel die boekie aanvanklik in Nederlands geskryf is, word dit deur [[T.J. Kruger]] in Afrikaans verwerk vir die publikasie daarvan. Hierdie werk gee ’n kort oorsig in verteltrant van die godsdienstige vervolgings, die oorloë en die vlug van die Hugenote na Suid-Afrika. ’n Interessante aanhangsel bevat die name van die stamvaders wat in 1688 en daarna uit Frankryk na Suid-Afrika gekom het. De Kinderbibliotheek is uiteraard kinderlektuur. Hierdie werkies voorsien in ’n baie groot behoefte in ’n tyd toe daar bykans geen leesstof was vir jonger kinders nie. Die reeks bestaan uit twaalf dele, naamlik ''’n Mooi feest'' (van ’n verjaarsdagfees waar Miemie gelukkig is omdat sy haar ou pop aan ’n arm dogtertjie gegee het); ''Het katje'' (wat vertel van die redding van ’n [[katjie]] uit ’n watersloot, waarna die katjie verantwoordelik is vir die redding van die redders se sussie se lewe); ''Amper in die hande'' (waar twee ongehoorsame kinders amper in ’n vol rivier verdrink); ''Iets o’er ’n perd en ’n donkie'' (waar die perd sy nek breek wanneer hy oor die draad spring, terwyl die donkie eerder deur die hek gaan); ''Het grijze vogeltje'' (van ’n nagtegaal wat vir ’n ryk man sing, ook toe hy sterwende was); ''Die kneg van koning Salomo'' (van die kneg wat die taal van die diere kon verstaan en daarom wonderwerke kon verrig); ''Groot Piet en Klein Piet'' (Groot Piet was ryk en Klein Piet arm, maar Klein Piet uitoorlê nogtans vir Groot Piet); ''Die verlore geldtrommel'' (’n  sterwende vader vertel sy seuns van ’n geldtrommel wat in die tuin begrawe is en in hulle soeke daarna bewerk hulle die tuin en maak dan geld met die vrugte); ''Willems boompje'' (’n Voortrekkerseun plant ’n akkerboom in die Vrystaat en word onder die boom begrawe nadat hy dood is toe hy sy sustertjie se lewe wou red); ''Het veldbloempje'' (’n Geleerde koop ’n blom by ’n plaasmeisie en dit blyk ’n seldsame blom te wees); ''Dokter Slim'' (’n ongeleerde dokter wat tog baie mense genees); ''As-muisje'' (’n soort Aspoestertjie-verhaal van ’n weesmeisie wat ’n prinses word en met ’n miljoenêr troue, terwyl haar wrede stieffamilie se dade bekend word) en ''Wachter'' (’n waghond wat sy basie se lewe red maar vergiftig word toe hy leer om skape te vang). D’Arbez skryf twee werke oor [[Paul Kruger]]. ''Paul Kruger en de opkomst van de Z.A. Republiek'' word later ’n standaardwerk en in die voorbereiding daarvan kon hy nog onderhoude voer met Paul Kruger om dié se perspektief op gebeure te verkry. ’n Meer populêre vertelling wat bedoel is vir die jeug is ''Van schaapwachter tot president'', waarin die verloop van Kruger se lewe in taferele geskets word, vanaf jong skaapwagterseun tydens die [[Groot Trek]] tot met sy bannelingskap aan die einde van sy lewe. Hy beskryf ook die lewensloop van ''Napoleon Bonaparte, keizer der Fransen'', wat as nommer 9 van De Bussy se Groene Serie verskyn. Op taalkundige gebied verskyn daar van hom ''Phrases and Dialogues with translations in Cape Dutch preceded by short grammatical notes on the latter language'' (1903); ''How to speak Dutch'' (1902, saam met professor W.S. Logeman) en ''English-Cape Dutch vocabulary for the use of Englishmen'' (1902). Al hierdie werke verskyn by die uitgewer Jacques Dusseau en Kie van Amsterdam. === Drama === Sy twee dramas is in Afrikaans en word onder die skuilnaam Nemo uitgegee. ''De koekdief'' is ’n klug. Doortje Allemans het pas ’n koek gebak vir haar man Jan se verjaarsdag wanneer sy deur Mita Snuffel na buite geroep word. Die ondeunde skoolseun Piet Slik neem sy kans waar en steel die koek. Doortje kry ’n pak van haar man oor die voorval. In die hofsitting wat volg hou die slim Piet die magistraat, die konstabels, Doortje, Jan en Mita almal vir die gek met sy kostelike antwoorde. In ''De erftante'' word Jan Lamp en sy verengelste familie meestal deur eie toedoen al meer in die skuld gedompel. In hierdie toestande word die Engelse en tradisionele Boerewaardes teenoor mekaar afgespeel. Wanneer Jan net wil moed opgee, kom die nuus dat sy skatryk suster sy vier dogters as haar erfgename aangewys het, waardeur hulle skulde vereffen kan word. Hierdie toneelstukkies het weinig dramatiese waarde, maar veral ''De koekdief'' was populêr in opvoerings, waardeur die groot behoefte aan eie speelbare stukke in sy tyd geblyk het. == Publikasies<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3AARBEZ%2C+d%27%2C&qt=hot_author</ref> == {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1896 |''Kaapsche stories'' ''David Malan'' ''Mooi Annie'' ''Een vader des volks'' |- |1897 |''De strijd om recht'' ''Tusschen berg en zee'' ''Zwart en wit'' ''Liefde en plicht'' ''Van klerk tot Goeverneur'' |- |1898 |''Onder de Vierkleur'' ''Paul Kruger en de opkomst van de Zuid-Afrikaansche Republiek'' ''De familie van de ziekentrooster'' ''Aan Tafelbaai’s strand'' |- |1899 |''Macht en recht'' ''Voor land en volk'' |- |1904 |''De koekdief'' (onder die naam Nemo) ''Van schaapwachter tot president'' |- |1907 |''Van het veld tot de kansel'' |- |1908 |''Het leven van Johannes Calvijn'' |- |1913 |''Bladen uit de geschiedenis onzer voorouders'' |- |1914 |''Hoe Amerika zijn vrijheid verkreeg'' ''Levensgeschiedenis van President Brand'' |- |1917 |''De Kinderbibliotheek'' (twaalf dele) ''Napoleon Bonaparte'' |- |1918 |''Losse klippe'' ''De erftante'' (onder die naam Nemo) ''De nichtjes van de Kommandeur'' |- |1919 |''Antje de Boerin'' |- |1920 |''Macht en recht, Transvaalse Vrijheidsoorlog 1880–1881'' ''De dochter van de zeekapitein'' ''De grensbewoners'' |- |1921 |''De zoon van de Hugenoot'' |- |1927 |''Kort geskiedenis van die Hugenote'' |- |1928 |''Die lewe van Paul Kruger'' (saam met P.J. Viljoen) |- |1936 |''Die slag by Bloedrivier'' |} == Bronne == === Boeke === * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Nasou Beperk Derde hersiene uitgawe Tweede druk 1964 * Conradie, Elizabeth. ''Hollandse skrywers in Suid-Afrika (Deel 2) (1875–1905'') J.H. de Bussy/H.A.U.M, Kaapstad en Pretoria, 1949 * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis.'' Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970 * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1''. Academica, Pretoria en Kaapstad Tweede druk 1984 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J. ''D’Arbez as skrywer''. J.H. de Bussy Pretoria en H.A.U.M. v/h Jacques Dusseau & Co Kaapstad Eerste Uitgawe 1936 * Nienaber, P.J. ''Hier is ons skrywers!'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste uitgawe 1949 * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Schoonees, P.C. ''Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging.'' J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co, Kaapstad 1939 (derde druk) * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Oordt, J.F.}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1856]] [[Kategorie:Sterftes in 1918]] rjr1tbckj4c91j44iawgmkbvu7k38cw 0 115499 2966971 2907315 2026-09-13T09:21:19Z Aliwal2012 39067 /* Biografiese inligting en agtergrond */ 2966971 wikitext text/x-wiki [[Beeld:GC Hobson.jpg|duimnael|regs|200px|G.C. Hobson.]] [[Beeld:SB Hobson.jpg|duimnael|regs|200px|S.B. Hobson.]] '''G.C. Hobson''' (*[[28 Augustus]] [[1890]], [[Graaff-Reinet]] - †[[14 November]] [[1945]], [[Kaapstad]]) en '''S.B. Hobson''' (*[[17 September]] [[1888]], [[Grahamstad]] - † [[7 Augustus]] [[1965]], Grahamstad) was twee [[Engels]]sprekende broers wat hulle [[dier]]verhale in [[Afrikaans]] skryf en die [[Hertzogprys]] daarmee verower.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hobson{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},</ref> Hul was die eerste nie-Afrikaanssprekende skrywers wat die Hertzogprys kon wen.<ref name=":0">Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_gchobsonsbhobson_ph.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913121740/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_gchobsonsbhobson_ph.htm |date=13 September 2014 }}</ref> == Lewe en werk == === Biografiese inligting en agtergrond === Die Engelssprekende George Carey en Samuel Bonnin Hobson is die twee oudste seuns van Samuel Bonnin Hobson (1860–1917), ’n boer in die distrik [[Graaff-Reinet]], en sy vrou Agnes Clementine Bowles (1857–1925). Die broers is direkte afstammelinge van William Carey Hobson, wat op twaalfjarige leeftyd saam met die [[1820-Setlaars]] na Suid-Afrika gekom het. William bly eers in die Martindale distrik en vestig hom dan op die plaas Ebenezer naby Graaff-Reinet. As grootwildjagter verwerf hy groot bekendheid en ’n klok in die Settlers’ Memorial [[Campanile (Port Elizabeth)]] word gewy aan die herinnering van hom en sy broer David. Later word hy vrederegter. Hy is getroud met Susannah Bonnin, dogter van die 1820 Setlaar Samuel Bonnin. Hulle seun, Samuel Bonnin Hobson, is die twee skrywers se oupa. Samuel is getroud met Sarah Maria Edwards (die skrywers se ouma) en na haar dood trou hy met Anne Elizabeth Carter. Hulle seun, Samuel Bonnin Hobson, die skrywers se pa, boer saam met sy broer op die plaas Ebenezer in die [[Kendrew]]-distrik totdat hy ná die [[Anglo-Boereoorlog]] besluit om na Betsjoeanaland (vandag [[Botswana]]) naby die [[Vryburg]]-distrik te trek. Tydens die Anglo-Boereoorlog veg hy as lid van die Gorringe’s Flying Column aan die kant van die Britse regering in die Kaapkolonie.<ref>British 1820 Settlers to South Africa: http://www.1820settlers.com/modules.php?op=modload&name=Genealogy&file=getperson&personID=I83589&tree=1{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === George Carey Hobson === [[Lêer:GC Hobson, 1930.jpg|duimnael|links|180px|G.C. Hobson omstreeks 1930.]] George Carey Hobson is in die distrik Graaff-Reinet gebore op 28 Augustus 1890 as die tweede oudste van vyf seuns in die gesin. Sy jeug bring hy deur op die plaas Ebenezer in die distrik Graaff-Reinet, waar hy private opleiding ontvang. Op tienjarige ouderdom verhuis hy saam met die gesin na [[Betsjoeanaland]] ([[Botswana]]), waar hy die geleentheid het om die [[Kalahari]] goed te leer ken en saam met sy broer baie tyd in die veld deurbring. Later gaan hy na [[Muir-kollege]] op [[Uitenhage]], maar bring slegs drie jaar op skool deur. Ná skool gaan boer hy op die familieplaas in Betsjoeanaland en met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] sluit hy by die Kalahari-ruitery aan om deel te neem aan die veldslae in Duitswes-Afrika. Vanaf [[1914]] tot [[1917]] is hy deel van die oorlog en is een van enkeles om die Slag van Dellvillebos in [[Duitsland]] te oorleef. Tydens hierdie oorlog word hy blootgestel aan giftige gasse en dit neem etlike maande om sy longe weer skoon te kry. Hy bring onder meer drie maande plat op sy rug in die hospitaal deur terwyl hulle water van sy longe aftap. Na die oorlog tree hy tot die Staatsdiens toe. Eers werk hy by die Landboudepartement in die noordoostelike deel van [[Transvaal]] as hoof van die afdeling vir die bestryding van sitruskanker. Daarna is hy aan die [[Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens|Suid-Afrikaanse Spoorweë]] gesekondeer vir werk in verband met die uitvoer van vrugte, en vanaf [[1925]] werk hy vir die Vrugtebeurs in [[Kaapstad]], waar hy toesig hou oor die skeepsuitvoer van vrugte. Vanaf [[1936]] is hy hoof van die Afdeling Bederfbare Uitvoerprodukte, ’n betrekking wat hy tot met sy dood beklee. Hy begin in 1925 skryf, maar as hy moeilikheid met die taal ondervind, roep hy sy broer se hulp in en so begin die samewerking tussen die broers. Hy is omstreeks [[1920]] getroud met Kathleen Cooper en hulle het ’n dogter, June. Hy is op 14 November 1945 in Kaapstad oorlede aan die nagevolge van die gifgas en wonde wat hy tydens die Eerste Wêreldoorlog opgedoen het. === Samuel Bonnin Hobson === Samuel Bonnin Hobson is op 17 September 1888 in Grahamstad gebore as die oudste van vyf seuns in die gesin. Hy bring sy jeugjare in die distrik Graaff-Reinet op die plaas Ebenezer deur. Aanvanklik ontvang hy private opleiding op die plaas en spandeer dan geruime tyd in Betsjoeanaland, waar hy die Kalahari goed leer ken. Dan ontvang hy verdere opleiding aan die Muir-kollege op Uitenhage. Na skool studeer hy aan die [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteitskollege]] op Grahamstad waar hy die [[Baccalaureus Artium|B.A.-graad]] in klassieke tale en in 1908 die B.A. Honneurs-graad behaal. Onder professor A. Dingemans neem hy hier ook Nederlands as vak. Daarna word hy onderwyser aan onder andere die Hoërskool Caledon (waar C.G.S. de Villiers een van sy leerlinge was) en later skoolhoof op [[Franschhoek]], terwyl hy voortgaan met deeltydse studie en op Wellington ’n [[M.A.-graad]] in Klassieke Tale afskryf. In 1914 word hy inspekteur van skole in die Noordweste, en in hierdie posisie bring hy ses jaar op [[Victoria-Wes]], agt jaar op [[Vryburg]] en vyftien jaar op Grahamstad deur. Vir jare deurkruis hy die uitgestrekte Noordweste en Botswana op sy inspeksietogte, eers per perdekar, en later per afgeleefde motor. In die Noordweste ontmoet hy talle kleurvolle persoonlikhede, soos die plaaseienaar wat die regering se onderwyser ontslaan en weggejaag het omdat hy die kinders dan net in Engels leer. Die boer het toe op eie inisiatief vir hom ’n “ordentlike skoolmeester” aangestel wie se onderrig tot die Bybel beperk was. Die onderwyser se salaris was koffie, meel, suiker, tabak en slaggoed, wat die boer sommer self betaal het. Van [[1934]] tot [[1944]] is Samuel op Grahamstad lid van die Raad van die Rhodes Universiteit. In [[1942]] word hy hoofinspekteur van Bantoe Onderwys in die [[Kaapprovinsie|Kaap]] en kort daarna assistent-sekretaris van Onderwys. Hy vestig hom in hierdie tyd in Kaapstad. In [[1946]] word hy bevorder tot Sekretaris van Onderwys en neem per geleentheid waar as Superintendent van Onderwys van die Kaapprovinsie, waarna hy in [[1948]] aftree. Later verhuis hy na Grahamstad, waar hy in die distrik boer. Na aftrede word hy as verteenwoordiger van die [[Verenigde Party]] lid van die Kaapse Provinsiale Raad vir Albany. As Lid van die Provinsiale Raad (LPR) is hy vanaf [[1959]] ook leier van die Verenigde Party (VP) in die Raad, leier van die VP-koukus en Lid van die Uitvoerende Raad (LUR). Hy is vanaf [[1949]] tot [[1963]] ook voorsitter van Rhodes se universiteitsraad totdat swak gesondheid hom noop om hierdie pos in [[1964]] neer te lê. By Rhodes dien hy ook op die finansieskomitee en is hy voorsitter van die raad van Livingstone College. Verder dien hy as lid van die raad van die privaatskool Kingswood Kollege in Grahamstad en op die Albany Skoolraad en is tot met sy dood voorsitter van die Grahamstad Opleidingskollege. Hy was ook direkteur van die Grahamstown Building Society en lid van die Hospitaalraad. Hy verloor nooit sy liefde vir boerdery nie en boer deurentyd in die Kalahari in die Vryburgdistrik en later ook aan die [[Visrivier]]. Hy was eerste getroud met Maude Metcalf, wat omstreeks [[1918]] oorlede is, en hulle het ’n seun, ook Samuel Bonnin Hobson. Daarna trou hy met Francis Julia Devenish en hulle het drie kinders, Donald Bonnin, Julia en Shirley. Die Hobson House koshuis by Rhodes-universiteit is na hom genoem. Hy is op Saterdag 7 Augustus 1965 in die Setlaars-gedenkhospitaal in Grahamstad oorlede.<ref>Geni: http://www.geni.com/people/Samuel-Bonnin-Hobson-I/6000000007299619749</ref> == Skryfwerk == [[Beeld:Illustrasie deur WM Timlin vir Kees van die Kalahari deur GC en SB Hobson.jpg|duimnael|links|200px|Illustrasie deur W.M. Timlin vir ''Kees van die Kalahari'' (1929) deur G.C. en S.B. Hobson.]] Alhoewel hulle huistaal Engels is, word die twee broers groot in ’n Afrikaanssprekende omgewing, waar al hulle maats Afrikaans praat. Hulle het dus in twee wêrelde grootgeword: tuis in die wêreld van Engels en daarbuite in Afrikaans. Oor hulle werkwyse skryf S.B. Hobson insiggewend in ''Broers''. Selfs wanneer hulle buite die huis oor vee of boerdery met mekaar gepraat het, sou hulle dit in Afrikaans doen. Hulle vind Afrikaans dus ’n geskikte medium om hulle waarnemings van diere in uit te druk, omdat hulle hul “veldondervindinge” in Afrikaans opdoen.<ref name=":0" /> Gedurende 1925 vertel George (G.C.) vir Sam (S.B.) tydens ’n treinreis tussen [[Noupoort]] en [[De Aar]] die onderliggende storie van ''Kalahari-kaskenades''. Die storie ontstaan nadat hy slaaptyd vir sy dogter stories vertel en toe sy voorraad uitgeput is, maak hy sy eie stories op, waarvan hierdie een is. Samuel bied aan om dit neer te skryf, maar beskou Afrikaans as meer gepas vir die woestyn-omgewing as Engels. Hierna werk hulle saam vir verskeie ander dierverhale. Oor hulle samewerking het Samuel verklaar dat “die inspirasie… (vir) negentig persent my broer s’n, die taal en styl myne” is en dat hy “merendeels oorvertel… wat… (G.C.)… aan die hand gedoen het”. Hierdie samewerking geld egter hoofsaaklik vir die dierverhale. Die ander werke, insluitend ''Op die voorposte'', ''Aan Jannie'' en waarskynlik ook ''Geluksvlei'', is haas uitsluitlik die arbeid van Samuel, selfs al verskyn G.C. Hobson se naam as mede-outeur. Waar Sangiro hoofsaaklik die bosryke tropiese oerwoud en roofdiere skilder, het die Hobsons meestal die onherbergsame woestynwêreld van die Kalahari as agtergrond. Hulle aksent val in hoofsaak ook op kleiner diere wat in ’n uitmergelende bestaanstryd gewikkel is en ’n lang reeks spannende avonture deurmaak. Hulle styl is sober en hulle waarnemings kernagtig en saaklik, waardeur hulle ’n nugterheid en rustigheid in hulle beskrywings bereik. Hulle is ná [[Klaas Waarzegger]] (Meurant), [[Samuel Zwaartman]] (Cooper) en [[C.P. Hoogenhout]] die eerste gebore nie-Afrikaners wat ’n belangrike bydrae tot ons letterkunde lewer en daarby die eerste voorbeeld van twee outeurs wat hulle boeke gesamentlik skryf. Hulle spits hulleself hoofsaaklik toe op die dierverhaal. ''Kalahari-kaskenades'' is die enigste van hulle boeke wat spesifiek op die jeug gemik is. Dit is ’n fantasie oor die ontstaan van die [[Ngamimeer]] wat baie lank gelede deur die diere van die Kalahari gebou is. Koning Sterktand, die leeu, regeer oor die geheimsinnige woestyn en op aandrang van die Son beraam die diere planne om ’n groot dam te bou. Dit gee aanleiding tot allerhande verwikkelinge waarin die jakkals natuurlik kans kry om tallose streke uit te haal. Die leser ontmoet onder andere vir Sterktand die leeu, Isak die ondernemende bobbejaan, Jantjie die slim skilpad en die hoofkarakter Arnols, die sluwe jakkals, wat nieteenstaande sy skelmstreke eindelik die voorman vir die bouprojek word. Die skrywers ken die gewoontes en eienaardighede van al die diere en laat hulle volgens hulle aard optree. Fragmente uit hierdie boek word opgeneem in die versamelbundel ''Die Afrikaanse dierverhaal''. ''Kees van die Kalahari'' bevat twee novelles, naamlik die titelverhaal (wat deur [[Gerrit Dekker]] as hulle beste werk gereken word<ref>Dekker, G. “Afrikaanse Literatuurgeskiedenis” Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970 bl 164</ref> en ''Kloes''. Die ongenaakbare woestynwêreld word hier in keurige prosa geteken, waar die geheel ’n eenheid vorm waarteen die oorlewingstryd geveg word. In hierdie verhale word die diere simbolies van ook die mens se stryd om voortbestaan en sy liefde en begeertes. Die titelverhaal is ’n realistiese verhaal oor Kees, die grootste en sterkste bobbejaan in die hele Korannaberg en daarom ook die kommandant brandwag. As gevolg van ’n besering in ’n onderonsie met ’n luiperd word hy egter van die trop afgeskei en die jong bobbejaantjie Adoons wat ook afvallig geraak het, sluit by hom aan. Die toenadering van Adoons tot Kees is aandoenlik. Na vele wedervaringe kom hulle weer by die ou trop uit, waar Kees mettertyd weer as leier aangestel word. Die lewe van die trop word op onderhoudende wyse geskets, soos die manewales van die trop by die verkiesing van ’n nuwe kommandant en hulle taktiek om kos te kry, soos volstruiseiers en heuning steel. Die bobbejane se vrees vir die luiperd Sluip word aangrypend uitgebeeld, met ’n hoogtepunt wanneer Sluip dit waag om helder oordag ’n bobbejaan te vang, waarna die bobbejaanvegters hom moedig storm en deur oormag van getalle oorweldig.<ref name="krit">Kritzinger, M.S.B. “Oor skrywers en boeke” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1932</ref><ref>Le Roux, J.J. “Nuwe Brandwag” Deel 1 no. 4, November 1929</ref> Fragmente uit die verhaal van Kees word deur G.S. Nienaber en [[P.J. Nienaber]] opgeneem in die versamelbundel ''Die Afrikaanse dierverhaal''. Die tweede novelle, ''Kloes'', vertel van hierdie jakkals se stryd om sy wyfie, Karlyntjie, en gesin van kos te voorsien. Wanneer die honger knyp, of gevaar hulle bedreig, blink Kloes uit deur vindingryke planne, by die uitvoering waarvan Karlyntjie hom getrou bystaan. Die troue wyfie offer haar lewe op om haar kleintjies teen ’n luiperd te beskerm en los die treurende Kloes eindelik weer verlate agter op die sandvlaktes. Hierdie stukke verskyn aanvanklik in ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]''. ''Kees van die Kalahari'' word in [[1930]] met die Hertzogprys vir Prosa bekroon en die boek word ook in Engels vertaal as ''Adoons of the Kalahari''. Later word dit herdruk onder die titel ''Die wedervaringe van Kees en Kloes''. ’n Fragment uit hierdie verhaal word deur [[D.F. Malherbe]] in die versamelbundel ''Afrikaanse letterkunde'' opgeneem.<ref>Crafford, Albert “Insig” Oktober 1992</ref> In 1935 wys die lesers van ''Die Burger'' en ''Die Vaderland'' in ’n peiling beide vir ''Kees van die Kalahari'' aan as die vyfde beste Afrikaanse prosawerk tot op daardie stadium. [[Beeld: 'n Bladsy uit die oorspronklike manuskrip van Buks (1933) deur GC en SB Hobson.jpg|duimnael|regs|270px|'n Bladsy uit die oorspronklike manuskrip van ''Buks'' (1933).]] ''Buks'' vertel die verhaal van ’n ratel aan die oewers van die Limpopo. Kalant en Bekkie, die ouers van Buks, word gedood in ’n dapper geveg met otters. Buks en sy suster moet dus op eie pote staan en hulle stryd om te bestaan word uitgebeeld in ’n reeks dramatiese tonele. Sussie raak romanties betrokke, waarna Buks sy swerftogte alleen moet voortsit totdat hy vir Kappie raakloop. ''Buks'' word eervol vermeld tydens toekenning van die Hertzogprys vir 1933. ''Vlam van die Bantomberge'' bevat ook twee novelles. Die eerste handel oor die wildehond “''Vlam''” en die woeste lewe en gevegte van die trop wildehonde, terwyl die grysmuishond “''Grys''” en sy familie in die tweede beskryf word. Hierdie novelles is gebaseer op die waarnemings van G.C. Hobson tydens die oorlogsveldtogte van 1914–1915 in die woestyngebiede van Duits-Suidwes-Afrika.<ref>Opperman, D.J. “Verspreide opstelle” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1977</ref> ''Skankwan van die duine'' is hulle eerste verhaal oor die menslike bewoners van die Kalahari. Marak, wat jare lank as slaaf onder die swart mense gelewe het, veroorsaak ’n skeuring onder die Luiperdstam en bekom die kapteinskap op slinkse wyse. Die agtjarige Skankwan, 'n kleinseun van die vermoorde kaptein, word wees gelaat en slyt sy lewe as eensame swerweling. Ten spyte van sy jeug handhaaf hy homself op behendige wyse in die onherbergsame omgewing en uiteindelik slaag hy daarin om met behulp van ’n bevriende stam wraak te neem op die moordenaar van sy vader. Die leefwyse en geaardheid van die San, asook die wild waarop hulle gedurig jag maak, word lewensgetrou geteken en dra by tot die kultuurhistoriese waarde van die boek.<ref name="krit" /> Die sewende druk van die boek word aanmerklik uitgebrei en het 38 hoofstukke in plaas van die oorspronklike 27. Die ingelaste hoofstukke behandel onder andere die ontgroeningseremonies van die San, sekere volksgebruike by die verlowing en huwelik en verdere episodes in die lewe van Skankwan. Hierdie verbreding gee beter agtergrond tot die San se lewenswyse en kom die verhaal ten goede. Die boek word eervol vermeld tydens toekenning van die Hertzogprys vir 1933 en word in Engels vertaal as ''The lion of the Kalahari''.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hobson,_S.B{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> [[Hennie Aucamp]] neem ''In die wildpad'' uit hierdie boek op in sy versamelbundel ''Wys my waar is Timboektoe''. ''Geluksvlei'' is ’n weergawe van die lewe op ’n Karooplaas, waar die plaasdiere se gewoontes en aard die hoogtepunt van die beskrywings is. Jan van Zyl kom op sy 21ste verjaardag in besit van Geluksvlei, waar hy nou die kennis wat hy op die landbouskool verwerf het, prakties kan toepas. Hy moet egter die helfte van die plaas se waarde aan ’n ouer broer uitbetaal en moet met fyn oorleg boer om sy skuld af te los. Sy raadgewer is oom Koos, wat in sy jeug transportryer was op die goudvelde, maar nou kom aftree op die geliefde familieplaas. Die liefdesverhaalelement (die twee broers stry om die hand van dieselfde meisie) is slegs ingebou rondom die eintlike didaktiese tema van die skaapboerdery en die suksesvolle manier waarop Jannie veesiektes behandel en grondverspoeling keer.<ref>Nienaber, P.J. “Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring”, 1937</ref> Die roman ''Op die voorposte'' is uniek in hulle oeuvre, aangesien dit ’n intrigeroman is. Die verhaal speel af in die tyd van die republieke van Stellaland en Gosen (1882–1883) en gee ’n beeld van die vroeë diamanthandel en die ruwe mense en wilde wêreld van hierdie periode. Die held is geboetseer op die geskiedenis van die berugte perdedief [[Scotty Smith]], wat in die roman as Le Roi bekend staan. Die twee republieke is opgerig deur blanke vrywilligers wat deelgeneem het aan twiste tussen swart kapteins. Le Roi begin as persoon met integriteit, maar na die dood van sy vrou raak hy betrokke in allerhande twyfelagtige avonture. Met behulp van sy swart bondgenote word hy die held van ontelbare waaghalsige avonture. Uiteindelik leef die Koning van die Kalahari, soos sy volgelinge hom betitel, met die dogter van ’n swart kaptein. Ten spyte van sy weldade aan verongeluktes, kan hy nie die Boeredogter Ralie oortuig om sy vrou te word nie. Die avonture is spannend, maar die karakteruitbeelding is meestal oppervlakkig en onoortuigend.<ref>Dekker, G. “Nuwe Brandwag” Deel 4 no. 2, Mei 1932</ref> In ''Aan Jannie'' skryf ’n vader na ’n beroerte-aanval ’n twintigtal briewe oor die plaaslewe aan sy seun wat op Stellenbosch landbou studeer. Die vader vertel allerlei staaltjies en verhale uit sy ervaringswêreld en gee telkens aan die seun advies en wyse lering oor die lewe. Die briewe is in onderhoudende geselsprosa geskryf, met ’n oorwegend moraliserende doel. ''Broers'' is outobiografiese herinneringe van S.B. Hobson oor sy en sy broer se lewens, skryfwerk en ervarings. Van Sam verskyn ook ’n aantal sketse in ''Die Huisgenoot'', insluitende ''Die kaiingharde hardepad'' en ''Die sandpad''. == Eerbewyse == Rhodes-universiteit vereer vir Samuel in 1959 met ’n eredoktoraat in die regte (LL.D.-graad) ter erkenning van sy bydrae tot opvoeding aan die universiteit == Publikasies<ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402204618/http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html |date= 2 April 2016 }}</ref> == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie |- |1929 |''Kees van die Kalahari'' ''Kalahari-kaskenades'' |- |1930 |''Skankwan van die duine'' |- |1932 |''Op die voorposte'' |- |1933 |''Buks'' |- |1937 |''Geluksvlei'' |- |1943 |''Aan Jannie'' |- |1945 |''Vlam van die Bantomberge'' |- |1947 |''Broers'' (slegs S.B. Hobson) |- |1965 |''Kees Buks Vlam'' |- |1992 |''Die wedervaringe van Kees en Kloes'' |} == Verwysings  == === Boeke === * Antonissen, Rob “Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede” Nasou Beperk Derde hersiene uitgawe Tweede druk 1964 * Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. “Skrywers en rigtings” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1952 * Bothma, T.C. “G.C. en S.B. Hobson” in Nienaber, P.J. et al “Perspektief en Profiel” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * De Villiers, C.G.S. “Soete inval” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1979 * Grové, A.P. “Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans” Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Hobson, S.B. “Broers” J.L. van Schaik Beperk Pretoria Eerste druk 1947 * Kannemeyer, J.C. “Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1” Academica, Pretoria en Kaapstad Tweede druk 1984 * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Kritzinger, M.S.B. “Ons jongste letterkunde” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Tweede druk 1940 * Kritzinger, M.S.B. “Oor skrywers en boeke” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1932 * Lindenberg, E. (red.) “Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde” Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973 * Nienaber, P.J. “Die Hertzogprys Vyftig Jaar” Nasionale Boekhandel Kaapstad Eerste uitgawe 1965 * Nienaber, P.J. “Hier is ons skrywers!” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste uitgawe 1949 * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. “Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse * letterkunde” Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Nienaber, P.J. et al “Perspektief en Profiel” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Schoonees, P.C. “Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging” J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch-Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co, Kaapstad 1939 (derde druk) * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel I” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) “Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom” Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Koch, Retief Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2003/12/27/BY/14A/01.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Marais, Marie-Louise “Wat het geword van die Hobson broers?” “Kakkerlak” Uitgawe 2, 2005 * Van der Walt, P.D. “In memoriam S.B. Hobson 1888-1965” “Standpunte” Nuwe reeks 61, Oktober 1965 === Ander verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hobson, G.C. en S.B.}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] b4l3pusy90g5nvi6ge64se9j3mvkgsx 2966973 2966971 2026-09-13T09:27:57Z Aliwal2012 39067 /* Boeke */ 2966973 wikitext text/x-wiki [[Beeld:GC Hobson.jpg|duimnael|regs|200px|G.C. Hobson.]] [[Beeld:SB Hobson.jpg|duimnael|regs|200px|S.B. Hobson.]] '''G.C. Hobson''' (*[[28 Augustus]] [[1890]], [[Graaff-Reinet]] - †[[14 November]] [[1945]], [[Kaapstad]]) en '''S.B. Hobson''' (*[[17 September]] [[1888]], [[Grahamstad]] - † [[7 Augustus]] [[1965]], Grahamstad) was twee [[Engels]]sprekende broers wat hulle [[dier]]verhale in [[Afrikaans]] skryf en die [[Hertzogprys]] daarmee verower.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hobson{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},</ref> Hul was die eerste nie-Afrikaanssprekende skrywers wat die Hertzogprys kon wen.<ref name=":0">Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_gchobsonsbhobson_ph.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913121740/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_gchobsonsbhobson_ph.htm |date=13 September 2014 }}</ref> == Lewe en werk == === Biografiese inligting en agtergrond === Die Engelssprekende George Carey en Samuel Bonnin Hobson is die twee oudste seuns van Samuel Bonnin Hobson (1860–1917), ’n boer in die distrik [[Graaff-Reinet]], en sy vrou Agnes Clementine Bowles (1857–1925). Die broers is direkte afstammelinge van William Carey Hobson, wat op twaalfjarige leeftyd saam met die [[1820-Setlaars]] na Suid-Afrika gekom het. William bly eers in die Martindale distrik en vestig hom dan op die plaas Ebenezer naby Graaff-Reinet. As grootwildjagter verwerf hy groot bekendheid en ’n klok in die Settlers’ Memorial [[Campanile (Port Elizabeth)]] word gewy aan die herinnering van hom en sy broer David. Later word hy vrederegter. Hy is getroud met Susannah Bonnin, dogter van die 1820 Setlaar Samuel Bonnin. Hulle seun, Samuel Bonnin Hobson, is die twee skrywers se oupa. Samuel is getroud met Sarah Maria Edwards (die skrywers se ouma) en na haar dood trou hy met Anne Elizabeth Carter. Hulle seun, Samuel Bonnin Hobson, die skrywers se pa, boer saam met sy broer op die plaas Ebenezer in die [[Kendrew]]-distrik totdat hy ná die [[Anglo-Boereoorlog]] besluit om na Betsjoeanaland (vandag [[Botswana]]) naby die [[Vryburg]]-distrik te trek. Tydens die Anglo-Boereoorlog veg hy as lid van die Gorringe’s Flying Column aan die kant van die Britse regering in die Kaapkolonie.<ref>British 1820 Settlers to South Africa: http://www.1820settlers.com/modules.php?op=modload&name=Genealogy&file=getperson&personID=I83589&tree=1{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === George Carey Hobson === [[Lêer:GC Hobson, 1930.jpg|duimnael|links|180px|G.C. Hobson omstreeks 1930.]] George Carey Hobson is in die distrik Graaff-Reinet gebore op 28 Augustus 1890 as die tweede oudste van vyf seuns in die gesin. Sy jeug bring hy deur op die plaas Ebenezer in die distrik Graaff-Reinet, waar hy private opleiding ontvang. Op tienjarige ouderdom verhuis hy saam met die gesin na [[Betsjoeanaland]] ([[Botswana]]), waar hy die geleentheid het om die [[Kalahari]] goed te leer ken en saam met sy broer baie tyd in die veld deurbring. Later gaan hy na [[Muir-kollege]] op [[Uitenhage]], maar bring slegs drie jaar op skool deur. Ná skool gaan boer hy op die familieplaas in Betsjoeanaland en met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] sluit hy by die Kalahari-ruitery aan om deel te neem aan die veldslae in Duitswes-Afrika. Vanaf [[1914]] tot [[1917]] is hy deel van die oorlog en is een van enkeles om die Slag van Dellvillebos in [[Duitsland]] te oorleef. Tydens hierdie oorlog word hy blootgestel aan giftige gasse en dit neem etlike maande om sy longe weer skoon te kry. Hy bring onder meer drie maande plat op sy rug in die hospitaal deur terwyl hulle water van sy longe aftap. Na die oorlog tree hy tot die Staatsdiens toe. Eers werk hy by die Landboudepartement in die noordoostelike deel van [[Transvaal]] as hoof van die afdeling vir die bestryding van sitruskanker. Daarna is hy aan die [[Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens|Suid-Afrikaanse Spoorweë]] gesekondeer vir werk in verband met die uitvoer van vrugte, en vanaf [[1925]] werk hy vir die Vrugtebeurs in [[Kaapstad]], waar hy toesig hou oor die skeepsuitvoer van vrugte. Vanaf [[1936]] is hy hoof van die Afdeling Bederfbare Uitvoerprodukte, ’n betrekking wat hy tot met sy dood beklee. Hy begin in 1925 skryf, maar as hy moeilikheid met die taal ondervind, roep hy sy broer se hulp in en so begin die samewerking tussen die broers. Hy is omstreeks [[1920]] getroud met Kathleen Cooper en hulle het ’n dogter, June. Hy is op 14 November 1945 in Kaapstad oorlede aan die nagevolge van die gifgas en wonde wat hy tydens die Eerste Wêreldoorlog opgedoen het. === Samuel Bonnin Hobson === Samuel Bonnin Hobson is op 17 September 1888 in Grahamstad gebore as die oudste van vyf seuns in die gesin. Hy bring sy jeugjare in die distrik Graaff-Reinet op die plaas Ebenezer deur. Aanvanklik ontvang hy private opleiding op die plaas en spandeer dan geruime tyd in Betsjoeanaland, waar hy die Kalahari goed leer ken. Dan ontvang hy verdere opleiding aan die Muir-kollege op Uitenhage. Na skool studeer hy aan die [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteitskollege]] op Grahamstad waar hy die [[Baccalaureus Artium|B.A.-graad]] in klassieke tale en in 1908 die B.A. Honneurs-graad behaal. Onder professor A. Dingemans neem hy hier ook Nederlands as vak. Daarna word hy onderwyser aan onder andere die Hoërskool Caledon (waar C.G.S. de Villiers een van sy leerlinge was) en later skoolhoof op [[Franschhoek]], terwyl hy voortgaan met deeltydse studie en op Wellington ’n [[M.A.-graad]] in Klassieke Tale afskryf. In 1914 word hy inspekteur van skole in die Noordweste, en in hierdie posisie bring hy ses jaar op [[Victoria-Wes]], agt jaar op [[Vryburg]] en vyftien jaar op Grahamstad deur. Vir jare deurkruis hy die uitgestrekte Noordweste en Botswana op sy inspeksietogte, eers per perdekar, en later per afgeleefde motor. In die Noordweste ontmoet hy talle kleurvolle persoonlikhede, soos die plaaseienaar wat die regering se onderwyser ontslaan en weggejaag het omdat hy die kinders dan net in Engels leer. Die boer het toe op eie inisiatief vir hom ’n “ordentlike skoolmeester” aangestel wie se onderrig tot die Bybel beperk was. Die onderwyser se salaris was koffie, meel, suiker, tabak en slaggoed, wat die boer sommer self betaal het. Van [[1934]] tot [[1944]] is Samuel op Grahamstad lid van die Raad van die Rhodes Universiteit. In [[1942]] word hy hoofinspekteur van Bantoe Onderwys in die [[Kaapprovinsie|Kaap]] en kort daarna assistent-sekretaris van Onderwys. Hy vestig hom in hierdie tyd in Kaapstad. In [[1946]] word hy bevorder tot Sekretaris van Onderwys en neem per geleentheid waar as Superintendent van Onderwys van die Kaapprovinsie, waarna hy in [[1948]] aftree. Later verhuis hy na Grahamstad, waar hy in die distrik boer. Na aftrede word hy as verteenwoordiger van die [[Verenigde Party]] lid van die Kaapse Provinsiale Raad vir Albany. As Lid van die Provinsiale Raad (LPR) is hy vanaf [[1959]] ook leier van die Verenigde Party (VP) in die Raad, leier van die VP-koukus en Lid van die Uitvoerende Raad (LUR). Hy is vanaf [[1949]] tot [[1963]] ook voorsitter van Rhodes se universiteitsraad totdat swak gesondheid hom noop om hierdie pos in [[1964]] neer te lê. By Rhodes dien hy ook op die finansieskomitee en is hy voorsitter van die raad van Livingstone College. Verder dien hy as lid van die raad van die privaatskool Kingswood Kollege in Grahamstad en op die Albany Skoolraad en is tot met sy dood voorsitter van die Grahamstad Opleidingskollege. Hy was ook direkteur van die Grahamstown Building Society en lid van die Hospitaalraad. Hy verloor nooit sy liefde vir boerdery nie en boer deurentyd in die Kalahari in die Vryburgdistrik en later ook aan die [[Visrivier]]. Hy was eerste getroud met Maude Metcalf, wat omstreeks [[1918]] oorlede is, en hulle het ’n seun, ook Samuel Bonnin Hobson. Daarna trou hy met Francis Julia Devenish en hulle het drie kinders, Donald Bonnin, Julia en Shirley. Die Hobson House koshuis by Rhodes-universiteit is na hom genoem. Hy is op Saterdag 7 Augustus 1965 in die Setlaars-gedenkhospitaal in Grahamstad oorlede.<ref>Geni: http://www.geni.com/people/Samuel-Bonnin-Hobson-I/6000000007299619749</ref> == Skryfwerk == [[Beeld:Illustrasie deur WM Timlin vir Kees van die Kalahari deur GC en SB Hobson.jpg|duimnael|links|200px|Illustrasie deur W.M. Timlin vir ''Kees van die Kalahari'' (1929) deur G.C. en S.B. Hobson.]] Alhoewel hulle huistaal Engels is, word die twee broers groot in ’n Afrikaanssprekende omgewing, waar al hulle maats Afrikaans praat. Hulle het dus in twee wêrelde grootgeword: tuis in die wêreld van Engels en daarbuite in Afrikaans. Oor hulle werkwyse skryf S.B. Hobson insiggewend in ''Broers''. Selfs wanneer hulle buite die huis oor vee of boerdery met mekaar gepraat het, sou hulle dit in Afrikaans doen. Hulle vind Afrikaans dus ’n geskikte medium om hulle waarnemings van diere in uit te druk, omdat hulle hul “veldondervindinge” in Afrikaans opdoen.<ref name=":0" /> Gedurende 1925 vertel George (G.C.) vir Sam (S.B.) tydens ’n treinreis tussen [[Noupoort]] en [[De Aar]] die onderliggende storie van ''Kalahari-kaskenades''. Die storie ontstaan nadat hy slaaptyd vir sy dogter stories vertel en toe sy voorraad uitgeput is, maak hy sy eie stories op, waarvan hierdie een is. Samuel bied aan om dit neer te skryf, maar beskou Afrikaans as meer gepas vir die woestyn-omgewing as Engels. Hierna werk hulle saam vir verskeie ander dierverhale. Oor hulle samewerking het Samuel verklaar dat “die inspirasie… (vir) negentig persent my broer s’n, die taal en styl myne” is en dat hy “merendeels oorvertel… wat… (G.C.)… aan die hand gedoen het”. Hierdie samewerking geld egter hoofsaaklik vir die dierverhale. Die ander werke, insluitend ''Op die voorposte'', ''Aan Jannie'' en waarskynlik ook ''Geluksvlei'', is haas uitsluitlik die arbeid van Samuel, selfs al verskyn G.C. Hobson se naam as mede-outeur. Waar Sangiro hoofsaaklik die bosryke tropiese oerwoud en roofdiere skilder, het die Hobsons meestal die onherbergsame woestynwêreld van die Kalahari as agtergrond. Hulle aksent val in hoofsaak ook op kleiner diere wat in ’n uitmergelende bestaanstryd gewikkel is en ’n lang reeks spannende avonture deurmaak. Hulle styl is sober en hulle waarnemings kernagtig en saaklik, waardeur hulle ’n nugterheid en rustigheid in hulle beskrywings bereik. Hulle is ná [[Klaas Waarzegger]] (Meurant), [[Samuel Zwaartman]] (Cooper) en [[C.P. Hoogenhout]] die eerste gebore nie-Afrikaners wat ’n belangrike bydrae tot ons letterkunde lewer en daarby die eerste voorbeeld van twee outeurs wat hulle boeke gesamentlik skryf. Hulle spits hulleself hoofsaaklik toe op die dierverhaal. ''Kalahari-kaskenades'' is die enigste van hulle boeke wat spesifiek op die jeug gemik is. Dit is ’n fantasie oor die ontstaan van die [[Ngamimeer]] wat baie lank gelede deur die diere van die Kalahari gebou is. Koning Sterktand, die leeu, regeer oor die geheimsinnige woestyn en op aandrang van die Son beraam die diere planne om ’n groot dam te bou. Dit gee aanleiding tot allerhande verwikkelinge waarin die jakkals natuurlik kans kry om tallose streke uit te haal. Die leser ontmoet onder andere vir Sterktand die leeu, Isak die ondernemende bobbejaan, Jantjie die slim skilpad en die hoofkarakter Arnols, die sluwe jakkals, wat nieteenstaande sy skelmstreke eindelik die voorman vir die bouprojek word. Die skrywers ken die gewoontes en eienaardighede van al die diere en laat hulle volgens hulle aard optree. Fragmente uit hierdie boek word opgeneem in die versamelbundel ''Die Afrikaanse dierverhaal''. ''Kees van die Kalahari'' bevat twee novelles, naamlik die titelverhaal (wat deur [[Gerrit Dekker]] as hulle beste werk gereken word<ref>Dekker, G. “Afrikaanse Literatuurgeskiedenis” Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970 bl 164</ref> en ''Kloes''. Die ongenaakbare woestynwêreld word hier in keurige prosa geteken, waar die geheel ’n eenheid vorm waarteen die oorlewingstryd geveg word. In hierdie verhale word die diere simbolies van ook die mens se stryd om voortbestaan en sy liefde en begeertes. Die titelverhaal is ’n realistiese verhaal oor Kees, die grootste en sterkste bobbejaan in die hele Korannaberg en daarom ook die kommandant brandwag. As gevolg van ’n besering in ’n onderonsie met ’n luiperd word hy egter van die trop afgeskei en die jong bobbejaantjie Adoons wat ook afvallig geraak het, sluit by hom aan. Die toenadering van Adoons tot Kees is aandoenlik. Na vele wedervaringe kom hulle weer by die ou trop uit, waar Kees mettertyd weer as leier aangestel word. Die lewe van die trop word op onderhoudende wyse geskets, soos die manewales van die trop by die verkiesing van ’n nuwe kommandant en hulle taktiek om kos te kry, soos volstruiseiers en heuning steel. Die bobbejane se vrees vir die luiperd Sluip word aangrypend uitgebeeld, met ’n hoogtepunt wanneer Sluip dit waag om helder oordag ’n bobbejaan te vang, waarna die bobbejaanvegters hom moedig storm en deur oormag van getalle oorweldig.<ref name="krit">Kritzinger, M.S.B. “Oor skrywers en boeke” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1932</ref><ref>Le Roux, J.J. “Nuwe Brandwag” Deel 1 no. 4, November 1929</ref> Fragmente uit die verhaal van Kees word deur G.S. Nienaber en [[P.J. Nienaber]] opgeneem in die versamelbundel ''Die Afrikaanse dierverhaal''. Die tweede novelle, ''Kloes'', vertel van hierdie jakkals se stryd om sy wyfie, Karlyntjie, en gesin van kos te voorsien. Wanneer die honger knyp, of gevaar hulle bedreig, blink Kloes uit deur vindingryke planne, by die uitvoering waarvan Karlyntjie hom getrou bystaan. Die troue wyfie offer haar lewe op om haar kleintjies teen ’n luiperd te beskerm en los die treurende Kloes eindelik weer verlate agter op die sandvlaktes. Hierdie stukke verskyn aanvanklik in ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]''. ''Kees van die Kalahari'' word in [[1930]] met die Hertzogprys vir Prosa bekroon en die boek word ook in Engels vertaal as ''Adoons of the Kalahari''. Later word dit herdruk onder die titel ''Die wedervaringe van Kees en Kloes''. ’n Fragment uit hierdie verhaal word deur [[D.F. Malherbe]] in die versamelbundel ''Afrikaanse letterkunde'' opgeneem.<ref>Crafford, Albert “Insig” Oktober 1992</ref> In 1935 wys die lesers van ''Die Burger'' en ''Die Vaderland'' in ’n peiling beide vir ''Kees van die Kalahari'' aan as die vyfde beste Afrikaanse prosawerk tot op daardie stadium. [[Beeld: 'n Bladsy uit die oorspronklike manuskrip van Buks (1933) deur GC en SB Hobson.jpg|duimnael|regs|270px|'n Bladsy uit die oorspronklike manuskrip van ''Buks'' (1933).]] ''Buks'' vertel die verhaal van ’n ratel aan die oewers van die Limpopo. Kalant en Bekkie, die ouers van Buks, word gedood in ’n dapper geveg met otters. Buks en sy suster moet dus op eie pote staan en hulle stryd om te bestaan word uitgebeeld in ’n reeks dramatiese tonele. Sussie raak romanties betrokke, waarna Buks sy swerftogte alleen moet voortsit totdat hy vir Kappie raakloop. ''Buks'' word eervol vermeld tydens toekenning van die Hertzogprys vir 1933. ''Vlam van die Bantomberge'' bevat ook twee novelles. Die eerste handel oor die wildehond “''Vlam''” en die woeste lewe en gevegte van die trop wildehonde, terwyl die grysmuishond “''Grys''” en sy familie in die tweede beskryf word. Hierdie novelles is gebaseer op die waarnemings van G.C. Hobson tydens die oorlogsveldtogte van 1914–1915 in die woestyngebiede van Duits-Suidwes-Afrika.<ref>Opperman, D.J. “Verspreide opstelle” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1977</ref> ''Skankwan van die duine'' is hulle eerste verhaal oor die menslike bewoners van die Kalahari. Marak, wat jare lank as slaaf onder die swart mense gelewe het, veroorsaak ’n skeuring onder die Luiperdstam en bekom die kapteinskap op slinkse wyse. Die agtjarige Skankwan, 'n kleinseun van die vermoorde kaptein, word wees gelaat en slyt sy lewe as eensame swerweling. Ten spyte van sy jeug handhaaf hy homself op behendige wyse in die onherbergsame omgewing en uiteindelik slaag hy daarin om met behulp van ’n bevriende stam wraak te neem op die moordenaar van sy vader. Die leefwyse en geaardheid van die San, asook die wild waarop hulle gedurig jag maak, word lewensgetrou geteken en dra by tot die kultuurhistoriese waarde van die boek.<ref name="krit" /> Die sewende druk van die boek word aanmerklik uitgebrei en het 38 hoofstukke in plaas van die oorspronklike 27. Die ingelaste hoofstukke behandel onder andere die ontgroeningseremonies van die San, sekere volksgebruike by die verlowing en huwelik en verdere episodes in die lewe van Skankwan. Hierdie verbreding gee beter agtergrond tot die San se lewenswyse en kom die verhaal ten goede. Die boek word eervol vermeld tydens toekenning van die Hertzogprys vir 1933 en word in Engels vertaal as ''The lion of the Kalahari''.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hobson,_S.B{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> [[Hennie Aucamp]] neem ''In die wildpad'' uit hierdie boek op in sy versamelbundel ''Wys my waar is Timboektoe''. ''Geluksvlei'' is ’n weergawe van die lewe op ’n Karooplaas, waar die plaasdiere se gewoontes en aard die hoogtepunt van die beskrywings is. Jan van Zyl kom op sy 21ste verjaardag in besit van Geluksvlei, waar hy nou die kennis wat hy op die landbouskool verwerf het, prakties kan toepas. Hy moet egter die helfte van die plaas se waarde aan ’n ouer broer uitbetaal en moet met fyn oorleg boer om sy skuld af te los. Sy raadgewer is oom Koos, wat in sy jeug transportryer was op die goudvelde, maar nou kom aftree op die geliefde familieplaas. Die liefdesverhaalelement (die twee broers stry om die hand van dieselfde meisie) is slegs ingebou rondom die eintlike didaktiese tema van die skaapboerdery en die suksesvolle manier waarop Jannie veesiektes behandel en grondverspoeling keer.<ref>Nienaber, P.J. “Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring”, 1937</ref> Die roman ''Op die voorposte'' is uniek in hulle oeuvre, aangesien dit ’n intrigeroman is. Die verhaal speel af in die tyd van die republieke van Stellaland en Gosen (1882–1883) en gee ’n beeld van die vroeë diamanthandel en die ruwe mense en wilde wêreld van hierdie periode. Die held is geboetseer op die geskiedenis van die berugte perdedief [[Scotty Smith]], wat in die roman as Le Roi bekend staan. Die twee republieke is opgerig deur blanke vrywilligers wat deelgeneem het aan twiste tussen swart kapteins. Le Roi begin as persoon met integriteit, maar na die dood van sy vrou raak hy betrokke in allerhande twyfelagtige avonture. Met behulp van sy swart bondgenote word hy die held van ontelbare waaghalsige avonture. Uiteindelik leef die Koning van die Kalahari, soos sy volgelinge hom betitel, met die dogter van ’n swart kaptein. Ten spyte van sy weldade aan verongeluktes, kan hy nie die Boeredogter Ralie oortuig om sy vrou te word nie. Die avonture is spannend, maar die karakteruitbeelding is meestal oppervlakkig en onoortuigend.<ref>Dekker, G. “Nuwe Brandwag” Deel 4 no. 2, Mei 1932</ref> In ''Aan Jannie'' skryf ’n vader na ’n beroerte-aanval ’n twintigtal briewe oor die plaaslewe aan sy seun wat op Stellenbosch landbou studeer. Die vader vertel allerlei staaltjies en verhale uit sy ervaringswêreld en gee telkens aan die seun advies en wyse lering oor die lewe. Die briewe is in onderhoudende geselsprosa geskryf, met ’n oorwegend moraliserende doel. ''Broers'' is outobiografiese herinneringe van S.B. Hobson oor sy en sy broer se lewens, skryfwerk en ervarings. Van Sam verskyn ook ’n aantal sketse in ''Die Huisgenoot'', insluitende ''Die kaiingharde hardepad'' en ''Die sandpad''. == Eerbewyse == Rhodes-universiteit vereer vir Samuel in 1959 met ’n eredoktoraat in die regte (LL.D.-graad) ter erkenning van sy bydrae tot opvoeding aan die universiteit == Publikasies<ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402204618/http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html |date= 2 April 2016 }}</ref> == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie |- |1929 |''Kees van die Kalahari'' ''Kalahari-kaskenades'' |- |1930 |''Skankwan van die duine'' |- |1932 |''Op die voorposte'' |- |1933 |''Buks'' |- |1937 |''Geluksvlei'' |- |1943 |''Aan Jannie'' |- |1945 |''Vlam van die Bantomberge'' |- |1947 |''Broers'' (slegs S.B. Hobson) |- |1965 |''Kees Buks Vlam'' |- |1992 |''Die wedervaringe van Kees en Kloes'' |} == Verwysings  == === Boeke === * Antonissen, Rob “Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede” Nasou Beperk Derde hersiene uitgawe Tweede druk 1964 * Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. “Skrywers en rigtings” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1952 * Bothma, T.C. “G.C. en S.B. Hobson” in Nienaber, P.J. et al “Perspektief en Profiel” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * De Villiers, C.G.S. “Soete inval” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1979 * Grové, A.P. “Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans” Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Hobson, S.B. “Broers” J.L. van Schaik Beperk Pretoria Eerste druk 1947 * Kannemeyer, J.C. “Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1” Academica, Pretoria en Kaapstad Tweede druk 1984 * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Kritzinger, M.S.B. “Ons jongste letterkunde” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Tweede druk 1940 * Kritzinger, M.S.B. “Oor skrywers en boeke” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1932 * Lindenberg, E. (red.) “Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde” Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973 * Nienaber, P.J. “Die Hertzogprys Vyftig Jaar” Nasionale Boekhandel Kaapstad Eerste uitgawe 1965 * Nienaber, P.J. “Hier is ons skrywers!” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste uitgawe 1949 * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. “Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde” Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Nienaber, P.J. et al “Perspektief en Profiel” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Schoonees, P.C. “Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging” J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch-Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co, Kaapstad 1939 (derde druk) * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel I” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) “Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom” Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Koch, Retief Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2003/12/27/BY/14A/01.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Marais, Marie-Louise “Wat het geword van die Hobson broers?” “Kakkerlak” Uitgawe 2, 2005 * Van der Walt, P.D. “In memoriam S.B. Hobson 1888-1965” “Standpunte” Nuwe reeks 61, Oktober 1965 === Ander verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hobson, G.C. en S.B.}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] rtj0xq6y1qsuqwbs24psw201xuy3wnv 0 115554 2966800 2906176 2026-09-12T17:02:32Z Tbm 136642 2966800 wikitext text/x-wiki '''Chris Karsten''' is ’n [[Afrikaans]]e [[joernalis]] en [[skrywer]] wat al verskeie toekennings vir sy skryfwerk ontvang het. == Lewe en werk == Chris Karsten is op 9 November 1947 op [[Morgenzon]] in [[Mpumalanga]] gebore. Hy matrikuleer aan die Hoërskool Hoogenhout op [[Bethal]]. Hierna studeer hy verder aan die Universiteit van Pretoria en behaal in 1970 ’n [[B.A.-graad|BA-graad]] met Afrikaans-Nederlands en sielkunde as hoofvakke. In 1971 begin hy sy loopbaan as joernalis by ''[[Volksblad|Die Volksblad]]'' in Bloemfontein. Met die stigting van ''Beeld'' in 1974 word hy verplaas na Johannesburg, waar hy in die redaksie van hierdie koerant dien en vorder tot hoofsubredakteur. Hy keer terug na ''Die Volksblad'' as hoofsubredakteur en is ook onder meer Nasionale Koerante se verteenwoordiger in [[Zimbabwe]], hoof van ''Die Volksblad'' se tuiskoerante en parlementêre verslaggewer. Later word hy nuusredakteur en lid van hierdie koerant se hoofredaksie. Op 1 Junie 1987 word hy aangestel as nuusredakteur en lid van die hoofredaksie by ''Rapport'' en hy word later bevorder tot senior adjunkredakteur. Sy verantwoordelikhede in hierdie posisies veroorsaak dat hy wêreldwyd reis om nuusgebeure te dek. Hy en sy gesin woon in hierdie tyd in Westdene in Johannesburg. Na aftrede verhuis hy na George, waar hy steeds optree as kantoorhoof vir ''Rapport''. Hy is getroud met Simone, wat in [[Kanada]] gebore is en as kind na Suid-Afrika gekom het. In 2010 besluit hulle om na haar geboorteland te immigreer en hulle vestig hulle op die klein vissersdorpie [[Lüneburg|Lunenburg]] in [[Nova Scotia]] in Kanada. Karsten het drie seuns, Christoff, Eric en Udo. Christoff is op twintigjarige ouderdom in ’n motorongeluk oorlede. == Skryfwerk == Verskeie van sy kortverhale verskyn in tydskrifte voordat hy sy eerste boek publiseer, die jeugverhaal ''Floris Sapiens''. Die titel van die boek is afgelei van die [[Florisbad]]-opgrawingsterrein in die Vrystaat. Hierdie boek is [[wetenskapsfiksie]] en handel oor ’n groep prehistoriese kinders. Floris en sy vriend Saldanna wil nie tradisies blindelings aanvaar nie en gaan op ’n swerftog om nuwe dinge te ervaar. Deur hulle omswerwinge kry hulle te doen met oorlewing, liefde en oorlog, wat oortuigend teen die agtergrond van die oertyd geskets word binne ’n kontemporêre perspektief op selfstandigheid en individualiteit. In 1985 ontvang hy die Sanlamprys (Silwer) vir Jeuglektuur vir ''Floris Sapiens''.<ref>Le Roux, Marina “Rapport” 14 Desember 1997</ref> ''Die jokkie wat met perde kon praat''<ref>Snyman, Maritha “Kakkerlak” Uitgawe 3, 2005</ref> is ook gemik op die jeug en vertel die verhaal van die swart seun Letsie wat stom is en deur ’n wit gesin, die verteller Billy se ouers, aangeneem is. Hoewel Letsie stom is, kan hy uitstekend perdry en telepaties met perde kommunikeer en die gesin belê in ’n resiesperd, Pegasus, wat aan die groot wedren moet deelneem. Die skurk wat die wedrenne beheer, Mannie, sal egter enigiets doen om te voorkom dat sy perd geklop word. Hierna spits hy hom toe op verhale vir volwassenes. ''Frats'' is ’n roman oor Khoena, gebaseer op die lewe van Saartjie Baartman. As jong kind word haar stat deur nedersetters verwoes en sy word as slaaf weggevoer. Later word sy na Londen geneem waar sy vertoon word en met haar groot boude as ’n frats beskou word. In elke hoofstuk word Khoena belig uit die perspektief van ’n ander karakter, sodat die kulturele en sosiale omstandighede van die tyd deur die diversiteit van die karakters beskryf word. Gekontrasteer hiermee is die Britse vrou Dolly van Londen, wat uitgelewer is aan die luste van die Engels [[aristokrasie]]. Dolly en haar joernalisvriend Simon beywer hulle vir die vrystelling van mense wat uitgebuit word in die sogenaamde “freak shows”. Khoena en Dolly se wêrelde kruis, sodat die leser insig kry in albei. Ten spyte van Dolly se pogings is sy magteloos om te verhoed dat Khoena Parys toe geneem word waar sy onderwerp word aan anatomiste se wetenskaplike studies. In 2008 verower<ref>Jones, Ingrid “Boeke-Insig” no.2 Somer 2008</ref> ''Frats''<ref>Roux, Jaybee “Beeld” 3 Desember 2007</ref> die ATKV-prys vir goeie gewilde prosa. Hierna wend Karsten hom hoofsaaklik tot misdaadfiksie. ''Seisoen van sonde'' is ’n [[riller]] waarin ’n [[reeksmoordenaar]] mense stelselmatig uitwis, skynbaar in opdrag. Daar is ’n verband tussen hierdie gebeure en ’n regeringsprojek wat uit die [[apartheid]]sjare dateer. Hierdie boek verower in 2010 die ATKV se prys vir spanningsliteratuur en is ook op die kortlys vir die toekenning van M-Net se prys in die fliekkategorie. ''Abel se ontwaking'' se verhaal is gebaseer op dieselfde basiese gegewe as die rillerflieks ''Silence of the lambs'' en ''The Texas Chainsaw Massacre'', wat albei die Amerikaanse reeksmoordenaar Ed Gein as primêre inspirasiebron gebruik het. Karsten plaas sy verhaal in Suid-Afrika, waar Abel Lotz ’n teruggetrokke handelaar in veral maskers uit Afrika en Suid-Amerika is. Hy word van kleins af groot tussen geestelike versteurdheid en dwepery met godsdiens en vind as volwassene weens sy onaansienlike voorkoms onvoldoende uiting vir sy seksuele drange. Die speurder Ella Neser kry die taak om die moord te ondersoek van Mia Vermooten, wie se lyk in ’n park gevind word. Skaars het sy begin om leidrade te versamel, of ’n tweede lyk word in dieselfde park gevind. Albei lyke is feitlik ongeskonde, behalwe vir ’n stuk vel wat daaruit gesny is. Dit blyk dat Abel die vel wil hê om sy manuskrip ''Kosmiese reise'' in te bind. Die karakterisering, veral van Abel, en die deeglike agtergrondinligting maak van die boek ’n geslaagde speurroman, wat die eerste is van ’n trilogie.<ref>[[Malene Breytenbach|Breytenbach, Malene]] “Rapport” 7 November 2010</ref> ''Abel se ontwaking''<ref>Geldenhuys, Nico “Beeld” 19 Julie 2010</ref> verower in 2011 die ATKV-Prosaprys asook die ATKV-prys vir Spanningslektuur. Dit word in Engels vertaal en die [[rolprent]]regte daarvan word ook verkoop, met die Suid-Afrikaanse Johnny Breedt wat vir die verfilming verantwoordelik is. Die rolprent word in 2015 uitgereik onder die titel ''Die ontwaking''.<ref>Hugo, Pieter “Beeld” 22 Augustus 2011</ref> ''Abel se lot'' is die opvolg waarin Ella Neser se soektog na Abel Lotz voortgesit word. Verskillende storielyne word vernuftig aanmekaar gekoppel. Ella is nog besig om te herstel van haar amper noodlottige ontmoeting met Abel, toe hy haar geliefde vermoor het. Sy sit haar soektog in haar private hoedanigheid voort, al het almal haar beveel om die saak te los. Abel word nou gesoek deur die polisie en ook Interpol en hy ondergaan plastiese chirurgie in Bujumbura in Burundi om homself te vermom sodat hy kan terugkeer na Suid-Afrika. ’n Ander storielyn is dié van Milo en Kaja Borić, wat in die negentigerjare van die twintigste eeu in die burgeroorlog in die eertydse Joego-Slawië wees gelaat is. Dan word hulle deur Suid-Afrikaners aangeneem. Tussendeur word ook vertel van ’n klomp kleinskaalse misdadigers in Johannesburg wat aanknooppunte het met Abel Lotz en sy familie. ''Abel se lot'' is in 2012 op die kortlys vir die toekenning van die ATKV-prys vir spanningslektuur.<ref>Roux, J.B. “Rapport” 12 Augustus 2012</ref> ''Die afreis van Abel Lotz'' <ref>Van den Berg, Cilliers “Beeld” 17 September 2012</ref>sluit die trilogie af. Abel ontmoet in Brugge sy kubervriend Ignaz Boutz, ’n boekbinder, vir wie hy opdrag wil gee om sy ''Kosmiese reise'' in mensvel te bind. In Johannesburg is Ella Neser besig om twee moorde te ondersoek wat niks met Abel te doen het nie. Daar is ook ’n [[Oscar]]-bekroonde aktrise en op die agtergrond is die oorlog teen terreur. Die skrywer slaag weereens daarin om verskillende storielyne inmekaar te vleg terwyl hy deurgaans die spanning laat toeneem, met die onafwendbare finale ontmoeting tussen Abel en Ella as hoogtepunt. Die sonderlinge karakters met hulle komplekse sielkundige ingesteldheid word geloofwaardig geteken. ''Die afreis van Abel Lotz'' is in 2013 op die kortlys vir die toekenning van die ATKV-prys vir spanningslektuur en die Engelse vertaling daarvan, ''Face-off'', is in 2015 op die kortlys vir die toekenning van die Herman Charles Bosman-prys. Die manuskrip van ''’n Man van min belang'' wen in 2012 die tweede prys in NB-Uitgewers se Groot Romanwedstryd. Die verhaal begin aan die einde van ’n seun (Luca Thom) se speurtog na en hereniging met sy doodgewaande pa en sentreer rondom die opsporing en identifisering van die beendere van vermoorde politieke aktiviste gedurende apartheid. Wanneer die oorskot van vier mense in die [[Langkloof]] ontdek word, soek die joernalis Luther en die struggleveteraan Mosman na antwoorde. Mosman is nou direkteur van ’n obskure intelligensieafdeling wat gemoeid is met die uitken van die oorskot van diegene wat tydens apartheid verdwyn het.<ref>Roux, J.B. “Beeld” 29 April 2013</ref> Hy het egter nog nie vrede gemaak met sy struggle-ervarings nie en is steeds op soek na vergelding teenoor sy eertydse vyand. ’n Naam in ’n sprokiesboek lei hulle na die mariene bioloog Luca, seun van die polisieberader Eddie Thom en die oud-aktrise Carlita Rosati. Teen hierdie spannende en meesleurende agtergrond kom die sentrale boodskap eindelik deur: Die individu is verganklik en nietig en eindelik, soos die titel reeds aandui, van mindere belang. Hierdie roman word in 2014 bekroon met die ATKV-prys vir gewilde prosa.<ref>Hambidge, Joan. Woorde wat weeg: http://joanhambidge.blogspot.co.za/2014/12/chris-karsten-die-respektabele-meneer.html</ref> In ''Die respektabele meneer Hartslief''<ref>Steinmair, Deborah “Rapport” 26 Oktober 2014</ref> is Elie Hartslief die respektabele man van die titel.<ref>Van Rensburg, Cas “Beeld” 27 Oktober 2014</ref>Antie Hartslief maak in haar armoedige huisie in Brixton vier van haar broerskinders groot saam met hulle neefs en niggies, die Hartslief- en Lerm-kinders. Elie was altyd die leier. Die Hartsliefs is Eli, sy broer Basie en hulle susters Lottie en Poppie. Die Lerms is Boela die blokman, Moks die gay kok en Sampie, die klein mens. As volwassene bly Eli in Sandton en werk vir ’n beleggingsmaatskappy. Hy is getroud met die baas se dogter, Wanda.<ref>Roux, Jaybee “Beeld” 5 Oktober 2009</ref> Elie se broer Basie se koplose lyk word dan in ’n sloot langs die pad aangetref nadat hy betrokke geraak het by Stella, die gunstelingminnares van die Roemeense nagklubeienaar Bogdan Petrescu. Die familie trek laer nadat dit duidelik geword het luitenant Kosile van die polisie gaan nie veel aandag aan hierdie moordsaak skenk nie. Die leidrade lei hulle na Stella, en Moks die kok infiltreer Stella se restaurant om inligting te bekom. Die man wat Petrescu se vuil werk doen, is Lood die loodgieter, wat besonder oortuigend in al sy vele fasette geskilder word. Die bevredigende ontknoping van hierdie spannende roman kom eers op die laaste bladsy. Hierdie boek is in 2015 op die kortlys vir die toekenning van die KykNet-Rapportprys in die rolprentafdeling.<ref>Botha, Jaco en Lehmensich-Botha, Ingrid “Beeld” 5 Oktober 2015</ref> ''Die verdwyning van Billy Katz'' het die onwettige handel in ledemate as hooftema.<ref>Salzwedel, Ilse Maroela Media: http://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/boek-van-die-maand-resensie-die-verdwyning-van-billy-katz-deur-chris-karsten/</ref> Dit is ’n opvolg op die Abel-trilogie, met speurder Ella Neser wat nog emosionele en fisieke letsels oorhou na haar stryd met die reeksmoordenaar Abel Lotz.<ref>Steinmair, Deborah “Rapport” 18 Oktober 2015</ref> Sy kry egter opdrag om die saak van vier linkervoete wat by die [[Emmarentiadam]] in Johannesburg in ’n Checkers-sak gekry is, te ondersoek. Tydens haar ondersoek kry sy te doen met oudspeurder Lou Pepler, wat twee dekades vantevore die verdwyning van die losbol Billy Katz moes probeer oplos. Pepler was onsuksesvol en bedryf nou sy eie sekuriteitsmaatskappy. Die storielyn van sy destydse soektog na Billy Katz en die storielyn van die hede word met mekaar afgewissel. Ander sentrale karakters is die godsdienstige Mona Pottas en haar dogters, Vera en Heidi, en die stom optelkind Rakker, wie se tong as kind vir [[moetie]] uitgesny is. Hierdie disfunksionele gesin kyk graag na tuisvideo’s wat hulle self vervaardig en waarin hulle self speel, met harte en ledemate wat van lyke afgesaag word. Daar is verder die grypdief Stink Attie Kieser, wat die gimsak waarin die voete was, steel, en Julia, wat ook onder verdenking is. Benewens fiksie skryf Karsten ook ’n aantal goed nagevorste niefiksieboeke oor misdaad en die misdadigers wat dit gepleeg het (insluitende ''Opspraak deur moord'', ''Riller in die raaisel'', ''Dodelike vroue'', ''Verlore onskuld'',<ref name="kemp">Kemp, Theo “Beeld” 6 Oktober 2008</ref>''Boos en bisar'' en<ref name="kemp" /> ''Suid-Afrikaanse geweldenaars sonder genade'') en die biografie oor die filmster Charlize Theron, ''Ek leef my droom''. In laasgenoemde boek is hy die eerste joernalis wat die polisiedossier oor Charlize se pa se dood (hy is deur sy vrou geskiet) ter hande kry om te bestudeer. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- | !Fiksie |- |1985 |Floris Sapiens |- |1997 |Die jokkie wat met perde kon praat |- |2007 |Frats |- |2009 |Seisoen van sonde |- |2010 |Abel se ontwaking |- |2011 |Abel se lot |- |2012 |Die afreis van Abel Lotz |- |2013 |’n Man van min belang |- |2014 |Die respektabele meneer Hartslief |- |2015 |Die verdwyning van Billy Katz |- |2016 |Die dood van 'n goeie vrou |- |2017 |Koms van die motman |- |2019 |Anderman se Vrou |- |2020 |Die versoeking van Thomas Maas |- |2020 |Man uit die dode |- |2021 |Gerugte van 'n ontvoering |- |2022 |Op pad na Moormansgat - Die verhaal van [[Fosterbende|Billy Foster]] en [[Koos de la Rey]], [[Human & Rousseau]] |- |2024 |Die keiser se duim |- |2025 |Al die swendelaars |- !Nie-fiksie |- |2007 |Dodelike vroue: Wanneer passie in bloed eindig |- | |Opspraak deur moord: Suid-Afrikaanse doodslag skok |- | |Riller in die raaisel: Onopgeloste Suid-Afrikaanse misdade |- | |Verlore onskuld: Suid-Afrikaanse kinders wat moor en roof |- |2008 |Boos en bisar |- | |Suid-Afrikaanse geweldenaars sonder genade |- |2009 |Charlize: Ek leef my droom |} == Pryse == * 2008 – [[ATKV-Prosaprys]] vir ''Frats''<ref>{{Cite web |title=Frats |url=https://www.goodreads.com/work/best_book/4129371-frats |access-date=9 Mei 2021 |website=www.goodreads.com}}</ref> * 2011 – ATKV-Prosaprys vir ''Abel se ontwaking''<ref>{{Cite web |title=Abel se ontwaking |url=https://www.goodreads.com/work/best_book/20575814-abel-se-ontwaking |access-date=9 Mei 2021 |website=www.goodreads.com}}</ref> * 2014 – ATKV-Prosaprys vir ''’n Man van min belang'' * 2023 - ATKV-Prosaprys vir ''Op pad na Moormansgat'' == Bronnelys == === Boeke === * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) “Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom” Lapa-Uitgewers  Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Coetzee, Corné “Mozart vir mooi, Liszt vir moord” “Plus” 15 Oktober 2009 * Ferrus, Diana “Rapport” 2 September 2007 * Malan, Marlene “Abel Lotz moor weer” “Rapport” 30 Maart 2014 * Nieuwoudt, Stephanie “Joernalis skryf jeugboek met ’n verskil” “Plus” 9 Desember 1997 * Rautenbach, Elmari “Winterbach-manuskrip wen” “Beeld” 13 Maart 2012 * Retief, Hanlie “Taai soos bloed vloei ink in sy are” “Rapport” 18 Maart 2012 === Internet === * Crime beat: http://crimebeat.bookslive.co.za/blog/2013/02/06/crime-beat-a-quiet-chat-with-chris-karsten/ * Green, Phyllis Sarie: http://www.sarie.com/lewe-liefdes/5-boekminute-met-chris-karsten/ * NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/257 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009165329/http://www.nb.co.za/authors/257 |date= 9 Oktober 2016 }} * Roberts, Maryke LitNet: http://www.litnet.co.za/onderhoud-oor-die-respektabele-meneer-hartslief-deur-chris-karsten/ * Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_chriskarsten_ph.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913120511/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_chriskarsten_ph.htm |date=13 September 2014 }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Karsten, Chris}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] aw1jqpe2fxt499kc6bxsf3i5u0udlc6 0 116756 2966826 2912119 2026-09-12T18:32:13Z Tbm 136642 2966826 wikitext text/x-wiki '''Rudie van Rensburg''' ([[6 Oktober]] [[1951]] -) is ’n [[Afrikaanse skrywer]], [[kunstenaar]] en [[dramaturg]]. Benewens sy drama, ''Die begrafnis'', publiseer hy ook misdaadromans en 'n kleuterboek, ''Die Doempies van Tafelberg'', wat hy self illustreer en publiseer. Hy skryf ook onder die skuilnaam '''Phil Janse'''. == Lewe en werk == Rudie van Rensburg is op 6 Oktober 1951 in [[Bloemfontein]] gebore as die oudste van twee seuns.<ref>Lewensbesonderhede veral verkry van die LitNet ATKV-Skrywersalbum: http://www.litnet.co.za/rudie-van-rensburg-1951/. Sy persoonlike webwerf bevat verder baie detail oor sy boeke, sy kuns, resensies van sy werk en biografiese besonderhede: http://rudievanrensburg.co.za/</ref> Sy jonger broer is die prokureur Carl. Sy vader was [[Matthys van Rensburg|M.C. (Basie) van Rensburg]], wat van 33-jarige ouderdom af as Volksraadslid vir die [[Nasionale Party]] gedien het en later aangestel is as Minister van Pos- en Telegraafwese, en sy moeder Christa, ’n tuisteskepper. Sy pa is oorlede toe hy negentien jaar oud was. Weens sy pa se verpligtinge as parlementslid gaan Rudie tot en met standerd vyf (graad sewe) elke jaar ses maande skool in [[Kaapstad]] en ses maande skool in Bloemfontein. Hy was in Bloemfontein in die Willem Postma Laerskool en in Kaapstad in [[Akasiapark]] Laerskool en die [[Laerskool Jan van Riebeeck]]. Hy voltooi sy hoërskoolopleiding aan die [[Hoërskool Sentraal, Bloemfontein|Hoërskool Sentraal]] in Bloemfontein. Ná skool studeer hy verder aan die [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]], waar hy eers ’n Hoër Onderwysdiploma en later deeltyds ’n B.A.-graad in Kommunikasiekunde behaal. Aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] behaal hy daarna ’n B.A. Honneurs-graad in Kommunikasiekunde. Nadat hy sy onderwysdiploma verwerf het, begin hy sy loopbaan as joernalis by ''[[Volksblad|Die Volksblad]]'' in Bloemfontein, waar hy hoofsaaklik in die sportredaksie dien. In [[1982]] word hy medestigter en uitgewer van die plaaslike koerant ''Bloemnuus'' (die eerste gratis weekkoerant in die [[Vrystaat]]) en later redakteur van die saketydskrif ''Die Ekonoom.'' Hy verlaat die joernalistiek na sowat tien jaar en sluit hom by die Universiteit van die Vrystaat se skakelburo aan. In [[1987]] aanvaar hy ’n pos in [[Sanlam]] se reklame-afdeling en verhuis na Kaapstad. By Sanlam is hy onder andere senior bestuurder in die reklame-afdeling, uitgewer van die kliëntetydskrif ''Sanlamklub'' en hoof van borgskappe en promosies<ref name="pers">Rudie van Rensburg se persoonlike webwerf: http://rudievanrensburg.co.za/</ref> Hy is ook ’n bekende skilder en van sy kunswerke is in versamelings in Suid-Afrika[[Engelse nasionale rugbyspan|, Engeland]], [[Skotland]], [[Duitsland]], [[Australië]], [[Nieu-Seeland]], [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. Een van die kunsvorms wat hy beoefen is die strokiesprent en sy ''Die Smitte'' verskyn in ''[[Huisgenoot]]'' en ''You''.<ref name="pers" /> In [[2009]] tree hy af by Sanlam, waarna hy hom aanvanklik op sy skilderkuns toespits, maar later op sy skryfwerk. Vir twee dae in die week werk hy ook as taalversorger by die ''TygerBurger''. Hy is getroud met Lize en hulle het drie kinders, MC, Neil en Amieke. == Skryfwerk == === Drama === in [[2008]] by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] verower hy die Sanlam Teaterprys en kry ook die toekennings vir beste regie en teks vir ''Die begrafnis'' . Dit is ’n klug waarin ’n plattelandse familie sukkel om die pa van die huis, Vierman (so genoem omdat hy die lyf van vier manne het),<ref>Botha, Danie “Beeld” 15 September 2008</ref>begrawe te kry, omdat hy te vet is om uit die huis te verwyder. Sy weduwee, Ant Vossie, die buurvrou Konyntjie en die huishulp Vytjie probeer hulle bes om saam met die begrafnis-ondernemer Balsening Tendon die saak te beredder. Dit is Vytjie se taak om die lyk vol ys te pak sodat hulle darem die ergste stank gespaar bly, maar die skottel sousbone wat Vierman elke aand voor slaaptyd geëet het, maak dinge nie makliker nie. Vierman en Ant Vossie se seun, Smous (wat al tyd in die tronk deurgebring het), kom met sy nuwe verloofde van Transvaal, Patsy (’n masseuse), ook daar aan. Patsy en Balsening raak doenig met mekaar, Smous raak moeilik daaroor en maak vir Balsening dood.<ref>Meyer, Adriaan. “Volksblad” 29 Desember 2008</ref>Hierna moet die begrafnisreëlings van voor af begin. Die humor is grof en vol seksuele innuendo’s, maar die taalgebruik is nie kru nie. === Misdaadromans === Die misdaadroman ''Slagyster''<ref>Rust, Riette. “Beeld” 2 September 2013</ref> verskyn onder sy regte naam.<ref>Steenkamp, Elzette. “Rapport” 3 November 2013</ref> Inspekteur Kassie Kasselman is ’n onwaarskynlike held wat sosiaal onbeholpe is, sy hare met Brylcreem kam en ongestrykte klere dra. Hy het egter al baie belangrike moordsake opgelos en wanneer daar weer ’n moeilik verklaarbare moord gepleeg word, kry hy die saak. Algaande moet hy egter probeer sin maak van diverse gebeure, wat op een of ander manier met mekaar en die moord verband hou. In die woude van die Niger-delta in Nigerië word Ryan Deetlefs, ingenieur vir die geldgierige Star Petro maatskappy, deur ’n rebellegroep aangehou. Die bekroonde joernalis Amelia Smit ondersoek hierdie ontvoering en Star Petro se verdagte hantering van hierdie saak. As polisiemol het die afgetrede Carl Bester ’n dwelmsindikaat ontmasker, maar sy bevelvoerder weet Bester se olyfplaas is nie deur volkome eerlike maniere verkry nie. Daarom kan Bester nie die versoek weier om Afrika se mees gewetenlose skurke te gaan trotseer nie. Terselfdertyd is die reeds skatryk vennote van Haarhoff, Malan en Van Dyk Transport in Kaapstad besig om hul inkomste met wapentransaksies aan te vul en hulle word hierin gehelp deur hooggeplaaste amptenare in die polisie en die Nigeriese sluikhandel. Benewens die aksie en spanning wat op knap wyse beskryf word, lewer die roman sosiale kommentaar op die soeke na welvaart en die effek daarvan op verhoudings en is korrupsie in die polisie en die uitbuiting van plaaslike inwoners en vernietiging van die omgewing deur internasionale maatskappye deel van die tematiek. Daar is ’n hele paar kinkels in die verhaal, wat op ’n verrassende einde afloop. ''Slagyster'' is in [[2014]] op die kortlyste vir die toekenning van die Jan Rabie-Rapport-prys vir vernuwende fiksie en die ATKV-toekenning vir spanningslektuur. In ''Kopskoot''<ref>Steinmair, Deborah. “Rapport” 11 Mei 2014</ref> skiet iemand middeljarige mans in Kaapstad twee keer in die kop en verdwyn dan.<ref>Van Rensburg, Cas. “Beeld” 2 Junie 2014</ref> Die vermoede is dat dit ’n reeksmoordenaar is, maar die slagoffers is baie uiteenlopend. Kaptein Kassie Kasselman is nie oortuig dat dit die werk van ’n reeksmoordenaar is nie en hy vermoed wraak voortspruitend uit ’n voorval van lank gelede. Wanneer hy egter nie veel vordering maak met die ondersoek nie, word sy soektog aan bande gelê deur die koms van die verwaande sogenaamde kenner van reeksmoorde, majoor Wim Jonker, wat Kassie voor sy base verkleineer. Die voorval van lank gelede speel af tydens verpligte diensplig, toe seuns blootgestel is aan onnoembare sielkundige en fisiese wreedheid. Die newetema van kunsvervalsing beskryf die karakters Rocco en Katrien. Hulle verkoop ’n vervalste Irma Stern, wat R37 miljoen op ’n veiling behaal. Hierdie is ’n komplekse verhaal met baie syspore, wat tog belangrike rolle vertolk in die ontknoping en waarvan die drade teen die einde mooi saamgeknoop word. ''Judaskus''<ref>Schoombie, Schalk. “Beeld” 1 Junie 2015</ref> is sy derde misdaadroman, met kaptein Kassie Kasselman weer die hoofkarakter.<ref>Steinmair, Deborah. “Rapport” 31 Mei 2015</ref> Kassie se persoonlike lewe word omgekeer, want in sy middeljare raak hy nou verlief op ’n heelwat jonger vrou, waardeur sy kleredrag en gewoontes verander. Hierdie nuwe liefde maak dit vir hom moeilik om te fokus op die saak wat hy moet ondersoek. Rommelsnuffelaars ontdek menslike oorskot in ’n vullissak, maar dit is net die eerste van sommer baie slagoffers wat gevind word. Een van die slagoffers se weduwee bring Kassie en sy handlangers op die spoor van ’n geheime orde wat destyds uit die Ossewabrandwag voortgespruit het met tentakels in verskeie regeringsorganisasies. Hul doelstellings was aanvanklik redelik suiwer, maar met verloop van tyd is geld al wat saak maak en word selfs moord alledaags. Die Orde se kontrakwerkers sluit in TJ en Snake, wat menslik geteken word in hulle onbelangrikheid, maar die mag lê elders. Die leier van die Orde is die psigopaat Iskariot, met die beeldskone maar gewetenlose Vera/Daisy wat ook ’n sleutelrol vertolk. Dan is daar nog die reus Victor wat ’n geskiedenis met die Orde het en na jare in die tronk nou met ’n skerpgemaakte broodmes vergelding soek. Daar is baie leidrade om op te volg, maar hulle is verwikkeld en moeilik om te ontsyfer. Kassie is hoof van die taakspan wat dag en nag werk, met die windgat jong speurder Monty wat nie skaam is om sy mening te lug nie, ook deel daarvan. Die tempo is vinnig en die spanning word deurentyd volgehou, met etlike verrassings wat telkens die prentjie omvergooi. Benewens die eersteklas vermaak en goeie karakterbeelding wat die roman bied, opper dit ook belangrike vrae oor die aard van mag, geheime organisasies en korrupsie. ''Pirana''<ref>Prins, Jo. “Beeld” 23 Mei 2016</ref> se titel verwys na die bekende roofvis, wat nie groot is nie en nie juis gevaarlik lyk in die water nie, maar as hy aan jou begin byt besef jy hoe lelik jy jou misgis het. Kassie Kasselman moet die verdwyning ondersoek van ’n oudkollega, wat op die oog af lyk asof dit dwelmverwant is. Hy begin gou vermoed dat daar baie meer daaragter skuil en dat dit moontlik verband hou met twee ander sake wat hy ondersoek, die ontvoering van Rooi Els se vrou en ’n moord. Sy soektog neem hom van die Kaap met sy bendes, deur die Boland waar piranhas in ’n plaasdam aangehou word, na die Bosveld waar renosterstropery aan die orde van die dag is. === Kleuterverhale === Vir kleuters skryf hy ''Die Doempies van Tafelberg'', wat hy self illustreer en publiseer. Die Doempies is klein mensies wat op Tafelberg woon en hulle was die onderwerp van slaaptydstories wat hy vir sy kinders vertel het. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |2008 |''Die begrafnis'' (Phil Janse) |- |2009 |''Die Doempies van Tafelberg'' |- |2013 |''Slagyster'' |- |2014 |''Kopskoot'' |- |2015 |''Judaskus'' |- |2016 |''Pirana'' |- |2017 |''Kamikaze'' |- |2017 |''Op die spoor van'' (samesteller) |- |2017 |''Hans steek die Rubicon oor'' |- |2018 |''Ys'' |- |2019 |''Medusa'' |- | 2019 |''Vloek'' |- |2020 |''Merk'' |- |2020 |''Hans gee Herklaas horings'' |- |2021 |''Hans bars die bioborrel'' |- |2021 |''Hartedief'' |- |2022 |''Doolhof'' |- |2022 |''Hans hou sy lyf Sherlock'' |- |2022 |''Monster'' |- |2023 |''Hans kry troukoors'' |- |2023 |''Dwelm'' |- |2024 |''Gebooie'' |- |2025 |''Hans hou bruilof'' |- |2025 |''Leeumens'' |- |2025 |''Eleksie op Erdvark'' |- |2026 |''Enigma'' |} == Bronnelys == * Amid, Jonathan LitNet: http://www.litnet.co.za/kopskoot-onderhoud-met-rudie-van-rensburg/ * Barnard, Yolande Centurion Rekord: http://rekordcenturion.co.za/50345/judaskus-vol-bloed-en-rollende-koppe * LitNet ATKV-Skrywersalbum 27 Mei 2016: http://www.litnet.co.za/rudie-van-rensburg-1951/ * [http://rudievanrensburg.co.za/ amptelike webwerf] * Van der Linde, Luisa Vrouekeur: http://www.vrouekeur.co.za/artikel.aspx?id=77755{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Rensburg, Rudie}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] f0qm2r3is0ug2exmjq35le9uyo646if 2966832 2966826 2026-09-12T18:36:04Z Tbm 136642 2966832 wikitext text/x-wiki '''Rudie van Rensburg''' ([[6 Oktober]] [[1951]] -) is ’n [[Afrikaanse skrywer]], [[kunstenaar]] en [[dramaturg]]. Benewens sy drama, ''Die begrafnis'', publiseer hy ook misdaadromans en 'n kleuterboek, ''Die Doempies van Tafelberg'', wat hy self illustreer en publiseer. Hy skryf ook onder die skuilnaam '''Phil Janse'''. == Lewe en werk == Rudie van Rensburg is op 6 Oktober 1951 in [[Bloemfontein]] gebore as die oudste van twee seuns.<ref>Lewensbesonderhede veral verkry van die LitNet ATKV-Skrywersalbum: http://www.litnet.co.za/rudie-van-rensburg-1951/. Sy persoonlike webwerf bevat verder baie detail oor sy boeke, sy kuns, resensies van sy werk en biografiese besonderhede: http://rudievanrensburg.co.za/</ref> Sy jonger broer is die prokureur Carl. Sy vader was [[Matthys van Rensburg|M.C. (Basie) van Rensburg]], wat van 33-jarige ouderdom af as Volksraadslid vir die [[Nasionale Party]] gedien het en later aangestel is as Minister van Pos- en Telegraafwese, en sy moeder Christa, ’n tuisteskepper. Sy pa is oorlede toe hy negentien jaar oud was. Weens sy pa se verpligtinge as parlementslid gaan Rudie tot en met standerd vyf (graad sewe) elke jaar ses maande skool in [[Kaapstad]] en ses maande skool in Bloemfontein. Hy was in Bloemfontein in die Willem Postma Laerskool en in Kaapstad in [[Akasiapark]] Laerskool en die [[Laerskool Jan van Riebeeck]]. Hy voltooi sy hoërskoolopleiding aan die [[Hoërskool Sentraal, Bloemfontein|Hoërskool Sentraal]] in Bloemfontein. Ná skool studeer hy verder aan die [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]], waar hy eers ’n Hoër Onderwysdiploma en later deeltyds ’n B.A.-graad in Kommunikasiekunde behaal. Aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] behaal hy daarna ’n B.A. Honneurs-graad in Kommunikasiekunde. Nadat hy sy onderwysdiploma verwerf het, begin hy sy loopbaan as joernalis by ''[[Volksblad|Die Volksblad]]'' in Bloemfontein, waar hy hoofsaaklik in die sportredaksie dien. In [[1982]] word hy medestigter en uitgewer van die plaaslike koerant ''Bloemnuus'' (die eerste gratis weekkoerant in die [[Vrystaat]]) en later redakteur van die saketydskrif ''Die Ekonoom.'' Hy verlaat die joernalistiek na sowat tien jaar en sluit hom by die Universiteit van die Vrystaat se skakelburo aan. In [[1987]] aanvaar hy ’n pos in [[Sanlam]] se reklame-afdeling en verhuis na Kaapstad. By Sanlam is hy onder andere senior bestuurder in die reklame-afdeling, uitgewer van die kliëntetydskrif ''Sanlamklub'' en hoof van borgskappe en promosies<ref name="pers">Rudie van Rensburg se persoonlike webwerf: http://rudievanrensburg.co.za/</ref> Hy is ook ’n bekende skilder en van sy kunswerke is in versamelings in Suid-Afrika[[Engelse nasionale rugbyspan|, Engeland]], [[Skotland]], [[Duitsland]], [[Australië]], [[Nieu-Seeland]], [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. Een van die kunsvorms wat hy beoefen is die strokiesprent en sy ''Die Smitte'' verskyn in ''[[Huisgenoot]]'' en ''You''.<ref name="pers" /> In [[2009]] tree hy af by Sanlam, waarna hy hom aanvanklik op sy skilderkuns toespits, maar later op sy skryfwerk. Vir twee dae in die week werk hy ook as taalversorger by die ''TygerBurger''. Hy is getroud met Lize en hulle het drie kinders, MC, Neil en Amieke. == Skryfwerk == === Drama === in [[2008]] by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] verower hy die Sanlam Teaterprys en kry ook die toekennings vir beste regie en teks vir ''Die begrafnis'' . Dit is ’n klug waarin ’n plattelandse familie sukkel om die pa van die huis, Vierman (so genoem omdat hy die lyf van vier manne het),<ref>Botha, Danie “Beeld” 15 September 2008</ref>begrawe te kry, omdat hy te vet is om uit die huis te verwyder. Sy weduwee, Ant Vossie, die buurvrou Konyntjie en die huishulp Vytjie probeer hulle bes om saam met die begrafnis-ondernemer Balsening Tendon die saak te beredder. Dit is Vytjie se taak om die lyk vol ys te pak sodat hulle darem die ergste stank gespaar bly, maar die skottel sousbone wat Vierman elke aand voor slaaptyd geëet het, maak dinge nie makliker nie. Vierman en Ant Vossie se seun, Smous (wat al tyd in die tronk deurgebring het), kom met sy nuwe verloofde van Transvaal, Patsy (’n masseuse), ook daar aan. Patsy en Balsening raak doenig met mekaar, Smous raak moeilik daaroor en maak vir Balsening dood.<ref>Meyer, Adriaan. “Volksblad” 29 Desember 2008</ref>Hierna moet die begrafnisreëlings van voor af begin. Die humor is grof en vol seksuele innuendo’s, maar die taalgebruik is nie kru nie. === Misdaadromans === Die misdaadroman ''Slagyster''<ref>Rust, Riette. “Beeld” 2 September 2013</ref> verskyn onder sy regte naam.<ref>Steenkamp, Elzette. “Rapport” 3 November 2013</ref> Inspekteur Kassie Kasselman is ’n onwaarskynlike held wat sosiaal onbeholpe is, sy hare met Brylcreem kam en ongestrykte klere dra. Hy het egter al baie belangrike moordsake opgelos en wanneer daar weer ’n moeilik verklaarbare moord gepleeg word, kry hy die saak. Algaande moet hy egter probeer sin maak van diverse gebeure, wat op een of ander manier met mekaar en die moord verband hou. In die woude van die Niger-delta in Nigerië word Ryan Deetlefs, ingenieur vir die geldgierige Star Petro maatskappy, deur ’n rebellegroep aangehou. Die bekroonde joernalis Amelia Smit ondersoek hierdie ontvoering en Star Petro se verdagte hantering van hierdie saak. As polisiemol het die afgetrede Carl Bester ’n dwelmsindikaat ontmasker, maar sy bevelvoerder weet Bester se olyfplaas is nie deur volkome eerlike maniere verkry nie. Daarom kan Bester nie die versoek weier om Afrika se mees gewetenlose skurke te gaan trotseer nie. Terselfdertyd is die reeds skatryk vennote van Haarhoff, Malan en Van Dyk Transport in Kaapstad besig om hul inkomste met wapentransaksies aan te vul en hulle word hierin gehelp deur hooggeplaaste amptenare in die polisie en die Nigeriese sluikhandel. Benewens die aksie en spanning wat op knap wyse beskryf word, lewer die roman sosiale kommentaar op die soeke na welvaart en die effek daarvan op verhoudings en is korrupsie in die polisie en die uitbuiting van plaaslike inwoners en vernietiging van die omgewing deur internasionale maatskappye deel van die tematiek. Daar is ’n hele paar kinkels in die verhaal, wat op ’n verrassende einde afloop. ''Slagyster'' is in [[2014]] op die kortlyste vir die toekenning van die Jan Rabie-Rapport-prys vir vernuwende fiksie en die ATKV-toekenning vir spanningslektuur. In ''Kopskoot''<ref>Steinmair, Deborah. “Rapport” 11 Mei 2014</ref> skiet iemand middeljarige mans in Kaapstad twee keer in die kop en verdwyn dan.<ref>Van Rensburg, Cas. “Beeld” 2 Junie 2014</ref> Die vermoede is dat dit ’n reeksmoordenaar is, maar die slagoffers is baie uiteenlopend. Kaptein Kassie Kasselman is nie oortuig dat dit die werk van ’n reeksmoordenaar is nie en hy vermoed wraak voortspruitend uit ’n voorval van lank gelede. Wanneer hy egter nie veel vordering maak met die ondersoek nie, word sy soektog aan bande gelê deur die koms van die verwaande sogenaamde kenner van reeksmoorde, majoor Wim Jonker, wat Kassie voor sy base verkleineer. Die voorval van lank gelede speel af tydens verpligte diensplig, toe seuns blootgestel is aan onnoembare sielkundige en fisiese wreedheid. Die newetema van kunsvervalsing beskryf die karakters Rocco en Katrien. Hulle verkoop ’n vervalste Irma Stern, wat R37 miljoen op ’n veiling behaal. Hierdie is ’n komplekse verhaal met baie syspore, wat tog belangrike rolle vertolk in die ontknoping en waarvan die drade teen die einde mooi saamgeknoop word. ''Judaskus''<ref>Schoombie, Schalk. “Beeld” 1 Junie 2015</ref> is sy derde misdaadroman, met kaptein Kassie Kasselman weer die hoofkarakter.<ref>Steinmair, Deborah. “Rapport” 31 Mei 2015</ref> Kassie se persoonlike lewe word omgekeer, want in sy middeljare raak hy nou verlief op ’n heelwat jonger vrou, waardeur sy kleredrag en gewoontes verander. Hierdie nuwe liefde maak dit vir hom moeilik om te fokus op die saak wat hy moet ondersoek. Rommelsnuffelaars ontdek menslike oorskot in ’n vullissak, maar dit is net die eerste van sommer baie slagoffers wat gevind word. Een van die slagoffers se weduwee bring Kassie en sy handlangers op die spoor van ’n geheime orde wat destyds uit die Ossewabrandwag voortgespruit het met tentakels in verskeie regeringsorganisasies. Hul doelstellings was aanvanklik redelik suiwer, maar met verloop van tyd is geld al wat saak maak en word selfs moord alledaags. Die Orde se kontrakwerkers sluit in TJ en Snake, wat menslik geteken word in hulle onbelangrikheid, maar die mag lê elders. Die leier van die Orde is die psigopaat Iskariot, met die beeldskone maar gewetenlose Vera/Daisy wat ook ’n sleutelrol vertolk. Dan is daar nog die reus Victor wat ’n geskiedenis met die Orde het en na jare in die tronk nou met ’n skerpgemaakte broodmes vergelding soek. Daar is baie leidrade om op te volg, maar hulle is verwikkeld en moeilik om te ontsyfer. Kassie is hoof van die taakspan wat dag en nag werk, met die windgat jong speurder Monty wat nie skaam is om sy mening te lug nie, ook deel daarvan. Die tempo is vinnig en die spanning word deurentyd volgehou, met etlike verrassings wat telkens die prentjie omvergooi. Benewens die eersteklas vermaak en goeie karakterbeelding wat die roman bied, opper dit ook belangrike vrae oor die aard van mag, geheime organisasies en korrupsie. ''Pirana''<ref>Prins, Jo. “Beeld” 23 Mei 2016</ref> se titel verwys na die bekende roofvis, wat nie groot is nie en nie juis gevaarlik lyk in die water nie, maar as hy aan jou begin byt besef jy hoe lelik jy jou misgis het. Kassie Kasselman moet die verdwyning ondersoek van ’n oudkollega, wat op die oog af lyk asof dit dwelmverwant is. Hy begin gou vermoed dat daar baie meer daaragter skuil en dat dit moontlik verband hou met twee ander sake wat hy ondersoek, die ontvoering van Rooi Els se vrou en ’n moord. Sy soektog neem hom van die Kaap met sy bendes, deur die Boland waar piranhas in ’n plaasdam aangehou word, na die Bosveld waar renosterstropery aan die orde van die dag is. === Kleuterverhale === Vir kleuters skryf hy ''Die Doempies van Tafelberg'', wat hy self illustreer en publiseer. Die Doempies is klein mensies wat op Tafelberg woon en hulle was die onderwerp van slaaptydstories wat hy vir sy kinders vertel het. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |2008 |''Die begrafnis'' (Phil Janse) |- |2009 |''Die Doempies van Tafelberg'' |- |2013 |''Slagyster'' |- |2014 |''Kopskoot'' |- |2015 |''Judaskus'' |- |2016 |''Pirana'' |- |2017 |''Kamikaze'' |- |2017 |''Op die spoor van'' (samesteller) |- |2017 |''Hans steek die Rubicon oor'' |- |2018 |''Ys'' |- |2019 |''Medusa'' |- | 2019 |''Vloek'' |- |2020 |''Merk'' |- |2020 |''Hans gee Herklaas horings'' |- |2021 |''Hartedief'' |- |2021 |''Hans bars die bioborrel'' |- |2022 |''Monster'' |- |2022 |''Hans hou sy lyf Sherlock'' |- |2022 |''Doolhof'' |- |2023 |''Dwelm'' |- |2023 |''Hans kry troukoors'' |- |2024 |''Gebooie'' |- |2025 |''Hans hou bruilof'' |- |2025 |''Leeumens'' |- |2025 |''Eleksie op Erdvark'' |- |2026 |''Enigma'' |} == Bronnelys == * Amid, Jonathan LitNet: http://www.litnet.co.za/kopskoot-onderhoud-met-rudie-van-rensburg/ * Barnard, Yolande Centurion Rekord: http://rekordcenturion.co.za/50345/judaskus-vol-bloed-en-rollende-koppe * LitNet ATKV-Skrywersalbum 27 Mei 2016: http://www.litnet.co.za/rudie-van-rensburg-1951/ * [http://rudievanrensburg.co.za/ amptelike webwerf] * Van der Linde, Luisa Vrouekeur: http://www.vrouekeur.co.za/artikel.aspx?id=77755{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Rensburg, Rudie}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] g01adk3xmbbk0blde28ymeapoq0vr3m 6 121876 2967007 1556699 2026-09-13T11:18:48Z JMK 649 +kat 2967007 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]] ontmoet keiser [[Keiser Wilhelm II|Wilhelm II]] in [[Switserland]]}} |bron=[https://uk.pinterest.com/pin/314266880229148970/ Pinterest] |datum=1912 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- Switserland: Works of unknown authors enter the public domain 70 years after the date of publication (even if the author is identified once the protection has ended). --> [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] == Lisensiëring == {{PD-oud}} [[Kategorie:CF Beyers]] [[Kategorie:Switserland]] s23i1pwua7m4zv4d20sd9vj0fvxlsgl 6 121877 2966948 1556705 2026-09-13T05:18:30Z JMK 649 ~kat 2966948 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]] |bron=[http://www.geheugenvannederland.nl/en/geheugen/view?coll=ngvn&identifier=ZAH01%3A100002694 Geheugen van Nederland] |datum=Omstreeks 1899 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:CF Beyers]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} lsvc9z2ncp5h6u9hzxa0gqccuceue9f 6 121878 2967006 1556706 2026-09-13T11:16:43Z JMK 649 ~kat 2967006 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]] toe hy hoof was van die Unie-verdedigingsmag}} |bron=''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'' |datum=Omstreeks 1913 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:CF Beyers]] tjoeigtot379mymhuv4b0wsg6p4eq4n 6 121880 2967013 1556708 2026-09-13T11:26:09Z JMK 649 ~kat 2967013 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]] toe hy hoof was van die Unie-verdedigingsmag}} |bron=''Suid-Afrikaanse heldegalery'' |datum=Tussen 1912–'14 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:CF Beyers]] i2zgbsrv3tncfkwkaxc9uokpdnnam4m 6 121887 2967003 2924744 2026-09-13T11:01:34Z JMK 649 +kat, beskr 2967003 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Reëlingskomitee vir die begrafnis van pres. [[Paul Kruger]] op [[16 Desember]] [[1904]] in [[Pretoria]], hier afgeneem die dag vantevore, [[15 Desember]]. :Voor (van links): A.D.W. Wolmarans, [[Schalk Willem Burger|S.W. Burger]], [[Louis Botha]] (voorsitter), [[Koos de la Rey|J.H. de la Rey]], [[Jan Smuts|J.C. Smuts]] en C.F. Beyers. :Middel: S. Meintjes, H. Visser, J. Joubert, I.N. van Alphen, G.W.S. Lingbeek, T.W. Beckett, [[Frans Engelenburg|F.V. Engelenburg]] en L.L. Steen (sekretaris). :Agter: P.L.A. Goldman, N.J. de Wet, P. van der Byl, Watermeyer, [[P.G.W. Grobler]], D. Liebenberg, I.S. Ferreira en Hans Minnaar. }} |bron=''Eeufees-Album. Pretoria se eerste eeu in beeld'' |datum=15 Desember 1904 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Steger, Pretoria |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Paul Kruger]] [[Kategorie:Koos de la Rey]] [[Kategorie:Jan Smuts]] [[Kategorie:Louis Botha]] [[Kategorie:CF Beyers]] [[Kategorie:Geskiedenis van Pretoria]] 106g45q03myem5484fiqm3dq4lgaxfs 6 121892 2967010 2922850 2026-09-13T11:23:20Z JMK 649 +kat 2967010 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Die grondleggers van die eerste [[Nasionale Party]] in die Unie-parlement}} |bron=Die Suid-Afrikaanse politieke geskiedenis in beeld |datum=1915 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Nasionale Party]] [[Kategorie:Nasionale Vrouemonument]] [[Kategorie:Paul Kruger]] [[Kategorie:Christiaan de Wet]] [[Kategorie:JBM Hertzog]] [[Kategorie:CF Beyers]] 7sqwddyohduhe3parq7qy9wauycrz7m 6 121895 2966943 1556884 2026-09-13T05:04:18Z JMK 649 +kat 2966943 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1='n Skildery van genl. [[Christiaan Frederik Beyers]]}} |bron=''An Illustrated Dictionary of South African History'' (in besit van die Nasionale Kultuurhistoriese Museum) |datum=Voor 1939 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=[[Hugo Naudé]] |ander_weergawes=Onbekend }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Beelde in die publieke domein in Suid-Afrika]] [[Kategorie:CF Beyers]] rvskhhrgoixqwvuqjvfecrtakovgxp3 6 121896 2967000 1556888 2026-09-13T10:52:42Z JMK 649 ~kat 2967000 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]]}} |bron=''Gedenkboek van het Victoria-Kollege'' |datum=Omstreeks 1910 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:CF Beyers]] 8a9euh3jzexj41t242gbbzqfw4997za 6 121904 2967001 1556954 2026-09-13T10:54:09Z JMK 649 ~kat 2967001 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]]}} |bron=''Generaal Christiaan Frederik Beyers (1869–1914)'' deur G.S. Scholtz (1941) |datum=Omstreeks 1908 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:CF Beyers]] i4nqb6befimy23oslbpq2ch7a90m7zp 6 121905 2967011 1556957 2026-09-13T11:24:29Z JMK 649 ~kat 2967011 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]]}} |bron=''Generaal Christiaan Frederik Beyers (1869–1914)'', deur G.D. Scholtz (1941) |datum=Omstreeks 1905 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:CF Beyers]] 0h97fothk2miv0f8xg4dp7k68wcenat 6 121906 2966947 2923584 2026-09-13T05:17:31Z JMK 649 +kat 2966947 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]] se ouers se grafsteen in die Onderpapegaai-begraafplaas, [[Stellenbosch]] |bron=[http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=584691 GGSA se versameling foto's van grafstene; met hul toestemming gebruik) |datum=1 Januarie 2006 |daarsteller= |outeur=Tanite Smart |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grafstene in Suid-Afrika]] [[Kategorie:CF Beyers]] q6tthagufbbbddldtsux7bh4fxzoe9i 6 121907 2967008 1556962 2026-09-13T11:20:00Z JMK 649 +kat 2967008 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Vlugskrif met redes vir kmdt.genl. [[Christiaan Frederik Beyers]] se bedanking as hoof van die Unie-Verdedigingsmag}} |bron=Bidorbuy.co.za |datum=1912 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=C.F. Beyers |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Boeregeneraals]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:CF Beyers]] o17xhr689cirekksi7uvuyryor3ahup 6 121909 2967012 1658365 2026-09-13T11:25:14Z JMK 649 ~kat 2967012 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Die titelblad van die boek ''Vaalrivier die broederstroom'' deur [[S.P.E. Boshoff]], eerste uitgawe |bron=Bidorbuy.co.za |datum=Omstreeks 1916 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Het Volksblad |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:CF Beyers]] 0grhpkudw7fq5ejllgsoi27iep5gg7p 6 121912 2967009 1556979 2026-09-13T11:20:51Z JMK 649 ~kat 2967009 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers]] in uniform}} |bron=''[http://www.geheugenvannederland.nl/en/geheugen/view?coll=ngvn&identifier=ZAH01%3A100002696 Geheugen van Nederland]'' |datum=Omstreeks 1913 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:CF Beyers]] m9ex1meisn8o3rgeu5aqah2xtygu4x3 1 124779 2966932 1585020 2026-09-12T22:50:32Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966932 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Is hierdie regtig 'n eie artikel werd? Of kan ons beter dié tysones wat nie heel- of halfuur verskuif is saamvoeg tot een artikel? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 02:46, 11 Augustus 2017 (UTC) nvttxokkkcv0rrtqn3rpottco3wwkkz 0 126075 2966824 2965848 2026-09-12T18:29:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966824 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbywêreldbeker | kenteken = Rugbywêreldbeker 2023.svg | kentekengrootte = | gasheer = {{vlagland|Frankryk}} | datums = 8 September – 28 Oktober | nasies = 20 (34 kwalifiseer) | kampioen = {{RSAru}} | naaswenner = {{NZLru}} | derdeplek = {{ENGru}} | wedstryde = 48 | bywoning = 2437208 | drieë = 325 | toppuntebehaler = {{vlagikoon|Engeland}} [[Owen Farrell]] (75)<ref name="Most_Points">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/stats/players?metric=points |title=Rugby World Cup 2023: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | meeste drieë = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (8)<ref name="Most_Tries">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/stats/players?metric=tries |title=Rugby World Cup 2023: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | vorige = [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] | volgende = [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] }} Die '''Rugbywêreldbeker 2023''' ([[Frans]]: ''Coupe du monde de rugby à XV 2023'') is van 8 September tot 28 Oktober 2023, die 200ste herdenking van [[rugby]] se “uitvinding” deur [[William Webb Ellis]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/webb-ellis.html |title=Webb-Ellis, William |publisher=Rugby Football History |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://rwcupdates.com/ |title=How to watch Rugby World Cup 2023: TV channel, RWC live stream info, schedule, result and updates |publisher=RWC Updates |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> in [[Frankryk]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rwcglobally.com/fixtures/ |title=Rugby World Cup 2023 Fixtures & Results |publisher=RWCGlobally |accessdate=12 Oktober 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241012004613/https://rwcglobally.com/fixtures/ |archive-date=12 Oktober 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit was die tiende [[rugbywêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse rugbywêreldkampioenskap wat deur [[Wêreldrugby]] aangebied word en die sesde in die [[Noordelike Halfrond]]. Verder was dit ná die toernooie in [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] ([[Engeland]]) en [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] ([[Japan]]) die derde agtereenvolgende rugbywêreldbekertoernooi wat in ’n land van die Noordelike Halfrond aangebied is. Frankryk het voorheen tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]] en [[Rugbywêreldbeker 1999]] as medegasheer opgetree; albei toernooie is saam met die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] [[Engeland]], [[Ierland]], [[Skotland]] en [[Wallis]] aangebied; en later die [[Rugbywêreldbeker 2007]] – met enkele wedstryde in [[Cardiff]] en [[Edinburg]] van die [[Verenigde Koninkryk]] – gehuisves; altesaam het Frankryk tydens vier rugbywêreldbekertoernooie as gasheer opgetree, meer as enige ander land. Dit was egter die eerste toernooi wat geheel en al in Frankryk aangebied is. In Julie 2017 is dié land deur Wêreldrugby as gasheer aangewys, ander kandidaatlande was Ierland en [[Suid-Afrika]]. [[Lêer:Rugby World Cup Trophy.JPG|duimnael|links|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] waarom meegeding is]] Die toernooi se formaat van 2003, 2007, 2011, 2015 en 2019 het onveranderd gebly en 20 nasionale rugbyspanne het aan die Rugbywêreldbeker 2023 deelgeneem: die twaalf regstreekse kwalifiseerders van die 2019-toernooi ([[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]], [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[All Blacks|Nieu-Seeland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]], [[Springbokke|Suid-Afrika]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]), saam met die agt beste spanne van die kwalifisering ([[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]], [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]], [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]], [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]], [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]]). Chili het vir die eerste keer aan ’n rugbywêreldbekertoernooi deelgeneem, terwyl [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] sy eerste toernooi misgeloop het. Daarmee was dit die eerste rugbywêreldbekertoernooi waaraan drie [[Suid-Amerika]]anse spanne deelgeneem het en ná die 1999-toernooi die tweede met drie [[Spaans]]talige lande. Nadat die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] in die uitspeelrondte ook uitgeskakel is, het vir die eerste keer geen [[Noord-Amerika]]anse span deelgeneem nie. Tydens die Rugbywêreldbeker 2023 is 48 wedstryde gespeel, waaronder 40 tydens die groepfase en agt tydens die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die toernooi het op 8 September met die openingswedstryd tussen die gasheer Frankryk en Nieu-Seeland op die [[Stade de France]] in [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] afgeskop. Die spanne is in vier groepe van vyf elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep gespeel het. Die twee beste spanne van elke groep het hierna gekwalifiseer vir die uitklopfase, terwyl die drie beste spanne van elke groep – altesaam twaalf spanne – regstreeks vir die volgende [[Rugbywêreldbeker 2027]] in [[Australië]] gekwalifiseer het. Dit was die laaste toernooi met die aantal van 20 nasionale rugbyspanne; vir die volgende Rugbywêreldbeker 2027 in Australië is die aantal tot 24 verhoog.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/885620/rugby-world-cup-2027-expanded-to-24-teams |title=Rugby World Cup 2027 expanded to 24 teams |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=24 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Voor die afskop van die Rugbywêreldbeker 2023 is Nieu-Seeland, Frankryk, Suid-Afrika en Ierland as gunstelinge op die titel beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/38194420/rugby-world-cup-2023-schedule-teams-venues-how-watch |title=Rugby World Cup 2023: Schedule, teams, venues, how to watch |publisher=ESPNscrum |date=21 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Beide Frankryk en Ierland kon hulle groepwedstryde teen onderskeidelik Nieu-Seeland en Suid-Afrika wen, maar in die kwarteindrondte het albei Europese spanne naelskraap teen die twee latere finaliste verloor. Fidji het met hulle 22–17-oorwinning oor die tweemalige wêreldkampioen Australië die eerste groot verrassing besorg. Nadat die Wallabies ook teen Wallis met 6–40 swak verloor het, is hulle vir die eerste keer in die groepfase uitgeskakel. Daarna het Portugal met sy 24–23-oorwinning oor Fidji nog ’n verrassing besorg, hulle eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit. Die verdedigende kampioen Suid-Afrika het die eindstryd op die Stade de France in Saint-Denis teen Nieu-Seeland met 12–11 gewen en sodoende die eerste span geword wat die [[Webb Ellis-beker]] vir ’n vierde keer ingepalm het en ná Nieu-Seeland in 2015 die tweede span wat dit kon verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67252413 |title=New Zealand 11–12 South Africa: Springboks win record fourth Rugby World Cup in dramatic final |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarbenewens is dit ná 1995 hulle tweede eindstrydoorwinning oor Nieu-Seeland, ná 2007 hulle tweede eindstrydoorwinning op Franse bodem en hulle het ook die eerste span geword wat agtereenvolgende titels oorsee kon wen.<ref name="NZLvRSA">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/africa/67262293 |title=Rugby World Cup 2023: Why does victory mean more to South Africa? |publisher=[[BBC]] |author=Ben Miller |date=30 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die telling is behaal met vier strafskoppe deur [[Handré Pollard]], teenoor ’n [[Drie (sport)|drie]] deur Nieu-Seeland se [[Beauden Barrett]] en twee strafdoele deur [[Richie Mo’unga]]. Die Stade de France het ná [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]] en [[Twickenham-stadion|Twickenham]] in [[Londen]] die derde rugbystadion geword wat die rugbywêreldbekereindwedstryd vir meer as een keer – ná die 2007-toernooi – gehuisves het. Engeland het in die derde en Argentinië in die vierde plek geëindig, nadat hulle ná die groepfase in die bronseindstryd vir ’n tweede keer ontmoet het. Namibië is ná vier nederlae reeds in die groepfase uitgeskakel. Met sowat 1,33 miljard televisiekykers wêreldwyd was die Rugbywêreldbeker 2023 die in dié tyd mees gesiene rugbywêreldbekertoernooi. Altesaam is daar sowat 2,4 miljoen kaartjies vir die 48 wedstryde verkoop, waarmee elke wedstryd gemiddeld 50&nbsp;775 toeskouers gelok het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/rugby-world-cup/history/rwc-2023/ |title=2023 Rugby World Cup in Review |publisher=Rugby Pass |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref name="Impak">{{en}} {{cite web |url=https://resources.worldrugby-rims.pulselive.com/worldrugby/document/2024/05/22/af4914cd-06d8-4a80-b0cb-a8abb8914d20/RWC2023-Impact-Report-EN-.pdf |title=Economic, Social and Environmental Impact Study of Rugby World Cup 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=Mei 2024 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Saam met die [[Olimpiese Somerspele 2024]] in [[Parys]] was die Rugbywêreldbeker 2023 een van twee groot sportkompetisies in Frankryk binne een jaar; albei behoort tot die mees gesiene sportgeleenthede ter wêreld. Tydens die Olimpiese Somerspele 2024 is [[sewesrugby]]wedstryde gehou, waarmee Frankryk twee van die rugbywêreld se belangrikste toernooie binne een jaar gehuisves het. == Toewysing == [[Lêer:Rwc23 submission of interest.png|duimnael|400px|Kaart van die kandidaatlande vir die Rugbywêreldbeker 2023]] [[Lêer:Rugbywêreldbeker 2023-FR.svg|duimnael|Amptelike kenteken van die Rugbywêreldbeker 2023 in Frans]] Ná die begin van die amptelike bodtydperk in Mei 2015 het die belangstellende beheerliggame tot op 1 Junie 2017 tyd gehad om hulle bod in te dien.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/252669 |title=Candidate unions submit RWC 2023 bid files as hosting race ramps-up |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=1 Junie 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> [[Suid-Afrika]], [[Ierland]] en [[Frankryk]] was kandidate vir die aanbied van die Rugbywêreldbeker 2023,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/195278 |title=RWC 2023 host selection process builds momentum |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=4 Oktober 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> nadat [[Italië]], wat ’n tyd lank ook ’n kandidaat was, sy aansoek teruggetrek het. Frankryk het die Rugbywêreldbeker 2007 aangebied, asook tydens die 1991- en 1999-toernooie as medegasheer opgetree. Die [[Franse Rugbyfederasie]] (FFR) het sy bod vir die Rugbywêreldbeker 2023 op 9 Februarie 2017 amptelik ingedien; dit het 19 moontlike speelstede en ’n omgewingsvriendelike vervoerkonsep bevat.<ref name="Franse-bod">{{en}} {{cite web |url=https://www.straitstimes.com/sport/rugby-france-launch-2023-world-cup-bid |title=Rugby: France launch 2023 World Cup bid |publisher=The Straits Times |date=10 Februarie 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die aantal speelstede is aanvanklik tot twaalf en later tot nege verminder. Suid-Afrika, wat die [[Rugbywêreldbeker 1995|Rugbywêreldbeker laas in 1995]] aangebied het, is as gunsteling beskou, nadat sy kandidature vir die toernooie van 2011, 2015 en 2019 misluk het. In April 2016 is die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU) deur die regering verbied om sy bod verder te neem, omdat die integrasie van “swart” spelers in die nasionale span volgens bewerings nie aan die regering se vereistes voldoen het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/Sport/sa-rugby-responds-to-mbalulas-bombshell-20160425 |title=SA Rugby responds to Mbalula’s bombshell |publisher=[[Nuus24]] |date=25 April 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> SARU kon vir [[Fikile Mbalula]], die destydse Minister van Sport en Ontspanning, egter die teendeel bewys, waarvolgens hy die verbod teruggetrek het. Suid-Afrika se bod wat op 9 Mei 2017 amptelik ingedien is, het die volgende agt speelstede bevat: [[Bloemfontein]], [[Durban]], [[Johannesburg]], [[Kaapstad]], [[Nelspruit]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Pretoria]] en [[Soweto]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/Sport/sa-focus-rwc-2023-bid-on-8-stadiums-20170717 |title=SA focus RWC 2023 bid on 8 stadiums |publisher=[[Nuus24]] |author=Mark Keohane |date=17 Julie 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die regerings van die [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]] het saam met die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) reeds op 5 Desember 2014 hulle belangstelling in die Rugbywêreldbeker 2023 bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2014/1205/664798-ireland-to-bid-for-2023-rugby-world-cup/ |title=Ireland confirms bid for 2023 Rugby World Cup |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=6 Desember 2014 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Volgens die eie verwagtinge het hulle bod oor goeie kanse beskik, aangesien Ierland nog nooit as ’n gasheer op sy eie opgetree het nie en hulle ’n ooreenkoms bereik het, waarvolgens sommige stadions van die Gaeliese Atletiekvereniging (waaronder [[Crokepark]]) gebruik kon word. hulle bod het twaalf stadions in nege stede bevat: [[Belfast]], [[Castlebar]], [[Cork]], [[Derry]], [[Dublin]], [[Galway]], [[Killarney]], [[Kilkenny]] en [[Limerick]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ |title=A tournament like no other |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=2016 |accessdate=24 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124182240/http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ |archive-date=24 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Italië het ook in die Rugbywêreldbeker 2023 belanggestel en die [[Italiaanse Rugbyfederasie]] (FIR) het in Maart 2015 sy bod aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby-world-cup-2019/2015/0305/684811-italy-to-run-against-ireland-in-world-cup-bid/ |title=Italy to run against Ireland in World Cup bid |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=5 Maart 2015 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Italië is net soos Argentinië die enigste van die elf vlak-een-rugbylande wat nog nie ’n wedstryd tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi gehuisves het nie. Die Italiaanse bod het die stede [[Rome]], [[Bari]], [[Bologna]], [[Florence]], [[Genua]], [[Milaan]], [[Napels]], [[Padua]], [[Palermo]], [[Turyn]] en [[Udine]] bevat.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.federugby.it/index.php?option=com_content&view=article&id=9766:rugby-world-cup-2023-identificati-gli-stadi-per-la-candidatura-italiana&catid=252:slide&Itemid=811&lang=it&jjj=1471025369302&jjj=1566302733569 |title=Rugby World Cup 2023, identificati gli stadi per la candidatura italiana |publisher=[[Italiaanse Rugbyfederasie]] |date=12 Augustus 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 28 September 2016 het die FIR sy bod egter teruggeneem, nadat die [[Rome|Roomse]] burgemeester [[Virginia Raggi]] aangekondig het dat ’n bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2024]] nie ondersteun word nie, waarvolgens haar ondersteuning vir ’n bod vir die Rugbywêreldbeker 2023 ook bevraagteken is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/194439 |title=FIR withdraws from RWC 2023 hosting process |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=28 September 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37432928 |title=Rome 2024 Olympic bid collapses in acrimony |publisher=[[BBC]] |date=21 September 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die drie oorblywende beheerliggame het op 25 September 2017 hulle botte aan [[Wêreldrugby]] se afgevaardigdes verduidelik. Tot op 31 Oktober het ’n neutrale deskundige kommissie die beskikbare dokumente volgens vyf kriteria geëvalueer. Hulle het die Suid-Afrikaanse bod bo dié van Frankryk en Ierland geplaas.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lemonde.fr/rugby/article/2017/10/31/rugby-l-afrique-du-sud-se-place-devant-la-france-pour-l-organisation-de-la-coupe-du-monde-2023_5208306_1616937.html |title=La Coupe du monde de rugby 2023 devrait échapper à la France |publisher=[[Le Monde]] |date=31 Oktober 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Wêreldrugby se afgevaardigdes het op 15 November 2017 in [[Londen]] vergader. Ondanks die aanbeveling van die deskundige kommissie het hulle Frankryk bo Suid-Afrika verkies, wat in die tweede stemming 24 van 39 stemme ontvang het.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lemonde.fr/sport/article/2017/11/15/la-france-organisera-la-coupe-du-monde-de-rugby-en-2023_5215326_3242.html |title=Rugby : la France déjoue les pronostics et organisera la Coupe du monde en 2023 |publisher=[[Le Monde]] |date=15 November 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/41995220 |title=2023 Rugby World Cup: France beat South Africa and Ireland to host competition |publisher=[[BBC]] |date=15 November 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarmee is dit ná die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika, die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië, die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland en die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan die vyfde rugbywêreldbekertoernooi wat geheel en al in een land aangebied word. {| class="wikitable centre" style=text-align:center |+Uitslag van die gasheerstemming |- !scope=col| Kandidaatlande !scope=col| Tevredenheidsgradering na bestudering van die lêer !scope=col| 1ste rondte !scope=col| 2de rondte |- | align=left| {{vlagland|Frankryk}} || 75,88% || 18 || '''24''' |- | align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} || 78,97% || 13 || 15 |- | align=left| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]] || 72,25% || 8 || bgcolor="#EFEFEF"| — |-class="sortbottom" | colspan=2 |'''Totale stemme uitgebring''' || '''39''' || '''39''' |} == Reëlingskomitee == [[Lêer:Coupe William Webb Ellis.jpg|duimnael|Die Webb Ellis-beker tydens die perskonferensie vir die Rugbywêreldbeker 2023]] In 2018 is ’n openbare belangegroep gestig om die toernooi in Frankryk voor te berei. Jacques Rivoal, voormalige president van Volkswagen Frankryk, is as president van die reëlingskomitee aangestel, terwyl Claude Atcher, direkteur van die bodkomitee, as direkteur van die reëlingskomitee benoem is.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/coupe-du-monde/2023/mondial-2023-rivoal-nomme-president-atcher-directeur_sto6756845/story.shtml |title=Mondial 2023 : Rivoal nommé président, Atcher directeur |publisher=Rugbyrama |date=16 Mei 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Claude Atcher is op 2 September 2022 geskors. Hy is vervang deur sy adjunk Julien Collette tot aan die einde van ’n dissiplinêre prosedure wat ingestel is na ’n ondersoek deur die Arbeidsinspektoraat na ’n “diep sosiale malaise” binne die GIP,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Article/France-2023-un-climat-de-travail-particulierement-degrade-et-un-malaise-social-profond-dans-les-bureaux/1339742 |title=Enquête sur le climat de « terreur » dans les bureaux de France 2023 |publisher=L’Équipe |author=Frédéric Bernès |date=30 Augustus 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> hy is in Oktober 2022 permanent uit sy pos ontslaan.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ladepeche.fr/2022/10/11/claude-atcher-revoque-de-sa-nomination-a-sa-chute-les-grandes-dates-de-laffaire-10728830.php |title=Claude Atcher révoqué : de sa nomination à sa chute, les grandes dates de l'affaire |publisher=La Dépêche du Midi |date=11 Oktober 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Franse Rugbyfederasie het 62% aan die regte en verpligtinge van die openbare belangegroep besit (37% het aan die Franse staat behoort en 1% aan die CNOSF). In Januarie 2023, agt maande voor die toernooi, het die FFR-president, Bernard Laporte, afstand gedoen van sy pos om te voldoen aan die versoek van die Franse Rugby-etiekkomitee en die Ministerie van Sport ná sy skuldigbevinding deur die Paryse Strafhof in eerste instansie vir “passiewe korrupsie”, “omkopery”, “onwettige renteneming”, “wegsteek van misbruik van korporatiewe bates” en “misbruik van korporatiewe bates”.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/actualites/federation/bureau-federal-patrick-buisson-designe-president-delegue |title=Bureau Fédéral : Patrick Buisson désigné Président-Délégué |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |author=Sylvain Muzeau |date=6 Januarie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Sébastien Chabal was as voorsitter van die spelerskomitee verantwoordelik vir beide die spelers en spanne se beter huisvesting tydens die toernooi.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/coupe-du-monde/2023/coupe-du-monde-chabal-president-du-comite-des-joueurs-pour-2023_sto6822737/story.shtml |title=Chabal président du comité des joueurs pour 2023 |publisher=Rugbyrama |date=26 Junie 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Sy ambassadeurstatus het hom toegelaat om sowat honderd kaartjies vir toernooiwedstryde te koop, terwyl die werknemers van die reëlingskomitee tot agt kaarte kon koop.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/Sebastien-chabal-dement-tout-trafic-de-billets-pour-la-coupe-du-monde-2023/1373325 |title=Sébastien Chabal dément tout trafic de billets pour la Coupe du monde 2023 |publisher=L’Équipe |date=7 Januarie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Hy is in die media verdink van kaartjiehandel en het beweer dat hy hierdie plekke aan diegene rondom hom versprei het sonder om wins te maak.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.liberation.fr/sports/rugby/mondial-2023-soupconne-dun-trafic-de-places-sebastien-chabal-dement-toute-irregularite-20230108_72D3LN2GOBA2BA3DAZVYFNWXW4/ |title=Mondial 2023 : soupçonné d’un trafic de places, Sébastien Chabal dément toute irrégularité |publisher=Libération |author=Romain Métairie |date=8 Januarie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> == Deelnemers == === Kwalifisering === [[Lêer:RWC 2023 Qualifier.svg|duimnael|Grafiek van die kwalifiseringsproses vir die Rugbywêreldbeker 2023]] [[Wêreldrugby]] het in Junie 2020 die kwalifiseringsproses gespesifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/29283955/world_rugby_unveils_qualification_format_2023_world_cup |title=World Rugby unveils qualification format for 2023 World Cup |publisher=ESPNscrum |date=8 Junie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Vervolgens is van 2021 af agt van die 20 plekke van die toernooi tydens die kwalifisering uitgespeel. Die kwalifiseringstoernooi was in vyf streeksgroepe verdeel: [[Rugby Afrika|Afrika]], [[Rugby Amerikas Noord|Noord-Amerika]] saam met [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]], [[Asië Rugby|Asië]], [[Rugby Europa|Europa]] en [[Oseanië Rugby|Oseanië]]. Twee plekke elk was vir die nasionale spanne van die Amerikas en Europa gereserveer en een elk vir Afrika en Oseanië. Die twee oorblywende plekke is tydens ’n interkontinentale kwalifiseringsrondte (uitspeel tussen Asië en Oseanië) en ’n uitspeelwedstryd (''Repechage'') tussen al die vastelande in November 2022 beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/570193/qualification-process-set-for-rugby-world-cup-2023 |title=Qualification process set for Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=8 Junie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> As die regstreekse klassifiseerders getel word, het 34 spanne in aanmerking gekom vir kwalifisering vir die finale toernooi in Frankryk. Naas die gasheer Frankryk, wat ook deur sy deelname aan die kwarteindrondte van die Rugbywêreldbeker 2019 gekwalifiseer het, het ook die ander sewe deelnemers aan die kwarteindrondte en die vier derdeplek-spanne van die 2019-groepfase vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer. Die volgende twaalf spanne het regstreeks vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer: Suid-Afrika as verdedigende kampioen, Engeland as naaswenner, Nieu-Seeland as derde plek, Wallis as halfeindrondtespan, die spanne van die kwarteindrondte Australië, Frankryk, Ierland en Japan, asook die derde plekke van die groepfase Argentinië, Fidji, Italië en Skotland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/qualifiers |title=All you need to know about the RWC 2023 Qualification pathway |publisher=rugbyworldcup.com |date=2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die kwalifiseringsproses het tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]] op 6 Maart 2021 afgeskop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/621284/everything-you-need-to-know-about-rugby-europe-championship-2021 |title=Everything you need to know about the Rugby Europe Championship 2021 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=3 November 2021 |accessdate=15 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215160544/https://www.world.rugby/news/621284/everything-you-need-to-know-about-rugby-europe-championship-2021 |archive-date=15 Desember 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 17 Julie 2021 het met [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] as Oseanië 1 die eerste nasionale span vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/international/125759713/manu-samoa-down-tonga-again-secure-rugby-world-cup-2023-qualification |title=Manu Samoa down Tonga again, secure Rugby World Cup 2023 qualification |publisher=Stuff |author=Aaron Goile |date=17 Julie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nadat [[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]] tydens die kwalifisering vir die eerste keer [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] verslaan het, was die Rugbywêreldbeker 2023 die eerste toernooi wat laasgenoemde span misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/rugby/canada-world-cup-qualifiers-1.6206498 |title=Canada fails to qualify for Rugby World Cup for 1st time ever |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=9 Oktober 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 9 Oktober 2021 het [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] gekwalifiseer as Amerikas 1,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1114029/uruguay-qualify-2023-rugby-world-cup |title=Uruguay qualify for third successive Rugby World Cup by beating US, while Canada miss out for first time |publisher=Inside the Games |author=Patrick Burke |date=9 Oktober 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> op 12 Maart 2022 [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] as Europa 1<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/georgias-rugby-world-cup-pool-locked-in-but-more-european-qualifiers-to-be-determined/ |title=Georgia's Rugby World Cup pool locked in but more European qualifiers to be determined |publisher=Rugbypass |date=13 Maart 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> en op 10 Julie 2022 [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] as Afrika 1.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/731445/qualifier-africa-one-rugby-world-cup-france-2023 |title=Namibia win Rugby Africa Cup to secure place at Rugby World Cup 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Julie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nadat Chili op 16 Julie 2022 ook die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] geklop het, het hulle as Amerikas 2 vir die eerste keer ooit vir ’n rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/733127/rugby-world-cup-2023-americas-2-play-off-recap |title=Chile secure Rugby World Cup debut with dramatic defeat of the USA |publisher=rugbyworldcup.com |date=16 Julie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 23 Julie 2022 het [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] as wenner van die uitspeelwedstryd tussen Asië en Oseanië gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/733294/tonga-v-hong-kong-rugby-world-cup-2023-asia-pacific-qualifier |title=Tonga qualify for Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=23 Julie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Weens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne in 2022]] is [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] deur beide Wêreldrugby en Rugby Europa geskors en al dié span se oorblywende wedstryde tydens die Europese kwalifisering as nederlae geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/60692972 |title=Russia banned from Rugby World Cup qualification, Georgia advance |publisher=[[BBC]] |date=10 Maart 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Aanvanklik het [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] glo as Europa 2 gekwalifiseer, maar nadat dié span tydens die kwalifisering ’n uitgeslote speler ingespan het, is hulle vir elke wedstryd met hierdie speler met puntaftrekking beboet, waarvolgens [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] vir Spanje as Europa 2 se kwalifiseerder vervang en [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] Roemenië se plek in die uitspeeltoernooi ingeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/728050 |title=Independent Appeal Committee decision regarding Spain player eligibility |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=27 Junie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> Die 20ste en laaste plek is in November 2022 tydens die uitspeelrondte tussen [[Hongkongse nasionale rugbyspan|Hongkong]], [[Keniaanse nasionale rugbyspan|Kenia]], Portugal en die Verenigde State beslis, waartydens Portugal met ’n 16–16-gelykop in die laaste wedstryd teen die Verenigde State vir die tweede keer vir ’n rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/777606/rugby-world-cup-2023-final-qualification-tournament-match-day-three-recap |title=Samuel Marques kicks Portugal to Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 November 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende 20 spanne het vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer. Dit was die eerste toernooi waaraan Chili deelgeneem en wat Kanada misgeloop het. Dit was ook die tweede toernooi wat die Verenigde State misgeloop en die eerste waaraan geen Noord-Amerikaanse span deelgeneem het nie, terwyl vir die eerste keer drie Suid-Amerikaanse spanne verskyn het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2022/11/19/rwc-2023-to-be-the-first-mens-rugby-world-cup-without-north-americans/ |title=RWC 2023 to be the first Men's Rugby World Cup without North Americans |publisher=Americas Rugby News |author=Paul Tait |date=19 November 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarmee het Suid-Amerika ná Europa en Oseanië die derde vasteland geword wat deur meer as twee spanne verteenwoordig is. Vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis het tien spanne van die [[Suidelike Halfrond]] gekwalifiseer, waarmee beide die Noordelike en Suidelike Halfrond vir die eerste keer deur ewe veel spanne verteenwoordig is. [[Lêer:World Map 2023 RWC qualif.png|duimnael|400px|Spanne wat aan die kwalifiseringstoernooi deelgeneem en die wat regstreeks gekwalifiseer het; altesaam 34 spanne het deelgeneem. {{columns-list|2| {{sleutel|#FF8C00|[[Rugby Afrika|Afrika]]}} {{sleutel|#00FF00|[[Rugby Amerikas Noord|Noord-]] en [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]]}} {{sleutel|#FF00FF|[[Asië Rugby|Asië]]}} {{sleutel|#0000FF|[[Rugby Europa|Europa]]}} {{sleutel|#FFFF00|[[Oseanië Rugby|Oseanië]]}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] [[Lêer:2023 Rugby World Cup (men) participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#f00|Gasheer}} {{sleutel|#07f|Twaalf beste spanne van die 2019-toernooi}} {{sleutel|#0d0|Wenner van die plaaslike kwalifisering}} {{sleutel|#ff0|Versuim om te kwalifiseer}} {{sleutel|#000000|Span het homself onttrek of is geskors}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie !Groep |- |{{FRAru}} |'''Gasheer''' |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Naaswenner <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]])</small> |A |- |{{ARGru}} |rowspan="11"|'''Regstreeks''' |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{AUSru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]])</small> |C |- |{{ENGru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]])</small> |D |- |{{FIJru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |- |{{IRLru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |B |- |{{ITAru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |A |- |{{JPNru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |D |- |{{NZLru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |A |- |{{SCOru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Vierde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]])</small> |B |- |{{RSAru}} |Agtste |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |B |- |{{WALru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]])</small> |C |- |{{CHIru}} |Amerikas 2 |Eerste | – |Debuut |D |- |{{GEOru}} |Europa 1 |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |C |- |{{NAMru}} |Afrika 1 |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |A |- |{{PORru}} |Uitspeelwedstrydwenner |Tweede |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |- |{{ROMru}} |Europa 2 |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |B |- |{{SAMru}} |Oseanië 1 |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]])</small> |D |- |{{TGAru}} |Asië/Pasifiek 1 |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |B |- |{{URUru}} |Amerikas 1 |Vyfde |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |A |} == Stadions == Die [[Franse Rugbyfederasie]] (FFR) se bod is deur Wêreldrugby op 15 November 2017 bo die aansoeke van die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] en die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] gekies. Frankryk het sy bod op 9 Februarie 2017 ingedien.<ref name="Franse-bod" /> Die FFR se bestuur het op 17 Maart 2017 twaalf stede as moontlike gasheerstede voorgestel.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/actualites/federation/france2023-douze-villes-hotes-retenues |title=#France2023 : Douze villes hôtes retenues |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |date=17 Maart 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Dié lys is later tot nege stede verminder (sonder [[Parys]], [[Montpellier]] en [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]]).<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/Coupe-du-monde-de-rugby-2023-paris-lens-et-montpellier-ecartees-de-la-candidature-francaise/806051 |title=Coupe du monde de rugby 2023 : Paris, Lens et Montpellier écartées de la candidature française |publisher=L’Équipe |date=31 Mei 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]<br /><small>([[Parys]])</small> ! [[Marseille]] ! [[Décines-Charpieu]]<br /><small>([[Lyon]])</small> ! [[Villeneuve-d'Ascq]]<br /><small>([[Lille]])</small> |- | [[Stade de France]] | [[Stade Vélodrome]] | [[Parc Olympique Lyonnais]] | [[Stade Pierre-Mauroy]] |- | <small>{{Koördinate|48|55|28|N|2|21|36|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|name=Stade de France}}</small> | <small>{{Koördinate|43|16|11|N|5|23|45|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|name=Stade Vélodrome}}</small> | <small>{{Koördinate|45|45|56|N|4|58|52|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|name=Parc Olympique Lyonnais}}</small> | <small>{{Koördinate|50|36|43|N|3|07|50|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|name=Stade Pierre-Mauroy}}</small> |- | Kapasiteit: '''80&nbsp;023'''<ref name="Kapasiteit">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/venues |title=Host Venues |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=13 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913174424/https://www.rugbyworldcup.com/2023/venues |archive-date=13 September 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | Kapasiteit: '''67&nbsp;847'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''58&nbsp;883'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''50&nbsp;096'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:Germany vs Poland 0-0 (27103531294).jpg|200px]] | [[Lêer:Stade Vélodrome (20150405).jpg|200px]] | [[Lêer:Parc OL.jpg|200px]] | [[Lêer:Russia v Slovakia (2016-06-15) 18.jpg|200px]] |- ! [[Bordeaux]] ! colspan="3" rowspan="5" |{{Location map+|Frankryk|float=center|width=400|caption=|places= {{Location map~|Frankryk|lat=48.924473|long=2.360150|label=[[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]|position=bottom}} {{Location map~|Frankryk|lat=43.269722|long=5.395833|label=[[Marseille]]|position=bottom}} {{Location map~|Frankryk|lat=45.765278|long=4.981944|label=[[Décines-Charpieu]]|position=right}} {{Location map~|Frankryk|lat=50.611883|long=3.130428|label=[[Villeneuve-d'Ascq]]|position=bottom}} {{Location map~|Frankryk|lat=47.21840 |long=-1.5536 |label=[[Nantes]]|position=right}} {{Location map~|Frankryk|lat=44.897222|long=-0.56167|label=[[Bordeaux]]|position=right}} {{Location map~|Frankryk|lat=45.460833|long=4.390278|label=[[Saint-Étienne]]|position=bottom}} {{Location map~|Frankryk|lat=43.705139|long=7.192583|label=[[Nice]]|position=left}} {{Location map~|Frankryk|lat=43.583056|long=1.434167|label=[[Toulouse]]|position=right}}}} |- | [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]] |- | <small>{{Koördinate|44|53|50|N|0|33|42|W|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Nouveau Stade de Bordeaux}}</small> |- | Kapasiteit: '''42&nbsp;060'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:Bordeaux Larnaca Nouveau Stade 4.jpg|200px]] |- ! [[Saint-Étienne]] ! [[Nice]] ! [[Nantes]] ! [[Toulouse]] |- | [[Stade Geoffroy-Guichard]] | [[Allianz Riviera|Stade de Nice]] | [[Stade de la Beaujoire]] | [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]] |- | <small>{{Koördinate|45|27|39|N|4|23|25|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Stade Geoffroy-Guichard}}</small> | <small>{{Koördinate|43|42|18|N|7|11|33|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Allianz Riviera}}</small> | <small>{{Koördinate|47|15|20|N|1|31|31|W|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Stade de la Beaujoire}}</small> | <small>{{Koördinate|43|34|59|N|1|26|3|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Stadium Municipal}}</small> |- | Kapasiteit: '''41&nbsp;965'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''35&nbsp;983'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''35&nbsp;520'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''33&nbsp;103'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:AS Saint-Étienne v Olympique Lyonnais, 10 November 2013.jpg|200px]] | [[Lêer:Allianzcoupdenvoi.jpg|200px]] | [[Lêer:Stade de la Beaujoire.jpg|200px]] | [[Lêer:6m lillois tiré par Mike Maignan, Toulouse, 6 mai 2018 (TFC - LOSC).jpg|200px]] |}</center> == Formaat == [[Lêer:Ballon RWC 2023.jpg|duimnael|Die amptelike rugbybal van die Rugbywêreldbeker 2023]] Die Rugbywêreldbeker 2023 is oor 51 dae tussen 20 verskillende spanne oor 48 wedstryde beslis. Dit het op 8 September op die Stade de France in Saint-Denis naby Parys met die openingswedstryd tussen die gasheer Frankryk en Nieu-Seeland afgeskop. Die toernooi het op dieselfde stadion op 28 Oktober geëindig met die eindstryd tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika, waartydens die Springbokke die [[Webb Ellis-beker]] verdedig het. === Kalender === Op 22 Februarie 2021 het Wêreldrugby verskeie maatreëls aangekondig wat verband hou met die fisieke integriteit van spelers:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/619345/increased-rest-days-confirmed-for-rugby-world-cup-2023 |title=Increased rest days confirmed for Rugby World Cup 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=22 Februarie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * die aantal rusdae tussen twee wedstryde is verhoog. Vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis kon spanne voor die volgende wedstryd minstens vyf dae voorberei en herstel; * die groepfase is met een week verleng (van 8 September); * die aantal spelers is van 31 na nou 33 spelers verhoog om die spanbestuur te vergemaklik; * reistye en frekwensies is aansienlik verminder; * oefenlading is verlaag om ernstige beserings (insluitend harsingskudding) te voorkom. Die wedstrydskedule is op 26 Februarie 2021 deur Wêreldrugby bekendgemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/matches |title=Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=26 Februarie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die volgende tabel dui die Rugbywêreldbeker 2023 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />September/Oktober ! scope=col |Vr<br />8 ! scope=col |Sa<br />9 ! scope=col |So<br />10 ! scope=col |Ma<br />11 ! scope=col |Di<br />12 ! scope=col |Wo<br />13 ! scope=col |Do<br />14 ! scope=col |Vr<br />15 ! scope=col |Sa<br />16 ! scope=col |So<br />17 ! scope=col |Ma<br />18 ! scope=col |Di<br />19 ! scope=col |Wo<br />20 ! scope=col |Do<br />21 ! scope=col |Vr<br />22 ! scope=col |Sa<br />23 ! scope=col |So<br />24 ! scope=col |Ma<br />25 ! scope=col |Di<br />26 ! scope=col |Wo<br />27 ! scope=col |Do<br />28 ! scope=col |Vr<br />29 ! scope=col |Sa<br />30 ! scope=col |So<br />1 ! scope=col |Ma<br />2 ! scope=col |Di<br />3 ! scope=col |Wo<br />4 ! scope=col |Do<br />5 ! scope=col |Vr<br />6 ! scope=col |Sa<br />7 ! scope=col |So<br />8 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 8 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 6 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| |- align=center |align=left|Groep B <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep C <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep D <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Oktober ! scope=col |Ma<br />9 ! scope=col |Di<br />10 ! scope=col |Wo<br />11 ! scope=col |Do<br />12 ! scope=col |Vr<br />13 ! scope=col |Sa<br />14 ! scope=col |So<br />15 ! scope=col |Ma<br />16 ! scope=col |Di<br />17 ! scope=col |Wo<br />18 ! scope=col |Do<br />19 ! scope=col |Vr<br />20 ! scope=col |Sa<br />21 ! scope=col |So<br />22 ! scope=col |Ma<br />23 ! scope=col |Di<br />24 ! scope=col |Wo<br />25 ! scope=col |Do<br />26 ! scope=col |Vr<br />27 ! scope=col |Sa<br />28 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 15 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 21 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#3399ff| '''1''' <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepfase}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Bronseindstryd}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === [[Lêer:Palais Brongniart Paris.jpg|duimnael|Die loting vir die Rugbywêreldbeker 2023 het op 14 Desember 2020 in die Paryse Palais Brongniart plaasgevind]] Die eerste rondte, of die groepfase, het 20 spanne bevat wat in vier groepe van vyf spanne verdeel is met dieselfde formaat as wat in 2003, 2007, 2011, 2015 en 2019 gebruik is. Die loting vir die groepfase, waar die twaalf regstreekse kwalifiseerders in drie groepe verdeel is na aanleiding van hulle posisie op die Wêreldrugby-ranglys (soos op 1 Januarie 2020), het op 14 Desember 2020 in die Paryse Palais Brongniart plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/590670/stage-set-for-rugby-world-cup-2023-draw |title=Stage set for Rugby World Cup 2023 Draw |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 Oktober 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/Coupe-du-monde-2023-le-tirage-au-sort-decale-au-14-decembre/1169120 |title=Coupe du monde 2023 : le tirage au sort décalé au 14 décembre |publisher=L’Équipe |date=7 September 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die oorspronklike datum vir die loting was 30 November 2020, die tradisionele plek ná die eindjaarrugbytoetsreeks gedurende die Novembermaand ná die vorige Rugbywêreldbekertoernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/555584 |title=World Ranking race begins for RWC 2023 pool draw |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 Januarie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> Die lootstelsel van vorige rugbywêreldbekertoernooie is behou met die twaalf regstreekse kwalifiseerders uit 2019 wat op die lotingsdag aan hulle onderskeie groepe toegewys is, gebaseer op hulle plek op die Wêreldrugby-ranglys op 1 Januarie 2020: * '''Groep 1:''' Die vier beste gekeurde spanne * '''Groep 2:''' Die vier naasbeste gekeurde spanne * '''Groep 3:''' Die vier laagste regstreekse kwalifiseerders Die oorblywende twee groepe het bestaan uit die agt bykomende spanne, met die toewysing in elke groep gebaseer op die vorige Rugbywêreldbekertoernooi: * '''Groep 4:''' Oseanië 1, Europa 1, Amerikas 1, Uitspeelwenner * '''Groep 5:''' Afrika 1, Europa 2, Amerikas 2, Uitspeelwedstrydwenner Dit beteken dat die 20 deelnemende spanne, gekwalifiseerde en kwalifiserende, soos volg gekeur is (volgens hulle plek op die wêreldranglys op 1 Januarie 2020): {| |- style="text-align:left" !style="width:10em"|Groep 1 !style="width:10em"|Groep 2 !style="width:10em"|Groep 3 !style="width:14em"|Groep 4 !style="width:12em"|Groep 5 |- style="vertical-align:top" |{{plainlist| * {{RSAru}} <small>(1)</small> * {{NZLru}} <small>(2)</small> * {{ENGru}} <small>(3)</small> * {{WALru}} <small>(4)</small> }} |{{plainlist| * {{IRLru}} <small>(5)</small> * {{AUSru}} <small>(6)</small> * {{FRAru}} <small>(7)</small> * {{JPNru}} <small>(8)</small> }} |{{plainlist| * {{SCOru}} <small>(9)</small> * {{ARGru}} <small>(10)</small> * {{FIJru}} <small>(11)</small> * {{ITAru}} <small>(12)</small> }} |{{plainlist| * Oseanië 1 ({{SAMru}}) * Europa 1 ({{GEOru}}) * Amerikas 1 ({{URUru}}) * Asië/Pasifiek 1 ({{TGAru}}) }} |{{plainlist| * Afrika 1 ({{NAMru}}) * Europa 2 ({{ROMru}}) * Amerikas 2 ({{CHIru}}) * Uitspeelwedstrydwenner ({{PORru}}) }} |} Ná die loting op 14 Desember 2020 het die groepe soos volg gelyk:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/pool-draw |title=Re-live the Rugby World Cup 2023 Draw |publisher=rugbyworldcup.com |date=14 Desember 2020 |accessdate=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410090041/https://www.rugbyworldcup.com/2023/pool-draw |archive-date=10 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] !width=25%|[[#Groep C|Groep C]] !width=25%|[[#Groep D|Groep D]] |- | {{NZLru}}<ref group="n" name="auto">Regstreekse kwalifiseerder (derde in hulle groep in [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]]).</ref><br /> {{FRAru}}<ref group="n" name="auto" /><ref group="n">Benewens regstreekse kwalifisering as gevolg van sy prestasie in 2019 was Frankryk die gasheer en sou die land op grond daarvan ook gekwalifiseer het.</ref><br /> {{ITAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{URUru}}<br /> {{NAMru}} | {{RSAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{IRLru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{SCOru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{TGAru}}<br /> {{ROMru}} | {{WALru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{AUSru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{FIJru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{GEOru}}<br /> {{PORru}} | {{ENGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{JPNru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{ARGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{SAMru}}<br /> {{CHIru}} |} Die vroeë loting (amper drie jaar voor die afskop van die toernooi) is gekritiseer. Sedertdien het die wêreldranglys aansienlike veranderinge ondergaan, waarvolgens Groep B drie van die vyf beste spanne bevat het (Ierland <small>(1)</small>, Suid-Afrika <small>(2)</small> en Skotland <small>(5)</small>), met Frankryk <small>(3)</small> en Nieu-Seeland <small>(4)</small> in Groep A. Groep C se hoogste geplaaste span was Fidji <small>(7)</small> met vier van die twaalf beste spanne in dieselfde groep.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/2023/08/22/rugby-world-cup-most-lopsided-draw-in-history-makes-for-the-most-competitive-tournament-yet/ |title=World Rugby’s clunkiness creates ridiculously lopsided Rugby World Cup draw |publisher=The Irish Times |author=Gerry Thornley |date=22 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://inews.co.uk/sport/rugby-union/rugby-world-cup-2023-draw-england-ireland-changes-2187310 |title=Rugby World Cup 2023: Lopsided draw has benefited England, hinders Ireland and prompts changes for 2027 |publisher=inews.co.uk |author=Hugh Godwin |date=3 Maart 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Ná die kritiek het Wêreldrugby se [[hoof- uitvoerende beampte]] Alan Gilpin belowe dat die loting vir toekomstige rugbywêreldbekertoernooie beter gebalanseerd sou wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby365.com/latest-news/rugby-chief-vows-to-end-lopsided-world-cup-draws/ |title=Rugby chief vows to end lopsided World Cup draws |publisher=Rugby365 |date=26 April 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Vir die vierde keer in vyf agtereenvolgende rugbywêreldbekertoernooie is Australië, Fidji en Wallis in dieselfde groep geloot (met uitsondering van die 2011-toernooi, waar Fidji en Wallis wel in dieselfde groep was). Die rede agter die vroeë loting was om ondersteuners meer tyd vir hulle reisbeplanning te gun. === Groepfase === [[Lêer:Toulouse - Grand rond - Fontaine.jpg|duimnael|Die ''Grand Rond'' se fontein in Toulouse versier met metaalplate vir al die 20 deelnemende spanne]] [[Lêer:RWC 2023 Opening.jpg|duimnael|Toneel tydens die openingseremonie van die Rugbywêreldbeker 2023]] Soos in die rugbywêreldbekertoernooie van 2003, 2007, 2011, 2015 en 2019 is die 20 spanne wat vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer het in vier groepe verdeel. Die groepe is verdeel van Groep A tot Groep D en elke groep het bestaan uit vyf spanne. Elke groep het een semifinalis en een kwarteindfinalis (regstreekse kwalifiseerders) van die Rugbywêreldbeker 2019 bevat, met die ander drie plekke wat deur die kwalifiseringstelsel aangevul is. Elke land het een keer teen elke ander span in sy groep gespeel: elke land het dus vier wedstryde tydens die groepfase gespeel. Klassifisering binne elke groep was gegrond op die volgende puntestelsel: * vier wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * twee vir ’n gelykopuitslag; * geen vir ’n nederlaag; * Een bonuspunt vir die druk van vier of meer [[Drie (sport)|drieë]], of ’n nederlaag met sewe punte of minder.<ref name=rules>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/35290 |title=Tournament Rules |publisher=rugbyworldcup.com |date=1 Augustus 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> Bonuspunte wat bydra tot spanne se versamelde wedstrydpuntetelling is toegeken in elkeen van die volgende omstandighede (een wedstrydpunt vir elke geval): * ’n span druk vier of meer drieë (ongeag van die wedstryduitslag); * ’n span verloor met sewe punte (’n verdoelde drie) of minder.<ref name="rules" /> Aan die einde van die groepfase is die spanne gerangskik van die eerste na die vyfde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne wat na die kwarteindrondte deurgedring het. As twee of meer spanne ewe veel punte behaal het, is ’n kriteriastelsel gebruik om te bepaal watter span ’n hoër rang gehad het. Die kriteriastelsel het berus op ’n gedetailleerde analise van die wedstryde waaraan die spanne deelgeneem het. As geen uitslag met die stelsel bereik kon word nie, is die span wat die hoër rang op die amptelike ranglys van Wêreldrugby gehad het die hoër rang toegeken.<ref name="rules" /> === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af het die toernooi ’n uitklopformaat aangeneem wat uit agt wedstryde bestaan het: vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n derdeplekwedstryd en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe het na die uitklopfase deurgedring. Groepwenners het teen naaswenners in ander groepe in die kwarteindstryde gespeel, byvoorbeeld: die wenner van Groep A het teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A gespeel. Spanne van dieselfde groep sou dus eers in óf die klein finale óf die eindstryd kon herontmoet het. Elke wedstryd in die uitklopfase moes met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná tagtig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag was, is daar verder gespeel om te bepaal wie die wenner is. Aanvanklik is daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel, tien minute in elke rigting: as daar dan steeds geen wenner was nie, is daar vir tien minute gespeel in ’n uitklopformaat, waar die eerste span wat daarin geslaag het om punte aan te teken, gewen het. As daar steeds nie ’n wenner was ná 110 minute nie is die wenner bepaal deur ’n stelskopkompetisie.<ref name="rules" /> === 2023-effek op 2027-kwalifisering === Soos tydens die rugbywêreldbekertoernooie van 2007, 2011, 2015 en 2019 het die beste drie spanne in elke groep regstreeks gekwalifiseer vir die volgende Rugbywêreldbeker 2027 in Australië. Hulle was Argentinië, Australië, Engeland, Fidji, Frankryk, Ierland, Italië, Japan, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika en Wallis. == Kaartjies en borgskappe == Altesaam 2,6 miljoen kaartjies vir die Rugbywêreldbeker 2023 is in drie fases verkoop; die meeste kaartjies in dié tyd vir ’n rugbywêreldbekertoernooi. Die eerste-fase-kaartjies is van Maart 2021 af vrygestel en die laaste-fase-kaartjies in 2022.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/621306/rugby-world-cup-france-2023-tickets-go-on-sale |title=Rugby World Cup France 2023 tickets go on sale |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Maart 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 24 Januarie 2023 is ’n amptelike herverkoopplatform vir private kopers op die organiseerder se webwerf ingestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://oneway.rugbyworldcup.com/preopen/index.html |title=Coupe du Monde Rugby France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=24 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124131329/https://oneway.rugbyworldcup.com/preopen/index.html |archive-date=24 Januarie 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 31 Mei 2023, presies 100 dae voor dié toernooi se afskop, het Wêreldrugby aangekondig, dat reeds sowat 2,5 miljoen kaartjies verkoop is, wat die vorige rekord van die 2015-toernooi oortref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/814645/france-ready-to-welcome-the-world-as-rugby-world-cup-2023-celebrates-100-days-to-go-in-style |title=France ready to welcome the world as Rugby World Cup 2023 celebrates 100 days to go in style |publisher=rugbyworldcup.com |date=31 Mei 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Tydens die groepfase het die wedstrydbywoning die mylpaal van 1,7 miljoen oorskry en die vorige rekord van die 2019-toernooi oortref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/876932/rugby-world-cup-2023-excites-fans-in-record-numbers-as-thrilling-pool-phase-captures-the-imagination |title=Rugby World Cup 2023 excites fans in record numbers as thrilling pool phase captures the imagination |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Altesaam is daar byna 2,4 miljoen kaartjies verkoop, waarmee die toernooi die vorige vlak van die 2015-toernooi se 2,5 miljoen bereik en die 2019-toernooi se 1,7 miljoen oorskry het.<ref name="Impak" /> {| class="wikitable center" |+ Rugbywêreldbeker 2023-vennote en -verskaffers ! scope=row| Wêreldwye vennote | Asahi,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/633736/asahi-breweries-joins-rugby-world-cup-2023-as-worldwide-partner |title=Asahi Breweries joins Rugby World Cup 2023 as Worldwide Partner |publisher=rugbyworldcup.com |date=28 April 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Capgemini]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/660603/world-rugby-and-capgemini-announce-transformational-rugby-world-cup-2023-worldwide-partnership |title=World Rugby and Capgemini announce transformational Rugby World Cup 2023 worldwide Partnership |publisher=rugbyworldcup.com |date=6 September 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Emirates]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.emirates.com/media-centre/emirates-and-world-rugby-to-fly-better-at-rugby-world-cup-2023-and-2027/ |title=Emirates and World Rugby to ‘Fly Better’ at Rugby World Cup 2023 and 2027 |publisher=[[Emirates]] |date=27 Julie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Land Rover]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportspromedia.com/news/rugby-world-cup-2023-france-land-rover-sponsorship-gmf-deal/?zephr_sso_ott=CrzhLE |title=World Rugby partners with Land Rover ahead of 2023 World Cup |publisher=Sportspromedia |author=Rory Jones |date=18 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Mastercard<ref>{{en}} {{cite web |url=https://insidersport.com/2021/02/26/rugby-world-cup-teams-up-with-mastercard-for-2023-tournament/ |title=Rugby World Cup teams up with Mastercard for 2023 tournament |publisher=Insider Sport |author=Holly Hunt |date=26 Februarie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> en [[Société Générale]].<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://sportbusiness.club/news/rugby-societe-generale-partenaire-de-france-2023/ |title=Rugby. Société Générale partenaire de France 2023 |publisher=SportBusiness |date=6 Oktober 2020 |accessdate=9 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209013759/https://sportbusiness.club/news/rugby-societe-generale-partenaire-de-france-2023/ |archive-date=9 Desember 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- ! scope=row| Amptelike vennote | GL events,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.gl-events.com/fr/le-groupe-gl-events-sponsor-officiel-de-la-coupe-du-monde-de-rugby-france-2023 |title=Le groupe GL events Sponsor Officiel de la Coupe du Monde de Rugby France 2023 |publisher=GL events |date=17 Maart 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> GMF,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/670987/gmf-becomes-official-sponsor-and-official-insurer-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=GMF becomes Official Sponsor and Official Insurer of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=17 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Loxam]],<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.loxam.fr/news/loxam-sponsor-officiel-de-la-coupe-du-monde-de-rugby-france-2023/CP_rugby_2023 |title=Loxam, "Sponsor Officiel" de la Coupe du Monde de Rugby France 2023 |publisher=Loxam |date=15 September 2020 |accessdate=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203144837/https://www.loxam.fr/news/loxam-sponsor-officiel-de-la-coupe-du-monde-de-rugby-france-2023/CP_rugby_2023 |archive-date=3 Desember 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Orange (firma)|Orange]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/608940/ |title=Orange becomes Rugby World Cup 2023 Official Sponsor |publisher=rugbyworldcup.com |date=13 Desember 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> PROMAN,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://sportbusiness.club/rugby-proman-nouveau-selectionneur-de-france-2023/ |title=Rugby: Proman, nouveau sélectionneur de France 2023 |publisher=SportBusiness |date=6 November 2020 |accessdate=26 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126215932/https://sportbusiness.club/rugby-proman-nouveau-selectionneur-de-france-2023/ |archive-date=26 November 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[SNCF]],<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.sncf.com/fr/engagements/sncf-sponsor-officiel-coupe-du-monde-rugby-France-2023 |title=La SNCF sponsor officiel de la prochaine Coupe du monde de rugby |publisher=[[SNCF]] |date=9 September 2020 |accessdate=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409074847/https://www.sncf.com/fr/engagements/sncf-sponsor-officiel-coupe-du-monde-rugby-France-2023 |archive-date=9 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Total|TotalEnergies]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/647177/total-energies-rwc-2023-release |title=TotalEnergies becomes Official Sponsor of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=25 Junie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> en [[Vivendi]].<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://sportbusiness.club/news/rugby-vivendi-sponsor-officiel-de-france-2023/ |title=Rugby. Vivendi sponsor officiel de France 2023 |publisher=SportBusiness |date=30 Oktober 2020 |accessdate=4 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204083318/https://sportbusiness.club/news/rugby-vivendi-sponsor-officiel-de-france-2023/ |archive-date=4 Desember 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- ! scope=row| Amptelike verskaffers | Andros (voedsel),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/662440/andros-rugby-world-cup-france-2023-official-supplier |title=Andros becomes Rugby World Cup France 2023 Official Supplier |publisher=rugbyworldcup.com |date=15 September 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> BKT Bpk. (bande),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/669181/a-new-adventure-begins-for-bkt-and-rugby-world-cup-2023-in-france |title=A new adventure begins for BKT and Rugby World Cup 2023 in France |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Canon]] (kameras),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/726672/canon-joins-the-rugby-world-cup-commercial-family-for-new-zealand-2021-and-france-2023 |title=Canon joins the Rugby World Cup commercial family for New Zealand 2021 and France 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=27 Junie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Eden Park (klere),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/651724/eden-park-becomes-elegance-supplier-for-rugby-world-cup-2023-and-confirms-its-commitment-to-the-campus-2023-programme |title=Eden Park becomes Elegance Supplier for Rugby World Cup 2023 and confirms its commitment to the Campus 2023 programme |publisher=rugbyworldcup.com |date=8 Julie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> EF Education First AG (taalonderrig),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/642116/ef-education-first-selected-as-official-language-training-services-supplier-for-rugby-world-cup-france-2023 |title=EF Education First selected as official language training services supplier for Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 Junie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Facebook]] (sosiale media),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/661536/facebook-official-social-media-services-supplier |title=Facebook becomes official social media services supplier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 September 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Geodis (logistiek),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/718429/geodis-becomes-official-freight-carrier-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=GEODIS becomes Official Freight Carrier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=23 Mei 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Gilbert (rugbyballe),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gilbertrugby.com/blogs/gilbert-rugby-history/rugby-world-cup-lives-on-france-2023-see-you-there |title=Rugby World Cup lives on. France 2023, see you there! |publisher=Gilbert Rugby |date=4 Desember 2019 |accessdate=11 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211032102/https://www.gilbertrugby.com/blogs/gilbert-rugby-history/rugby-world-cup-lives-on-france-2023-see-you-there |archive-date=11 Desember 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[HP Inc.|Hewlett-Packard]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/644086/hp-official-supplier-of-rugby-world-cup-france-2023-and-engaged-in-the-campus-2023-programme |title=HP becomes official supplier of Rugby World Cup France 2023, confirms commitment to the Campus 2023 Programme |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 Junie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Invivo (fynkos),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/665759/invivo-becomes-official-fine-food-supplier-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=InVivo becomes Official Fine Food Supplier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 September 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Macron (maatskappy)|Macron]] (sportuitrusting),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/681354/world-rugby-appoints-macron-as-match-officials-kit-supplier-in-three-year-deal |title=World Rugby appoints Macron as match officials kit supplier in three-year deal |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=20 Januarie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Mitsubishi Electric]] (nywerheidselektroniek),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/670045/mitsubishi-electric-becomes-official-supplier-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=Mitsubishi Electric becomes Official Supplier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Taisho Pharmaceutical<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/645951/taisho-pharmceutical-fournisseur-officiel-de-la-coupe-du-monde-to-rugby-france-2023 |title=Taisho Pharmaceutical appointed Official Supplier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=24 Junie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en Tudor (horlosies).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/u20/news/296716 |title=Born To Dare – World Rugby and TUDOR announce long-term partnership |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=26 November 2017 |accessdate=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410090041/https://www.world.rugby/u20/news/296716 |archive-date=10 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- ! scope=row| Amptelike ondersteuners | Accor,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/802374/all-accor-live-limitless-announced-as-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=ALL – Accor Live Limitless announced as Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=11 April 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Aramis Rugby,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/723422/aramis-rugby-announced-as-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=Aramis Rugby announced as Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=13 Junie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> France Pare-brise,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/702552/france-pare-brise-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=France Pare-Brise becomes official supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=30 Maart 2022 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Groupe Casino]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/788023/casino-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=Casino becomes Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 Maart 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Koezio,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/708448/koesio-and-its-sustainableteam-become-official-supporters-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=Koesio and its #SustainableTeam become Official Supporters of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=20 April 2022 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> PPA Business School,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/702988/ppa-business-school-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=PPA Business School becomes Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 April 2022 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[RATP]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/815696/ratp-group-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-2023 |title=RATP Group becomes Official Supporter of Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=17 Junie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Sage (maatskappy)|Sage]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/693521/sage-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-2023 |title=Sage becomes Official Supporter of Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Maart 2022 |accessdate=28 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328072352/https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/693521/sage-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-2023 |archive-date=28 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en Volvic.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/785156/volvic-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023-and-unveils-a-special-film-depicting-the-power-of-nature |title=Volvic becomes Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 and unveils a special film depicting the power of nature |publisher=rugbyworldcup.com |date=8 Februarie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} == Betrokkenes == === Wedstrydbeamptes === Wêreldrugby het die volgende twaalf skeidsregters, sewe lynregters en vir die eerste keer ’n uitgebreide televisieskeidsregtersspan van sewe vir die 48 wedstryde benoem. Onder die span was [[Wayne Barnes]], wat die eerste skeidsregter was wat vir sy vyfde rugbywêreldbekertoernooi geblaas het, terwyl Nika Amasjoekeli die eerste Georgiese skeidsregter tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi en sedert die professionele tydperk die eerste vlak twee-skeidsregter was. Matthew Carley, Karl Dickson en Andrew Brace het hulle debuut as skeidsregters gemaak en Joy Neville was die eerste vrou wat wedstryde tydens ’n mansrugbywêreldbekertoernooi hanteer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/808667/everyones-team-world-rugby-announces-emirates-match-official-team-selected-for-rugby-world-cup-2023-in-france |title=Everyone’s team – World Rugby announces Emirates match official team selected for Rugby World Cup 2023 in France |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Mei 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date=10 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510201849/https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/808667/everyones-team-world-rugby-announces-emirates-match-official-team-selected-for-rugby-world-cup-2023-in-france |url-status=dead }}</ref> {{col-begin}} {{col-2}} ; Skeidsregters * {{vlagikoon|Australië}} [[Nic Berry]] <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} [[Angus Gardner]] <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Wayne Barnes]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Matthew Carley]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Karl Dickson]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Luke Pearce]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Mathieu Raynal]] <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Georgië}} [[Nika Amasjoekeli]] <small>([[Georgiese Rugbyunie|Georgië]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Andrew Brace]] <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Ben O’Keeffe]] <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Paul Williams]] <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Jaco Peyper]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> {{col-2}} ; Lynregters * {{vlagikoon|Australië}} Jordan Way <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Christophe Ridley <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Pierre Brousset <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Chris Busby <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Italië}} Andrea Piardi <small>([[Italiaanse Rugbyfederasie|Italië]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} James Doleman <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Craig Evans <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> ; Televisieskeidsregters * {{vlagikoon|Australië}} Brett Cronan <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Tom Foley <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Brian MacNeice <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Joy Neville <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Brendon Pickerill <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Marius Jonker]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Ben Whitehouse <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> {{col-end}} === Spanne === Elke land kon 33 spelers vir die toernooi kies. Die spanne moes teen 28 Augustus 2023 aan Wêreldrugby voorgelê word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/rugby-union/rugby-world-cup/rugby-world-cup-teams-squads/ |title=Rugby World Cup 2023 teams and squads |publisher=The Roar |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Ten einde van ’n beter beskerming van die spelers se gesondheid het Wêreldrugby aangekondig om die aantal spelers per span vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis van 31 na 33 te verhoog,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/coupe-du-monde/2023/coupe-du-monde-les-groupes-pour-la-coupe-du-monde-passent-de-31-a-33-joueurs_sto8144635/story.shtml |title=Les groupes pour la Coupe du monde passent de 31 à 33 joueurs |publisher=Rugbyrama |author=Romain Lafon |date=22 Februarie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> waarvolgens altesaam 660 spelers aan die toernooi deelgeneem het. Volgens statistieke was Nieu-Seeland die span met die hoogste aantal gemiddelde toetswedstryde per speler met ’n gemiddelde 46,<ref name=":0">{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/2023/08/30/coupe-du-monde-de-rugby-2023-toutes-les-statistiques-a-connaitre-avant-le-debut-de-la-coupe-du-monde-11422314.php |title=Coupe du monde de rugby 2023 – Toutes les statistiques à connaître avant le début de la Coupe du monde |publisher=Rugbyrama |author=Raphaël Plancheron-Hérault, Gaspard Lasmartres |date=30 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> waaronder die speler met die meeste toetswedstryde [[Sam Whitelock]] (146).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/profile.asp?ABID=1104 |title=Samuel Whitelock #1104 |publisher=[[All Blacks]] |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Wat ouderdom betref was die oudste span dié van Suid-Afrika met ’n gemiddelde ouderdom van 29,8 jaar, terwyl Australië die jongste span gehad het met ’n gemiddelde van 25,8 jaar per speler, waaronder die jongste speler in die toernooi: [[Max Jorgensen]] wat op 2 September sy 19de verjaarsdag gevier het, ses dae voor die afskop van die toernooi. Die oudste speler was die Namibiër [[Pieter-Jan van Lill]] op 39 jaar wat in sy vierde rugbywêreldbekertoernooi gespeel het.<ref name=":0" /> Die Chileense klub [[Selknam]] het 30 Chileense spelers beskikbaar gestel, wat dit die professionele klub met die meeste spelers by die toernooi gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/08/27/chile-confirm-final-three-names-for-inaugural-rugby-world-cup/ |title=Chile Confirm Final Three Names for Inaugural Rugby World Cup |publisher=Americas Rugby News |date=27 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die klub met die naasmeeste spelers was [[Moana Pasifika]] met 19 gekeurde spelers: tien Samoane en nege Tongane. Daarop het drie klubs met 18 spelers gevolg: [[Benetton Rugby Treviso]], [[Leinster Rugby|Leinster]] en [[Peñarol Rugby]]. [[Stade Toulousain]] was die Franse klub met die meeste spelers by die toernooi, naamlik 17.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://news.italy24.press/sports/823213.html |title=The clubs with the most players at the 2023 Rugby World Cup: there is also Benetton |publisher=News Italy24 |date=30 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> 161 spelers wat vir die rugbywêreldbekertoernooi gekeur was, is buite die land gebore waarvoor hulle gekeur is, 17 meer as tydens die 2019-toernooi; slegs Argentinië, Namibië en Suid-Afrika het geen speler opgeroep wat in die buiteland gebore is nie. Spelers wat in die buiteland gebore is, kon gekies word op grond van hulle ouers of grootouers se herkoms, maar ook na ’n ononderbroke verblyftydperk van vyf jaar in die betrokke land.<ref name=":1">{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/08/30/foreign-born-produced-homegrown-players-at-rwc-2023/ |title=Foreign-Born / Produced / Homegrown Players at Rugby World Cup 2023 |publisher=Americas Rugby News |author=Paul Tait |date=30 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarbenewens het Wêreldrugby in November 2021 die moontlikheid geïmplementeer vir spelers om van hulle nasionale span te verander nadat hulle vir drie jaar nie vir hulle oorspronklike nasionale span gekies is nie. Om vir ’n ander span te verskyn moes hulle egter in die land gebore wees of ’n ouer of grootouer hê wat in die betrokke land gebore is.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/World-rugby-autorise-le-changement-de-selection/1300926 |title=World Rugby autorise le changement de sélection |publisher=L’Équipe |date=24 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> By hierdie nuwe beleid het veral Samoa en Tonga gebaat met eersgenoemde wat [[Charlie Faumuina]] en [[Christian Lealiifano]] en laasgenoemde wat [[Adam Coleman]] en [[Malakai Fekitoa]] kon oproep, spelers wat voorheen al vir ander nasionale spanne by rugbywêreldbekertoernooie verskyn het.<ref name=":1" /> == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die kwarteindrondte én regstreeks vir die [[Rugbywêreldbeker 2027]]. |- | style="background:#ffc;"|Uit die toernooi geskakel, maar kwalifiseer regstreeks vir die Rugbywêreldbeker 2027. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die Rugbywêreldbeker 2027 mis. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. === Groepfase === 20 spanne het aan die groepfase deelgeneem. Die twee beste spanne in elke groep het na die uitklopfase deurgedring, terwyl die drie beste spanne regstreeks vir die volgende toernooi gekwalifiseer het. ==== Groep A ==== [[Lêer:Nouvelle-Zélande - Uruguay - 2.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Nieu-Seeland en Uruguay op 5 Oktober]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{FRAru}} |4||4||0||0||210||32||+178||27||2||'''18''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{NZLru}} |4||3||0||1||253||47||+206||38||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{ITAru}} |4||2||0||2||114||181||–67||15||2||'''10''' |- |style="text-align:left;"|{{URUru}} |4||1||0||3||65||164||–99||9||1||'''5''' |- |style="text-align:left;"|{{NAMru}} |4||0||0||4||37||255||–218||3||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 8 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 27–13 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28766 Verslag] | weg = {{NZLru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian Penaud]], [[Melvyn Jaminet]]<br />'''Doelskop:''' [[Thomas Ramos]]<br />'''Strafdoele:''' [[Thomas Ramos]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Mark Telea]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Richie Mo’unga]]<br />'''Kaart:''' [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] {{Geelkaart|58|68}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;680 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Gregory Alldritt]] (Fra) | notas = [[Antoine Dupont]] (Fra) en [[Nepo Laulala]] (NZL) speel in hulle 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2023/09/07/antoine-dupont-rugby-world-cup-france-big-star-jonah-lomu/ |title=Antoine Dupont could be rugby's biggest star since Jonah Lomu – he can light up the World Cup |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Gavin Mairs |date=7 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Mark Telea]] (NZL) druk ná 91 sekondes die vinnigste drie in dié tyd tydens ’n openingswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/watch-all-blacks-stun-the-stade-de-france-with-record-breaking-try-in-rugby-world-cup-opener-against-france |title=WATCH: All Blacks stun the Stade de France with record-breaking try |publisher=Planet Rugby |author=Colin Newboult |date=8 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Nieu-Seeland se eerste nederlaag tydens die groepfase.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/france-hand-the-all-blacks-their-first-ever-rugby-world-cup-pool-stage-defeat |title=France hand the All Blacks their first-ever Rugby World Cup pool stage defeat |publisher=Planet Rugby |date=8 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Nieu-Seeland se ergste rugbywêreldbekernederlaag in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/all-blacks-suffer-first-rugby-world-cup-pool-match-loss-in-history-as-france-start-with-a-bang-20230909-p5e3az.html |title=All Blacks claim they can still lift trophy after suffering heaviest World Cup defeat |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Tom Decent |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die eerste keer in ’n rugbywêreldbekerwedstryd kon Nieu-Seeland geen wedstrydpunte behaal nie.'' * ''Tot en met hierdie nederlaag was Nieu-Seeland die laaste span wat nie ’n groepwedstryd verloor het nie. }} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2023 | tyd = 13:00 (MEST) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 52–8 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28767 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lorenzo Cannone]], [[Paolo Garbisi]], [[Dino Lamb]], [[Ange Capuozzo]], [[Hame Faiva]], [[Manuel Zuliani]], [[Paolo Odogwu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tommaso Allan]] (7)<br />'''Strafdoel:''' [[Tommaso Allan]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Gerswin Mouton]]<br />'''Strafdoel:''' [[Tiaan Swanepoel]]<br />'''Kaart:''' [[Torsten van Jaarsveld]] {{Geelkaart|10|20}} | stadion = [[Stade Geoffroy-Guichard]], [[Saint-Étienne]] | bywoning = 35&nbsp;515 | skeidsregter = [[Andrew Brace]] ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|IRL]]) | speler van die wedstryd = [[Lorenzo Cannone]] (Ita) | notas = Dit is Italië se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/857311/italy-defeat-namibia-52-8-in-pool-a |title=Italy defeat Namibia 52–8 in Pool A |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Italië se grootste oorwinning oor Namibië in dié tyd.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://sport.virgilio.it/italia-namibia-mondiali-rugby-2023-833557 |title=Mondiali Rugby, Italia-Namibia è una vittoria da record per gli Azzurri. Ma c'è chi storce il naso |publisher=Virgilio |author=Roberto Barbacci |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 14 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 27–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28774 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Antoine Hastoy]], [[Peato Mauvaka]], [[Louis Bielle-Biarrey]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Melvyn Jaminet]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Melvyn Jaminet]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Romain Taofifenua]] {{Geelkaart|27|37}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Nicolas Freitas]], [[Baltazar Amaya]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Etcheverry]] | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 48&nbsp;821 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Maxime Lucu]] (Fra) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/848960/rugby-world-cup-2023-france-uruguay-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: France v Uruguay |publisher=rugbyworldcup.com |date=13 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 15 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 71–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28775 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cam Roigard]] (2), [[Damian McKenzie]] (2), [[Leicester Fainga’anuku]], [[Anton Lienert-Brown]], [[Ethan de Groot]], [[Dalton Papali’i]], [[David Havili]], [[Caleb Clarke]], [[Rieko Ioane]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Damian McKenzie]] (8)<br />'''Kaart:''' [[Ethan de Groot]] {{Rooikaart|0|72}} | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Tiaan Swanepoel]] | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 31&nbsp;996 | skeidsregter = [[Luke Pearce]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Cam Roigard]] (NZL) | notas = [[Sam Whitelock]] word ná [[Richie McCaw]] die tweede Nieu-Seelandse rugbyspeler wat in sy 148ste toetswedstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66797354 |title=New Zealand v Namibia team news: Sam Whitelock to join Richie McCaw as most-capped All Black |publisher=[[BBC]] |date=13 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Ethan de Groot]] (NZL) ontvang in die 72ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Namibiër [[Adriaan Booysen]] uitgevoer het. Daarmee word hy die eerste Nieu-Seelandse speler wat ’n rooikaart in ’n rugbywêreldbekerwedstryd ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66826612 |title=New Zealand 71–3 Namibia: All Blacks run in 11 tries but Ethan de Groot sent off |publisher=[[BBC]] |author=Joe Rindl |date=15 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 20 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 38–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28782 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lorenzo Pani]], [[Michele Lamaro]], [[Montanna Ioane]], [[Lorenzo Cannone]], [[Ignacio Brex]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tommaso Allan]] (5)<br />'''Strafdoel:''' [[Paolo Garbisi]]<br />'''Kaarte:''' [[Niccolo Cannone]] {{Geelkaart|25|35}}, [[Danilo Fischetti]], {{Geelkaart|27|37}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Nicolás Freitas]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Etcheverry]]<br />'''Skepdoel:''' [[Felipe Etcheverry]]<br />'''Kaart:''' [[Andres Vilaseca]] {{Geelkaart|43|53}} | stadion = [[Allianz Riviera|Stade de Nice]], [[Nice]] | bywoning = 28&nbsp;627 | skeidsregter = [[Angus Gardner]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Michele Lamaro]] (Ita) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849322/rugby-world-cup-2023-italy-uruguay-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Italy v Uruguay |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[Sebastian Negri]] (Ita) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/italys-negri-wary-dangerous-uruguay-2023-09-17/ |title=Italy's Negri wary of dangerous Uruguay |publisher=[[Reuters]] |date=17 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 21 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 96–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28783 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian Penaud]] (3), [[Jonathan Danty]] (2), [[Charles Ollivon]] (2), [[Thibaud Flament]], [[Antoine Dupont]], [[Louis Bielle-Biarrey]] (2), [[Baptiste Couilloud]], [[Melvyn Jaminet]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Thomas Ramos]] (12) | wegpunte = '''Kaarte:''' [[Johan Deysel]] {{Rooikaart|0|45}}, [[Jason Benade]] {{Geelkaart|80|80+}} | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 63&nbsp;486 | skeidsregter = [[Matthew Carley]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Damian Penaud]] (Fra) | notas = [[Oela Blaauw]] (Nam) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/namibia-rotate-squad-world-cup-clash-with-hosts-france-2023-09-19/ |title=Namibia rotate squad for World Cup clash with hosts France |publisher=[[Reuters]] |author=Nick Said |date=19 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Damian Penaud]] (Fra) teken ’n driekuns aan.'' * ''[[Johan Deysel]] (Nam) ontvang in die 45ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Fransman [[Antoine Dupont]] uitgevoer het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/france-v-namibia-five-takeaways-from-rugby-world-cup-clash-as-records-tumble-but-at-what-cost |title=France v Namibia: Five takeaways from Rugby World Cup clash as records tumble but at what cost |publisher=Planet Rugby |author=James While |date=21 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Frankryk se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lemonde.fr/en/sports/article/2023/09/22/rugby-world-cup-2023-france-s-record-breaking-night-against-namibia_6138444_9.html |title=Rugby World Cup 2023: France's record-breaking night against Namibia |publisher=[[Le Monde]] |author=Martin Untersinger |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Namibië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66884634 |title=France 96–0 Namibia: Antoine Dupont injured as hosts score 14 tries in Marseille |publisher=[[BBC]] |author=Mantej Mann |date=21 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 27 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{URUru-r}} | telling = 36–26 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28790 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Baltazar Amaya]] (2), [[German Kessler]], [[Santiago Arata]], [[Bautista Basso]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Felipe Etcheverry]] (3), [[Felipe Berchesi]]<br />'''Strafdoel:''' [[Felipe Berchesi]]<br />'''Kaart:''' [[Eric Dosantos]] {{Geelkaart|76|80+}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Gerswin Mouton]], [[JC Greyling]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tiaan Swanepoel]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Tiaan Swanepoel]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Johan Coetzee (rugbyspeler)|Johan Coetzee]] {{Geelkaart|48|58}}, [[Tjiuee Uanivi]] {{Geelkaart|61|71}}, [[Desiderius Sethie]] {{Rooikaart|0|63}} | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 49&nbsp;342 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[Santiago Arata]] (Uru) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862456/rugby-world-cup-2023-uruguay-namibia-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Uruguay v Namibia |publisher=rugbyworldcup.com |date=26 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Dit is Namibië se meeste punte in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref name="URUvNAM">{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/uruguay-namibia-rugby-world-cup-d835e32dd8c3eb543ce203434ae1c50f |title=Uruguay wins at Rugby World Cup after 3 yellow cards for Namibia |publisher=Associated Press |date=27 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Uruguay se meeste punte in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref name="URUvNAM" /> * ''[[Desiderius Sethie]] (Nam) ontvang in die 63ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Uruguaan [[Bautista Basso]] uitgevoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby-world-cup-2023/300978894/rugby-world-cup-red-and-yellow-cards-cost-namibia-during-defeat-to-uruguay |title=Rugby World Cup: Red and yellow cards cost Namibia during defeat to Uruguay |publisher=Stuff |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 29 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 96–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28792 Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (2), [[Aaron Smith]] (3), [[Mark Telea]], [[Ardie Savea]] (2), [[Brodie Retallick]], [[Dalton Papali’i]], [[Dane Coles]] (2), [[Damian McKenzie]], [[Anton Lienert-Brown]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (9), [[Damian McKenzie]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ange Capuozzo]], [[Montanna Ioane]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tommaso Allan]], [[Paolo Garbisi]]<br />'''Strafdoel:''' [[Tommaso Allan]] | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 57&nbsp;672 | skeidsregter = [[Matthew Carley]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Ardie Savea]] (NZL) | notas = [[Sam Whitelock]] word die eerste Nieu-Seelandse rugbyspeler wat in sy 149ste toetswedstryd speel. Dit is ook die naasmeeste in dié tyd ná die Wallieser [[Alun Wyn Jones]] (158 vir Wallis en twaalf vir die [[Britse en Ierse Leeus]]).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/news/sam-whitelock-breaks-all-blacks-appearance-record-against-italy-160318 |title=Sam Whitelock breaks All Blacks appearance record against Italy |publisher=Rugby World |author=Josh Graham |date=29 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Aaron Smith]] (NZL) teken ’n driekuns aan. }} {{rugbywedstryd | datum = 5 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 73–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28798 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian McKenzie]] (2), [[Richie Mo’unga]], [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (2), [[Cam Roigard]], [[Fletcher Newell]], [[Leicester Fainga’anuku]] (3), [[Tamaiti Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (5), [[Damian McKenzie]] (2), [[Beauden Barrett]] (2) | wegpunte = | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 57&nbsp;083 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Damian McKenzie]] (NZL) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862923/rugby-world-cup-2023-new-zealand-uruguay-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: New Zealand v Uruguay |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[Sam Whitelock]] (NZL) word slegs die tweede rugbyspeler wat in sy 150ste toetswedstryd speel en die eerste wat in 23 rugbywêreldbekerwedstryde verskyn.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/873651/new-zealand-announce-squad-to-play-uruguay |title=Whitelock to break RWC record – New Zealand name team to play Uruguay |publisher=rugbyworldcup.com |date=5 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[Leicester Fainga’anuku]] (NZL) teken ’n driekuns aan.'' * ''Nadat Uruguay geen punte kon aanteken nie, word dit die eerste rugbywêreldbekertoernooi waartydens vyf spanne geen punte kon aanteken nie.'' * <span style="color:green">''Nieu-Seeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67021820 |title=New Zealand 73–0 Uruguay: All Blacks reach Rugby World Cup quarter-finals with 11-try win |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=5 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 60–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28799 Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian Penaud]] (2), [[Louis Bielle-Biarrey]], [[Thomas Ramos]], [[Matthieu Jalibert]], [[Peato Mauvaka]], [[Yoram Moefana]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Thomas Ramos]] (6), [[Melvyn Jaminet]]<br />'''Strafdoele:''' [[Thomas Ramos]], [[Melvyn Jaminet]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Manuel Zuliani]]<br />'''Doelskop:''' [[Tommaso Allan]] | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 58&nbsp;102 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Gregory Alldritt]] (Fra) | notas = [[Simone Ferrari]] en [[Luca Morisi]] (albei Ita) speel in hulle 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/873770/italy-announce-squad-to-play-france |title=New front row, reshuffled backline – Italy name team to play France |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Dit is Frankryk se grootste oorwinning oor Italië in dié tyd.'' * <span style="color:green">''Frankryk vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67032236 |title=France 60–7 Italy: Hosts earn crushing win to reach World Cup quarter-finals |publisher=[[BBC]] |author=Emma Smith |date=6 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Italië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/oct/06/rugby-world-cup-damien-penaud-leads-rout-of-italy-as-france-confirm-progress-in-style |title=Damien Penaud leads eight-try rout of Italy as France confirm progress in style |publisher=[[The Guardian]] |author=Luke McLaughlin |date=6 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep B ==== [[Lêer:Match Écosse - Afrique du Sud au Vélodrome de Marseille, 10 septembre 2023 19.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Suid-Afrika en Skotland op 10 September]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{IRLru}} |4||4||0||0||190||46||+144||27||3||'''19''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{RSAru}} |4||3||0||1||151||34||+117||22||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{SCOru}} |4||2||0||2||146||71||+75||21||2||'''10''' |- |style="text-align:left;"|{{TGAru}} |4||1||0||3||96||177||–81||13||1||'''5''' |- |style="text-align:left;"|{{ROMru}} |4||0||0||4||32||287||–255||4||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2023 | tyd = 15:30 (MEST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 82–8 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28768 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jamison Gibson-Park]], [[Hugo Keenan]], [[Tadhg Beirne]] (2), [[Bundee Aki]] (2), [[Johnny Sexton]] (2), [[Rob Herring]], [[Peter O’Mahony]] (2), [[Joe McCarthy]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (7), [[Jack Crowley]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[Gabriel Rupanu]]<br />'''Strafdoel:''' [[Gabriel Rupanu]]<br />'''Kaart:''' [[Marius Simionescu]] {{Geelkaart|31|41}} | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 41&nbsp;170 | skeidsregter = [[Nika Amasjoekeli]] ([[Georgiese Rugbyunie|GEO]]) | speler van die wedstryd = [[Peter O’Mahony]] (Irl) | notas = Dit is Ierland se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66754098 |title=Rugby World Cup: Ireland 82–8 Romania – Johnny Sexton stars as Irish score 12 tries |publisher=[[BBC]] |author=Matt Gault |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Ierland se grootste oorwinning oor Roemenië in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/09/ireland-romania-rugby-world-cup-match-report |title=Sexton shines as Ireland start Rugby World Cup with 12-try rout of Romania |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Aylwin |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 18–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28772 Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Pieter-Steph du Toit]], [[Kurt-Lee Arendse]]<br />'''Doelskop:''' [[Faf de Klerk]]<br />'''Strafdoele:''' [[Manie Libbok]] (2) | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Finn Russell]] | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 63&nbsp;586 | skeidsregter = [[Angus Gardner]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Manie Libbok]] (RSA) | notas = [[Faf de Klerk]] (RSA) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/sport/rugby/rugby-world-cup-2023/faf-de-klerk-hits-50-cap-milestone-for-springboks-against-scotland/ |title=Faf de Klerk hits 50-cap milestone for Springboks against Scotland |publisher=The South African |author=Luke Menezies |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 59–16 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28778 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tadhg Beirne]], [[Caelan Doris]], [[Mack Hansen]], [[Johnny Sexton]], [[James Lowe]], [[Bundee Aki]] (2), [[Rob Herring]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (4), [[Ross Byrne]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Johnny Sexton]]<br />'''Kaart:''' [[Peter O’Mahony]] {{Geelkaart|43|53}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Vaea Fifita]]<br />'''Doelskop:''' [[William Havili]]<br />'''Strafdoele:''' [[William Havili]] (3) | stadion = [[Stade de la Beaujoire]], [[Nantes]] | bywoning = 31&nbsp;673 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Bundee Aki]] (Irl) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd tussen Ierland en Tonga sedert die heel eerste 1987-toernooi, toe hulle mekaar in die groepfase ontmoet het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849109/rugby-world-cup-2023-ireland-tonga-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Ireland v Tonga |publisher=rugbyworldcup.com |date=15 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Johnny Sexton oortref [[Ronan O’Gara]] se vorige rekord van 1083 punte en word Ierland se beste puntemaker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/johnny-sexton-ronan-ogara-ireland-points-record-b2412862.html |title=Johnny Sexton passes Ronan O’Gara as all-time leading Irish points scorer |publisher=The Independent |author=Harry Latham-Coyle |date=16 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2023 | tyd = 15:00 (MEST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 76–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28779 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cobus Reinach]] (3), [[Makazole Mapimpi]] (3), [[Damian Willemse]], [[Deon Fourie]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Grant Williams]] (2), [[Willie le Roux]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Damian Willemse]] (5), [[Faf de Klerk]] (2) | wegpunte = | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 38&nbsp;789 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[Makazole Mapimpi]] (RSA) | notas = [[Cobus Reinach]] en [[Makazole Mapimpi]] (albei RSA) teken ’n driekuns aan.'' * ''Suid-Afrika behaal die vinnigste offensiewe bonuspunt in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd, toe hulle die vierde drie ná elf minuut en 13 sekondes ná die afskop kon druk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ultimaterugby.com/news/south-africa%27s-break-record-for-fastest-ever-try-bonus-point%21-%7C-rugby-world-cup-2023/652235 |title=South Africa's break record for FASTEST ever try bonus point! – Rugby World Cup 2023 |publisher=Ultimate Rugby |date=19 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 8–13 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28787 Verslag] | weg = {{IRLru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Cheslin Kolbe]]<br />'''Strafskop:''' [[Manie Libbok]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Mack Hansen]]<br />'''Doelskop:''' [[Johnny Sexton]]<br />'''Strafdoele:''' [[Johnny Sexton]], [[Jack Crowley]] | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;542 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Bundee Aki]] (Irl) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne, asook die eerste toetswedstryd op ’n neutrale plek.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/23/south-africa-ireland-rugby-world-cup-match-report |title=Sexton steers Ireland to victory as South Africa pay penalty for poor kicking |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=23 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Peter O’Mahony]] speel in sy 100ste toetswedstryd (99 vir Ierland en een vir die [[Britse en Ierse Leeus]]).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/866861/ireland-announce-squad-to-play-south-africa |title=O'Mahony and Aki set for landmark caps – Ireland name team to play South Africa |publisher=rugbyworldcup.com |date=21 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Bundee Aki]] (Irl) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/gallery/bundee-aki-set-for-50th-cap/ |title=Bundee Aki Set For 50th Cap |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=21 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date=21 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121235653/https://www.irishrugby.ie/gallery/bundee-aki-set-for-50th-cap/ |url-status=dead }}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 45–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28788 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[George Turner]], [[Duhan van der Merwe]], [[Kyle Steyn]], [[Rory Darge]], [[George Horne]], [[Blair Kinghorn]], [[Darcy Graham]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Finn Russell]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Solomone Kata]], [[Ben Tameifuna]]<br />'''Doelskoppe:''' [[William Havili]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[William Havili]]<br />'''Kaarte:''' [[Afusipa Taumoepeau]] {{Geelkaart|34|44}}, [[Vaea Fifita]] {{Rooikaart|0|77}} | stadion = [[Allianz Riviera|Stade de Nice]], [[Nice]] | bywoning = 33&nbsp;189 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Duhan van der Merwe]] (Sko) | notas = [[Patrick Pellegrini]] (Tga) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2023/09/24/from-level-5-club-rugby-tonga-fly-half-scotland-pellegrini/ |title=The incredible journey of Pat Pellegrini: From level 5 club rugby to playing for Tonga at World Cup |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Daniel Schofield |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Adam Coleman]] het sy debuut vir Tonga gemaak, nadat hy voorheen tussen 2016 en 2019 in 36 toetswedstryde vir Australië uitgedraf en sy laaste toetswedstryd vir die Wallabies tydens die 2019-toernooi gemaak het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/former-wallaby-coleman-set-make-tonga-debut-against-scotland-2023-09-22/ |title=Former Wallaby Coleman set to make Tonga debut against Scotland |publisher=[[Reuters]] |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Vaea Fifita]] (Tga) ontvang in die 77ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Skot [[Finn Russel]] uitgevoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby-world-cup-2023/300976912/rugby-world-cup-exall-black-vaea-fifita-red-carded-during-tongas-loss-to-scotland |title=Rugby World Cup: Ex-All Black Vaea Fifita red carded during Tonga's loss to Scotland |publisher=Stuff |date=25 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 84–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28795 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Hamish Watson]], [[Ali Price]], [[Darcy Graham]] (4), [[Matt Fagerson]], [[Chris Harris]], [[Ollie Smith]], [[Ben Healy]], [[Johnny Matthews]], [[Rory Darge]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ben Healy]] (11), [[George Horne]] | wegpunte = '''Kaarte:''' [[Robert Irimescu]] {{Geelkaart|29|39}}, [[Florian Rosu]] {{Geelkaart|31|41}}, [[Marius Simionescu]] {{Geelkaart|38|48}} | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 46&nbsp;516 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Darcy Graham]] (Sko) | notas = [[Johnny Matthews]] (Sko) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://glasgowwarriors.org/matthews-in-line-for-scotland-debut/ |title=Matthews in line for Scotland debut |publisher=Glasgow Warriors |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Darcy Graham]] teken ’n driekuns aan en druk vier drieë.'' * ''Dit is Skotland se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://scottishrugby.org/fixtures-and-results/internationals/2023-24/2023-rugby-world-cup/scotland-v-romania/ |title=Scotland v Romania |publisher=[[Skotse Rugbyunie]] |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Skotland se grootste oorwinning oor Roemenië in dié tyd.'' * ''Skotland word die eerste span wat daarin slaag om vir die sesde keer in ’n rugbywêreldbekerwedstryd geen punte af te staan nie.'' * <span style="color:red">''Roemenië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66974102 |title=Scotland 84–0 Romania: Darcy Graham scores four tries as Scots set up Ireland decider |publisher=[[BBC]] |author=Tom English |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 49–18 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28797 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cobus Reinach]], [[Canan Moodie]], [[Deon Fourie]], [[Jesse Kriel]], [[Willie le Roux]], [[Marco van Staden]], [[Kwagga Smith]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Handré Pollard]] (4), [[Manie Libbok]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ben Tameifuna]], [[Fine Inisi]], [[Patrick Pellegrini]]<br />'''Strafdoel:''' [[William Havili]] | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 60&nbsp;387 | skeidsregter = [[Luke Pearce]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Deon Fourie]] (RSA) | notas = <span style="color:red">Tonga is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66977394 |title=South Africa 49–18 Tonga: World champions edge towards quarter-finals with bonus-point win |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=1 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 7 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 36–14 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28802 Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[James Lowe]], [[Hugo Keenan]] (2), [[Iain Henderson]], [[Dan Sheehan]], [[Garry Ringrose]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ewan Ashman]], [[Ali Price]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Finn Russell]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Ollie Smith]] {{Geelkaart|42|52}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;459 | skeidsregter = [[Nic Berry]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Jamison Gibson-Park]] (Irl) | notas = [[Blair Kinghorn]] (Sko) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://scottishrugby.org/kinghorn-reaches-half-century-as-scotland-team-named-for-final-pool-b-encounter/ |title=Kinghorn reaches half-century as Scotland team named for final Pool B encounter |publisher=[[Skotse Rugbyunie]] |date=5 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Peter O’Mahony]] word die tiende Ierse rugbyspeler wat in sy 100ste toetswedstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/ireland-peter-o-mahony-munster-john-hayes-irish-rugby-b2425045.html |title=Peter O’Mahony targets more Ireland milestones as he reaches 100 caps |publisher=The Independent |author=Ed Elliot |date=5 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Ierland en Suid-Afrika vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/oct/07/ireland-scotland-rugby-world-cup-match-report |title=Hugo Keenan’s double helps Ireland march on and knock out Scotland |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Skotland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67043564 |title=Rugby World Cup: Ireland 36–14 Scotland –x Imperious Irish crush Scots to reach quarter-finals |publisher=[[BBC]] |author=Tom English |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{TGAru-r}} | telling = 45–24 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28804 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Solomone Kata]] (2), [[George Moala]], [[Afusipa Taumoepeau]], [[Sione Vailanu]], [[Pita Ahki]], [[Kyren Taumoefolau]]<br />'''Doelskoppe:''' [[William Havili]] (5)<br />'''Kaart:''' [[Halaleva Fifita]] {{Geelkaart|32|42}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Cristi Boboc]], [[Florin Surugiu]], [[Marius Simionescu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Alin Conache]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Alin Conache]]<br />'''Kaart:''' [[Alin Conache]] {{Geelkaart|69|79}} | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 45&nbsp;042 | skeidsregter = [[Angus Gardner]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[George Moala]] (Tga) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/870766/rugby-world-cup-2023-tonga-romania-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Tonga v Romania |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Tonga se meeste punte in ’n rugbywêreldbekerwedstryd in dié tyd, asook hulle grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/tonga-claim-their-biggest-ever-rugby-world-cup-win-over-gutsy-but-winless-romania |title=Tonga claim their biggest-ever Rugby World Cup victory over gutsy but winless Romania |publisher=Planet Rugby |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Roemenië staan met 287 punte en 43 drieë die meeste deur enige span in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi af.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/tonga-romania-rugby-world-cup-15c4d0089cd7536a2164cc259b809944 |title=Tonga ends Rugby World Cup with win against Romania |publisher=AP News |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep C ==== [[Lêer:Matmut Atlantique Wales vs Fiji.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Wallis en Fidji op 10 September]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{WALru}} |4||4||0||0||143||59||+84||17||3||'''19''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{FIJru}} |4||2||0||2||88||83||+5||9||3||'''11''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{AUSru}} |4||2||0||2||90||91||–1||11||3||'''11''' |- |style="text-align:left;"|{{PORru}} |4||1||1||2||64||103||–39||8||0||'''6''' |- |style="text-align:left;"|{{GEOru}} |4||0||1||3||64||113||–49||7||1||'''3''' |} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2023 | tyd = 18:00 (MEST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 35–15 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28769 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jordan Petaia]], [[Mark Nawaqanitawase]], [[Ben Donaldson]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Ben Donaldson]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Ben Donaldson]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Loeka Iwanisjwili]], [[Beka Gigasjwili]]<br />'''Doelskop:''' [[Tedo Abzhandadse]]<br />'''Strafdoel:''' [[Loeka Matkawa]]<br />'''Kaart:''' [[Miriani Modebadse]] {{Geelkaart|42|52}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 75&nbsp;770 | skeidsregter = [[Luke Pearce]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Ben Donaldson]] (Aus) | notas = [[Taniela Tupou]] (Aus) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849628/australia-announcement-squad-to-play-georgia |title=Tupou wins 50th cap – Australia name team to play Georgia |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 32–26 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28773 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Josh Adams]], [[George North]], [[Louis Rees-Zammit]], [[Elliot Dee]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Biggar]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Corey Domachowski]] {{Geelkaart|68|78}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Waisea Nayacalevu]], [[Lekima Tagitagivalu]], [[Josua Tuisova]], [[Mesake Doge]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Frank Lomani]] (2), [[Teti Tela]]<br />'''Kaart:''' [[Lekima Tagitagivalu]] {{Geelkaart|64|74}} | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 41&nbsp;274 | skeidsregter = [[Matthew Carley]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Dan Biggar]] (Wal) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 28–8 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28777 Verslag] | weg = {{PORru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Louis Rees-Zammit]], [[Dewi Lake]], [[Jac Morgan]], [[Taulupe Faletau]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Leigh Halfpenny]] (3), [[Sam Costelow]]<br />'''Kaart:''' [[Johnny Williams]] {{Geelkaart|26|36}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Nicolas Martins]]<br />'''Strafdoel:''' [[Samuel Marques]]<br />'''Kaart:''' [[Vincent Pinto]] {{Rooikaart|0|77}} | stadion = [[Allianz Riviera|Stade de Nice]], [[Nice]] | bywoning = 28&nbsp;700 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Jac Morgan]] (Wal) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne, hoewel hulle vroeër in ’n rugbywêreldbekerkwalifiseringswedstryd ontmoet het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66778036 |title=Rugby World Cup: When Wales' class of 1994 put 100 points on Portugal |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=14 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Tomos Williams]] (Wal) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cardiffrugby.wales/news/tomos-williams-set-to-win-50th-wales-cap-against-portugal |title=Tomos Williams set to win 50th Wales cap against Portugal |publisher=[[Cardiff Blues]] |date=13 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Vincent Pinto]] (Por) ontvang in die 77ste minuut ’n rooikaart omdat hy tydens ’n vangpoging die Wallieser [[Josh Adams]] met sy voet in die gesig getref het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/portugal-star-banned-after-controversial-red-card-for-flying-kick |title=Portugal star banned after controversial red card for flying kick |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=19 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 15–22 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28780 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Mark Nawaqanitawase]], [[Suli Vunivalu]]<br />'''Doelskop:''' [[Ben Donaldson]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ben Donaldson]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Josua Tuisova]]<br />'''Doelskop:''' [[Simione Kuruvoli]]<br />'''Strafdoele:''' [[Simione Kuruvoli]] (4), [[Frank Lomani]] | stadion = [[Stade Geoffroy-Guichard]], [[Saint-Étienne]] | bywoning = 41&nbsp;294 | skeidsregter = [[Andrew Brace]] ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|IRL]]) | speler van die wedstryd = [[Josua Tuisova]] (Fij) | notas = Dit is Fidji se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit oor Australië en hulle eerste sedert die 18–16-wegoorwinning in 1954.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66839029 |title=Australia 15–22 Fiji: Flying Fijians beat the Wallabies for the first time at Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |author=Joe Rindl |date=17 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Fidji se grootste oorwinning oor Australië in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/17/australia-fiji-rugby-world-cup-match-report |title=Simione Kuruvoli inspires Fiji to landmark World Cup win over Australia |publisher=[[The Guardian]] |author=Andy Bull |date=17 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis ly al die vier [[Die Rugbykampioenskap|Rugbykampioenskapspanne]] ’n nederlaag in ’n groepwedstryd. }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2023 | tyd = 14:00 (MEST) | tuis = {{GEOru-r}} | telling = 18–18 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28785 Verslag] | weg = {{PORru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Akaki Taboetsadse]], [[Tengizi Zamtaradse]]<br />'''Doelskop:''' [[Tedo Abzhandadse]]<br />'''Strafdoele:''' [[Tedo Abzhandadse]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Raffaele Storti]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Samuel Marques]]<br />'''Strafdoele:''' [[Samuel Marques]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Francisco Fernandes]] {{Geelkaart|37|47}} | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 31&nbsp;889 | skeidsregter = [[Paul Williams]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Jerónimo Portela]] (Por) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref name="GEOvPOR">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849473/rugby-world-cup-2023-georgia-portugal-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Georgia v Portugal |publisher=rugbyworldcup.com |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Giorgi Kweseladse]] en [[Nodar Tcheisjwili]] (albei Geo) speel in hulle 50ste toetswedstryd.''<ref name="GEOvPOR" /> * ''Dit is die vierde rugbywêreldbekerwedstryd wat gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/georgia-bemoan-second-half-collapse-against-portugal-2023-09-23/ |title=Georgia bemoan second-half collapse against Portugal |publisher=[[Reuters]] |date=23 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 40–6 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28789 Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Driee:''' [[Gareth Davies]], [[Nick Tompkins]], [[Jac Morgan]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]], [[Gareth Anscombe]]<br />'''Strafdoele:''' [[Gareth Anscombe]] (6)<br />'''Skepdoel:''' [[Gareth Anscombe]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Ben Donaldson]] (2) | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 55&nbsp;296 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Gareth Anscombe]] (Wal) | notas = [[Adam Beard]] (Wal) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/wales-name-side-to-face-wallabies-team-beard-2023922 |title=Lock Beard to win 50th cap as Wales name side to face Wallabies |publisher=[[Rugby Australia]] |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Wallis se grootste oorwinning oor Australië in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.itv.com/news/wales/2023-09-24/wales-v-australia-live-updates-as-gatlands-men-take-on-the-wallabies |title=Wales 40–6 Australia: Record win sends Warren Gatland's side through to the World Cup knockouts |publisher=ITV News |author=Matt Southcombe |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Australië se grootste rugbywêreldbekernederlaag in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/24/wales-australia-rugby-world-cup-match-report |title=Gareth Anscombe helps Wales sail into quarter-finals after easy Australia win |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die eerste keer ly Australië agtereenvolgende rugbywêreldbekernederlae.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/rugby/wales-vs-australia-rugby-world-cup-result-2023-b1109123.html |title=Wales 40–6 Australia: Wallabies fall to record-breaking Rugby World Cup defeat on dream night for the Welsh |publisher=Evening Standard |author=Andrew Baldock |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''As gevolg van hierdie nederlaag val Australië op die tiende plek van [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys, hulle laagste plek in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/870011/australia-fall-to-new-low-in-world-rugby-mens-rankings-powered-by-capgemini |title=Australia fall to new low in World Rugby Men’s Rankings powered by Capgemini |publisher=rugbyworldcup.com |date=25 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Wallis vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66905617 |title=Wales 40–6 Australia: Warren Gatland's side hammer Wallabies to seal World Cup quarter-final spot |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 17–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28794 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Waisea Nayacalevu]], [[Vinaya Habosi]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Frank Lomani]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Frank Lomani]]<br />'''Kaarte:''' [[Semi Radradra]] {{Geelkaart|41|51}}, [[Josua Tuisova]] {{Geelkaart|79|80+}} | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Loeka Matkawa]] (2), [[Dawit Niniasjwili]] (2) | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 39&nbsp;862 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Levani Botia]] (Fij) | notas = [[Irakli Aptsiauri]] (Geo) het sy toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:red">''Georgië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66972971 |title=Fiji 17–12 Georgia: Below-par Pacific Islanders close in on World Cup quarter-finals |publisher=[[BBC]] |author=Mantej Mann |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 34–14 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28796 Verslag] | weg = {{PORru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Richard Arnold ]], [[David Porecki]], [[Angus Bell]], [[Fraser McReight]], [[Marika Koroibete]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ben Donaldson]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Ben Donaldson]]<br />'''Kaarte:''' [[Matt Faessler]] {{Geelkaart|59|69}}, [[Samu Kerevi]] {{Geelkaart|61|71}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Pedro Bettencourt]], [[Rafael Simões]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Samuel Marques]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Pedro Bettencourt]] {{Geelkaart|15|25}} | stadion = [[Stade Geoffroy-Guichard]], [[Saint-Étienne]] | bywoning = 41&nbsp;342 | skeidsregter = [[Nika Amasjoekeli]] ([[Georgiese Rugbyunie|GEO]]) | speler van die wedstryd = [[Rob Valetini]] (Aus) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862921/rugby-world-cup-2023-australia-portugal-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Australia v Portugal |publisher=rugbyworldcup.com |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Portugal is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66978581 |title=Australia 34–14 Portugal: Wallabies keep slim Rugby World Cup knockout hopes alive with win |publisher=[[BBC]] |author=Joe Rindl |date=1 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 7 Oktober 2023 | tyd = 15:00 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 43–19 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28800 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tomas Francis]], [[Liam Williams]], [[Louis Rees-Zammit]] (3), [[George North]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Sam Costelow]] (5)<br />'''Strafdoel:''' [[Sam Costelow]]<br />'''Kaart:''' [[Taine Basham]] {{Geelkaart|71|80+}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Merab Sjarikadse]], [[Vano Karkadse]], [[Dawit Niniasjwili]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Loeka Matkawa]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Dawit Niniasjwili]] {{Geelkaart|71|80+}} | stadion = [[Stade de la Beaujoire]], [[Nantes]] | bywoning = 33&nbsp;580 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[Tommy Reffell]] (Wal) | notas = [[Louis Rees-Zammit]] teken ’n driekuns aan.'' * ''Wallis beëindig die groepfase vir die tweede agtereenvolgende keer as groepwenner, die eerste keer wat hulle daarin kon slaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.itv.com/news/wales/2023-10-08/rugby-world-cup-what-next-for-wales |title=Rugby World Cup: What next for Wales after topping pool? |publisher=ITV |author=Will Hardy |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 23–24 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28805 Verslag] | weg = {{PORru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Levani Botia]], [[Mesake Doge]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Frank Lomani]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Frank Lomani]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Levani Botia]] {{Geelkaart|50|60}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Raffaele Storti]], [[Francisco Fernandes]], [[Rodrigo Marta]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Samuel Marques]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Samuel Marques]] | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 32&nbsp;223 | skeidsregter = [[Luke Pearce]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Nicolas Martins]] (Por) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/870771/rugby-world-cup-2023-fiji-portugal-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Fiji v Portugal |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Portugal se meeste punte en drieë in ’n rugbywêreldbekerwedstryd in dié tyd.'' * ''Dit is Portugal se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit en ook hulle eerste oorwinning oor ’n Stille Oseaan-[[eilandstaat]].''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/oct/08/fiji-portugal-rugby-world-cup-match-report |title=Fiji squeeze into quarter-final against England despite defeat by Portugal |publisher=[[The Guardian]] |author=Gerard Meagher |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Fidji vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66994397 |title=Fiji 23–24 Portugal: England to face Fiji in Rugby World Cup quarter-final |publisher=[[BBC]] |author=Phil Cartwright |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Fidji vorder vir die eerste keer sedert die 2007-toernooi en vir die derde keer in hulle geskiedenis tot die uitklopfase.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/england-v-fiji-live-updates-rugby-world-cup-2023-quarter-final-kickoff-time-how-to-watch-in-new-zealand/5KFYZRV44NHRDIX3IT7DFKTIUE/ |title=England v Fiji result, Rugby World Cup 2023 quarter-final: England deny Fiji comeback to book semifinal spot |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=15 Oktober 2023 |accessdate=23 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223045813/https://www.nzherald.co.nz/sport/england-v-fiji-live-updates-rugby-world-cup-2023-quarter-final-kickoff-time-how-to-watch-in-new-zealand/5KFYZRV44NHRDIX3IT7DFKTIUE/ |archive-date=23 Februarie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Met hierdie nederlaag word Fidji ná Frankryk tydens die 2011-toernooi die tweede span wat ten spyte van twee nederlae die uitklopfase gehaal het.'' * <span style="color:red">''Australië is hiermee uit die toernooi geskakel.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/fiji-advance-despite-loss-portugal-australia-out-2023-10-08/ |title=Fiji advance despite loss to Portugal, Australia out |publisher=[[Reuters]] |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Australië versuim vir die eerste keer om die uitklopfase van ’n rugbywêreldbekertoernooi te haal en word ná Engeland in 2015 die tweede voormalige kampioen wat nie tot die uitklopfase kon vorder nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/rugby-union/fiji-vs-portugal/106099 |title=Fiji 23–24 Portugal: England quarter-final and Australia elimination confirmed despite shock Rugby World Cup result |publisher=[[Sky News]] |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{ENGru}} |4||4||0||0||150||39||+111||17||2||'''18''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{ARGru}} |4||3||0||1||127||69||+58||15||2||'''14''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{JPNru}} |4||2||0||2||109||107||+2||12||1||'''9''' |- |style="text-align:left;"|{{SAMru}} |4||1||0||3||92||75||+17||11||3||'''7''' |- |style="text-align:left;"|{{CHIru}} |4||0||0||4||27||215||–188||4||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 27–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28770 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[George Ford]] (6)<br />'''Skepdoele:''' [[George Ford]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Tom Curry]] {{Rooikaart|0|3}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Rodrigo Bruni]]<br />'''Doelskop:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Strafoel:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Kaart:''' [[Santiago Carreras]] {{Geelkaart|9|19}} | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 63&nbsp;118 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[George Ford]] (Eng) | notas = [[Tom Curry]] ontvang in die derde minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Argentyn [[Juan Cruz Mallía]] uitgevoer het. Daarmee word hy die eerste Engelse speler wat ’n rooikaart in ’n rugbywêreldbekerwedstryd ontvang.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66765685 |title=Tom Curry: England flanker sent off against Argentina following 'bunker' review |publisher=[[BBC]] |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook die vinnigste rooikaart in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd en die eerste ooit wat in die toernooigeskiedenis gewys is ná die gebruik van Wêreldrugby se vuilspelhersieningsproses.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/englands-tom-curry-red-carded-2-minutes-into-world-cup-opener/ |title=England's Tom Curry red carded 2 minutes into World Cup Pool D opener |publisher=Rugbypass |author=Ian Cameron |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[George Ford]] word ná [[Jonny Wilkinson]] tydens die 2003-toernooi teen Frankryk die tweede Engelse rugbyspeler wat drie skepdoele tydens ’n toetswedstryd aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/watch-george-ford-rockets-over-three-drop-goals-in-world-cup-opener |title=WATCH: George Ford rockets over THREE drop goals in World Cup opener |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2023 | tyd = 13:00 (MEST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 42–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28771 Verslag] | weg = {{CHIru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Amato Fakatava]] (2), [[Jone Naikabula]], [[Michael Leitch]], [[Ryoto Nakamura]], [[Warner Dearns]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rikiya Matsuda]] (6)<br />'''Kaart:''' [[Dylan Riley]] {{Geelkaart|46|56}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rodrigo Fernandez]], [[Alfonso Escobar]]<br />'''Doelskop:''' [[Santiago Videla]]<br />'''Kaarte:''' [[Matías Dittus]] {{Geelkaart|24|34}}, [[Martín Sigren]] {{Geelkaart|37|47}} | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 30&nbsp;187 | skeidsregter = [[Nic Berry]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Amato Fakatava]] (Jpn) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/848956/rugby-world-cup-2023-japan-chile-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Japan v Chile |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Dit was ook Chili se eerste rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/chile-rugby-world-cup-torrealba-2897d8530015d9806bd2f30accf811ba |title=Chile savoring every moment of Rugby World Cup debut. Even a big defeat. |publisher=AP News |author=Steve Douglas |date=12 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Keita Inagaki]] (Jpn) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyasia247.com/japan-vs-chile-preview-rwc-2023-pool-d-pool-match/ |title=Japan vs Chile Preview – RWC 2023 Pool D Pool Match |publisher=Rugby Asia 24/7 |date=10 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2023 | tyd = 15:00 (MEST) | tuis = {{SAMru-r}} | telling = 43–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28776 Verslag] | weg = {{CHIru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Duncan Paia’aua]], [[Jonathan Taumateine]], [[Fritz Lee]], [[Sama Malolo]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Christian Leali’ifano]] (2), [[Lima Sopoaga]]<br />'''Strafdoele:''' [[Christian Leali’ifano]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Ulupano Junior Seuteni]] {{Geelkaart|5|15}}, [[Ereatara Enari]] {{Geelkaart|63|73}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Matías Dittus]]<br />'''Doelskop:''' [[Santiago Videla]]<br />'''Strafdoel:''' [[Matias Garafulic]]<br />'''Kaarte:''' [[Alfonso Escobar]] {{Geelkaart|62|72}}, [[Esteban Inostroza]] {{Geelkaart|71|80+}} | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 39&nbsp;291 | skeidsregter = [[Paul Williams]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Theo McFarland]] (Sam) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/samoa-v-chile-preview-pacific-islanders-to-win-compelling-world-cup-clash |title=Samoa v Chile preview: Pacific Islanders to win compelling World Cup clash |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=15 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Benjamín Videla]] (Chi) het sy toetsdebuut gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/underdogs-chile-make-four-changes-samoa-game-2023-09-14/ |title=Underdogs Chile make four changes for Samoa game |publisher=[[Reuters]] |author=Lawrence White |date=14 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 34–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28781 Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lewis Ludlam]], [[Courtney Lawes]], [[Freddie Steward]], [[Joe Marchant]]<br />'''Doelskoppe:''' [[George Ford]] (4)<br />'''Strafddoele:''' [[George Ford]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Rikiya Matsuda]] (4) | stadion = [[Allianz Riviera|Stade de Nice]], [[Nice]] | bywoning = 30&nbsp;500 | skeidsregter = [[Nika Amasjoekeli]] ([[Georgiese Rugbyunie|GEO]]) | speler van die wedstryd = [[George Ford]] (Eng) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd tussen Engeland en Japan sedert die heel eerste 1987-toernooi, toe hulle mekaar in die groepfase ontmoet het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849164/rugby-world-cup-2023-england-japan-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: England v Japan |publisher=rugbyworldcup.com |date=16 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 22 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 19–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28784 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Doelskop:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]] (3), [[Nicolás Sánchez]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Sama Malolo]]<br />'''Doelskop:''' [[D’Angelo Leuila]]<br />'''Strafdoel:''' [[Christian Leali’ifano]]<br />'''Kaart:''' [[Duncan Paia’aua]] {{Geelkaart|1|11}} | stadion = [[Stade Geoffroy-Guichard]], [[Saint-Étienne]] | bywoning = 38&nbsp;358 | skeidsregter = [[Nic Berry]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Emiliano Boffelli]] (Arg) | notas = [[Ben Lam]] (Sam) het sy toetsdebuut gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/samoa-hand-ben-lam-a-start-in-tweaked-side-for-crucial-rugby-world-cup-clash-with-argentina |title=Samoa hand Ben Lam a start in tweaked side for crucial Rugby World Cup clash with Argentina |publisher=Planet Rugby |author=Adam Kyriacou |date=20 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 71–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28786 Verslag] | weg = {{CHIru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Henry Arundell]] (5), [[Theo Dan]] (2), [[Bevan Rodd]], [[Marcus Smith]] (2), [[Jack Willis]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Owen Farrell]] (8) | wegpunte = '''Kaart:''' [[Matías Dittus]] {{Geelkaart|44|54}} | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 44&nbsp;315 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Henry Arundell]] (Eng) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862452/rugby-world-cup-2023-england-chile-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: England v Chile |publisher=rugbyworldcup.com |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[Henry Arundell]] (Eng) teken ’n driekuns aan en druk vyf drieë.'' * ''Henry Arundell se vyf drieë is saam met [[Chris Latham]] (Aus) en [[Josh Lewsey]] (Eng) tydens die 2003-toernooi (teen onderskeidelik Namibië en Uruguay) die naasmeeste deur ’n enkele speler in ’n rugbywêreldbekerwedstryd ná [[Marc Ellis]] (NZL) se ses drieë teen Japan tydens die 1995-toernooi.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2023/09/23/england-v-chile-rugby-world-cup-2023-live-score-updates/ |title=Henry Arundell equals England record with five tries against Chile |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Charlie Morgan |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Henry Arundell word ná [[Douglas Lambert]], Josh Lewsey en [[Rory Underwood]] ook die vierde Engelse rugbyspeler wat vyf drieë in ’n toetswedstryd druk''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/rugby/england-chile-rugby-world-cup-henry-arundell-b1109024.html |title=England 71–0 Chile: Henry Arundell equals record with five-try haul in huge Rugby World Cup win |publisher=Evening Standard |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Engeland staan vir die eerste keer in ’n rugbywêreldbekerwedstryd geen punte af nie.'' * <span style="color:red">''Chili is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66902826 |title=England 71–0 Chile: Henry Arundell scores five tries in Rugby World Cup pool game |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=23 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 28 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 28–22 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28791 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Pieter Labuschagne]], [[Michael Leitch]], [[Kazuki Himeno]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rikiya Matsuda]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Rikiya Matsuda]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Shota Horie]] {{Geelkaart|36|46}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Seilala Lam]], [[Duncan Paia’aua]], [[Christian Leali’ifano]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Christian Leali’ifano]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Alai D’Angelo Leuila]]<br />'''Kaarte:''' [[Jonathan Taumateine]] {{Geelkaart|32|42}}, [[Ben Lam]] {{Rooikaart|0|47}} | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 30&nbsp;187 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Lomano Lemeki]] (Jpn) | notas = [[Kenta Fukuda]] (Jpn) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2023/09/22/more-sports/rugby-world-cup-preparation/ |title=Japan players give insight into Rugby World Cup preparation |publisher=The Japan Times |author=Rich Freeman |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Ben Lam]] (Sam) ontvang in die 47ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Japanner [[Pieter Labuschagne]] uitgevoer het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/28/japan-hold-off-samoa-comeback-to-seal-englands-passage-into-quarter-finals |title=Japan hold off Samoa comeback to seal England’s passage into quarter-finals |publisher=[[The Guardian]] |author=Gerard Meagher |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Engeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66952630 |title=Japan 28–22 Samoa: Brave Blossoms' win puts England into Rugby World Cup quarter-finals |publisher=[[BBC]] |author=Emma Smith |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2023 | tyd = 15:00 (MEST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 59–5 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28793 Verslag] | weg = {{CHIru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Nicolás Sánchez]], [[Juan Martin Gonzalez]] (2), [[Agustín Creevy]], [[Martín Bogado]], [[Rodrigo Isgro]], [[Ignacio Ruiz]], [[Santiago Carreras]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Nicolás Sánchez]] (6), [[Santiago Carreras]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Nicolás Sánchez]]<br />'''Kaart:''' [[Rodrigo Isgro]] {{Geelkaart|26|36}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Tomas Dussaillant]] | stadion = [[Stade de la Beaujoire]], [[Nantes]] | bywoning = 33&nbsp;963 | skeidsregter = [[Paul Williams]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Nicolás Sánchez]] (Arg) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne en die eerste ontmoeting tussen twee Suid-Amerikaanse spanne in ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862914/rugby-world-cup-2023-argentina-chile-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Argentina v Chile |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date=14 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014044701/https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862914/rugby-world-cup-2023-argentina-chile-preview |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/los-pumas-power-past-neighbours-chile-in-first-all-south-american-rugby-world-cup-test |title=Los Pumas power past neighbours Chile in first all-South American Rugby World Cup Test |publisher=Planet Rugby |author=Dylan Coetzee |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Nicolás Sánchez]] word ná [[Agustín Creevy]] die tweede Argentynse rugbyspeler wat in sy 100ste toetswedstryd speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/09/28/nicolas-sanchez-reaches-100-test-caps-for-argentina/ |title=Nicolas Sánchez Reaches 100 Test Caps for Argentina |publisher=Americas Rugby News |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 7 Oktober 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 18–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28801 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ollie Chessum]], [[Danny Care]]<br />'''Doelskop:''' [[Owen Farrell]]<br />'''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Nigel Ah-Wong]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Lima Sopoaga]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Lima Sopoaga]]<br />'''Kaart:''' [[Tumua Manu]] {{Geelkaart|66|76}} | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 47&nbsp;891 | skeidsregter = [[Andrew Brace]] ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|IRL]]) | speler van die wedstryd = [[Lima Sopoaga]] (Sam) | notas = [[Owen Farrell]] oortref [[Jonny Wilkinson]] se vorige rekord van 1179 punte en word Engeland se beste puntemaker.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/owen-farrell-england-points-record-jonny-wilkinson-b2417247.html |title=Owen Farrell breaks Jonny Wilkinson’s long-standing England record |publisher=The Independent |author=Harry Latham-Coyle |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Samoa is hiermee uit die toernooi geskakel.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67041879 |title=Rugby World Cup: England 18–17 Samoa – England sneak narrow win in final pool game |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die enigste keer tydens die 2023-toernooi word die speler van die wedstryd van die verloorspan gekies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ultimaterugby.com/news/eng-18-17-sam%3A-samoa-reaction-%28sopoaga%29/652652 |title=ENG 18–17 SAM: Samoa reaction (Sopoaga) |publisher=Ultimate Rugby |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2023 | tyd = 13:00 (MEST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 27–39 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28803 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Amato Fakatava]], [[Naoto Saito]], [[Jone Naikabula]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rikiya Matsuda]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Rikiya Matsuda]]<br />'''Skepdoel:''' [[Lomano Lemeki]]<br />'''Kaart:''' [[Pieter Labuschagne]] {{Geelkaart|23|33}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Santiago Chocobares]], [[Mateo Carreras]] (3), [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Emiliano Boffelli]] (3), [[Nicolás Sánchez]]<br />'''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]], [[Nicolás Sánchez]] | stadion = [[Stade de la Beaujoire]], [[Nantes]] | bywoning = 31&nbsp;794 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Mateo Carreras]] (Arg) | notas = [[Mateo Carreras]] (Arg) teken ’n driekuns aan.'' * <span style="color:green">''Argentinië vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67046362 |title=Japan 27–39 Argentina: Pumas set up Wales quarter-final with thrilling win |publisher=[[BBC]] |author=Emma Smith |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Japan is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2023/10/08/japan-v-argentina-rugby-world-cup-2023-live-score-updates/ |title=Mateo Carreras hat-trick sets up Argentina v Wales Rugby World Cup quarter-final |publisher=[[Daily Telegraph]] |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} === Uitklopfase === [[Lêer:2023 Rugby World Cup Argentina vs New Zealand 01.jpg|duimnael|Halfeindstryd tussen Argentinië en Nieu-Seeland op 20 Oktober]] {{Wedstrydskema laatste 8 | RD1 = Kwarteindrondte | RD2 = Halfeindrondte | RD3 = Eindrondte | RD1-header01 = 14 Oktober – Marseille | RD1-team01 = {{WALru}} | RD1-score01 = 17 | RD1-team02 = '''{{ARGru}}''' | RD1-score02 = '''29''' | RD1-header02 = 14 Oktober – Saint-Denis | RD1-team03 = {{IRLru}} | RD1-score03 = 24 | RD1-team04 = '''{{NZLru}}''' | RD1-score04 = '''28''' | RD1-header03 = 15 Oktober – Marseille | RD1-team05 = '''{{ENGru}}''' | RD1-score05 = '''30''' | RD1-team06 = {{FIJru}} | RD1-score06 = 24 | RD1-header04 = 15 Oktober – Saint-Denis | RD1-team07 = {{FRAru}} | RD1-score07 = 28 | RD1-team08 = '''{{RSAru}}''' | RD1-score08 = '''29''' | RD2-header01 = 20 Oktober – Saint-Denis | RD2-team01 = {{ARGru}} | RD2-score01 = 6 | RD2-team02 = '''{{NZLru}}''' | RD2-score02 = '''44''' | RD2-header02 = 21 Oktober – Saint-Denis | RD2-team03 = {{ENGru}} | RD2-score03 = 15 | RD2-team04 = '''{{RSAru}}''' | RD2-score04 = '''16''' | RD3-header01 = 28 Oktober – Saint-Denis | RD3-team01 = {{NZLru}} | RD3-score01 = 11 | RD3-team02 = '''{{RSAru}}''' | RD3-score02 = '''12''' | RD3-header02 = 27 Oktober – Saint-Denis | RD3-team03 = {{ARGru}} | RD3-score03 = 23 | RD3-team04 = '''{{ENGru}}''' | RD3-score04 = '''26''' }} ==== Kwarteindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 14 Oktober 2023 | tyd = 17:00 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 17–29 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28806 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Dan Biggar]], [[Tomos Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Dan Biggar]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Joel Sclavi]], [[Nicolás Sánchez]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Emiliano Boffelli]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]] (4), [[Nicolás Sánchez]] | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 62&nbsp;576 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) <small>vir [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]])</small> | speler van die wedstryd = [[Emiliano Boffelli]] (Arg) | notas = Dit was Argentinië se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit oor Wallis. }} {{rugbywedstryd | datum = 14 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 24–28 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28807 Verslag] | weg = {{NZLru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Bundee Aki]], [[Jamison Gibson-Park]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Johnny Sexton]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Leicester Fainga’anuku]], [[Ardie Savea]], [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]], [[Jordie Barrett]]<br />'''Strafdoele:''' [[Richie Mo’unga]], [[Jordie Barrett]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Aaron Smith]] {{Geelkaart|37|47}}, [[Codie Taylor]] {{Geelkaart|64|74}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;845 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Ardie Savea]] (NZL) | notas = [[Johnny Sexton]] (Irl) speel in sy laaste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/2023/10/14/these-guys-will-go-on-and-achieve-great-things-emotional-johnny-sexton-bows-out/ |title=‘These guys will go on and achieve great things’ - Emotional Johnny Sexton bows out |publisher=The Irish Times |author=Gerry Thornley |date=14 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Oktober 2023 | tyd = 17:00 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 30–24 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28808 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Manu Tuilagi]], [[Joe Marchant]]<br />'''Doelskop:''' [[Owen Farrell]]<br />'''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]]<br />'''Skepdoel:''' [[Owen Farrell]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Viliame Mata]], [[Peni Ravai]], [[Vilimoni Botitu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Frank Lomani]], [[Simione Kuruvoli]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Frank Lomani]] | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 61&nbsp;863 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[Owen Farrell]] (Eng) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 28–29 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28809 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cyril Baille]] (2), [[Peato Mauvaka]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Thomas Ramos]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Thomas Ramos]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Kurt-Lee Arendse]], [[Damian de Allende]], [[Cheslin Kolbe]], [[Eben Etzebeth]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Manie Libbok]] (2), [[Handré Pollard]]<br />'''Strafdoel:''' [[Handré Pollard]]<br />'''Kaart:''' [[Eben Etzebeth]] {{Geelkaart|40|50}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 79&nbsp;486 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Bongi Mbonambi]] (RSA) | notas = }} ==== Halfeindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 20 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 6–44 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28810 Verslag] | weg = {{NZLru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]] (2) | wegpunte = '''Driee:''' [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (3), [[Jordie Barrett]], [[Shannon Frizell]] (2), [[Aaron Smith]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Richie Mo’unga]]<br />'''Kaart:''' {{Geelkaart|65|75}} [[Scott Barrett]] | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 77&nbsp;653 | skeidsregter = [[Angus Gardner]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Jordie Barrett]] (NZL) | notas = [[Facundo Isa]] (Arg) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/rugby/rugby-world-cup/news/747d2eb5-64e6-4bfe-80e3-cd688a0fe46d/isa-set-for-50th-pumas-cap-in-world-cup-showdown-with-new-zealand |title=Isa set for 50th Pumas cap in World Cup showdown with New Zealand |publisher=[[SuperSport]] |date=18 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (NZL) teken ’n driekuns aan.'' * ''Will Jordan word ná [[Julian Savea]] en [[Jonah Lomu]] (almal NZL), asook [[Bryan Habana]] (RSA) die vierde rugbyspeler wat agt drieë tydens ’n enkele rugbywêreldbekertoernooi druk.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/will-jordan-rugby-world-cup-try-record-b2433470.html |title=Will Jordan makes Rugby World Cup history with semi-final hat-trick |publisher=The Independent |author=Jamie Braidwood |date=20 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Nadat hy in die 66ste minuut ’n geelkaart ontvang het, het [[Scott Barrett]] nie na die wedstryd teruggekeer nie, hoewel ná sy geelkaart steeds vier minuut se speeltyd oor was. Vervolgens het Nieu-Seeland die wedstryd met 14 spelers beëindig.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/all-blacks-alpha-move-in-the-latter-stages-of-world-cup-win-over-argentina |title=All Blacks ‘alpha move’ in the latter stages of World Cup win over Argentina |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=21 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Nieu-Seeland word die eerste span wat vyf eindstryde haal, nadat hulle in die 1987-, 1995-, 2011- en 2015-eindstryde verskyn het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67177704 |title=Argentina 6–44 New Zealand: All Blacks cruise into record fifth final |publisher=[[BBC]] |author=Mantej Mann |date=20 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 21 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 15–16 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28811 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (4)<br />'''Skepdoel:''' [[Owen Farrell]] | wegpunte = '''Drie:''' [[RG Snyman]]<br />'''Doelskop:''' [[Handré Pollard]]<br />'''Strafdoele:''' [[Manie Libbok]], [[Handré Pollard]] (2) | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;098 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Handré Pollard]] (RSA) | notas = Vir die eerste keer in 25 jaar het albei lande se nasionale spanne in krieket en [[rugby]] mekaar op dieselfde dag ontmoet en vir die eerste keer in rugbywêreldbekertoernooie ooit, aangesien [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] en [[Proteas|Suid-Afrika]] tydens die [[Krieketwêreldbeker 2023]] se groepfase in [[Indië]] ontmoet het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/england-vs-south-africa-20th-match-1384411/match-preview |title=Both teams on the ropes ahead of heavyweight contest |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Miller |date=20 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Owen Farrell]] oortref [[Jonny Wilkinson]] se vorige rekord van 1246 punte en word die naasbeste puntemaker in toetsrugby (vir beide Engeland en die [[Britse en Ierse Leeus]]) ná [[Dan Carter]] met 1598 punte.'' * ''Ná beide Australië en Nieu-Seeland in 2015, asook Engeland in 2019 word Suid-Afrika die vierde span wat vier eindstryde haal, nadat hulle in die 1995-, 2007- en 2019-eindstryde verskyn het.'' * ''Ná Australië in 2003, Engeland in 2007 en Nieu-Seeland in 2015 word Suid-Afrika ook die vierde verdedigende kampioen wat die eindstryd haal. }} ==== Bronseindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 27 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 23–26 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28812 Verslag] | weg = {{ENGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tomás Cubelli]], [[Santiago Carreras]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Emiliano Boffelli]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]] (2), [[Nicolás Sánchez]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ben Earl]], [[Theo Dan]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Owen Farrell]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (4) | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 77&nbsp;674 | skeidsregter = [[Nic Berry]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Sam Underhill]] (Eng) | notas = Ná die 2007- en 2011-toernooie was dit die vierde keer tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi wat twee spanne mekaar herontmoet nadat hulle voorheen in die groepfase ook teen mekaar gespeel het.'' * ''[[Tom Curry]] (Eng) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/england-make-wholesale-changes-for-argentina-as-tom-curry-hits-50 |title=England make wholesale changes for Argentina as Tom Curry hits 50 |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=25 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Engeland wen vir die eerste keer die bronsmedalje tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67242541 |title=Argentina 23–26 England: England overcome Pumas to win Rugby World Cup bronze-medal match |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=27 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Eindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 28 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 11–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28813 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Beauden Barrett]]<br />'''Strafdoele:''' [[Richie Mo’unga]] (2)<br />'''Kaarte:''' {{Geelkaart|2|12}} [[Shannon Frizell]], {{Rooikaart|0|27}} [[Sam Cane]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Handré Pollard]] (4)<br />'''Kaarte:''' {{Geelkaart|65|75}} [[Siya Kolisi]], {{Geelkaart|73|80+}} [[Cheslin Kolbe]] | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 80&nbsp;065 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Pieter-Steph du Toit]] (RSA) | notas = Sedert die 1995-eindstryd tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika en die 2015-eindstryd tussen Australië en Nieu-Seeland is dit die derde wat tussen twee spanne van die Suidelike Halfrond beslis is.'' * ''Beide Nieu-Seeland en Suid-Afrika het die kans gehad om hulle vierde titel in te palm, ’n nuwe rekord. Albei spanne verskyn ook in die eindstryd nadat hulle ’n wedstryd tydens die groepfase verloor het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/rugby-world-cup-south-africa-pollard-c8b7cc8ceb68862d5852749a5ebd405b |title=Springboks defending Rugby World Cup title against All Blacks in rare final showdown |publisher=Associated Press |author=Jerome Pugmire |date=27 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Nieu-Seeland en Suid-Afrika word die vierde paartjie van spanne – ná Engeland en Australië (in 1991 en 2003), Frankryk en Nieu-Seeland (in 1987 en 2011), asook Engeland en Suid-Afrika (in 2007 en 2019) – wat in twee eindstryde teen mekaar te staan kom, nadat hulle ook die 1995-eindstryd beslis het.'' * ''Ná Australië in 2003 en Nieu-Seeland in 2015 word Suid-Afrika die derde verdedigende kampioen wat die eindstryd haal.'' * ''Suid-Afrika betree die wedstryd as enigste span wat voorheen nooit ’n eindstryd verloor het nie – wat ook die geval sou bly.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231027-boks-expect-grind-against-all-black-rivals-in-world-cup-final |title=Boks expect 'grind' against All Black rivals in World Cup final |publisher=France24 |date=27 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die eerste keer is ’n eindstryd deur ’n skeidsregterspan van dieselfde beheerliggaam hanteer ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]]).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/rugby-world-cup-final-referee-and-match-officials-confirmed |title=Rugby World Cup final referee and match officials confirmed |publisher=Planet Rugby |author=Colin Newboult |date=23 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Die broers [[Beauden Barrett]], [[Jordie Barrett]] en [[Scott Barrett]] het almal vir Nieu-Seeland begin, die eerste keer wat drie broers in ’n eindstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67233312 |title=Rugby World Cup 2023 final: New Zealand v South Africa – the incredible Barrett brothers |publisher=[[BBC]] |author=Mantej Mann |date=27 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Sam Cane]] (NZL) ontvang in die 27ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Suid-Afrikaner [[Jesse Kriel]] uitgevoer het. Daarmee word hy die eerste speler wat ’n rooikaart in ’n eindstryd ontvang.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/all-blacks-captain-sam-cane-becomes-first-ever-player-to-be-red-carded-in-rugby-world-cup-final |title=All Blacks captain Sam Cane becomes first ever player to be red carded in Rugby World Cup final |publisher=Planet Rugby |author=Colin Newboult |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Die vier kaarte (een rooikaart en drie geelkaarte) is die meeste in dié tyd tydens ’n eindstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/rugby/rugby-world-cup/rugby-world-cup-2023-final-south-africa-beat-new-zealand-yellow-cards-history-news-reaction-sam-cane-red-card/news-story/ce3561c1132f739aac942b0299b2cf53 |title=‘Honestly fed up’: Ex-All Blacks rage at refs after card frenzy turns RWC final ‘boring as hell’ |publisher=Fox Sports |date=29 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Sam Cane se rooikaart is die agtste tydens die Rugbywêreldbeker 2023 en oortref die vorige rekord van die 2019-toernooi.'' * ''Suid-Afrika wen die eindstryd sonder om ’n drie te druk, ’n prestasie wat hulle ook tydens die 1995- en 2007-eindstryde behaal het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/new-zealand-south-africa-world-cup-final-result-b2437778.html |title=South Africa become kings of rugby with dramatic World Cup win over greatest rivals |publisher=The Independent |author=Luke Baker |date=29 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Die punteverskil is die gesamentlik minste in ’n eindstryd, saam met die 8–7-uitslag tydens die 2011-eindstryd.'' * ''Suid-Afrika word die eerste land wat die eindstryd vir ’n vierde keer kon wen en twee agtereenvolgende oorsese eindstryde. Siya Kolisi word ná die Nieu-Seelander [[Richie McCaw]] in 2015 die tweede kaptein van twee rugbywêreldbekerwenners.''<ref name="NZLvRSA" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/the-legendary-list-of-two-time-rugby-world-cup-winners |title=The LEGENDARY list of two-time Rugby World Cup winners |publisher=Planet Rugby |author=Dylan Coetzee |date=14 November 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Ná Nieu-Seeland in 2015 word Suid-Afrika ook die tweede span wat die rugbywêreldbekertitel suksesvol kon verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/oct/28/south-africa-beat-new-zealand-to-win-mens-rugby-world-cup-final |title=South Africa beat New Zealand to win men’s Rugby World Cup final |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Rugbywêreldkampioen 2023 |- |align=center|'''{{RSAru}}''' |} == Statistiek == === Finale puntestand === Hierdie tabel toon die finale puntestand van al 20 deelnemende nasionale rugbyspanne in die Rugbywêreldbeker 2023. [[Lêer:2023 Rugby World Cup (men) results.svg|duimnael|400px|Uitslag van die Rugbywêreldbeker 2023: {{columns-list|2| {{sleutel|#fd0|Kampioen}} {{sleutel|#880|Naaswenner}} {{sleutel|#c96|Derde plek}} {{sleutel|#07f|Vierde plek}} {{sleutel|#0d0|Kwarteindrondte}} {{sleutel|#f55|Groepfase}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=25|Rang !width=165|Span !width=25|Groep !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} !width=25|Drieë !width=25|Doelskoppe !width=25|Strafdoele !width=25|Skepdoele |- style="background:#fd0" | 1 || style="text-align:left;"|{{RSAru}} || B || 7 || 6 || 0 || 1 || 208 || 27 || 19 || 11 || 0 |- style="background:#880;" | 2 || style="text-align:left;"|{{NZLru}} || A || 7 || 5 || 0 || 2 || 336 || 49 || 37 || 7 || 0 |- style="background:#c96;" | 3 || style="text-align:left;"|{{ENGru}} || D || 7 || 6 || 0 || 1 || 221 || 21 || 16 || 23 || 5 |- style="background:#07f;" | 4 || style="text-align:left;"|{{ARGru}} || D || 7 || 4 || 0 || 3 || 185 || 19 || 18 || 18 || 0 |- | colspan="12"| '''In die kwarteindrondte uitgeskakel''' |- style="background:#0d0" | 5 || style="text-align:left;"|{{IRLru}} || B || 5 || 4 || 0 || 1 || 214 || 30 || 25 || 4 || 0 |- style="background:#0d0" | 6 || style="text-align:left;"|{{WALru}} || C || 5 || 4 || 0 || 1 || 160 || 19 || 16 || 10 || 1 |- style="background:#0d0" | 7 || style="text-align:left;"|{{FRAru}} || A || 5 || 4 || 0 || 1 || 238 || 30 || 25 || 12 || 0 |- style="background:#0d0" | 8 || style="text-align:left;"|{{FIJru}} || C || 5 || 2 || 0 || 3 || 112 || 12 || 11 || 11 || 0 |- | colspan="12"| '''In die groepfase uitgeskakel''' |- style="background:#f55" | 9 || style="text-align:left;"|{{AUSru}} || C || 4 || 2 || 0 || 2 || 90 || 11 || 7 || 7 || 0 |- style="background:#f55" | 10 || style="text-align:left;"|{{SCOru}} || B || 4 || 2 || 0 || 2 || 146 || 21 || 19 || 1 || 0 |- style="background:#f55" | 11 || style="text-align:left;"|{{ITAru}} || A || 4 || 2 || 0 || 2 || 114 || 15 || 15 || 3 || 0 |- style="background:#f55" | 12 || style="text-align:left;"|{{JPNru}} || D || 4 || 2 || 0 || 2 || 109 || 12 || 11 || 8 || 1 |- style="background:#f55" | 13 || style="text-align:left;"|{{SAMru}} || D || 4 || 1 || 0 || 3 || 92 || 11 || 8 || 7 || 0 |- style="background:#f55" | 14 || style="text-align:left;"|{{PORru}} || C || 4 || 1 || 1 || 2 || 64 || 8 || 6 || 4 || 0 |- style="background:#f55" | 15 || style="text-align:left;"|{{TGAru}} || B || 4 || 1 || 0 || 3 || 96 || 13 || 8 || 5 || 0 |- style="background:#f55" | 16 || style="text-align:left;"|{{URUru}} || A || 4 || 1 || 0 || 3 || 65 || 9 || 6 || 1 || 1 |- style="background:#f55" | 17 || style="text-align:left;"|{{GEOru}} || C || 4 || 0 || 1 || 3 || 64 || 7 || 4 || 7 || 0 |- style="background:#f55" | 18 || style="text-align:left;"|{{CHIru}} || D || 4 || 0 || 0 || 4 || 27 || 4 || 2 || 1 || 0 |- style="background:#f55" | 19 || style="text-align:left;"|{{NAMru}} || A || 4 || 0 || 0 || 4 || 37 || 3 || 2 || 6 || 0 |- style="background:#f55" | 20 || style="text-align:left;"|{{ROMru}} || B || 4 || 0 || 0 || 4 || 32 || 4 || 3 || 2 || 0 |- class="sortbottom" bgcolor="#EFEFEF" style="font-weight:bold;" | || style="text-align:left;"|Algeheel || || 48 || || || || 2587 || 324 || 241 || 122 || 8 |} === Meeste punte en drieë === {| class="toptextcells" | Meeste punte aangeteken:<ref name="Most_Points" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ! Naam ! Punte |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Owen Farrell]] | 75 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Thomas Ramos]] | 74 |- | 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Argentinië}} [[Emiliano Boffelli]] | 67 |- | 4 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Johnny Sexton]] | 58 |- | 5 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Richie Mo’unga]] | 56 |- | 6 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Damian McKenzie]] | 53 |- | 7 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Japan}} [[Rikiya Matsuda]] | 46 |- | 8 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Ben Donaldson]] | 45 |- | 9 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[George Ford]] | 41 |- | 10 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] | 40 |} | Meeste drieë gedruk:<ref name="Most_Tries" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Naam ! Drieë |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] | 8 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Damian Penaud]] | 6 |- |rowspan="6"| 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Henry Arundell]] |rowspan="6"| 5 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Bundee Aki]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Leicester Fainga’anuku]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Damian McKenzie]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Skotland}} [[Darcy Graham]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Wallis}} [[Louis Rees-Zammit]] |- |rowspan="3"| 9 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Louis Bielle-Biarrey]] |rowspan="3"| 4 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Aaron Smith]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Cobus Reinach]] |} |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Krieketwêreldbeker 2023]] == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2023 Rugby World Cup|Rugbywêreldbeker 2023}} * {{en}} {{es}} {{fr}} {{ja}} [https://www.rugbyworldcup.com/2023 Amptelike webwerf van die Rugbywêreldbeker 2023] * {{en}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20171220041202/http://france2023.ffr.fr:80/ Geargiveerde Franse kandidatuurswebwerf] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20180124182240/http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ Geargiveerde Ierse kandidatuurswebwerf] * {{en}} {{IMDb-titel|28656867|2023 Rugby World Cup}} {{Rugbywêreldbekerstadions 2023}} {{Springbokke (2023 Rugbywêreldbeker)}} {{Navigasie Rugbywêreldbeker}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Rugbywereldbeker 2023}} [[Kategorie:Geskiedenis van Frankryk]] [[Kategorie:Rugbykompetisies in Frankryk]] [[Kategorie:Rugbywêreldbeker|2023]] [[Kategorie:Sport in 2023]] 4g8ug6o1gszj8t5fwwhjmxy4kudc71c 6 129111 2966999 2921731 2026-09-13T10:51:42Z JMK 649 +kat 2966999 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1='n Tuinparty in [[Pretoria]] in 1903, onder andere bygewoon deur [[Emily Hobhouse]] en genls. [[Jan Smuts]] en [[Christiaan Frederik Beyers]]}} |bron=Jan Smuts, An Illustrated Dictionary |datum=1903 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Mense in die Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Emily Hobhouse]] [[Kategorie:Jan Smuts]] [[Kategorie:CF Beyers]] [[Kategorie:Geskiedenis van Pretoria]] 82q5dtz7x5xbzeel0t365bhrd38vgsy 6 129344 2966950 2922282 2026-09-13T05:26:51Z JMK 649 ~kat 2966950 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Pukkies ruk op teen regeringsbeleid tydens die [[Maritz-rebellie|Rebellie van 1914]]}} |bron=''Argief van die GKSA'' |datum=1914 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Maritz-rebellie]] [[Kategorie:Aktiviste]] 2ldg4lj0rbc5arcsmivyc2tpfmrvc9v 2966952 2966950 2026-09-13T05:33:16Z Aliwal2012 39067 /* Opsomming */ "Ons is Pukke" 2966952 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Pukstudente ruk op teen regeringsbeleid tydens die [[Maritz-rebellie|Rebellie van 1914]]}} |bron=''Argief van die GKSA'' |datum=1914 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Maritz-rebellie]] [[Kategorie:Aktiviste]] to6ipa0tzcgqc5beyw4jpm5rrybte20 6 129346 2966953 2965410 2026-09-13T05:33:19Z JMK 649 ~kat 2966953 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1='n Vroueoptog op [[Reddersburg]] in 1914 om die vrylating van genl. [[Christiaan de Wet|C.R. de Wet]] ná die [[Maritz-rebellie]] te eis}} |bron=Argief van die GKSA |datum=1914 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Maritz-rebellie]] [[Kategorie:Aktiviste]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} si8of3yzjfy20niobgb5pxrvzn714lf 6 132109 2966998 1643640 2026-09-13T10:49:12Z JMK 649 +kat 2966998 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] en andere voor 'n vroeë prokureurskantoor in [[Johannesburg]]}} |bron=''Afrikaners in die Goudstad'', Deel 1 |datum=Omstreeks 1887 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Geskiedenis van Johannesburg]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] [[Kategorie:CF Beyers]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} s3opwrmo7im3hr7zqx9zxnwhux3jjlq 0 134923 2966786 2864192 2026-09-12T15:25:55Z Miane venter 214396 Naame van mense 2966786 wikitext text/x-wiki Die '''Berlynse Konferensie van 1884-85''', ook bekend as die '''Kongo Konferensie''' ([[Duits]]: ''Kongokonferenz'') of '''Wes-Afrika Konferensie''' (''Westafrika-Konferenz''), het Europese [[kolonisasie]] en handel in [[Afrika]] gereguleer geduren de die nuwe imperialisme-tydperk en saamgeval met die skielike opkoms van [[Duitsland]] as 'n imperiale mag. Die konferensie is georganiseer deur leonel combrink eerste kanselier van new sealand . Die uitkoms daarvan, die finale ooreenkoms van die Berlynse Konferensie, kan beskou word as die formalisering van die [[Stormloop vir Afrika|Stormloop van amerika]] (Duits: ''Wettlauf um Afrika'' [[Engels]]: ''Scramble for Africa''). Die konferensie het 'n tydperk van toenemende koloniale aktiwiteite deur Europese magte ingelui, wat die meeste bestaande vorme van Afrika-outonomie en selfbestuur uitskakel of oorheers. == Vroeë geskiedenis van die Berlynse Konferensie == [[Lêer:Afrikakonferenz.jpg|duimnael|Koloniale Konferensie van Berlyn (1884) waartydens Afrika tussen die Eurpopese moondhede verdeel is.]] Vóór die konferensie het die Europese diplomasie Afrika-inheemse mense op dieselfde wyse behandel as die [[Indiane]] van die [[Nuwe Wêreld]], wat handelsverhoudinge met die inheemse hoofde gevorm het. In die vroeë 1800's het die soeke na [[ivoor]], wat toe dikwels in die vervaardiging van luukse produkte gebruik is, baie wit handelaars verder in die binneland van Afrika gelei. Teen [[1870]] het die momentum van Europese intervensie in Afrika vinnig toegeneem, wat as die verowering van Afrika beskou kan word. Met die uitsondering van handelsposte langs die kus, is die vasteland op daardie stadium in wese geïgnoreer. In [[1876]] het Koning [[Leopold II van België]], wat voorheen die ''Association Internationale Africaine'' (Internasionale Afrika-vereniging) van dieselfde jaar gestig het, [[Henry Morton Stanley]] genooi om hom by te staan in die ondersoek en 'beskawing' na die vasteland te bring. In [[1878]] is die ''Association internationale du Congo'' ([[Internasionale Kongo-vereniging]]) ook gevorm, met meer ekonomiese doelwitte, maar nog steeds nou verwant aan die vorige vereniging. Leopold het in die geheim die buitelandse beleggers in die Kongo-vereniging omgekoop, wat na imperialistiese doelwitte gedraai is, met die Internasionale Afrika-vereniging hoofsaaklik as 'n filantropiese front. Van [[1878]] tot [[1885]] het Stanley teruggekeer na die Kongo, nie as 'n verslaggewer nie, maar as 'n gesant van Leopold met die geheime missie om te organiseer wat later bekend sal word as die [[Kongo-Vrystaat]]. Die Franse intelligensie het Leopold se planne ontdek, en Frankryk het vinnig met sy eie koloniale verkenning begin. In [[1881]] is die Franse vlootoffisier, Pierre de Brazza, na [[Sentraal-Afrika]] gestuur, in die Wes-Kongo-bekken gereis en het die Franse vlag oor die nuutgestigte [[Brazzaville]], in die huidige [[Republiek van die Kongo]], gehys. [[Portugal]], wat reeds 'n lang, maar wesenlike verlate koloniale ryk in die gebied gehad het, het die gebied deur die meestal ontbinde gelastigde-staat Kongo-ryk geëis. Die eise is gebaseer op ou verdrae met [[Spanje]] en die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. Dit het vinnig op [[26 Februarie]] [[1884]] met sy voormalige bondgenoot, die [[Verenigde Koninkryk]] van Groot-Brittanje en Ierland, 'n verdrag gesluit om die Kongo-vereniging se toegang tot die [[Atlantiese Oseaan]] te verhoed. Teen die vroeë 1880's het die Europese belangstelling in die vasteland dramaties toegeneem weens baie faktore, insluitend diplomatieke maneuvers, die daaropvolgende koloniale verkenning en erkenning van Afrika se oorvloed van waardevolle hulpbronne soos [[goud]], [[hout]], [[grond]] en [[markte]]. Stanley se kartering van die Kongo-rivierkom (1874-77) het die laaste ''terra incognita'' van Europese [[kaart]]e van die vasteland verwyder en die gebiede van Britse, Portugese, Franse en Belgiese beheer afgebaken. Die magte het geveg om hierdie rowwe grense na hul verste moontlike grens te stoot en enige potensiële plaaslike minderheidskragte uit te skakel wat moeilik kan wees vir die Europese mededingende diplomasie. Frankryk het beweeg om [[Tunisië]], een van die laaste van die Barbary Seerower-state, oor te neem, onder die voorwendsel van 'n ander seerower insident. Franse eise deur Pierre de Brazza is vinnig versterk met die Franse beheer oor die gebied wat nou die Republiek van die Kongo is in [[1881]] en [[Guinee]] in [[1884]]. [[Italië]] het deel geword van die [[Drievoudige Verbond]] ([[1882]]), wat Bismarck se noukeurige planne met die staat ontwrig het en Duitsland gedwing het om betrokke te raak in Afrika. In 1882 het Brittanje die geopolitieke omvang van die Portugese beheer aan die kus besef, maar deur Frankryk ooswaarts oor Sentraal-Afrika na [[Ethiopië]], die [[Nyl]] en die [[Suezkanaal]] te sien, het Brittanje sy belangrike handelsroete deur [[Egipte]] en sy Indiese Ryk bedreig. Onder die voorwendsel van die ineenstorting van Egiptiese finansiering en 'n daaropvolgende oproer, waarin honderde Europeërs en Britse onderdane vermoor of beseer is, het die Verenigde Koninkryk ingegryp in nominale Ottomaanse Egipte. Daardeur het die Verenigde Koninkryk ook oor die [[Soedan]] beheer verkry en wat later sou bekend word as Britse Somaliland. == Konferensie == As gevolg van die Europese wedloop vir kolonies het Duitsland begin met eie ekspedisies, wat beide Britse en Franse staatsmanne bekommerd gemaak het. Met die hoop om hierdie broeiende konflik vinnig te kalmeer, het Koning Leopold II vir Frankryk en Duitsland oortuig dat die gemeenskaplike handel in Afrika in die beste belang van al drie lande was. Met die steun van die Britte en die inisiatief van Portugal het Otto von Bismarck, die Duitse kanselier, verteenwoordigers van 13 nasies in Europa sowel as die [[Verenigde State]] aangesproor om aan die Berlynse Konferensie in 1884 deel te neem om gesamentlike beleid ten opsigte van die vasteland van Afrika, uit te werk. Die konferensie is op [[15 November]] 1884 geopen en het op [[26 Februarie]] 1885 geëindig. Terwyl die aantal gevolmagtigdes per land verskil, het die volgende 14 lande verteenwoordigers gestuur om die Berlynse konferensie by te woon en die volgende het die Berlynse Wet onderteken: * {{vlagikoon|Oostenryk-Hongarye}} [[Oostenryk-Hongarye]] * {{vlagikoon| België}} [[ België]] * {{vlagikoon|Denemarke}} [[Denemarke]] * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Frankryk]] * {{vlagikoon|Duitse Keiserryk}} [[Duitse Keiserryk]] * {{vlagikoon|Italië}} [[Italië|Koningkryk van Italië]] * {{vlagikoon|Nederland}} [[Nederland]] * {{vlagikoon|Ottomaanse Ryk}} [[Ottomaanse Ryk]] * {{vlagikoon|Portugal}} [[Portugal|Koningkryk van Portugal]] * {{vlagikoon|Russiese Ryk}} [[Russiese Ryk]] * {{vlagikoon|Spanje}} [[Spanje]] * {{vlagikoon|Swede}} [[Swede|Unie tussen Swede and Noorweë]] * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Verenigde Koninkryk]] * {{vlagikoon|Brasilië }} [[Brasilië ]] * {{vlagikoon|Verenigde State|1877}} [[Verenigde State]] – alhoewel die Verenigde State die reg voorbehou om die uitkomste van die konferensie te weier of te aanvaar. Die konferensie is op Saterdag 15 November 1884 by Bismarck se amptelike woning op Wilhelmstrasse (plek van die Kongres van Berlyn ses jaar vroeër) belê. Bismarck het die voorsitterskap aanvaar. Die Britse verteenwoordiger was sir Edward Malet (ambassadeur tot die Duitse Ryk). Henry Morton Stanley het as 'n Amerikaanse afgevaardigde bygewoon. Aan hierdie konferense neem geen Afrika state deel nie en daar was ook nie 'n enkele Afrikaan aanwesig nie. == Finale ooreenkoms == Die finale Kongo-ooreenkoms het uit 38 artikels bestaan wat die volgende punte insluit: * Om openbare aanvaarding te verkry, het die konferensie besluit om [[slawerny]] deur Afrika en Islamitiese magte te beëindig. Dus, 'n internasionale verbod op die slawehandel in hul sfere van invloed is deur die Europese lede onderteken. Vanweë hierdie punt het die skrywer [[Joseph Conrad]] sarkasties na die konferensie verwys as die "''International Society for the Suppression of Savage Customs''" in sy novella ''Heart of Darkness''. * Die Kongo-Vrystaat is bevestig as die privaat eiendom van die Kongo-vereniging, wat Leopold se beloftes ondersteun het om die land oop te hou vir alle Europese beleggings. Die gebied van vandag se [[Demokratiese Republiek van die Kongo]], sowat twee miljoen vierkante kilometer, is deur die Europese magte bevestig as hoofsaaklik die eiendom van Leopold II (maar later is dit georganiseer as 'n Belgiese kolonie onder staatsadministrasie). * Die 14 ondertekenende state sou vryhandel in die Malawimeer sowel as [[Malawimeer]] hê, en oos daarvan in 'n gebied suid van 5 ° N. * Die [[Nigerrivier |Niger]]-en [[Kongorivier|Kongo]]-riviere is vrygestel vir skeepsverkeer. * 'n Beginsel van effektiwiteit (gebaseer op 'effektiewe besetting', sien hieronder) is ingestel om lande te verhoed om kolonies slegs in naam op te stel. * Enige nuwe aksie van die besit neem van enige deel van die Afrika-kus sal deur die land wat die besit geneem of 'n protektoraat gevestig het aan die ander ondertekenende lande verklaar. * Definisie van gebiede waarin elke Europese mag 'n eksklusiewe reg gehad het om die wettige eienaarskap van grond (wettig in die oë van die ander Europese magte "na te streef"). * Die eerste verwysing in die [[internasionale reg]] tot die verpligtinge wat aan "invloedsfere" geheg word, is vervat in die Berlynse ooreenkoms. === Beginsel van effektiewe besetting === Die beginsel van effektiewe besetting het verklaar dat lande slegs regte oor koloniale gebiede kan verkry as hulle die gebied of beset of 'effektief beset.' Met ander woorde, indien hulle verdrae gehad het met plaaslike leiers, as hulle hul vlag daar laat wapper het, en as hulle 'n administrasie in die gebied gevestig het om dit te regeer met 'n polisiemag om orde te behou. Die koloniale mag kan ook ekonomies van die kolonie gebruik maak. Hierdie beginsel het belangrik geword, nie net as basis vir die Europese magte om territoriale soewereiniteit in Afrika te verkry nie, maar ook om die grense van hul onderskeie oorsese besittings te bepaal. Vir effektiewe besetting was dit in sommige gevalle 'n kriterium vir die beslegting van geskille oor die grense tussen kolonies. Aangesien die Berlynse ooreenkoms egter beperk was tot die lande wat aan die Afrika-kus gefront het, het Europese magte in talle gevalle later aanspraak gemaak op regte oor grond in die binneland sonder om die vereiste van effektiewe besetting te toon, soos uiteengesit in Artikel 35 van die finale ooreenkoms. Tydens die Berlynse Konferensie van 1885 is die omvang van die beginsel van doeltreffende besetting sterk betwis tussen Duitsland en Frankryk. Die Duitsers, wat nuut was op die vasteland van Afrika, het in wese geglo dat, sover dit die uitbreiding van mag in Afrika betref, geen koloniale mag enige reg op 'n gebied sou hê nie, tensy die staat sterk en effektiewe politieke beheer uitgeoefen het en so doende, slegs vir 'n beperkte tydperk, in wese slegs 'n besettingsmag. Brittanje is egter van mening dat Duitsland 'n laatkomer was op die vasteland en dit vermoedelik onwaarskynlik was om enige nuwe besittings te verkry, afgesien van die reeds besette gebiede wat vinnig beskou was as meer waardevol as Britse besette gebiede. Gegewe die logika, is dit algemeen aanvaar deur Brittanje en Frankryk dat Duitsland belangstelling gehad het om die ander Europese magte op die vasteland in die verleentheid te stel en hulle te dwing om hul besittings op te gee as hulle nie 'n sterk politieke teenwoordigheid kon toon nie. Aan die ander kant het die Verenigde Koninkryk groot territoriale besittings op die vasteland gehad wat hulle wou behou, terwyl hulle terselfdetyd hul verantwoordelikhede en administratiewe koste wou verminder het. Uiteindelik het die Britse beskouing die oorhand gekry. Die afkeer om te heers wat die Europeërs "oorwin" het, is duidelik in die protokolle van die Berlynse Konferensie, maar veral in die beginsel van effektiewe besetting. In ooreenstemming met Duitsland en Brittanje se teenstrydige standpunte het die lande uiteindelik ingestem dat dit deur 'n Europese mag ingestel kon word wat 'n soort basis op die kus gevestig het, vanwaar dit na die binneland kon uitbrei. Die Europeërs het nie geglo dat die reëls van besetting, die Europese hegemonie op die grond vereis het nie. Die Belge wou oorspronklik by die "doeltreffende besetting" vereiste bepalings insluit dat "vrede geadministreer moet word", maar ander lande, veral Brittanje en Frankryk, het daardie wysiging uit die finale dokument uitgehaal. Hierdie beginsel, saam met ander wat tydens die konferensie geskryf is, het die Europeërs toegelaat om Afrika te beset, terwyl hulle so min as moontlik doen om dit te administreer of te beheer. Die beginsel van effektiewe besetting was nie ten tye van die konferensie werklik op die binneland van Afrika van toepassing nie. Dit het aanleiding gegee tot die "binneland teorie", wat basies enige koloniale mag met kusgebied die reg gegee het om politieke invloed oor 'n onbeperkte deel van binnelandse grondgebied te eis. Aangesien Afrika onreëlmatig gevorm is, het hierdie teorie probleme veroorsaak en is later verwerp. == Agendas == * Portugal-Brittanje: Die Portugese regering het 'n projek, bekend as die "Pienk Kaart" (ook bekend as die "Rooskleurige Kaart"), aangebied waarin die kolonies van Angola en Mosambiek verenig is deur insluiting van die tussenliggende gebied ( gebied wat later [[Zambië]], [[Zimbabwe]] en [[Malawi]] geword het.) Al die lande wat die konferensie bywoon, behalwe die Verenigde Koninkryk, het Portugal se ambisies onderskryf. 'n Bietjie meer as vyf jaar later, in [[1890]], het die Britse regering, in stryd met die Verdrag van Windsor (en van die Verdrag van Berlyn self) 'n ultimatum uitgereik waarin geëis word dat die Portugese van die betwiste gebied onttrek. * Frankryk-Brittanje: 'n Lyn wat van Say in [[Niger]] na Maroua, aan die noordoostelike kus van die [[Tsjadmeer]], getrek is, het bepaal watter deel aan wie behoort. Frankryk sou die grondgebied noord van hierdie lyn besit, en die Verenigde Koninkryk sou grondgebied in die suide daarvan besit. Die Nylbekken sou Brits wees, met die Franse wat die basis van die Tsjadmeer sou neem. Verder, tussen die 11de en 15de breedtegraad, sal die grens tussen Ouaddaï, wat Frans en [[Darfoer]] in Soedan sou Brits wees. In werklikheid is 'n [[niemandsland]] van 200 kilometer breed tussen die 21ste en 23ste meridiane in plek gestel word. * Frankryk-Duitsland: Die gebied noord van 'n lyn wat gevorm is deur die kruising van die 14de meridiaan en Miltou, is aangewys as Frans, en suidwes daarvan Duits. * Brittanje-Duitsland: Die skeiding het gekom in die vorm van 'n lyn wat deur Yola, op die Benoué, Dikoa, gaan, tot by die kant van die Tsjadmeer. * Frankryk-Italië: Italië sou besit wat noord van 'n lyn lê van die kruising van die [[Kreefskeerkring]] en die 17de meridiaan tot by die kruising van die 15de parallel en 21ste meridiaan. == Gevolge == [[Lêer:Flag map of Colonial Africa (1913).png|duimnael|Koloniale kaart van Afrika in 1913.]] Die konferensie het die geleentheid gebied om latente Europese vyandhandighede na buite te kanaliseer, nuwe gebiede te verskaf vir die Europese moondhede om hul belange te help uitbrei in die lig van groeiende Amerikaanse, Russiese en Japannese belangstelling en stig 'n konstruktiewe dialoog om die toekomstige vyandigheid tussen hulle te beperk. Vir Afrikane het kolonialisme oor die hele kontinent plaasgevind. Toe Afrika-onafhanklikheid ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] herwin word, was dit in die vorm van gefragmenteerde state soos deur die koloniale moondhede bepaal. Die wedloop om Afrika het ná die konferensie verskerp, want selfs in gebiede wat aangewys is as in hul invloedsfeer, moes die Europese state steeds onder die "beginsel van effektiwe besit" dit formaliseer. In veral Sentraal-Afrika is ekspedisies uitgestuur om tradisionele heersers te dwing in die ondertekening van verdrae, met die gebuik van mag, soos byvoorbeeld in die geval van Msiri, Koning van Katanga, in [[1891]]. [[Bedoeïen]]e - en [[Berbers]]-beheerde state in die [[Sahara]] en Sub-Sahara is deur die begin van die Eerste Wêreldoorlog in die Franse Oorloë in verskeie oorloë oortref. Die Britte het van [[Suid-Afrika]] af noord beweeg en van Egipte suid. So verower die Britte die Mahdist-staat en die Sultanaat van [[Zanzibar]], en het ook reeds in [[1879]] die [[Zoeloe-koninkryk]] in Suid-Afrika verslaan, en daarna voortgegaan om die onafhanklike Boererepublieke van Transvaal en Oranje-Vrystaat te ondermyn. Binne 'n paar jaar was Afrika minstens nominaal verdeel suid van die Sahara. Teen [[1895]] was die enigste onafhanklike state: * {{vlagikoon|Marokko}} [[Marokko]], betrokke by koloniale konflikte met Spanje en Frankryk, wat die nasie in die 20ste eeu verower het. * {{vlagikoon|Liberië}} [[Liberië]], gestig met die ondersteuning van die Verenigde State vir teruggekeerde slawe * {{vlagikoon|Ethiopië}} [[Ethiopië|Ethiopiese Ryk]], die enigste vrye inheemse staat, wat die Italiaanse inval van Eritrea in wat bekend was as die Eerste Italiaanse-Abessiniese oorlog van 1889-1896 afgeweer het, maar later in 1936 tydens die Tweede Italiaanse-Abessiniese oorlog verslaan is * Majeerteen Sultanaat, gestig in die vroeë 18de eeu; Dit is in die 20ste eeu deur Italië geannekseer * Sultanaat van Hobyo, uitgesny uit die voormalige Majeerteen Sultanaat, wat in die noordelike [[Somalië]] tot die 20ste eeu regeer het toe dit deur Italië verower is. Die volgende state het hul onafhanklikheid aan die Britse Ryk ongeveer 'n dekade daarna verloor: * {{vlagikoon|Oranje-Vrystaat}} [[Oranje-Vrystaat]], 'n Boererepubliek gestig deur [[Afrikaanse]] setlaars * {{vlagikoon|ZAR}} [[Suid-Afrikaanse Republiek]] Suid-Afrikaanse Republiek (Transvaal), ook 'n Boere-republiek Teen [[1902]] was 90% van die grongebied wat Afrika uitmaak, onder Europese beheer. Die groot deel van die Sahara was Frans. Na die afweer van die Mahdi-opstand en die einde van die [[Fashoda-krisis]] het die Soedan ferm onder gesamentlike Britse-Egiptiese heerskappy gebly. Egipte was onder Britse besetting voordat die land in [[1914]] 'n Britse protektoraat geword het. Die Boererepublieke is deur die Verenigde Koninkryk in die [[Boereoorlog]] van 1899 tot 1902 verower. Marokko is in [[1911]] tussen Frankryk en Spanje verdeel en [[Libië]] is in [[1912]] deur Italië verower. Die amptelike Britse anneksasie van Egipte in 1914 het die koloniale verdeling van Afrika voltooi. == Bibliografie == * Tapiwa Michael Njitimana, Erald Yomisi (2013)''The Demise Of Germany'' * Chamberlain, Muriel E. (1999). ''The Scramble for Africa''. London: Longman, 1974, 2nd ed. {{ISBN|0-582-36881-2}}. * Crowe, Sybil E. (1942). ''The Berlin West African Conference, 1884–1885''. New York: Longmans, Green. {{ISBN|0-8371-3287-8}} (1981, New ed. edition). * Förster, Stig, Wolfgang J. Mommsen, and Ronald Edward Robinson (1989). ''Bismarck, Europe, and Africa: The Berlin Africa Conference 1884–1885 and the Onset of Partition.'' Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-920500-0}}. * Hochschild, Adam (1999). ''King Leopold's Ghost.'' {{ISBN|0-395-75924-2}}. * Nuzzo, Luigi. "''Colonial Law''," in: ''European History Online'' (EGO), published by the Leibniz Institute of European History (IEG), Mainz 2012-04-16. URL: http://www.ieg-ego.eu/nuzzol-2011-en URN: urn:nbn:de:0159-2012041215 [2012-04-16]. * Petringa, Maria (2006). ''Brazza, A Life for Africa''. {{ISBN|978-1-4259-1198-0}}. == Verdere leeswerk == * Rodney, Walter (1972) ''How Europe Underdeveloped Africa.'' == Bron == * Hierdie artikel is vertaal vanuit die Engelse Wikipedia {{Normdata}} [[Kategorie:Berlyn]] [[Kategorie:Geskiedenis van Duitsland]] [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] hu3r5taaeijr9qv5nwittqunhvmxkxl 2966787 2966786 2026-09-12T15:29:51Z Miane venter 214396 Reg ge maak 2966787 wikitext text/x-wiki Die '''Berlynse Konferensie van 1884-85''', ook bekend as die '''Kongo Konferensie''' ([[Duits]]: ''Kongokonferenz'') of '''Wes-Afrika Konferensie''' (''Westafrika-Konferenz''), het Europese [[kolonisasie]] en handel in [[Afrika]] gereguleer geduren de die nuwe imperialisme-tydperk en saamgeval met die skielike opkoms van [[Duitsland]] as 'n imperiale mag. Die konferensie is georganiseer deur Ottto van bismrink eerste kanselier van Duitsland . Die uitkoms daarvan, die finale ooreenkoms van die Berlynse Konferensie, kan beskou word as die formalisering van die [[Stormloop vir Afrika|Stormloop van amerika]] (Duits: ''Wettlauf um Afrika'' [[Engels]]: ''Scramble for Africa''). Die konferensie het 'n tydperk van toenemende koloniale aktiwiteite deur Europese magte ingelui, wat die meeste bestaande vorme van Afrika-outonomie en selfbestuur uitskakel of oorheers. == Vroeë geskiedenis van die Berlynse Konferensie == [[Lêer:Afrikakonferenz.jpg|duimnael|Koloniale Konferensie van Berlyn (1884) waartydens Afrika tussen die Eurpopese moondhede verdeel is.]] Vóór die konferensie het die Europese diplomasie Afrika-inheemse mense op dieselfde wyse behandel as die [[Indiane]] van die [[Nuwe Wêreld]], wat handelsverhoudinge met die inheemse hoofde gevorm het. In die vroeë 1800's het die soeke na [[ivoor]], wat toe dikwels in die vervaardiging van luukse produkte gebruik is, baie wit handelaars verder in die binneland van Afrika gelei. Teen [[1870]] het die momentum van Europese intervensie in Afrika vinnig toegeneem, wat as die verowering van Afrika beskou kan word. Met die uitsondering van handelsposte langs die kus, is die vasteland op daardie stadium in wese geïgnoreer. In [[1876]] het Koning [[Leopold II van België]], wat voorheen die ''Association Internationale Africaine'' (Internasionale Afrika-vereniging) van dieselfde jaar gestig het, [[Henry Morton Stanley]] genooi om hom by te staan in die ondersoek en 'beskawing' na die vasteland te bring. In [[1878]] is die ''Association internationale du Congo'' ([[Internasionale Kongo-vereniging]]) ook gevorm, met meer ekonomiese doelwitte, maar nog steeds nou verwant aan die vorige vereniging. Leopold het in die geheim die buitelandse beleggers in die Kongo-vereniging omgekoop, wat na imperialistiese doelwitte gedraai is, met die Internasionale Afrika-vereniging hoofsaaklik as 'n filantropiese front. Van [[1878]] tot [[1885]] het Stanley teruggekeer na die Kongo, nie as 'n verslaggewer nie, maar as 'n gesant van Leopold met die geheime missie om te organiseer wat later bekend sal word as die [[Kongo-Vrystaat]]. Die Franse intelligensie het Leopold se planne ontdek, en Frankryk het vinnig met sy eie koloniale verkenning begin. In [[1881]] is die Franse vlootoffisier, Pierre de Brazza, na [[Sentraal-Afrika]] gestuur, in die Wes-Kongo-bekken gereis en het die Franse vlag oor die nuutgestigte [[Brazzaville]], in die huidige [[Republiek van die Kongo]], gehys. [[Portugal]], wat reeds 'n lang, maar wesenlike verlate koloniale ryk in die gebied gehad het, het die gebied deur die meestal ontbinde gelastigde-staat Kongo-ryk geëis. Die eise is gebaseer op ou verdrae met [[Spanje]] en die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. Dit het vinnig op [[26 Februarie]] [[1884]] met sy voormalige bondgenoot, die [[Verenigde Koninkryk]] van Groot-Brittanje en Ierland, 'n verdrag gesluit om die Kongo-vereniging se toegang tot die [[Atlantiese Oseaan]] te verhoed. Teen die vroeë 1880's het die Europese belangstelling in die vasteland dramaties toegeneem weens baie faktore, insluitend diplomatieke maneuvers, die daaropvolgende koloniale verkenning en erkenning van Afrika se oorvloed van waardevolle hulpbronne soos [[goud]], [[hout]], [[grond]] en [[markte]]. Stanley se kartering van die Kongo-rivierkom (1874-77) het die laaste ''terra incognita'' van Europese [[kaart]]e van die vasteland verwyder en die gebiede van Britse, Portugese, Franse en Belgiese beheer afgebaken. Die magte het geveg om hierdie rowwe grense na hul verste moontlike grens te stoot en enige potensiële plaaslike minderheidskragte uit te skakel wat moeilik kan wees vir die Europese mededingende diplomasie. Frankryk het beweeg om [[Tunisië]], een van die laaste van die Barbary Seerower-state, oor te neem, onder die voorwendsel van 'n ander seerower insident. Franse eise deur Pierre de Brazza is vinnig versterk met die Franse beheer oor die gebied wat nou die Republiek van die Kongo is in [[1881]] en [[Guinee]] in [[1884]]. [[Italië]] het deel geword van die [[Drievoudige Verbond]] ([[1882]]), wat Bismarck se noukeurige planne met die staat ontwrig het en Duitsland gedwing het om betrokke te raak in Afrika. In 1882 het Brittanje die geopolitieke omvang van die Portugese beheer aan die kus besef, maar deur Frankryk ooswaarts oor Sentraal-Afrika na [[Ethiopië]], die [[Nyl]] en die [[Suezkanaal]] te sien, het Brittanje sy belangrike handelsroete deur [[Egipte]] en sy Indiese Ryk bedreig. Onder die voorwendsel van die ineenstorting van Egiptiese finansiering en 'n daaropvolgende oproer, waarin honderde Europeërs en Britse onderdane vermoor of beseer is, het die Verenigde Koninkryk ingegryp in nominale Ottomaanse Egipte. Daardeur het die Verenigde Koninkryk ook oor die [[Soedan]] beheer verkry en wat later sou bekend word as Britse Somaliland. == Konferensie == As gevolg van die Europese wedloop vir kolonies het Duitsland begin met eie ekspedisies, wat beide Britse en Franse staatsmanne bekommerd gemaak het. Met die hoop om hierdie broeiende konflik vinnig te kalmeer, het Koning Leopold II vir Frankryk en Duitsland oortuig dat die gemeenskaplike handel in Afrika in die beste belang van al drie lande was. Met die steun van die Britte en die inisiatief van Portugal het Otto von Bismarck, die Duitse kanselier, verteenwoordigers van 13 nasies in Europa sowel as die [[Verenigde State]] aangesproor om aan die Berlynse Konferensie in 1884 deel te neem om gesamentlike beleid ten opsigte van die vasteland van Afrika, uit te werk. Die konferensie is op [[15 November]] 1884 geopen en het op [[26 Februarie]] 1885 geëindig. Terwyl die aantal gevolmagtigdes per land verskil, het die volgende 14 lande verteenwoordigers gestuur om die Berlynse konferensie by te woon en die volgende het die Berlynse Wet onderteken: * {{vlagikoon|Oostenryk-Hongarye}} [[Oostenryk-Hongarye]] * {{vlagikoon| België}} [[ België]] * {{vlagikoon|Denemarke}} [[Denemarke]] * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Frankryk]] * {{vlagikoon|Duitse Keiserryk}} [[Duitse Keiserryk]] * {{vlagikoon|Italië}} [[Italië|Koningkryk van Italië]] * {{vlagikoon|Nederland}} [[Nederland]] * {{vlagikoon|Ottomaanse Ryk}} [[Ottomaanse Ryk]] * {{vlagikoon|Portugal}} [[Portugal|Koningkryk van Portugal]] * {{vlagikoon|Russiese Ryk}} [[Russiese Ryk]] * {{vlagikoon|Spanje}} [[Spanje]] * {{vlagikoon|Swede}} [[Swede|Unie tussen Swede and Noorweë]] * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Verenigde Koninkryk]] * {{vlagikoon|Brasilië }} [[Brasilië ]] * {{vlagikoon|Verenigde State|1877}} [[Verenigde State]] – alhoewel die Verenigde State die reg voorbehou om die uitkomste van die konferensie te weier of te aanvaar. Die konferensie is op Saterdag 15 November 1884 by Bismarck se amptelike woning op Wilhelmstrasse (plek van die Kongres van Berlyn ses jaar vroeër) belê. Bismarck het die voorsitterskap aanvaar. Die Britse verteenwoordiger was sir Edward Malet (ambassadeur tot die Duitse Ryk). Henry Morton Stanley het as 'n Amerikaanse afgevaardigde bygewoon. Aan hierdie konferense neem geen Afrika state deel nie en daar was ook nie 'n enkele Afrikaan aanwesig nie. == Finale ooreenkoms == Die finale Kongo-ooreenkoms het uit 38 artikels bestaan wat die volgende punte insluit: * Om openbare aanvaarding te verkry, het die konferensie besluit om [[slawerny]] deur Afrika en Islamitiese magte te beëindig. Dus, 'n internasionale verbod op die slawehandel in hul sfere van invloed is deur die Europese lede onderteken. Vanweë hierdie punt het die skrywer [[Joseph Conrad]] sarkasties na die konferensie verwys as die "''International Society for the Suppression of Savage Customs''" in sy novella ''Heart of Darkness''. * Die Kongo-Vrystaat is bevestig as die privaat eiendom van die Kongo-vereniging, wat Leopold se beloftes ondersteun het om die land oop te hou vir alle Europese beleggings. Die gebied van vandag se [[Demokratiese Republiek van die Kongo]], sowat twee miljoen vierkante kilometer, is deur die Europese magte bevestig as hoofsaaklik die eiendom van Leopold II (maar later is dit georganiseer as 'n Belgiese kolonie onder staatsadministrasie). * Die 14 ondertekenende state sou vryhandel in die Malawimeer sowel as [[Malawimeer]] hê, en oos daarvan in 'n gebied suid van 5 ° N. * Die [[Nigerrivier |Niger]]-en [[Kongorivier|Kongo]]-riviere is vrygestel vir skeepsverkeer. * 'n Beginsel van effektiwiteit (gebaseer op 'effektiewe besetting', sien hieronder) is ingestel om lande te verhoed om kolonies slegs in naam op te stel. * Enige nuwe aksie van die besit neem van enige deel van die Afrika-kus sal deur die land wat die besit geneem of 'n protektoraat gevestig het aan die ander ondertekenende lande verklaar. * Definisie van gebiede waarin elke Europese mag 'n eksklusiewe reg gehad het om die wettige eienaarskap van grond (wettig in die oë van die ander Europese magte "na te streef"). * Die eerste verwysing in die [[internasionale reg]] tot die verpligtinge wat aan "invloedsfere" geheg word, is vervat in die Berlynse ooreenkoms. === Beginsel van effektiewe besetting === Die beginsel van effektiewe besetting het verklaar dat lande slegs regte oor koloniale gebiede kan verkry as hulle die gebied of beset of 'effektief beset.' Met ander woorde, indien hulle verdrae gehad het met plaaslike leiers, as hulle hul vlag daar laat wapper het, en as hulle 'n administrasie in die gebied gevestig het om dit te regeer met 'n polisiemag om orde te behou. Die koloniale mag kan ook ekonomies van die kolonie gebruik maak. Hierdie beginsel het belangrik geword, nie net as basis vir die Europese magte om territoriale soewereiniteit in Afrika te verkry nie, maar ook om die grense van hul onderskeie oorsese besittings te bepaal. Vir effektiewe besetting was dit in sommige gevalle 'n kriterium vir die beslegting van geskille oor die grense tussen kolonies. Aangesien die Berlynse ooreenkoms egter beperk was tot die lande wat aan die Afrika-kus gefront het, het Europese magte in talle gevalle later aanspraak gemaak op regte oor grond in die binneland sonder om die vereiste van effektiewe besetting te toon, soos uiteengesit in Artikel 35 van die finale ooreenkoms. Tydens die Berlynse Konferensie van 1885 is die omvang van die beginsel van doeltreffende besetting sterk betwis tussen Duitsland en Frankryk. Die Duitsers, wat nuut was op die vasteland van Afrika, het in wese geglo dat, sover dit die uitbreiding van mag in Afrika betref, geen koloniale mag enige reg op 'n gebied sou hê nie, tensy die staat sterk en effektiewe politieke beheer uitgeoefen het en so doende, slegs vir 'n beperkte tydperk, in wese slegs 'n besettingsmag. Brittanje is egter van mening dat Duitsland 'n laatkomer was op die vasteland en dit vermoedelik onwaarskynlik was om enige nuwe besittings te verkry, afgesien van die reeds besette gebiede wat vinnig beskou was as meer waardevol as Britse besette gebiede. Gegewe die logika, is dit algemeen aanvaar deur Brittanje en Frankryk dat Duitsland belangstelling gehad het om die ander Europese magte op die vasteland in die verleentheid te stel en hulle te dwing om hul besittings op te gee as hulle nie 'n sterk politieke teenwoordigheid kon toon nie. Aan die ander kant het die Verenigde Koninkryk groot territoriale besittings op die vasteland gehad wat hulle wou behou, terwyl hulle terselfdetyd hul verantwoordelikhede en administratiewe koste wou verminder het. Uiteindelik het die Britse beskouing die oorhand gekry. Die afkeer om te heers wat die Europeërs "oorwin" het, is duidelik in die protokolle van die Berlynse Konferensie, maar veral in die beginsel van effektiewe besetting. In ooreenstemming met Duitsland en Brittanje se teenstrydige standpunte het die lande uiteindelik ingestem dat dit deur 'n Europese mag ingestel kon word wat 'n soort basis op die kus gevestig het, vanwaar dit na die binneland kon uitbrei. Die Europeërs het nie geglo dat die reëls van besetting, die Europese hegemonie op die grond vereis het nie. Die Belge wou oorspronklik by die "doeltreffende besetting" vereiste bepalings insluit dat "vrede geadministreer moet word", maar ander lande, veral Brittanje en Frankryk, het daardie wysiging uit die finale dokument uitgehaal. Hierdie beginsel, saam met ander wat tydens die konferensie geskryf is, het die Europeërs toegelaat om Afrika te beset, terwyl hulle so min as moontlik doen om dit te administreer of te beheer. Die beginsel van effektiewe besetting was nie ten tye van die konferensie werklik op die binneland van Afrika van toepassing nie. Dit het aanleiding gegee tot die "binneland teorie", wat basies enige koloniale mag met kusgebied die reg gegee het om politieke invloed oor 'n onbeperkte deel van binnelandse grondgebied te eis. Aangesien Afrika onreëlmatig gevorm is, het hierdie teorie probleme veroorsaak en is later verwerp. == Agendas == * Portugal-Brittanje: Die Portugese regering het 'n projek, bekend as die "Pienk Kaart" (ook bekend as die "Rooskleurige Kaart"), aangebied waarin die kolonies van Angola en Mosambiek verenig is deur insluiting van die tussenliggende gebied ( gebied wat later [[Zambië]], [[Zimbabwe]] en [[Malawi]] geword het.) Al die lande wat die konferensie bywoon, behalwe die Verenigde Koninkryk, het Portugal se ambisies onderskryf. 'n Bietjie meer as vyf jaar later, in [[1890]], het die Britse regering, in stryd met die Verdrag van Windsor (en van die Verdrag van Berlyn self) 'n ultimatum uitgereik waarin geëis word dat die Portugese van die betwiste gebied onttrek. * Frankryk-Brittanje: 'n Lyn wat van Say in [[Niger]] na Maroua, aan die noordoostelike kus van die [[Tsjadmeer]], getrek is, het bepaal watter deel aan wie behoort. Frankryk sou die grondgebied noord van hierdie lyn besit, en die Verenigde Koninkryk sou grondgebied in die suide daarvan besit. Die Nylbekken sou Brits wees, met die Franse wat die basis van die Tsjadmeer sou neem. Verder, tussen die 11de en 15de breedtegraad, sal die grens tussen Ouaddaï, wat Frans en [[Darfoer]] in Soedan sou Brits wees. In werklikheid is 'n [[niemandsland]] van 200 kilometer breed tussen die 21ste en 23ste meridiane in plek gestel word. * Frankryk-Duitsland: Die gebied noord van 'n lyn wat gevorm is deur die kruising van die 14de meridiaan en Miltou, is aangewys as Frans, en suidwes daarvan Duits. * Brittanje-Duitsland: Die skeiding het gekom in die vorm van 'n lyn wat deur Yola, op die Benoué, Dikoa, gaan, tot by die kant van die Tsjadmeer. * Frankryk-Italië: Italië sou besit wat noord van 'n lyn lê van die kruising van die [[Kreefskeerkring]] en die 17de meridiaan tot by die kruising van die 15de parallel en 21ste meridiaan. == Gevolge == [[Lêer:Flag map of Colonial Africa (1913).png|duimnael|Koloniale kaart van Afrika in 1913.]] Die konferensie het die geleentheid gebied om latente Europese vyandhandighede na buite te kanaliseer, nuwe gebiede te verskaf vir die Europese moondhede om hul belange te help uitbrei in die lig van groeiende Amerikaanse, Russiese en Japannese belangstelling en stig 'n konstruktiewe dialoog om die toekomstige vyandigheid tussen hulle te beperk. Vir Afrikane het kolonialisme oor die hele kontinent plaasgevind. Toe Afrika-onafhanklikheid ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] herwin word, was dit in die vorm van gefragmenteerde state soos deur die koloniale moondhede bepaal. Die wedloop om Afrika het ná die konferensie verskerp, want selfs in gebiede wat aangewys is as in hul invloedsfeer, moes die Europese state steeds onder die "beginsel van effektiwe besit" dit formaliseer. In veral Sentraal-Afrika is ekspedisies uitgestuur om tradisionele heersers te dwing in die ondertekening van verdrae, met die gebuik van mag, soos byvoorbeeld in die geval van Msiri, Koning van Katanga, in [[1891]]. [[Bedoeïen]]e - en [[Berbers]]-beheerde state in die [[Sahara]] en Sub-Sahara is deur die begin van die Eerste Wêreldoorlog in die Franse Oorloë in verskeie oorloë oortref. Die Britte het van [[Suid-Afrika]] af noord beweeg en van Egipte suid. So verower die Britte die Mahdist-staat en die Sultanaat van [[Zanzibar]], en het ook reeds in [[1879]] die [[Zoeloe-koninkryk]] in Suid-Afrika verslaan, en daarna voortgegaan om die onafhanklike Boererepublieke van Transvaal en Oranje-Vrystaat te ondermyn. Binne 'n paar jaar was Afrika minstens nominaal verdeel suid van die Sahara. Teen [[1895]] was die enigste onafhanklike state: * {{vlagikoon|Marokko}} [[Marokko]], betrokke by koloniale konflikte met Spanje en Frankryk, wat die nasie in die 20ste eeu verower het. * {{vlagikoon|Liberië}} [[Liberië]], gestig met die ondersteuning van die Verenigde State vir teruggekeerde slawe * {{vlagikoon|Ethiopië}} [[Ethiopië|Ethiopiese Ryk]], die enigste vrye inheemse staat, wat die Italiaanse inval van Eritrea in wat bekend was as die Eerste Italiaanse-Abessiniese oorlog van 1889-1896 afgeweer het, maar later in 1936 tydens die Tweede Italiaanse-Abessiniese oorlog verslaan is * Majeerteen Sultanaat, gestig in die vroeë 18de eeu; Dit is in die 20ste eeu deur Italië geannekseer * Sultanaat van Hobyo, uitgesny uit die voormalige Majeerteen Sultanaat, wat in die noordelike [[Somalië]] tot die 20ste eeu regeer het toe dit deur Italië verower is. Die volgende state het hul onafhanklikheid aan die Britse Ryk ongeveer 'n dekade daarna verloor: * {{vlagikoon|Oranje-Vrystaat}} [[Oranje-Vrystaat]], 'n Boererepubliek gestig deur [[Afrikaanse]] setlaars * {{vlagikoon|ZAR}} [[Suid-Afrikaanse Republiek]] Suid-Afrikaanse Republiek (Transvaal), ook 'n Boere-republiek Teen [[1902]] was 90% van die grongebied wat Afrika uitmaak, onder Europese beheer. Die groot deel van die Sahara was Frans. Na die afweer van die Mahdi-opstand en die einde van die [[Fashoda-krisis]] het die Soedan ferm onder gesamentlike Britse-Egiptiese heerskappy gebly. Egipte was onder Britse besetting voordat die land in [[1914]] 'n Britse protektoraat geword het. Die Boererepublieke is deur die Verenigde Koninkryk in die [[Boereoorlog]] van 1899 tot 1902 verower. Marokko is in [[1911]] tussen Frankryk en Spanje verdeel en [[Libië]] is in [[1912]] deur Italië verower. Die amptelike Britse anneksasie van Egipte in 1914 het die koloniale verdeling van Afrika voltooi. == Bibliografie == * Tapiwa Michael Njitimana, Erald Yomisi (2013)''The Demise Of Germany'' * Chamberlain, Muriel E. (1999). ''The Scramble for Africa''. London: Longman, 1974, 2nd ed. {{ISBN|0-582-36881-2}}. * Crowe, Sybil E. (1942). ''The Berlin West African Conference, 1884–1885''. New York: Longmans, Green. {{ISBN|0-8371-3287-8}} (1981, New ed. edition). * Förster, Stig, Wolfgang J. Mommsen, and Ronald Edward Robinson (1989). ''Bismarck, Europe, and Africa: The Berlin Africa Conference 1884–1885 and the Onset of Partition.'' Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-920500-0}}. * Hochschild, Adam (1999). ''King Leopold's Ghost.'' {{ISBN|0-395-75924-2}}. * Nuzzo, Luigi. "''Colonial Law''," in: ''European History Online'' (EGO), published by the Leibniz Institute of European History (IEG), Mainz 2012-04-16. URL: http://www.ieg-ego.eu/nuzzol-2011-en URN: urn:nbn:de:0159-2012041215 [2012-04-16]. * Petringa, Maria (2006). ''Brazza, A Life for Africa''. {{ISBN|978-1-4259-1198-0}}. == Verdere leeswerk == * Rodney, Walter (1972) ''How Europe Underdeveloped Africa.'' == Bron == * Hierdie artikel is vertaal vanuit die Engelse Wikipedia {{Normdata}} [[Kategorie:Berlyn]] [[Kategorie:Geskiedenis van Duitsland]] [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] 7p2v8y6aa29016x819eex2ts9p48e2b 2966788 2966787 2026-09-12T15:35:51Z SpesBona 2720 Wysigings deur [[Special:Contributions/Miane venter|Miane venter]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Jcb|Jcb]] 2864192 wikitext text/x-wiki Die '''Berlynse Konferensie van 1884-85''', ook bekend as die '''Kongo Konferensie''' ([[Duits]]: ''Kongokonferenz'') of '''Wes-Afrika Konferensie''' (''Westafrika-Konferenz''), het Europese [[kolonisasie]] en handel in [[Afrika]] gereguleer gedurende die nuwe imperialisme-tydperk en saamgeval met die skielike opkoms van [[Duitsland]] as 'n imperiale mag. Die konferensie is georganiseer deur [[Otto von Bismarck]], eerste kanselier van Duitsland. Die uitkoms daarvan, die finale ooreenkoms van die Berlynse Konferensie, kan beskou word as die formalisering van die [[Stormloop vir Afrika]] (Duits: ''Wettlauf um Afrika'' [[Engels]]: ''Scramble for Africa''). Die konferensie het 'n tydperk van toenemende koloniale aktiwiteite deur Europese magte ingelui, wat die meeste bestaande vorme van Afrika-outonomie en selfbestuur uitskakel of oorheers. == Vroeë geskiedenis van die Berlynse Konferensie == [[Lêer:Afrikakonferenz.jpg|duimnael|Koloniale Konferensie van Berlyn (1884) waartydens Afrika tussen die Eurpopese moondhede verdeel is.]] Vóór die konferensie het die Europese diplomasie Afrika-inheemse mense op dieselfde wyse behandel as die [[Indiane]] van die [[Nuwe Wêreld]], wat handelsverhoudinge met die inheemse hoofde gevorm het. In die vroeë 1800's het die soeke na [[ivoor]], wat toe dikwels in die vervaardiging van luukse produkte gebruik is, baie wit handelaars verder in die binneland van Afrika gelei. Teen [[1870]] het die momentum van Europese intervensie in Afrika vinnig toegeneem, wat as die verowering van Afrika beskou kan word. Met die uitsondering van handelsposte langs die kus, is die vasteland op daardie stadium in wese geïgnoreer. In [[1876]] het Koning [[Leopold II van België]], wat voorheen die ''Association Internationale Africaine'' (Internasionale Afrika-vereniging) van dieselfde jaar gestig het, [[Henry Morton Stanley]] genooi om hom by te staan in die ondersoek en 'beskawing' na die vasteland te bring. In [[1878]] is die ''Association internationale du Congo'' ([[Internasionale Kongo-vereniging]]) ook gevorm, met meer ekonomiese doelwitte, maar nog steeds nou verwant aan die vorige vereniging. Leopold het in die geheim die buitelandse beleggers in die Kongo-vereniging omgekoop, wat na imperialistiese doelwitte gedraai is, met die Internasionale Afrika-vereniging hoofsaaklik as 'n filantropiese front. Van [[1878]] tot [[1885]] het Stanley teruggekeer na die Kongo, nie as 'n verslaggewer nie, maar as 'n gesant van Leopold met die geheime missie om te organiseer wat later bekend sal word as die [[Kongo-Vrystaat]]. Die Franse intelligensie het Leopold se planne ontdek, en Frankryk het vinnig met sy eie koloniale verkenning begin. In [[1881]] is die Franse vlootoffisier, Pierre de Brazza, na [[Sentraal-Afrika]] gestuur, in die Wes-Kongo-bekken gereis en het die Franse vlag oor die nuutgestigte [[Brazzaville]], in die huidige [[Republiek van die Kongo]], gehys. [[Portugal]], wat reeds 'n lang, maar wesenlike verlate koloniale ryk in die gebied gehad het, het die gebied deur die meestal ontbinde gelastigde-staat Kongo-ryk geëis. Die eise is gebaseer op ou verdrae met [[Spanje]] en die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. Dit het vinnig op [[26 Februarie]] [[1884]] met sy voormalige bondgenoot, die [[Verenigde Koninkryk]] van Groot-Brittanje en Ierland, 'n verdrag gesluit om die Kongo-vereniging se toegang tot die [[Atlantiese Oseaan]] te verhoed. Teen die vroeë 1880's het die Europese belangstelling in die vasteland dramaties toegeneem weens baie faktore, insluitend diplomatieke maneuvers, die daaropvolgende koloniale verkenning en erkenning van Afrika se oorvloed van waardevolle hulpbronne soos [[goud]], [[hout]], [[grond]] en [[markte]]. Stanley se kartering van die Kongo-rivierkom (1874-77) het die laaste ''terra incognita'' van Europese [[kaart]]e van die vasteland verwyder en die gebiede van Britse, Portugese, Franse en Belgiese beheer afgebaken. Die magte het geveg om hierdie rowwe grense na hul verste moontlike grens te stoot en enige potensiële plaaslike minderheidskragte uit te skakel wat moeilik kan wees vir die Europese mededingende diplomasie. Frankryk het beweeg om [[Tunisië]], een van die laaste van die Barbary Seerower-state, oor te neem, onder die voorwendsel van 'n ander seerower insident. Franse eise deur Pierre de Brazza is vinnig versterk met die Franse beheer oor die gebied wat nou die Republiek van die Kongo is in [[1881]] en [[Guinee]] in [[1884]]. [[Italië]] het deel geword van die [[Drievoudige Verbond]] ([[1882]]), wat Bismarck se noukeurige planne met die staat ontwrig het en Duitsland gedwing het om betrokke te raak in Afrika. In 1882 het Brittanje die geopolitieke omvang van die Portugese beheer aan die kus besef, maar deur Frankryk ooswaarts oor Sentraal-Afrika na [[Ethiopië]], die [[Nyl]] en die [[Suezkanaal]] te sien, het Brittanje sy belangrike handelsroete deur [[Egipte]] en sy Indiese Ryk bedreig. Onder die voorwendsel van die ineenstorting van Egiptiese finansiering en 'n daaropvolgende oproer, waarin honderde Europeërs en Britse onderdane vermoor of beseer is, het die Verenigde Koninkryk ingegryp in nominale Ottomaanse Egipte. Daardeur het die Verenigde Koninkryk ook oor die [[Soedan]] beheer verkry en wat later sou bekend word as Britse Somaliland. == Konferensie == As gevolg van die Europese wedloop vir kolonies het Duitsland begin met eie ekspedisies, wat beide Britse en Franse staatsmanne bekommerd gemaak het. Met die hoop om hierdie broeiende konflik vinnig te kalmeer, het Koning Leopold II vir Frankryk en Duitsland oortuig dat die gemeenskaplike handel in Afrika in die beste belang van al drie lande was. Met die steun van die Britte en die inisiatief van Portugal het Otto von Bismarck, die Duitse kanselier, verteenwoordigers van 13 nasies in Europa sowel as die [[Verenigde State]] aangesproor om aan die Berlynse Konferensie in 1884 deel te neem om gesamentlike beleid ten opsigte van die vasteland van Afrika, uit te werk. Die konferensie is op [[15 November]] 1884 geopen en het op [[26 Februarie]] 1885 geëindig. Terwyl die aantal gevolmagtigdes per land verskil, het die volgende 14 lande verteenwoordigers gestuur om die Berlynse konferensie by te woon en die volgende het die Berlynse Wet onderteken: * {{vlagikoon|Oostenryk-Hongarye}} [[Oostenryk-Hongarye]] * {{vlagikoon| België}} [[ België]] * {{vlagikoon|Denemarke}} [[Denemarke]] * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Frankryk]] * {{vlagikoon|Duitse Keiserryk}} [[Duitse Keiserryk]] * {{vlagikoon|Italië}} [[Italië|Koningkryk van Italië]] * {{vlagikoon|Nederland}} [[Nederland]] * {{vlagikoon|Ottomaanse Ryk}} [[Ottomaanse Ryk]] * {{vlagikoon|Portugal}} [[Portugal|Koningkryk van Portugal]] * {{vlagikoon|Russiese Ryk}} [[Russiese Ryk]] * {{vlagikoon|Spanje}} [[Spanje]] * {{vlagikoon|Swede}} [[Swede|Unie tussen Swede and Noorweë]] * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Verenigde Koninkryk]] * {{vlagikoon|Brasilië }} [[Brasilië ]] * {{vlagikoon|Verenigde State|1877}} [[Verenigde State]] – alhoewel die Verenigde State die reg voorbehou om die uitkomste van die konferensie te weier of te aanvaar. Die konferensie is op Saterdag 15 November 1884 by Bismarck se amptelike woning op Wilhelmstrasse (plek van die Kongres van Berlyn ses jaar vroeër) belê. Bismarck het die voorsitterskap aanvaar. Die Britse verteenwoordiger was sir Edward Malet (ambassadeur tot die Duitse Ryk). Henry Morton Stanley het as 'n Amerikaanse afgevaardigde bygewoon. Aan hierdie konferense neem geen Afrika state deel nie en daar was ook nie 'n enkele Afrikaan aanwesig nie. == Finale ooreenkoms == Die finale Kongo-ooreenkoms het uit 38 artikels bestaan wat die volgende punte insluit: * Om openbare aanvaarding te verkry, het die konferensie besluit om [[slawerny]] deur Afrika en Islamitiese magte te beëindig. Dus, 'n internasionale verbod op die slawehandel in hul sfere van invloed is deur die Europese lede onderteken. Vanweë hierdie punt het die skrywer [[Joseph Conrad]] sarkasties na die konferensie verwys as die "''International Society for the Suppression of Savage Customs''" in sy novella ''Heart of Darkness''. * Die Kongo-Vrystaat is bevestig as die privaat eiendom van die Kongo-vereniging, wat Leopold se beloftes ondersteun het om die land oop te hou vir alle Europese beleggings. Die gebied van vandag se [[Demokratiese Republiek van die Kongo]], sowat twee miljoen vierkante kilometer, is deur die Europese magte bevestig as hoofsaaklik die eiendom van Leopold II (maar later is dit georganiseer as 'n Belgiese kolonie onder staatsadministrasie). * Die 14 ondertekenende state sou vryhandel in die Malawimeer sowel as [[Malawimeer]] hê, en oos daarvan in 'n gebied suid van 5 ° N. * Die [[Nigerrivier |Niger]]-en [[Kongorivier|Kongo]]-riviere is vrygestel vir skeepsverkeer. * 'n Beginsel van effektiwiteit (gebaseer op 'effektiewe besetting', sien hieronder) is ingestel om lande te verhoed om kolonies slegs in naam op te stel. * Enige nuwe aksie van die besit neem van enige deel van die Afrika-kus sal deur die land wat die besit geneem of 'n protektoraat gevestig het aan die ander ondertekenende lande verklaar. * Definisie van gebiede waarin elke Europese mag 'n eksklusiewe reg gehad het om die wettige eienaarskap van grond (wettig in die oë van die ander Europese magte "na te streef"). * Die eerste verwysing in die [[internasionale reg]] tot die verpligtinge wat aan "invloedsfere" geheg word, is vervat in die Berlynse ooreenkoms. === Beginsel van effektiewe besetting === Die beginsel van effektiewe besetting het verklaar dat lande slegs regte oor koloniale gebiede kan verkry as hulle die gebied of beset of 'effektief beset.' Met ander woorde, indien hulle verdrae gehad het met plaaslike leiers, as hulle hul vlag daar laat wapper het, en as hulle 'n administrasie in die gebied gevestig het om dit te regeer met 'n polisiemag om orde te behou. Die koloniale mag kan ook ekonomies van die kolonie gebruik maak. Hierdie beginsel het belangrik geword, nie net as basis vir die Europese magte om territoriale soewereiniteit in Afrika te verkry nie, maar ook om die grense van hul onderskeie oorsese besittings te bepaal. Vir effektiewe besetting was dit in sommige gevalle 'n kriterium vir die beslegting van geskille oor die grense tussen kolonies. Aangesien die Berlynse ooreenkoms egter beperk was tot die lande wat aan die Afrika-kus gefront het, het Europese magte in talle gevalle later aanspraak gemaak op regte oor grond in die binneland sonder om die vereiste van effektiewe besetting te toon, soos uiteengesit in Artikel 35 van die finale ooreenkoms. Tydens die Berlynse Konferensie van 1885 is die omvang van die beginsel van doeltreffende besetting sterk betwis tussen Duitsland en Frankryk. Die Duitsers, wat nuut was op die vasteland van Afrika, het in wese geglo dat, sover dit die uitbreiding van mag in Afrika betref, geen koloniale mag enige reg op 'n gebied sou hê nie, tensy die staat sterk en effektiewe politieke beheer uitgeoefen het en so doende, slegs vir 'n beperkte tydperk, in wese slegs 'n besettingsmag. Brittanje is egter van mening dat Duitsland 'n laatkomer was op die vasteland en dit vermoedelik onwaarskynlik was om enige nuwe besittings te verkry, afgesien van die reeds besette gebiede wat vinnig beskou was as meer waardevol as Britse besette gebiede. Gegewe die logika, is dit algemeen aanvaar deur Brittanje en Frankryk dat Duitsland belangstelling gehad het om die ander Europese magte op die vasteland in die verleentheid te stel en hulle te dwing om hul besittings op te gee as hulle nie 'n sterk politieke teenwoordigheid kon toon nie. Aan die ander kant het die Verenigde Koninkryk groot territoriale besittings op die vasteland gehad wat hulle wou behou, terwyl hulle terselfdetyd hul verantwoordelikhede en administratiewe koste wou verminder het. Uiteindelik het die Britse beskouing die oorhand gekry. Die afkeer om te heers wat die Europeërs "oorwin" het, is duidelik in die protokolle van die Berlynse Konferensie, maar veral in die beginsel van effektiewe besetting. In ooreenstemming met Duitsland en Brittanje se teenstrydige standpunte het die lande uiteindelik ingestem dat dit deur 'n Europese mag ingestel kon word wat 'n soort basis op die kus gevestig het, vanwaar dit na die binneland kon uitbrei. Die Europeërs het nie geglo dat die reëls van besetting, die Europese hegemonie op die grond vereis het nie. Die Belge wou oorspronklik by die "doeltreffende besetting" vereiste bepalings insluit dat "vrede geadministreer moet word", maar ander lande, veral Brittanje en Frankryk, het daardie wysiging uit die finale dokument uitgehaal. Hierdie beginsel, saam met ander wat tydens die konferensie geskryf is, het die Europeërs toegelaat om Afrika te beset, terwyl hulle so min as moontlik doen om dit te administreer of te beheer. Die beginsel van effektiewe besetting was nie ten tye van die konferensie werklik op die binneland van Afrika van toepassing nie. Dit het aanleiding gegee tot die "binneland teorie", wat basies enige koloniale mag met kusgebied die reg gegee het om politieke invloed oor 'n onbeperkte deel van binnelandse grondgebied te eis. Aangesien Afrika onreëlmatig gevorm is, het hierdie teorie probleme veroorsaak en is later verwerp. == Agendas == * Portugal-Brittanje: Die Portugese regering het 'n projek, bekend as die "Pienk Kaart" (ook bekend as die "Rooskleurige Kaart"), aangebied waarin die kolonies van Angola en Mosambiek verenig is deur insluiting van die tussenliggende gebied ( gebied wat later [[Zambië]], [[Zimbabwe]] en [[Malawi]] geword het.) Al die lande wat die konferensie bywoon, behalwe die Verenigde Koninkryk, het Portugal se ambisies onderskryf. 'n Bietjie meer as vyf jaar later, in [[1890]], het die Britse regering, in stryd met die Verdrag van Windsor (en van die Verdrag van Berlyn self) 'n ultimatum uitgereik waarin geëis word dat die Portugese van die betwiste gebied onttrek. * Frankryk-Brittanje: 'n Lyn wat van Say in [[Niger]] na Maroua, aan die noordoostelike kus van die [[Tsjadmeer]], getrek is, het bepaal watter deel aan wie behoort. Frankryk sou die grondgebied noord van hierdie lyn besit, en die Verenigde Koninkryk sou grondgebied in die suide daarvan besit. Die Nylbekken sou Brits wees, met die Franse wat die basis van die Tsjadmeer sou neem. Verder, tussen die 11de en 15de breedtegraad, sal die grens tussen Ouaddaï, wat Frans en [[Darfoer]] in Soedan sou Brits wees. In werklikheid is 'n [[niemandsland]] van 200 kilometer breed tussen die 21ste en 23ste meridiane in plek gestel word. * Frankryk-Duitsland: Die gebied noord van 'n lyn wat gevorm is deur die kruising van die 14de meridiaan en Miltou, is aangewys as Frans, en suidwes daarvan Duits. * Brittanje-Duitsland: Die skeiding het gekom in die vorm van 'n lyn wat deur Yola, op die Benoué, Dikoa, gaan, tot by die kant van die Tsjadmeer. * Frankryk-Italië: Italië sou besit wat noord van 'n lyn lê van die kruising van die [[Kreefskeerkring]] en die 17de meridiaan tot by die kruising van die 15de parallel en 21ste meridiaan. == Gevolge == [[Lêer:Flag map of Colonial Africa (1913).png|duimnael|Koloniale kaart van Afrika in 1913.]] Die konferensie het die geleentheid gebied om latente Europese vyandhandighede na buite te kanaliseer, nuwe gebiede te verskaf vir die Europese moondhede om hul belange te help uitbrei in die lig van groeiende Amerikaanse, Russiese en Japannese belangstelling en stig 'n konstruktiewe dialoog om die toekomstige vyandigheid tussen hulle te beperk. Vir Afrikane het kolonialisme oor die hele kontinent plaasgevind. Toe Afrika-onafhanklikheid ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] herwin word, was dit in die vorm van gefragmenteerde state soos deur die koloniale moondhede bepaal. Die wedloop om Afrika het ná die konferensie verskerp, want selfs in gebiede wat aangewys is as in hul invloedsfeer, moes die Europese state steeds onder die "beginsel van effektiwe besit" dit formaliseer. In veral Sentraal-Afrika is ekspedisies uitgestuur om tradisionele heersers te dwing in die ondertekening van verdrae, met die gebuik van mag, soos byvoorbeeld in die geval van Msiri, Koning van Katanga, in [[1891]]. [[Bedoeïen]]e - en [[Berbers]]-beheerde state in die [[Sahara]] en Sub-Sahara is deur die begin van die Eerste Wêreldoorlog in die Franse Oorloë in verskeie oorloë oortref. Die Britte het van [[Suid-Afrika]] af noord beweeg en van Egipte suid. So verower die Britte die Mahdist-staat en die Sultanaat van [[Zanzibar]], en het ook reeds in [[1879]] die [[Zoeloe-koninkryk]] in Suid-Afrika verslaan, en daarna voortgegaan om die onafhanklike Boererepublieke van Transvaal en Oranje-Vrystaat te ondermyn. Binne 'n paar jaar was Afrika minstens nominaal verdeel suid van die Sahara. Teen [[1895]] was die enigste onafhanklike state: * {{vlagikoon|Marokko}} [[Marokko]], betrokke by koloniale konflikte met Spanje en Frankryk, wat die nasie in die 20ste eeu verower het. * {{vlagikoon|Liberië}} [[Liberië]], gestig met die ondersteuning van die Verenigde State vir teruggekeerde slawe * {{vlagikoon|Ethiopië}} [[Ethiopië|Ethiopiese Ryk]], die enigste vrye inheemse staat, wat die Italiaanse inval van Eritrea in wat bekend was as die Eerste Italiaanse-Abessiniese oorlog van 1889-1896 afgeweer het, maar later in 1936 tydens die Tweede Italiaanse-Abessiniese oorlog verslaan is * Majeerteen Sultanaat, gestig in die vroeë 18de eeu; Dit is in die 20ste eeu deur Italië geannekseer * Sultanaat van Hobyo, uitgesny uit die voormalige Majeerteen Sultanaat, wat in die noordelike [[Somalië]] tot die 20ste eeu regeer het toe dit deur Italië verower is. Die volgende state het hul onafhanklikheid aan die Britse Ryk ongeveer 'n dekade daarna verloor: * {{vlagikoon|Oranje-Vrystaat}} [[Oranje-Vrystaat]], 'n Boererepubliek gestig deur [[Afrikaanse]] setlaars * {{vlagikoon|ZAR}} [[Suid-Afrikaanse Republiek]] Suid-Afrikaanse Republiek (Transvaal), ook 'n Boere-republiek Teen [[1902]] was 90% van die grongebied wat Afrika uitmaak, onder Europese beheer. Die groot deel van die Sahara was Frans. Na die afweer van die Mahdi-opstand en die einde van die [[Fashoda-krisis]] het die Soedan ferm onder gesamentlike Britse-Egiptiese heerskappy gebly. Egipte was onder Britse besetting voordat die land in [[1914]] 'n Britse protektoraat geword het. Die Boererepublieke is deur die Verenigde Koninkryk in die [[Boereoorlog]] van 1899 tot 1902 verower. Marokko is in [[1911]] tussen Frankryk en Spanje verdeel en [[Libië]] is in [[1912]] deur Italië verower. Die amptelike Britse anneksasie van Egipte in 1914 het die koloniale verdeling van Afrika voltooi. == Bibliografie == * Tapiwa Michael Njitimana, Erald Yomisi (2013)''The Demise Of Germany'' * Chamberlain, Muriel E. (1999). ''The Scramble for Africa''. London: Longman, 1974, 2nd ed. {{ISBN|0-582-36881-2}}. * Crowe, Sybil E. (1942). ''The Berlin West African Conference, 1884–1885''. New York: Longmans, Green. {{ISBN|0-8371-3287-8}} (1981, New ed. edition). * Förster, Stig, Wolfgang J. Mommsen, and Ronald Edward Robinson (1989). ''Bismarck, Europe, and Africa: The Berlin Africa Conference 1884–1885 and the Onset of Partition.'' Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-920500-0}}. * Hochschild, Adam (1999). ''King Leopold's Ghost.'' {{ISBN|0-395-75924-2}}. * Nuzzo, Luigi. "''Colonial Law''," in: ''European History Online'' (EGO), published by the Leibniz Institute of European History (IEG), Mainz 2012-04-16. URL: http://www.ieg-ego.eu/nuzzol-2011-en URN: urn:nbn:de:0159-2012041215 [2012-04-16]. * Petringa, Maria (2006). ''Brazza, A Life for Africa''. {{ISBN|978-1-4259-1198-0}}. == Verdere leeswerk == * Rodney, Walter (1972) ''How Europe Underdeveloped Africa.'' == Bron == * Hierdie artikel is vertaal vanuit die Engelse Wikipedia {{Normdata}} [[Kategorie:Berlyn]] [[Kategorie:Geskiedenis van Duitsland]] [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] 07ee45iwlt03bz36ock2ecep0bgnojb 0 135743 2966808 2955760 2026-09-12T17:55:55Z StarDeg 27743 /* Verwysings */ 2966808 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Viktor Orbán | beeld = Viktor_Orban_2025_(cropped).jpg | beeldonderskrif = Orbán in 2025 | geboortenaam = Viktor Mihály Orbán | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1963|5|31}} | geboorteplek = Székesfehérvár, Hongarye | nasionaliteit = Hongaarse | orde = [[Eerste Minister]] van [[Hongarye]] | termynaanvang = 29 Mei 2010 | termyneinde = 9 Mei 2026 | voorganger = [[Gordon Bajnai]] | opvolger = [[Péter Magyar]] | leier = {{plainlist| * [[László Sólyom]] * [[Pál Schmitt]] * [[János Áder]] * [[Katalin Novák]] * [[Tamás Sulyok]] }} | vise = {{plainlist| * [[Tibor Navracsics]] * [[Sándor Pintér]] * [[Zsolt Semjén]] * [[Mihály Varga]] }} | orde1 = Eerste Minister van Hongarye | termynaanvang1 = 6 Julie 1998 | termyneinde1 = 27 Mei 2002 | vise1 = [[István Stumpf]] | voorganger1 = [[Gyula Horn]] | opvolger1 = [[Péter Medgyessy]] | orde2 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang2 = 17 Mei 2003 | termyneinde2 = | voorganger2 = János Áder | orde3 = President van [[Fidesz]] | termynaanvang3 = 18 April 1993 | termyneinde3 = 29 Januarie 2000 | voorganger3 = ''Amp gestig'' | opvolger3 = [[László Kövér]] | orde4 = Leier van die Fidesz-groep in die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang4 = 23 Mei 1990 | termyneinde4 = 18 April 1993 | voorganger4 = ''Posisie gestig'' | opvolger4 = [[József Szájer]] | orde5 = Lid van die [[Nasionale Vergadering (Hongarye)|Nasionale Vergadering]] | termynaanvang5 = 2 Mei 1990 | termyneinde5 = | party = [[Fidesz]] (sedert 1988) | eggenoot = {{marriage|Anikó Lévai|1986}} | kinders = 5, insluitend [[Gáspár Orbán|Gáspár]] | alma_mater = Eötvös Loránd Universiteit (Juris Doctor) | beroep = {{hlist|Politikus|prokureur}} }} '''Viktor Mihály Orbán''' ([[Hongaars]]: [ˈviktor ˈorbaːn]; gebore [[31 Mei]] [[1963]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] politikus en juris. Hy dien van [[2010]] tot 2026 as die eerste minister van Hongarye. Hy het hierdie amp ook van [[1998]] tot [[2002]] bekleë. Hy was van [[1993]] tot [[2000]] en is sedert [[2003]] die leier van die nasionaalkonserwatiewe [[Fidesz]]-party. Op [[19 November]] [[2016]] het hy István Bethlen as die langsdienende eerste minister in Hongaarse geskiedenis verbygesteek. Op 12 April 2026 het hy sy nederlaag erken nadat hy die 2026 Hongaarse parlementêre verkiesing verloor het.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12 April 2026 |work=[[BBC]]}}</ref> Op 3 April 2022 is Orbán vir 'n verdere termyn verkies in Hongarye se algemene verkiesing. Dit sal sy vierde agtereenvolgende termyn as Eerste Minister van Hongarye wees.<ref>https://www.zerohedge.com/geopolitical/will-viktor-orban-bring-down-house-davos-built</ref> Orbán se party, Fidesz, sal danksy die oorwinning 'n tweederde meerderheid in die parlement hê, met 135 setels vergeleke met die opposisie alliansie se 56 setels. Dit is ook Fidesz se vierde agtereenvolgende oorwinning sedert 2010.<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-60981648</ref> == Vroeë lewe == Orbán is op 31 Mei 1963 in Székesfehérvár in 'n landelike middelklas gesin gebore as die oudste seun van die landboukundige en sakeman Győző Orbán (gebore 1940)<ref>[http://hvg.hu/kkv/20120708_orbanpapa_kobanyaceg ''A Közgép is hizlalhatja Orbán Győző cégét''], Heti Világgazdaság, 11 Julie 2012.</ref> en die spesiale opvoeder en spraakterapeut, Erzsébet Sípos (gebore 1944).<ref>{{cite web |url=https://www.geni.com/people/Erzsébet-S%C3%ADpos/6000000023233361295 |title=Erzsébet Sípos |website=Geni.com |access-date=19 Maart 2019}}</ref> Hy het twee jonger broers, albei sakemanne, Győző jr. (gebore 1965) en Áron (gebore 1977). Sy oupa aan vaderskant, Mihály Orbán, het [[Landbou|boerdery]] en veeteelt beoefen. Orbán het sy kinderjare in twee nabygeleë dorpe, Alcsútdoboz en Felcsút in die Fejér-distrik, deurgebring;{{sfn|Lendvai|2017|pp=11–12}} hy het skool daar en in Vértesacsa bygewoon.<ref>{{cite news |first=Árpád |last=Pünkösti |title=Szeplőtelen fogantatás 7. |url=http://nol.hu/archivum/archiv-6407-2436 |website=Népszabadság |date=13 Mei 2000 |access-date=19 Maart 2019 |language=hu}}</ref><ref name="biography">{{citation |language=hu |url= http://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm |title=Orbán Viktor |year=1996 |type=biography |trans-title=Viktor Orbán |publisher=arlament |place=Hongarye}}</ref> In 1977 het sy gesin permanent na Székesfehérvár verhuis.{{sfn|Lendvai|2017|pp=14, 265}} Op die ouderdom van 14 en 15, terwyl hy by sy sekondêre skool was, was hy sekretaris van die kommunistiese jeugorganisasie, KISZ, waarvan die lidmaatskap verpligtend was om aan 'n universiteit te kan inskryf.<ref>Pünkösti Árpád: Szeplőtelen fogantatás. Népszabadság Könyvek, Boedapest, 2005, pp. 138–139.</ref><ref>{{citation |last=Debreczeni |first=József |title=Orbán Viktor |publisher=Osiris |place=Boedapest |year=2002 |language=hu}}</ref> Orbán het in 1981 van die Blanka Teleki Hoërskool in Székesfehérvár, waar hy [[Engels]] gestudeer het, gematrikuleer. Hy het toe twee jaar militêre diens voltooi.<ref name=PK/> Hy het later in 'n onderhoud gesê dat hy homself voor hierdie tyd as 'n "naïewe en toegewyde ondersteuner" van die kommunistiese bewind beskou het, maar tydens sy militêre diens het sy politieke sieninge radikaal verander.<ref>Debreczeni, József: ''Orbán Viktor'', Osiris Kiadó, Boedapest, 2002.</ref> Daarna, in 1983, het Orbán regte aan die Universiteit Eötvös Loránd in Boedapest gaan studeer. Hy het sy tesis oor die [[Solidarność|Poolse Solidariteitbeweging]] geskryf.<ref name=PK>{{cite book |last1=Kenney |first1=Padraic |title=A Carnival of Revolution: Central Europe 1989 |date=2002 |publisher=Drukpers van Princeton-universiteit |location=Princeton |isbn=0-691-05028-7 |page=138}}</ref> Na die verkryging van sy doktorsgraad in die regte<ref>[https://www.elte.hu/en/faculties/law Regsfakulteit] - webwerf van die Universiteit Eötvös Loránd</ref> in 1987,<ref>[https://2010-2014.kormany.hu/en/prime-minister-s-office/the-prime-minister Curriculum vitae of Viktor Orbán] - website of the Hungarian government</ref><ref>[https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/o320.htm Dr. Orbán Viktor] - website of the Hungarian parliament</ref> het hy twee jaar lank in Szolnok gewoon, terwyl hy na sy werk in Boedapest as sosioloog by die Bestuursopleidingsinstituut van die Departement van Landbou en Voedsel gependel het.<ref>{{citation |language=hu |url=http://www.parlament.hu/kepv/eletrajz/hu/o320.pdf |title=Orbán Viktor |trans-title=Viktor Orban |type=biography |publisher=National Assembly |place=Hongarye}}</ref> In 1989 het Orbán 'n beurs van die [[George Soros|Soros]]-stigting ontvang om politieke wetenskap aan Pembroke College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], te studeer.<ref name="biography"/> Sy persoonlike tutor was die [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegeliaanse]] politieke filosoof Zbigniew Pełczyński.<ref>{{citation |title=Fulbright report |url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/files/Fulbright_report.pdf |place=Oxford, Verenigde Koninkryk |website=[[Rhodes House]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf |archive-date=15 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2023 |archivedate=15 Desember 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141215035740/http://files.www.rhodesscholarshiptrust.com/Fulbright_report.pdf }}</ref> In Januarie 1990 het hy Oxford verlaat en na Hongarye teruggekeer om vir 'n setel in Hongarye se eerste post-kommunistiese parlement te staan.{{sfn|Lendvai|2017|p=23}} ==Eerste premierskap (1998–2002)== [[File:Orban Prodi 1999.jpg|thumb|right|Orbán saam met [[Romano Prodi]] in 1999]] In 1998 het Orbán ’n koalisie gevorm met die Hongaarse Demokratiese Forum (MDF) en die Onafhanklike Kleinboereparty (FKGP). Die koalisie het die 1998 Hongaarse parlementêre verkiesing met 42% van die stemme gewen. Orbán het op 35-jarige ouderdom die tweede jongste eerste minister van Hongarye geword. In Februarie het die regering besluit dat plenêre sittings van die Hongaarse parlement slegs elke derde week gehou sou word. Opposisiepartye het die verandering sterk teengestaan en aangevoer dat dit wetgewende doeltreffendheid en parlementêre toesig sou verswak. In Maart het die regering ook probeer om die vereiste van ’n tweederdemeerderheid in sekere stemprosesse met ’n gewone meerderheid te vervang, maar die Konstitusionele Hof het dit ongrondwetlik verklaar. Twee van Orbán se staatssekretarisse het in Mei bedank weens hul betrokkenheid in ’n omkoopskandaal wat met die Amerikaanse maatskappy Lockheed Martin verband gehou het. Die regering was ook betrokke by ’n langdurige dispuut met die stadsraad van Boedapest oor die kansellasie van groot stedelike projekte, insluitend die bou van ’n nuwe Nasionale Teater. Die verhouding tussen die regeringskoalisie en die opposisie het verder versleg. Die regering het probeer om hoofde van belangrike instellings te vervang, terwyl die opposisie weerstand gebied het. Orbán het soms vir lang tydperke nie aan parlementêre vraagtyd deelgeneem nie, wat kritiek op sy leierskap versterk het. ’n Verslag deur die Internasionale Federasie van Joernaliste het later die Hongaarse regering gekritiseer vir politieke invloed op die media. Verskeie skandale in 2001 het bygedra tot die uiteindelike verbrokkeling van die koalisie. ’n Omkoopskandaal het die FKGP ernstig verswak en gelei tot die bedanking van József Torgyán uit sleutelposisies. ===Ekonomie=== Die regering se ekonomiese beleid het belastingverlagings, vermindering van inflasie en werkloosheid, en stabilisering van die begroting ingesluit. Inflasie het gedaal van 15% in 1998 tot 7.8% in 2001, terwyl BBP-groei bestendig gebly het en die begrotingstekort en staatskuld afgeneem het. ===Buitelandse beleid=== [[Lêer:Orbán_and_Bush.jpg|regs|duimnael|Orbán saam met [[George W. Bush]] by die [[Withuis]] in 2001]] Op 12 Maart 1999 het Hongarye by [[NAVO]] aangesluit saam met [[Pole]] en [[Tsjeggië]]. Dit het Hongarye in die [[Kosovo-oorlog|Kosovo-krisis]] betrek en militêre modernisering vereis. In 1999 is die sogenaamde “statuswet” aanvaar om etniese Hongare in buurlande te ondersteun, wat spanning met sommige buurlande veroorsaak het. Na onderhandelinge met [[Roemenië]] en verdere toegewings is die wet aangepas, en [[Slowakye]] het dit later ook aanvaar. ==Leier van die Opposisie (2002–2010)== Fidesz en die [[Hongaarse Sosialistiese Party]] (MSZP) was in die aanloop tot die 2002-verkiesing kop-aan-kop in meningspeilings. In die April-verkiesing het MSZP gewen en ’n koalisie met die Alliansie van Vrye Demokrate gevorm. Die 2002 Hongaarse parlementêre verkiesing het ’n rekordopkoms van 70.5% gehad en die aantal partye in die parlement is van ses tot vier verminder. Die opposisie het die uitslag betwis en onreëlmatighede beweer, maar internasionale waarnemers van die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] het die verkiesing oor die algemeen geldig geag, met kritiek hoofsaaklik op staatsmedia-bias. In die 2004 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 47.4% van die stemme. [[File:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Political Bureau 9 November 2006 (97).jpg|thumb|left|Orbán en [[Hans-Gert Pöttering]] in 2006]]In die 2006 parlementêre verkiesing het Fidesz weer nie ’n meerderheid behaal nie, wat Orbán se leierskap tydelik bevraagteken het, maar hy is in 2007 herverkies as president van Fidesz. In 2006 het Fidesz ook groot oorwinnings in munisipale verkiesings behaal, insluitend 15 van die 23 groot stadsposte. In 2008 het ’n nasionale referendum, geïnisieer deur Fidesz, gelei tot die afskaffing van gesondheids- en onderwysfooie, en is as ’n belangrike oorwinning vir die party beskou. In die 2009 Europese Parlement-verkiesing in Hongarye het Fidesz ’n groot oorwinning behaal met 56.36% van die stemme en 14 setels. ==Tweede premierskap (2010–hede)== [[File:Necasmeeting.jpg|thumb|Orbán (2de van links) by ’n beraad van die [[Visegrád-groep]], [[Duitsland]] en [[Frankryk]] in 2013]] ===Tweede regering (2010–2014)=== In die 2010 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 52.7% van die stemme gewen en ’n tweederdemeerderheid in die parlement behaal. Hierdie meerderheid het grondwetlike veranderinge moontlik gemaak, insluitend die opstel van ’n nuwe grondwet in 2011, wat die vorige 1949-grondwet vervang het. Die nuwe kiesstelsel het die aantal parlementsetels van 386 tot 199 verminder. Die nuwe grondwet het op 1 Januarie 2012 in werking getree. In 2012 is ’n plat inkomste-belasting van 16% ingestel, saam met hervormings in pensioene, maatskaplike stelsels en die sentrale bankwetgewing. In 2014 het Hongarye ’n ooreenkoms met [[Rusland]] onderteken vir die uitbreiding van die Paks-kernkragsentrale, gefinansier deur ’n Russiese lening, sonder ’n openbare tenderproses. ===Derde regering (2014–2018)=== In die 2014 Hongaarse parlementêre verkiesing het Fidesz 133 van 199 setels gewen. In dieselfde jaar het Orbán die konsep van “onliberale demokrasie” bekendgestel. In 2014 het Orbán ook ’n voorgestelde internetbelasting en daaropvolgende protesoptogte in Hongarye in die gesig gestaar. Tydens die 2015 Europese migrasiekrisis het sy regering ’n grensheining met Serwië gebou en streng migrasiebeleid ingestel. Die EU se migrasie-kwotabeleid is deur Hongarye verwerp. In die 2015–2020 Europese migrasiekrisis-periode het Hongarye verskeie EU-regsgedinge oor asiel- en migrasiebeleid in die gesig gestaar. === Vierde regering (2018–2022) === In die 2018 Hongaarse parlementsverkiesing het die Fidesz–KDNP-alliansie weer ’n tweederdemeerderheid behaal en Orbán het eerste minister gebly. Die veldtog het gefokus op immigrasie en buitelandse invloed en is wyd beskou as ’n versterking van regse populisme in Europa. In 2018 het Orbán verklaar dat Hongarye nie “diverse” of “gemeng” moet word nie, met klem op nasionale en kulturele homogeniteit. In Maart 2020 het die parlement noodwetgewing aanvaar wat Orbán toegelaat het om per dekreet te regeer en verkiesings op te skort.<ref>{{Cite news |url=https://www.dw.com/en/hungary-passes-law-allowing-viktor-orban-to-rule-by-decree/a-52956243 |title=Hungary passes law allowing Viktor Orban to rule by decree|work=Deutsche Welle |date=30 Maart 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bayer|first=Lili|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-rule-by-decree/|title=Hungary's Viktor Orbán wins vote to rule by decree|work=Politico|date=30 Maart 2020}}</ref> In 2021 is beheer van 11 staatsuniversiteite oorgedra na stigtings wat met Orbán-bondgenote verbind is.<ref>{{Cite news|last=Novak|first=Benjamin|date=28 April 2021|title=Hungary Transfers 11 Universities to Foundations Led by Orban Allies|work=The New York Times}}</ref> Die Mathias Corvinus Collegium het ook groot staatsbefondsing ontvang.<ref>{{Cite news|last=Hopkins|first=Valerie|date=28 Junie 2021|title=Campus in Hungary is Flagship of Orban's Bid to Create a Conservative Elite|work=The New York Times}}</ref> In 2021 het Orbán die EU se klimaatbeleid blameer vir stygende energiepryse tydens die Europese energiekrisis.<ref>{{cite news |title=The Green Brief: East-West EU split again over climate |work=Euractiv |date=20 Oktober 2021}}</ref> === Vyfde regering (2022–2026) === In die 2022 Hongaarse parlementsverkiesing het Fidesz weer ’n meerderheid gewen. Orbán het die oorwinning as beslissend beskryf te midde van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog in Oekraïne]]. In 2022 het Orbán die “Great Replacement”-teorie bevorder en omstrede uitsprake oor “rasvermenging” gemaak, wat hy later as verwysend na kultuur verduidelik het.<ref>{{cite news |date=18 Mei 2022 |title=Orbán en US right to bond at CPAC in Hungary over 'great replacement' ideology |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/24/viktor-orban-against-race-mixing-europe-hungary|title=Orbán sparks outrage over 'race mixing' remarks|work=[[The Guardian]]|date=2022-07-24|access-date=2026-04-12|language=en}}</ref> Hy het EU-migrasiebeleid herhaaldelik gekritiseer en gepleit vir strenger grense en vinniger terugkeer van migrante.<ref>{{cite news |title='We never let them in': Hungary's PM Viktor Orbán demands new laws tackling migration |work=Euronews |date=6 September 2024}}</ref> Tydens die oorlog in Oekraïne het Orbán Rusland se inval veroordeel, maar EU-sanksies op Russiese energie gekritiseer weens Hongarye se afhanklikheid.<ref>{{cite news |date=3 Maart 2022 |title=Hungary will not veto EU sanctions on Russia – Orban |work=Reuters}}</ref> Hy het ook EU-militêre steun aan Oekraïne bevraagteken.<ref>{{Cite news |date=15 Desember 2023 |title=Hungary blocks €50bn of EU funding for Ukraine |work=BBC News}}</ref> Orbán het nouer bande met [[Volksrepubliek China|China]] ontwikkel deur die Belt and Road Initiative en samewerking met Xi Jinping se regering te ondersteun. Verhoudings met Oekraïne het versleg oor minderheidstaalregte, hoewel sekere regte later herstel is.<ref>{{cite news |date=11 Desember 2023 |title=Law restoring Hungarian minority's language rights adopted by Ukrainian Parliament |website=Telex.hu}}</ref> In 2024–2025 het spanning ontstaan oor Russiese olieverskaffing via Oekraïne, en Hongarye het alternatiewe roetes deur Kroasië verwerp. In buitelandse beleid het Orbán nouer bande met Turkye en die Organisasie van Turkse State bevorder en waarnemerstatus verkry.<ref>{{cite web |date=3 September 2018 |title=Hungary is ready for the opening of a new chapter in Hungarian-Turkic cooperation |website=miniszterelnok.hu|url=https://2015-2019.kormany.hu/en/the-prime-minister/news/hungary-is-ready-for-the-opening-of-a-new-chapter-in-hungarian-turkic-cooperation|access-date=2026-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260412204429/https://2015-2019.kormany.hu/en/the-prime-minister/news/hungary-is-ready-for-the-opening-of-a-new-chapter-in-hungarian-turkic-cooperation|archive-date=2026-04-12|language=en}}</ref> In 2023–2025 het hy sterk steun vir Israel uitgespreek tydens die [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa-oorlog]] en later aangekondig dat Hongarye uit die Internasionale Strafhof onttrek ná Benjamin Netanyahu se besoek.<ref>{{Cite web |date=3 April 2025 |title=Hungary withdraws from International Criminal Court during Netanyahu visit |website=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/articles/c807lm2003zo}}</ref> == Parlementêre verkiesing van 2026 == In die aand van 12 April 2026 het Viktor Orbán sy nederlaag in die parlementêre verkiesing erken en die oorwinning aan [[Péter Magyar]] toegegee.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/viktor-orban-concedes-defeat-as-opposition-wins-hungarian-election|title=Viktor Orbán concedes defeat as opposition wins Hungarian election|date=2026-04-12|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> Dit het die einde van Fidesz se lang bewind sedert 2010 aangedui en die begin van ’n nuwe politieke era in Hongarye ingelui. == Bibliografie == * {{cite book |title= Central and South-Eastern Europe 2004 |last= Bell |first= Imogen |publisher= Routledge | year = 2003 |isbn=978-1857431865}} * Fabry, Adam. "Neoliberalism, crisis and authoritarian–ethnicist reaction: The ascendancy of the Orbán regime." ''Competition & Change'' 23.2 (2019): 165–191. [https://www.academia.edu/download/63149994/Authoritarian_neoliberalism_in_Hungary_AF_FINAL.pdf online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |title= Orbán: Hungary's Strongman |last= Lendvai |first= Paul | publisher =Drukpers van die Universiteit van Oxford |year=2017 |isbn=978-0190874865 }} * {{cite book |title= Europe: I Struggle, I Overcome |url= https://archive.org/details/europeistrugglei0000mart |last= Martens |first= Wilfried | publisher =Springer |year=2009 |isbn=978-3540892885}} * Metz, Rudolf, and Daniel Oross. "Strong Personalities’ Impact on Hungarian Party Politics: Viktor Orbán and Gábor Vona." in ''Party Leaders in Eastern Europe'' (Palgrave Macmillan, Cham, 2020) pp. 145–170. {{doi|10.1007/978-3-030-32025-6_7}} * Rydliński, Bartosz. "Viktor Orbán–First among Illiberals? Hungarian and Polish Steps towards Populist Democracy." ''Online Journal Modelling the New Europe'' 26 (2018): 95–107. [https://www.academia.edu/download/62293191/On-line-Journal-Modelling-the-New-Europe-2620200306-79541-sg92nj.pdf#page=96 online]{{dead link|date=November 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * Szikra D. "Democracy and welfare in hard times: the social policy of the Orban Government in Hungary between 2010 and 2014" ''Journal of European Social Policy'' (2014) 24(5): 486–500. * Szilágyi, Anna, and András Bozóki. "Playing it again in post-communism: the revolutionary rhetoric of Viktor Orbán in Hungary." ''Advances in the History of Rhetoric'' 18.sup1 (2015): S153–S166. [https://www.researchgate.net/profile/Andras_Bozoki/publication/280531140_Playing_It_Again_in_Post-Communism/links/55b7b0b808aec0e5f4383590.pdf online] * Toomey, Michael. "History, nationalism and democracy: myth and narrative in Viktor Orbán's ‘illiberal Hungary’." ''New Perspectives. Interdisciplinary Journal of Central & East European Politics and International Relations'' 26.1 (2018): 87–108 [https://scholar.google.com/scholar?output=instlink&q=info:46ZyZbqVF4MJ:scholar.google.com/&hl=en&as_sdt=1,27&as_ylo=2000&scillfp=789365484778735468&oi=lleonline online]{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commons category|Viktor Orbán}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-new|rows=2|office}} {{s-ttl|title=Leier van Fidesz in die Nasionale Vergadering|years=1990–1993}} {{s-aft|rows=2|after=László Kövér}} |- {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=1993–2000}} |- {{s-bef|before=János Áder}} {{s-ttl|title=President van [[Fidesz]]|years=2003–hede}} {{s-inc}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Gyula Horn]]}} {{s-ttl|title=[[Eerste minister]] van [[Hongarye]]|years=1998–2002}} {{s-aft|after=Péter Medgyessy}} |- {{s-bef|before=Gordon Bajnai}} {{s-ttl|title=Eerste minister van Hongarye|years=2010–hede}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Orban, Viktor}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 9yv61d8leqnuy0vos3mb8nty6vrp2sz 10 135748 2966806 2918868 2026-09-12T17:53:47Z StarDeg 27743 2966806 wikitext text/x-wiki {{Military navigation |style=wide | name = Leiers van NAVO-lidlande | title = Leiers van [[NAVO]]-lidlande | bodyclass = hlist | above = | list1 = '''[[Sekretaris-generaal van NAVO|Sekretaris-generaal]] [[Mark Rutte]]''' | list2 = *&nbsp;{{flagicon|Albanië}}&nbsp;[[Edi Rama]] *&nbsp;{{flagicon|België}}&nbsp;[[Bart De Wever]] *&nbsp;{{flagicon|Bulgarye}}&nbsp;[[Dimitar Glavchev]] *&nbsp;{{flagicon|Denemarke}}&nbsp;[[Mette Frederiksen]] *&nbsp;{{flagicon|Duitsland}}&nbsp;[[Friedrich Merz]] *&nbsp;{{flagicon|Estland}}&nbsp;[[Kristen Michal]] *&nbsp;{{flagicon|Finland}}&nbsp;[[Petteri Orpo]] *&nbsp;{{flagicon|Frankryk}}&nbsp;[[Emmanuel Macron]] *&nbsp;{{flagicon|Griekeland}}&nbsp;[[Kyriakos Mitsotakis]] *&nbsp;{{flagicon|Hongarye}}&nbsp;[[Péter Magyar]] *&nbsp;{{flagicon|Italië}}&nbsp;[[Giorgia Meloni]] *&nbsp;{{flagicon|Kanada}}&nbsp;[[Mark Carney]] *&nbsp;{{flagicon|Kroasië}}&nbsp;[[Andrej Plenković]] *&nbsp;{{flagicon|Letland}}&nbsp;[[Evika Siliņa]] *&nbsp;{{flagicon|Litaue}}&nbsp;[[Gitanas Nausėda]] *&nbsp;{{flagicon|Luxemburg}}&nbsp;[[Luc Frieden]] *&nbsp;{{flagicon|Montenegro}}&nbsp;[[Milojko Spajić]] *&nbsp;{{flagicon|Nederland}}&nbsp;[[Rob Jetten]] *&nbsp;{{flagicon|Noord-Masedonië}}&nbsp;[[Talat Xhaferi]] *&nbsp;{{flagicon|Noorweë}}&nbsp;[[Jonas Gahr Støre]] *&nbsp;{{flagicon|Pole}}&nbsp;[[Donald Tusk]] *&nbsp;{{flagicon|Portugal}}&nbsp;[[Luís Montenegro]] *&nbsp;{{flagicon|Roemenië}}&nbsp;[[Klaus Iohannis]] *&nbsp;{{flagicon|Slowakye}}&nbsp;[[Robert Fico]] *&nbsp;{{flagicon|Slowenië}}&nbsp;[[Robert Golob]] *&nbsp;{{flagicon|Spanje}}&nbsp;[[Pedro Sánchez]] *&nbsp;{{flagicon|Swede}}&nbsp;[[Ulf Kristersson]] *&nbsp;{{flagicon|Tsjeggiese Republiek}}&nbsp;[[Petr Fiala]] *&nbsp;{{flagicon|Turkye}}&nbsp;[[Recep Tayyip Erdoğan]] *&nbsp;{{flagicon|Verenigde Koninkryk}}&nbsp;[[Keir Starmer]] *&nbsp;{{flagicon|Verenigde State}}&nbsp;[[Donald Trump]] *&nbsp;{{flagicon|Ysland}}&nbsp;[[Bjarni Benediktsson]] }}<noinclude> [[Kategorie:Sjablone vir NAVO]] [[Kategorie:Politieke reekssjablone]] </noinclude> px27etga4ihuxw1z2xep157ly8p3ze9 0 208213 2966937 2622775 2026-09-13T02:28:27Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Patrick Duffy. 2966937 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Patrick Duffy | Beeld = Patrick Duffy at PaleyFest 2013.jpg | Bêldbeskrywingkrr Y = <!-- Vir oormuis-ìnorp/ vir siggestremdesrh; sonder wiki-sintaks -->eepoy | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1949|3|17}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, regisseur, en vervaardiger | Aktiewe jare = 1974–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001155 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Patrick Duffy''' (gebore 17 Maart 1949) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, regisseur, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''You Again'' (2010) en in die televisiereekse ''Dallas'' (1978) en ''Step by Step'' (1991). == Filmografie == === Rolprente === * 1984: ''Vamping'' * 2009: ''He's Such a Girl'' * 2010: ''You Again'' * 2016: ''Hotel Dallas'' === Televisiereekse === * 1977: ''Man from Atlantis'' * 1978: ''Dallas'' * 1982: ''Festa É Festa'' * 1982: ''exclusiv'' * 1991: ''Step by Step'' * 1991: ''One on One with John Tesh'' * 1995: ''The Clive James Show'' * 2008: ''Bingo America'' * 2012: ''Dallas'' === Televisierolprente === * 1976: ''The Last of Mrs. Lincoln'' * 1980: ''Enola Gay: The Men, the Mission, the Atomic Bomb'' * 1982: ''Cry for the Strangers'' * 1986: ''Captain Eo Grand Opening'' * 1987: ''Strong Medicine'' * 1987: ''The Beach Boys: 25 Years Together'' * 1988: ''Too Good to Be True'' * 1988: ''Unholy Matrimony'' * 1990: ''Murder C.O.D.'' * 1991: ''Daddy'' * 1994: ''Texas'' * 1994: ''ABC Sneak Peek with Step by Step'' * 1994: ''Will You Marry Me?'' * 1995: ''The Ultimate TV Trivia Challenge'' * 1996: ''Dallas: J.R. Returns'' * 1996: ''The Hunchback of Notre Dame Festival of Fun Musical Spectacular'' * 1997: ''Heart of Fire'' * 1998: ''Dallas: War of the Ewings'' * 1999: ''Don't Look Behind You'' * 2000: ''Cameras Rolling: 20 Days on Set'' * 2002: ''TVography: [[Suzanne Somers]] - Mastering Success'' * 2002: ''After Dallas'' * 2004: ''Dallas Reunion: Return to Southfork'' * 2006: ''Falling in Love with the Girl Next Door'' * 2006: ''Desolation Canyon'' * 2007: ''Bring Back... Dallas'' * 2010: ''Healing Hands'' * 2017: ''The Christmas Cure'' * 2018: ''Christmas With a View'' === Video's === * 2000: ''Perfect Game'' * 2009: ''Everything Is Terrible: The Movie'' * 2010: ''Dallas VIP: 30 Year Reunion at Southfork Ranch'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001155|Patrick Duffy}} * {{Twitter|therealpduffy|Patrick Duffy}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Duffy, Patrick}} [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] cxoiy36u6mp2444ye1tjdnrqqbeagu9 2966938 2966937 2026-09-13T02:29:48Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Geboort Townsend, MT, VS. 2966938 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Patrick Duffy | Beeld = Patrick Duffy at PaleyFest 2013.jpg | Bêldbeskrywingkrr Y = <!-- Vir oormuis-ìnorp/ vir siggestremdesrh; sonder wiki-sintaks -->eepoy | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1949|3|17}} | Geboorteplek = Townsend, [[Montana|MT]], [[Verenigde State | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, regisseur, en vervaardiger | Aktiewe jare = 1974–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001155 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Patrick Duffy''' (gebore 17 Maart 1949) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, regisseur, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''You Again'' (2010) en in die televisiereekse ''Dallas'' (1978) en ''Step by Step'' (1991). == Filmografie == === Rolprente === * 1984: ''Vamping'' * 2009: ''He's Such a Girl'' * 2010: ''You Again'' * 2016: ''Hotel Dallas'' === Televisiereekse === * 1977: ''Man from Atlantis'' * 1978: ''Dallas'' * 1982: ''Festa É Festa'' * 1982: ''exclusiv'' * 1991: ''Step by Step'' * 1991: ''One on One with John Tesh'' * 1995: ''The Clive James Show'' * 2008: ''Bingo America'' * 2012: ''Dallas'' === Televisierolprente === * 1976: ''The Last of Mrs. Lincoln'' * 1980: ''Enola Gay: The Men, the Mission, the Atomic Bomb'' * 1982: ''Cry for the Strangers'' * 1986: ''Captain Eo Grand Opening'' * 1987: ''Strong Medicine'' * 1987: ''The Beach Boys: 25 Years Together'' * 1988: ''Too Good to Be True'' * 1988: ''Unholy Matrimony'' * 1990: ''Murder C.O.D.'' * 1991: ''Daddy'' * 1994: ''Texas'' * 1994: ''ABC Sneak Peek with Step by Step'' * 1994: ''Will You Marry Me?'' * 1995: ''The Ultimate TV Trivia Challenge'' * 1996: ''Dallas: J.R. Returns'' * 1996: ''The Hunchback of Notre Dame Festival of Fun Musical Spectacular'' * 1997: ''Heart of Fire'' * 1998: ''Dallas: War of the Ewings'' * 1999: ''Don't Look Behind You'' * 2000: ''Cameras Rolling: 20 Days on Set'' * 2002: ''TVography: [[Suzanne Somers]] - Mastering Success'' * 2002: ''After Dallas'' * 2004: ''Dallas Reunion: Return to Southfork'' * 2006: ''Falling in Love with the Girl Next Door'' * 2006: ''Desolation Canyon'' * 2007: ''Bring Back... Dallas'' * 2010: ''Healing Hands'' * 2017: ''The Christmas Cure'' * 2018: ''Christmas With a View'' === Video's === * 2000: ''Perfect Game'' * 2009: ''Everything Is Terrible: The Movie'' * 2010: ''Dallas VIP: 30 Year Reunion at Southfork Ranch'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001155|Patrick Duffy}} * {{Twitter|therealpduffy|Patrick Duffy}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Duffy, Patrick}} [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] mrlf4wbv3rfdvxepwfwh9zhphrvndw5 2966939 2966938 2026-09-13T02:30:32Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Townsend, MT, Verenigde State. 2966939 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Patrick Duffy | Beeld = Patrick Duffy at PaleyFest 2013.jpg | Bêldbeskrywingkrr Y = <!-- Vir oormuis-ìnorp/ vir siggestremdesrh; sonder wiki-sintaks -->eepoy | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1949|3|17}} | Geboorteplek = Townsend, [[Montana|MT]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, regisseur, en vervaardiger | Aktiewe jare = 1974–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001155 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Patrick Duffy''' (gebore 17 Maart 1949) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, regisseur, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''You Again'' (2010) en in die televisiereekse ''Dallas'' (1978) en ''Step by Step'' (1991). == Filmografie == === Rolprente === * 1984: ''Vamping'' * 2009: ''He's Such a Girl'' * 2010: ''You Again'' * 2016: ''Hotel Dallas'' === Televisiereekse === * 1977: ''Man from Atlantis'' * 1978: ''Dallas'' * 1982: ''Festa É Festa'' * 1982: ''exclusiv'' * 1991: ''Step by Step'' * 1991: ''One on One with John Tesh'' * 1995: ''The Clive James Show'' * 2008: ''Bingo America'' * 2012: ''Dallas'' === Televisierolprente === * 1976: ''The Last of Mrs. Lincoln'' * 1980: ''Enola Gay: The Men, the Mission, the Atomic Bomb'' * 1982: ''Cry for the Strangers'' * 1986: ''Captain Eo Grand Opening'' * 1987: ''Strong Medicine'' * 1987: ''The Beach Boys: 25 Years Together'' * 1988: ''Too Good to Be True'' * 1988: ''Unholy Matrimony'' * 1990: ''Murder C.O.D.'' * 1991: ''Daddy'' * 1994: ''Texas'' * 1994: ''ABC Sneak Peek with Step by Step'' * 1994: ''Will You Marry Me?'' * 1995: ''The Ultimate TV Trivia Challenge'' * 1996: ''Dallas: J.R. Returns'' * 1996: ''The Hunchback of Notre Dame Festival of Fun Musical Spectacular'' * 1997: ''Heart of Fire'' * 1998: ''Dallas: War of the Ewings'' * 1999: ''Don't Look Behind You'' * 2000: ''Cameras Rolling: 20 Days on Set'' * 2002: ''TVography: [[Suzanne Somers]] - Mastering Success'' * 2002: ''After Dallas'' * 2004: ''Dallas Reunion: Return to Southfork'' * 2006: ''Falling in Love with the Girl Next Door'' * 2006: ''Desolation Canyon'' * 2007: ''Bring Back... Dallas'' * 2010: ''Healing Hands'' * 2017: ''The Christmas Cure'' * 2018: ''Christmas With a View'' === Video's === * 2000: ''Perfect Game'' * 2009: ''Everything Is Terrible: The Movie'' * 2010: ''Dallas VIP: 30 Year Reunion at Southfork Ranch'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001155|Patrick Duffy}} * {{Twitter|therealpduffy|Patrick Duffy}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Duffy, Patrick}} [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] giv92cw0csctme29gosram6iyax99ve 2966940 2966939 2026-09-13T02:32:09Z ~2026-46678-29 213560 /* */ Patrick Garfield Duffy. 2966940 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Patrick Duffy | Beeld = Patrick Duffy at PaleyFest 2013.jpg | Bêldbeskrywingkrr Y = <!-- Vir oormuis-ìnorp/ vir siggestremdesrh; sonder wiki-sintaks -->eepoy | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Patrick Garfield Duffy | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1949|3|17}} | Geboorteplek = Townsend, [[Montana|MT]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, regisseur, en vervaardiger | Aktiewe jare = 1974–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001155 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Patrick Duffy''' (gebore 17 Maart 1949) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, regisseur, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''You Again'' (2010) en in die televisiereekse ''Dallas'' (1978) en ''Step by Step'' (1991). == Filmografie == === Rolprente === * 1984: ''Vamping'' * 2009: ''He's Such a Girl'' * 2010: ''You Again'' * 2016: ''Hotel Dallas'' === Televisiereekse === * 1977: ''Man from Atlantis'' * 1978: ''Dallas'' * 1982: ''Festa É Festa'' * 1982: ''exclusiv'' * 1991: ''Step by Step'' * 1991: ''One on One with John Tesh'' * 1995: ''The Clive James Show'' * 2008: ''Bingo America'' * 2012: ''Dallas'' === Televisierolprente === * 1976: ''The Last of Mrs. Lincoln'' * 1980: ''Enola Gay: The Men, the Mission, the Atomic Bomb'' * 1982: ''Cry for the Strangers'' * 1986: ''Captain Eo Grand Opening'' * 1987: ''Strong Medicine'' * 1987: ''The Beach Boys: 25 Years Together'' * 1988: ''Too Good to Be True'' * 1988: ''Unholy Matrimony'' * 1990: ''Murder C.O.D.'' * 1991: ''Daddy'' * 1994: ''Texas'' * 1994: ''ABC Sneak Peek with Step by Step'' * 1994: ''Will You Marry Me?'' * 1995: ''The Ultimate TV Trivia Challenge'' * 1996: ''Dallas: J.R. Returns'' * 1996: ''The Hunchback of Notre Dame Festival of Fun Musical Spectacular'' * 1997: ''Heart of Fire'' * 1998: ''Dallas: War of the Ewings'' * 1999: ''Don't Look Behind You'' * 2000: ''Cameras Rolling: 20 Days on Set'' * 2002: ''TVography: [[Suzanne Somers]] - Mastering Success'' * 2002: ''After Dallas'' * 2004: ''Dallas Reunion: Return to Southfork'' * 2006: ''Falling in Love with the Girl Next Door'' * 2006: ''Desolation Canyon'' * 2007: ''Bring Back... Dallas'' * 2010: ''Healing Hands'' * 2017: ''The Christmas Cure'' * 2018: ''Christmas With a View'' === Video's === * 2000: ''Perfect Game'' * 2009: ''Everything Is Terrible: The Movie'' * 2010: ''Dallas VIP: 30 Year Reunion at Southfork Ranch'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001155|Patrick Duffy}} * {{Twitter|therealpduffy|Patrick Duffy}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Duffy, Patrick}} [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] cqbltl86uxbdfz9hcsxl24ytzmde98e 0 228313 2966970 2918968 2026-09-13T08:14:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966970 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Republiek China | Artikel = die | Beeld = Flag of the Republic of China.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = 青天白日滿地紅, letterlik “Blou lug, wit son en geheel rooi grond” | Ander_byname = | Gebruik = 110111 | Simbool = | Verhouding = 2:3 | Goedgekeur_op = 1895 (deur die “Herleef China Geselskap”, oorspronklike weergawe)<br />1906 (byvoeging van die rooi veld)<br />23 Oktober 1911 (vlootvaandel)<br />5 Mei 1921 (deur die Guangzhou-regering)<br />9 Desember 1928 (in vastelandse China)<br />25 Oktober 1945 (in Taiwan)<br />24 Oktober 1954 (gestandaardiseer)<ref name="1954wet">{{zh}} {{cite web |url=http://www.globalflag.idv.tw/wg/gqf.htm |title=中華民國國徽國旗法 |publisher=Globalflag |author=Tai Yu-liang |date=23 Oktober 1954 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> | Ontwerp = ’n Enkele rooi baan met ’n blou skildhoek waarop ’n wit son met twaalf strale gesentreer is. | Ontwerper = Lu Haodong (die skildhoek van die vlag) en [[Sun Yat-sen]] (die rooi baan van die vlag) | Beeld2 = Naval Jack of the Republic of China.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = 青天白日旗, letterlik “Blou lug, wit son” | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 000001 | Simbool2 = | Verhouding2 = 2:3 | Goedgekeur_op2= 1895 | Ontwerp2 = ’n Blou skildhoek waarop ’n wit son met twaalf strale gesentreer is. | Ontwerper2 = Lu Haodong | Beeld3 = Flag of the Republic of China Army.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = Weermagvlag | Ander_byname3 = | Gebruik3 = 001000 | Simbool3 = | Verhouding3 = 2:3 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = ’n Enkele rooi baan met ’n blou sentrum waarop ’n wit son met twaalf strale gesentreer is. | Ontwerper3 = | Beeld4 = Commander-in-Chief Flag of the Republic of China.svg | Beeldgrootte4 = 210px | Geen_grens4 = | Bynaam4 = Presidentsvlag van die Republiek China (中華民國統帥旗) | Ander_byname4 = | Gebruik4 = 000010 | Simbool4 = | Verhouding4 = 2:3 | Goedgekeur_op4= | Ontwerp4 = ’n Enkele rooi baan met ’n geel fraiing en in die middel ’n blou sirkel waarop ’n wit son met twaalf strale gesentreer is. | Ontwerper4 = }} Die '''nasionale vlag van die [[Republiek China]]''', algemeen bekend as die '''vlag van Taiwan'''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nationsonline.org/flags_big/Taiwan_Flag.html |title=Flag of Taiwan |publisher=Nations Online |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref><ref name="RTI2">{{en}} {{cite web |url=https://en.rti.org.tw/news/view/id/2008212 |title=Taiwan flag bearer blocked from stage appearance due to Chinese pressure |publisher=Radio Taiwan International |author=Leslie Liao |date=14 September 2022 |accessdate=4 Augustus 2020 |archive-date= 8 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008180151/https://en.rti.org.tw/news/view/id/2008212 |url-status=dead }}</ref><ref name="CNN2">{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2022/06/02/media/top-gun-maverick-taiwan-flag-reinstated-intl-hnk/index.html |title='Top Gun: Maverick' brings back the Taiwan flag after controversy |publisher=[[CNN]] |authors=Michelle Toh, Wayne Chang |date=2 June 2022 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> (of die '''Blou lug, wit son en geheel rooi grond'''), is op [[1 Januarie]] [[1928]] deur die [[Republiek China]] aanvaar en op [[25 Oktober]] [[1949]] deur die Republiek China op [[Taiwan (eiland)|Taiwan]]. Die vlag vertoon ’n enkele rooi baan met ’n blou skildhoek waarop ’n wit son met twaalf strale gesentreer is. Die skyf en driehoeke simboliseer die son en die sonstrale wat daaruit voortvloei. Die vlag is oorspronklik in 1895 deur die Anti-Qing-groepering, die “Herleef China Geselskap” ontwerp en die rooi baan is in 1906 deur [[Sun Yat-sen]] ná sy toespraak bygevoeg.<ref name=":02">{{en}} {{cite web |url=https://english.president.gov.tw/page/96 |title=National flag |publisher=Presidentskap van die Republiek China |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Die vlag is in 1912 vir die eerste keer as die Vlootvlag op die Chinese vasteland gebruik,<ref name="ROCN">{{en}} Amptelike gaset van die Vlootdepartement van die Republiek China, Julie 1912, bl. 344, [http://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search/merge_pdf.hpg&sysid=E10D4656&jid=00227485&type=g&vol=01070000&page=頁342-353 pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308125736/https://twinfo.ncl.edu.tw/tiqry/hypage.cgi?HYPAGE=search%2Fmerge_pdf.hpg&sysid=E10D4656&jid=00227485&type=g&vol=01070000&page=%E9%A0%81342-353 |date=8 Maart 2021}}, Nasionale Sentrale Biblioteek – Aanlyngaset</ref> en is in 1928 deur die [[Kuomintang]] (KMT) tot die amptelike [[nasionale vlag]] van die Republiek China verklaar; dit is ook van 1943 tot 1945 deur die Japannees-gesteunde Republiek China gebruik. Dit is vasgelê in artikel ses van die Grondwet van die Republiek China toe dit in 1947 gepromulgeer is. Die vlag word nie meer op die Chinese vasteland gebruik nie weens die Republiek China se nederlaag in die [[Chinese Burgeroorlog]] en die [[Volksrepubliek China]] se stigting in 1949. Sedertdien word die vlag in die “Taiwannese gebied” van die Republiek China gebruik. Aangesien die eilande van Taiwan en Penghu tot 1945 onder [[Japan]]nese beheer was, is die vlag eers in 1945 aldaar gebruik toe die Republiek China beheer verkry het. Die vlag word nou oorwegend gebruik in Taiwan, Penghu, Kinmen, Matsu en ander afgeleë eilande waarheen die Republiek China verplaas is nadat hulle in 1949 tydens die Chinese Burgeroorlog verslaan is. Op die Chinese vasteland is die vlag steeds sigbaar in geskiedkundige [[museum]]s en by militêre [[Begraafplaas|begraafplase]], maar andersins bly sy gebruik onwettig weens sy geskiedenis as ’n kenteken van opposisie teen [[kommunisme]]. Sommige ondersteuners van ’n Taiwannese onafhanklikheid verwerp die vlag weens sy konneksie met Chinese nasionalisme en as ’n uitdrukking van opposisie teenoor die [[Kuomintang]], alhoewel ondersteuners van die [[Demokratiese Progressiewe Party]] en sy leiers die huidige vlag steeds gebruik, beide plaaslik en oorsee.<ref name="ROCHK2">{{en}} {{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/news/3957011 |title=Hong Kong protester arrested with 30 Taiwanese flags |publisher=Taiwan News |author=Matthew Strong |date=1 Julie 2020 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Xinhai Revolution in Shanghai.jpg|duimnael|links|Die “Vyfkleurvlag” tydens die [[Xinhei-rewolusie]] in [[Shanghai]], 1911]] [[Lêer:Hubei Military Government.jpg|duimnael|links|Die “18-stervlag” van die [[Hubei-rebelle]] in 1911]] [[Lêer:1945 liberation of Hong Kong at Cenotaph.jpg|duimnael|links|Die vlag in Hongkong tydens die Bevrydingsdag in 1945]] Die eerste nasionale vlag van Taiwan is vir die eerste maal in 1663 gedurende die Koninkryk Tungning gebruik. Dit was ’n eenvoudige wit vlag met die karakter “鄭” (''zhèng'') in ’n rooi sirkel in die middel van die wit vlag. Die vlag van die [[Qing-dinastie]] is ook van 1683 tot 1895 gebruik toe die [[Republiek van Formosa]] uitgeroep is. Die vlag van Formosa het ’n [[tier]] op ’n eenvoudige blou met asuurwolke daaronder bevat. Die skildhoek het sy oorsprong in die “Blou-lug-en-wit-son”-vlag (青天白日旗; ''qīngtiān báirì qí'') wat deur Lu Haodong, ’n martelaar van die eerste Guangzhou-opstand in 1895, ontwerp is. Hy het sy ontwerp, wat die rewolusionêre weermag sou verteenwoordig, op 21 Februarie 1895 by die stigting van die “Herleef China Geselskap”, ’n Anti-Qing-groepering in [[Hongkong]] voorgestel. Die twaalf strale van die wit son stel die twaalf maande van en die twaalf tradisionele ''shichen'' ({{zh}} 時辰), ’n tradisionele tydeenheid wat gelykstaande aan twee uur is, voor. Hierdie ontwerp het later die Kuomintang-partyvlag en die wapen van die Republiek China geword. Die twaalf strale van die wit son stel die twaalf maande van en die twaalf tradisionele ''shichen'' ({{zh}} 時辰), ’n tradisionele tydeenheid wat gelykstaande aan twee uur is, voor. Hierdie ontwerp het later die Kuomintang-partyvlag en die wapen van die Republiek China geword. Die “rooi grond”-deel is in winter 1906 deur [[Sun Yat-sen]] toegevoeg om die gestorte bloed van die rewolusionêre magte wat hul lewens geoffer het om die [[Qing-dinastie]] omver te werp en die Republiek China op te rig, voor te stel, waarmee die vlag sy huidige ontwerp bekom het. Volgens [[George Yeo]], ’n voormalige Singapoerse minister van buitelandse sake, is destyds die “Blou-lug-en-wit-son”-vlag by Sun Yat-sen se villa, nou die Sun Yat Sen Nanyang-gedenksaal in Singapoer, deur Teo Eng Hock en sy vrou toegewerk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://app.mfa.gov.sg/pr/read_content.asp?View,15231 |title='China is to be studied, not feared' |publisher=The Straits Times |author=Rachel Chang |date=17 Julie 2010 |accessdate=10 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610153714/http://app.mfa.gov.sg/pr/read_content.asp?View,15231 |archive-date=10 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://wanqingyuan.com.sg/english/onceupon/spsupp.html |title=Dr Sun & 1911 Revolution – Famous Singapore Chinese Supporters of Dr Sun Yat Sen |accessdate=26 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091126010654/http://wanqingyuan.com.sg/english/onceupon/spsupp.html |archive-date=26 November 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Xinhai-rewolusie]] in 1911, wat tot die oprigting van die Republiek China gelei het, het die verskillende rewolusionêre leërs het verskeie vlae gebruik. Lu Hao-tung se “Blou-lug-en-wit-son”-vlag is in die provinsies [[Guangdong]], [[Guangxi]], [[Yunnan]] en [[Guizhou]] gebruik. In [[Jiujiang]] is tydens ’n vlootopstand op skepe die “Blou-lug-wit-son-en-rooi-grond”-vlag gebruik. In [[Wuhan]] is ’n vlag met 18 geel sterre gebruik om die 18 administratiewe streke tydens die [[Wuchang-opstand]] te verteenwoordig. In [[Shanghai]] en Noord-China is ’n “Vyfkleurvlag” (五色旗; ''wǔ sè qí''; “Vyf-rasse-onder-een-unie”-vag) met vyf horisontale gebruik wat die vyf grootste [[etniese groep]]e van China verteenwoordig het: die [[Han-Chinese|Han]] (rooi), die [[Mantsjoes]] (geel), die [[Mongole]] (blou), die [[Hui-Chinese|Hui]] (wit) en die [[Tibettane]] (swart). Gedurende die [[Japannese Keiserryk|Japannese]] oorheersing van Taiwan (1895 tot 1945) is die [[vlag van Japan]] op die eiland gebruik. Terselfdertyd is die “Vyfkleurvlag” deur die voorlopige senaat van die regering van die Republiek China wat op 1 Januarie 1912 gestig is, as nasionale vlag gekies. Die “18-stervlag” is deur die weermag aanvaar<ref name="army">{{zh}} {{cite web |url=http://www.aiplus.idv.tw/soviet/FARMY.HTM |title=中國歷代陸軍旗幟 |author=Tai Yu-liang |date=23 Oktober 1954 |accessdate=1 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201071653/http://www.aiplus.idv.tw/soviet/FARMY.HTM |archive-date=1 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die moderne vlag is as ’n vlootvaandel aanvaar.<ref name="navy">{{zh}} {{cite web |url=http://www.aiplus.idv.tw/soviet/FNAVY.HTM |title=中國歷代海軍旗幟 |author=Tai Yu-liang |date=23 Oktober 1954 |accessdate=29 November 2019 |archive-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129080701/http://www.aiplus.idv.tw/soviet/FNAVY.HTM |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sun Yat-sen het egter nie die vyfkleurvlag as geskik geag nie en het geredeneer dat die horisontale orde ’n hiërargie of klassestelsel veronderstel het wat gedurende die dinastiese tyd gegeld het. Nadat president [[Yuan Shikai]] in 1913 diktatoriale magte aangeneem het deur die Nasionale Vergadering te ontbind en die Kuomintang verbied het, het Sun Yat-sen in [[Tokio]] ’n regering in ballingskap gestig en die huidige vlag as die nasionale vlag van die Republiek China ingestel. Hy het voorgegaan om dié ontwerp te gebruik toe die Kuomintang in 1917 ’n teenregering [[Guangzhou]] gestig het. Die moderne vlag is met die “Wet op die nasionale vlag en embleem van die Republiek China” (中華民國國徽國旗法; ''Zhōnghuá Mínguó guóhuī guóqífǎ'') op 17 Desember 1928 amptelik in gebruik geneem, nadat die suksesvolle Noordelike Ekspedisie die [[Beiyang-regering]] omvergewerp het, hoewel plaaslike inwoners die “Vyfkleurvlag” in ’n nieamptelike hoedanigheid aanhou gebruik het.<ref name="flaglaw"/> Een rede vir dié teenstrydigheid in gebruik was gegrond in aanhoudende streeksvooroordele deur amptenare en burgers van Noord-China, wie ten gunste was van die “Vyfkleurvlag”, teen Suiderlinge soos die [[Guangdong|Kantonees]]/[[Hakka (volk)|Hakka]] Sun Yat-sen.{{feit}} Tydens die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog]] het die invallende [[Japannese Keiserryk|Japanners]] verskeie [[Vasalstaat|vasalstate]] gestig wat verskillende vlagontwerpe gebruik het. Die “Hervormde Regering” is in Maart 1938 in [[Nanjing]] gestig om die verskeie marionetregerings wat die Vyfkleurvlag gebruik het, te konsolideer. Toe [[Wang Jingwei]] in 1940 die deur die Japanners in Nanjing ingestelde regering sou oorneem, het hy geëis om die huidige vlag te gebruik as ’n teken om die aanspraak van die Nasionaistiese Regering in [[Chongqing]] onder [[Chiang Kai-shek]] uit te daag en homself as die regmatige opvolger van Sun Yat-sen te posisioneer. Die Japanners het egter voorkeur gegee aan die “Vyfkleurvlag”. As ’n kompromis het die Japanners voorgestel om ’n driehoekige geel wimpel bo-op te voeg met die leuse “Vrede, Antikommunisme, Nasionale Konstruksie” (和平反共建國; ''Hépíng fǎngòng jiàn guó'') in swart, maar dit is deur Wang verwerp. Uiteindelik het Wang en die Japanners ooreengekom dat die geel banier slegs buite gebruik word, tot die banier in 1943 verwyder is, waarvolgens twee mededingende regerings, wat elkeen beweer het dat hulle die wettige Nasionalistiese regering van China was, dieselfde vlag gebruik het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.indiana.edu/~easc/resources/working_paper/noframe_6a_sloga.htm |title=Slogans, Symbols, and Legitimacy: The Case of Wang Jingwei's Nanjing Regime |publisher=East Asian Working Paper Series on Language and Politics in Modern China |author=Andrew Cheung |version=Working paper |year=1995 |accessdate=26 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226023546/http://www.indiana.edu/~easc/resources/working_paper/noframe_6a_sloga.htm |archive-date=26 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die nasionale vlag is gespesifiseer in Artikel Ses van die 1947-grondwet van die Republiek China. Die vlag is ook tot in 1949 in Kommunisties-regerde gebiede gebruik. Ná die [[Chinese Burgeroorlog]] in 1949 het die regering van [[Chiang Kai-shek]] die soewereine onafhanklike land van die Republiek China na die eiland van Taiwan verskuif. Op die Chinese vasteland het die kommunistiese magte van [[Mao Zedong]] die [[Volksrepubliek China]] uitgeroep wat sy eie nasionale vlag in gebruik geneem het. Op 23 Oktober 1954 is die “Wet op die Nasionale Embleem en Nasionale Vlag van die Republiek China” (中華民國|國徽|國旗法) deur die wetgewende Yuan gepromulgeer om die grootte, mates, verhouding, vervaardiging en bestuur van die vlag te spesifiseer.<ref name="1954law">{{zh}} {{cite web |url=http://www.globalflag.idv.tw/wg/gqf.htm |title=中華民國國徽國旗法 |author=Tai Yu-liang |date=23 Oktober 1954 |accessdate=8 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208094502/http://www.globalflag.idv.tw/wg/gqf.htm |archive-date=8 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Chinese name |titel = Vlag van die Republiek China |beeld = |onderskrif = |beeldbreedte = |TChinees = 中華民國國旗 |VChinees = 中华民国国旗 |Pinyin = ''Zhōnghuá Mínguó Guóqí'' |WadeGiles = ''Chung1-hua2 Min2-kuo2 Kuo2-ch'i2'' |Kantonees = ''Jūngwàh Màhn·gwok gwokkèih'' |Jyutping = |TaiwanHakka = |Minnanyu = |ander = |betekenis = Republiek China-vlag }} {{Chinese name |titel = Blou lug, wit son en geheel rooi grond |beeld = |onderskrif = |beeldbreedte = |TChinees = 青天白日滿地紅 |VChinees = 青天白日满地红 |Pinyin = ''Qīng Tiān, Bái Rì, Mǎn Dì Hóng'' |WadeGiles = ''Ch’ing1 T’ien1, Bai2 Jih4, Man3 Ti4 Hung2'' |Kantonees = |Jyutping = |TaiwanHakka = |Minnanyu = |ander = |betekenis = Blou lug, wit son en geheel rooi grond }} === Vorige vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:China Burma India Seal.svg| {{FIAV|historical}} Kenteken van die China-Birma-Indië-veldtog gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]], saamgestel deur die samevoeging van die vlae van die Republiek China en die [[Vlag van die Verenigde State|Verenigde State]] Lêer:Flag of Ming Cheng.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Koninkryk Tungning, 1661 tot 1683 Lêer:Flag of China (1889–1912).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Qing-dinastie]], 1683 tot 1895 Lêer:Simplified Yellow Tiger Flag.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Republiek van Formosa]], 1895 Lêer:Flag of Japan (1870-1999).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Taiwan onder [[Japannese Keiserryk|Japannese]] bewind, 1895 tot 1945 Lêer:Flag of China (1912–1928).svg| {{FIAV|historical}} Eerste vlag van die Republiek China (五色旗, ''wǔsèqí'', “Vyfkleurvlag”), 1912 tot 1928 Lêer:鐵血十八星旗.svg| {{FIAV|historical}} Gewysigde vlag van die Wuhan Provinsiale Weermag (“18-stervlag”), Vlag van die Republiek China se Weermag van 14 Mei tot 11 Junie 1912 Lêer:十九星旗.svg| {{FIAV|historical}} (“19-stervlag”), Vlag van die Republiek China se Weermag van 11 Junie 1912 tot 1928 Lêer:Flag of the Empire of China (1916).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Chinese Keiserryk]], 1915 tot 1916 Lêer:Flag of the Empire of China (1915–1916).svg| {{FIAV|variant}} Weergawe met Sint Andrieskruis, 1915 tot 1916 Lêer:Flag of the Republic of China.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van die Republiek China, sedert 1928, in Taiwan sedert 1945; ook gebruik as vlootvaandel van die Republiek China sedert 1912 Lêer:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Japannese satellietstaat Republiek China tydens die Tweede Wêreldoorlog Lêer:Naval Jack of the Republic of China.svg| Die “Blou-lug-en-wit-son”-vlag; ook gebruik as vlootvaandel en partyvlag van die Kuomintang </gallery></center> == Simboliek == [[Lêer:Flag of the Republic of China.JPG|duimnael|’n Wapperende vlag van die Republiek China]] Die “Blou-lug-en-wit-son”-vlag deur Lu Haodong is in Februarie 1895 in [[Hongkong]] voorgestel. Die twaalf strale van die wit son stel die twaalf maande van en die twaalf tradisionele ''shichen'' ({{zh}} 時辰), ’n tradisionele tydeenheid wat gelykstaande aan twee uur is, voor. Die “rooi grond”-deel is in winter 1906 deur [[Sun Yat-sen]] bygevoeg om die gestorte bloed van die rewolusionêre magte wat hul lewens geoffer het om die [[Qing-dinastie]] omver te werp en die Republiek China op te rig, voor te stel. Die drie kleure tesame stem ooreen met die Drie Beginsels van die Volk: blou stel [[nasionalisme]] en [[vryheid]] voor, wit stel [[demokrasie]] en [[gelykheid]] voor en rooi stel die volk se lewensbestaan en [[broederskap]] voor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.president.gov.tw/Default.aspx?tabid=441 |title=Nasionale Vlag |author=Kantoor van die President |publisher=Republiek China (Taiwan) |year=2011 |accessdate=18 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518134645/https://english.president.gov.tw/Default.aspx?tabid=441 |archive-date=18 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> President [[Chiang Kai-shek]] het op die Nasionale Dag in 1929 verklaar dat “so lank as die nasionale vlag met die blou lug, wit son en rooi grond oor die Chinese grond wapper, dit die [[onafhanklikheid]] en vryheid nakomelinge van die Huang-keiser sal simboliseer”. Die blou-en-wit skildhoek word dikwels as partyvlag van die [[Kuomintang]] gebruik. Die vlag het bykomende simboliek ontwikkel weens die unieke en opspraakwekkende politieke status van Taiwan. Op een vlak verteenwoordig die vlag ’n duidelike simbool dat Taiwan nie deur dieselfde regering as die Volksrepubliek China geregeer word nie omdat hierdie vlag duidelik verskil van dié van die [[Vlag van die Volksrepubliek China|Volksrepubliek China]]. Omdat die vlag voorheen regoor China gebruik is, het dit intussen ’n simbool geword van ’n voortsetting van die ideale van die Chinese nasionalisme en bewegings wat hulle vir Chinese hereniging beywer. Dit het ook ’n simbool geword van ’n historiese en huidige verbintenis met China. Daarbenewens is die vlag afgelei van die seël van die Kuomintang en die kleur van die skildhoek word ook met die partykleure vereenselwig. Sommige Chinese sien die vlag as ’n uitdrukking van Chinese nasionalisme en trots, gepaardgaande met gelyklopende verwerping van die huidige kommunistiese regering. Die vlag simboliseer moontlik ook ’n identifisering met en bewondering vir die politieke ideë van [[Sun Yat-sen]] en sy Drie Beginsels van die Volk. Dit is egter ironies dat, gegewe die verbintenis van die vlag met Chinese nasionalisme in teenstelling met Taiwannese onafhanklikheid, die vlag ’n onverwagte bondgenoot in die Volksrepubliek China gevind het. Die Volksrepubliek het onafhanklikheidsgroeperinge in Taiwan gekritiseer wat die vlag wil verander of afstand daarvan doen en het geïmpliseer dat regstappe om so iets uit te voer negatiewe reaksie van die Volksrepubliek China sal ontlok. Die teenwoordigheid van die vlag in Taiwan onderskei egter ook die feit dat Taiwan en die Republiek China se territoriale eilande elders onder jurisdiksie val van ’n land wat onderskei word van die Volksrepubliek China. Die hys van die Taiwannese vlag word selfs deur die uiterste ondersteuners van Taiwannese onafhanklikheid, soos die Taiwannese Solidariteitsunie, voorgestaan wanneer die lede die onderskeie en onafhanklik regeerde stelsels en gebiede van die Republiek China en die Volksrepubliek China beklemtoon. == Ontwerp == [[Lêer:Flag of the Republic of China construction sheet.svg|duimnael|Ontwerp van die vlag in Chinees]] Die spesifieke ontwerpe van die vlag word gevind in die “Wet op die nasionale vlag en embleem van die Republiek China” in 1928. Die verhouding van die vlag is 2:3 waarvan drie kwart rooi is en een kwart blou met ’n wit twaalfpuntige son op. Die wit son se radius is 1⁄8 van die skildhoek se wydte (altesaam 1⁄16 van die vlag se wydte). Elke sonstraal lê op 30 grade sodat die somtotaal van die strale op 360 uitkom. Die afstand tussen die middelpunt van die son en die bopunt van elke sonstraal is dieselfde as die deursnee van die son. Dit son en sy twaalf strale word deur ’n blou sirkel van mekaar geskei, waarvan die deursnee van die wit son gedeel deur vyftien is.<ref name="1928wet">{{zh}} {{cite web |url=https://www.globalflag.idv.tw/wg/gqfggy.htm#ghgqf |title=中華民國國徽國旗法 |publisher=Globalflag |date=17 Desember 1928 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref><ref name="flaglaw">{{zh}} {{cite web |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0020020 |title=中華民國國徽國旗法 |date=23 October 1954 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> In latere jare is meer spesifikasies van die skildhoek (wat ook as die Kuomintang se vlag gebruik is) in die wetboeke geskryf. In die skets wat in “Wet op die Party en Vervaardiging en Metodes van die Nasionale Vlag” (黨旗國旗之製造及使用辦法), is die son in groter detail geskets en wiskundige waardes is aan elke element van die vlag toegeken. In die wet het die skildhoek steeds ’n verhouding van 2:3 gehad maar die wiskundige waardes is gegee as 24x36 meter. Die deursnee van die son en strale is 6/8 van die hoogte van die skildhoek (in meter sal dit dus 18 wees). Die deursnee van die son sonder die strale is 1/4 van die wydte van die skildhoek, dus 9 meter. Die blou sirkel wat bo-oor die gedeelte van die son en strale is, is ’n 1/15 van die son se deursnee, dus 0,6 meter. Die hoek van die strale, 30 grade, en die aantal het nie verander nie.<ref name="kmtflaglaw">{{zh}} {{cite web |url=http://www.globalflag.idv.tw/wg/gqfggy.htm#zzjsybf |title=黨旗國旗之製造及使用辦法 |publisher=Globalflag |author=Tai Yu-liang |date=19 Mei 2006 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Die kleure van die nasionale vlag is donkerrooi, wit en donkerblou. Die Kuomintang-party gebruik slegs wit en donkerblou en albei vlae word met ’n goue fraiing gekroon.<ref name="colorlaw">{{zh}} {{cite web |url=http://www.globalflag.idv.tw/wg/gqfggy.htm#zysjbf |title=國旗黨旗製用升降辦法 |publisher=Globalflag |author=Tai Yu-liang |date=19 Mei 2006 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Die wet lys geen spesifieke kleurgewingsproses, soos [[Pantone]], om die vlag te skep of skets nie. Die Departement van Binnelandse Sake verskaf CMYK-waardes slegs vir verwysing.<ref name="MOIfaq">{{zh}} {{cite web |url=https://www.moi.gov.tw/cp.aspx?n=10621 |title=內政部全球資訊網-中文網-國旗大哉問 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> [[Lêer:Republic of China(Taiwan) sheet.svg|350px|senter|Konstruksietekening]] === Kleure === [[Lêer:Flag of the Republic of China (alternate shade).svg|duimnael|Die nasionale vlag in donker kleure]] Die kleurskema word hieronder gelys: {|class="wikitable" ! [[Lêer:Flag of the Republic of China.svg|40px]]<br />Kleurskema ! style="background:#0028cc;color:white" | Blou ! style="background:#f30001;color:white" | Rooi ! style="background-color:white" | Wit |- | CMYK || 100, 80, 0, 20 || 0, 100, 100, 5~10 || 0, 0, 0, 0 |- | [[RGB-kleurmodel|RGB]] || 0, 40, 204 || 243, 0, 1 || 255, 255, 255 |- | [[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]] || #0028CC || #F30001 || #FFFFFF |} == Gebruik == [[Lêer:Chinese republic forever.jpg|duimnael|links|’n Plakkaat wat die permanente president van die Republiek China, Yuan Shikai en die voorlopige president van die Republiek, Sun Yat-sen, herdenk.]] [[Lêer:Original United Nations.jpg|duimnael|Oorlogsplakkaat vir die [[Verenigde Nasies]], geskep in 1942 deur die Amerikaanse Kantoor van Oorlogsinformasie, wat die 26 lede van die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog]] toon, waaronder die Republiek China links bo.]] [[Lêer:Republic of China Flags.jpg|duimnael|links|’n Skaars propagandaplakkaat (''Long Live the Republic'') met al drie die vlae van die Republiek China op. In die middel die eerste nasionale vlag, links die weermagvlag en regs die Sun Yat-sen-vlag (nou die vlag van Taiwan).]] [[Lêer:Naciones Unidas 3.jpg|duimnael|Oorlogsplakkaat vir die Verenigde Nasies, geskep in 1943 deur die Amerikaanse Kantoor van Oorlogsinformasie. In die middel die vlag van die Republiek China as deel van die Geallieerdes.]] Onder politieke toesig van die Kuomintang het die vlag in die vroeë jare van die republiek dieselfde belangrikheid as die Kuomintang se partyvlag gehad. ’n Muur het bestaan waarop die Kuomintang-vlag op linkerkant en die nasionale vlag op regterkant vertoon is, elk teen ’n hoek gedraai met ’n portret van Sun Yat-sen, Vader van die Nasie, in die middel. Vir die spitsberade wat tydens die [[Chinese Burgeroorlog]] tussen die Kuomintang en die [[Kommunistiese Party van China]] plaasgevind het, is die vlag in gelyke stand met dié van die Chinese Sowjetrepubliek (Jiangxi Sowjet) vertoon. Die vlagwet het later die horisontale vertoon van die vlag met die portret van Sun Yat-sen in die middel van die rooi veld gespesifiseer. Hierdie vlag word in talle regeringsgeboue in Taiwan aangetref en dit is ook die vlag wat vertoon word wanneer die president en adjunkpresident van die Republiek China ingesweer word. Die vlag het ’n alomteenwoordigheid in Taiwan. Die hys en stryk van die vlag geskied seremonieel en word deur die vlaglied begelei, terwyl die aanwesiges die vlag met die regterhand teen die regter wenkbrou groet. Van skoolkinders word tradisioneel verwag om soggens aan seremonies deel te neem wanneer die vlag begelei deur die Nasionale Volkslied van die Republiek China gehys word. Voordat die Krygswet in 1987 in Taiwan opgehef is, is van alle vaartuigbestuurders verwag om te stop wanneer hulle ’n vlagseremonie teëkom. Die vlag van die Republiek China word tydens internasionale byeenkomste, waaraan die Volksrepubliek China deelneem, min vertoon, veral as gevolg die Volksrepubliek China se sterk druk oor die politieke status van Taiwan en die gepaardgaande minimale invloed van die Republiek China in hierdie kringe. Pleks daarvan word die Republiek China gewoonlik met ’n pseudoniem (dikwels “Chinese Taipei”) aangekondig en tydens Olimpiese Spele gebruik dit sy eie vlag, die Chinese Taipei-vlag. Dit omdat die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] die Volksrepubliek se standpunt erken, waarvolgens die Republiek China ’n ontbinde entiteit en die Republiek China op Taiwan onwettig is. Die verbanning raak ook toeskouers — tydens die [[tafeltennis]]eindstryd gedurende die [[Olimpiese Somerspele 1996]] in [[Atlanta]] is ’n Taiwannese student in hegtenis geneem nadat hy met die vlag van die Republiek China gewaai het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/sports/olympics/daily/tableten/aug/1/arrest.htm |title=Taiwanese spectators arrested |publisher=[[The Washington Post]] |date=1 September 1996 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Aan die begin van die 21ste eeu het die simboliek van die vlag egter begin verander, nadat die verhoudings tussen die Kuomintang in Taiwan en die Kommunistiese Party van China verbeter het. Die vlag van die Republiek China begin nou om die gemeensame geskiedenis van die vastelandse China en Taiwan te simboliseer en vervolgens het die Volksrepubliek China dit duidelik gemaak dat ’n verandering van die vlag van die Republiek China ’n groot provokasie ten gunste van Taiwannese onafhanklikheid sal wees. Die dubbelsinnigheid rondom die vlag het tydens die besoek van die Kuomintang se voorsitter, [[Lien Chan]], aan die vastelandse China in April 2005 ontstaan, toe die vlag gedurende seremonies ter eerbetoning van [[Sun Yat-sen]] in aanwesigheid van ampsdraers uit beide die Republiek China en die Volksrepubliek China vertoon is. Een plek in die vastelandse China waar die Wit-Son-vlag steeds opvallend vertoon word is die mosaïek binne die Sun Yat-sen-mausoleum in [[Nanjing]]. Die gebruik van die vlag in Taiwan weerspieël sy omstrede simboliek. Alhoewel ondersteuners van ’n Taiwannese onafhanklikheid soos die vroeëre president [[Chen Shui-bian]] die vlag tydens amptelike staatsverpligtinge gebruik en gegroet het, word dit tydens politieke veldtogte van die Demokratiese Progressiewe Party nooit vertoon nie. Dit is nie net omdat die vlag met die vastelandse China verbind word nie, maar ook weens die insluiting van Kuomintang se party-embleme op die vlag. Daarteenoor word die vlag tydens politieke veldtogte van die Kuomintang baie opvallend gebruik. Hierdie onderskeidelike gebruik raak selfs die kleure wat tydens politieke optogte gebruik word. Optogte van die Kuomintang gebruik veral die kleure van die vlag, met meer blou as rooi, terwyl tydens optogte van die onafhanklikheidsgesinde partye veral groen gebruik word, maar nóg blou nóg rooi. Verskeie ondersteuners van ’n Taiwannese onafhanklikheid soos die vroeëre president [[Lee Teng-hui]] het al vir ’n verwydering van die huidige vlag gepleit en daar bestaan verskeie ontwerpe vir ’n spesifiek Taiwannese vlag. Die vooruitsigte oor ’n verandering van die vlag is egter nie hoog nie, aangesien die verandering van die vlag ’n grondwetlike verandering eis; die huidige vlag geniet ’n groot ondersteuning onder Kuomintang-aanhangers en in ’n minder mate gewildheid onder moderate ondersteuners van ’n Taiwannese onafhanklikheid; en omdat ’n verandering aan die vlag tot politieke spanning met die Volksrepubliek sal kan lei. Gedurende die 2004-verkiesings is vir ’n kort rukkie voorgestel dat indien die groen koalisie die verkiesings sal wen, hulle die Kuomintang sal kan dwing om hul politieke kenteken in een van die vlag afwykende te laat verander. Dié voorstel het tot enkele dae se kontroversie gelei, maar het spoedig in vergetelheid geraak. === Chinese diaspora === Die Oorsese Chinese gemeenskap is oneens oor watter vlag hulle sal verteenwoordig, ondersteuners en organisasies van die Chinese demokrasiebeweging verkies die vlag van die Republiek China bo dié van die Volksrepubliek China om opposisie teenoor kommunistiese heerskappy uit te druk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-51129460 |title=The battle over which flag to fly in America's Chinatowns |publisher=[[BBC]] |date=20 Januarie 2020 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Verskeie Hongkongers het voorheen as deel van die pro-Republiek China en pro-demokrasie-veldtog die vlag van die Republiek China vertoon om hul gemeensame opposisie teenoor die Volksrepubliek China se beleid te beklemtoon en ook om hul respek teenoor Sun Yat-sen se nalatenskap uit te druk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1647095/kmt-supporters-anniversary-event-highlights-fight-save-old-monastery |title=KMT supporters' anniversary event highlights fight to save old monastery |publisher=South China Morning Post |author=Fanny W. Y. Fung |date=24 November 2014 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://hongkongfp.com/2017/02/26/hong-kongs-pro-taiwan-camp-kuomintang-exiles-conservers-sun-yat-sens-heritage |title=Hong Kong’s ‘pro-Taiwan’ camp: From Kuomintang exiles to conservers of Sun Yat-sen’s heritage |publisher=Hong Kong Free Press |author=Elson Tong |date=26 Februarie 2017 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> In onlangse jare staar ondersteuners van die Republiek China egter streng beperkings in die gesig weens die Volksrepubliek China se toenemende staatsbeheer oor Hongkong, veral wanneer hulle die vlag van die Republiek China vertoon of jaarliks op 10 Oktober die Nasionale Dag van die Republiek China wil vier.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/law-and-crime/article/3149680/national-security-law-hongkongers-celebrating-taiwans |title=National security law: Hongkongers celebrating Taiwan’s Double Tenth public holiday risk secession charge, security chief warns |publisher=South China Morning Post |author=Christy Leung |date=23 September 2021 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://hongkongfp.com/2021/10/09/fear-of-arrest-in-hong-kong-over-taiwan-national-day |title=Fear of arrest in Hong Kong over Taiwan national day |publisher=Hong Kong Free Press |authors=Yan Zhao, Xinqi Su |date=9 Oktober 2021 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> === Ontheiliging === Volgens Artikel 118 en 160 van die Republiek China se Strafwet is dit ’n kriminele oortreding om óf die nasionale vlag óf die landswapen van enige land te beledig. Indien ’n nasionale vlag of landswapen van ’n ander land ontsier word, sal die oortreding “belemmering van staatsdiplomasie” genoem word; indien dit ’n staatssimbool van die Republiek China is, sal die oortreding “ordeversteurend” heet. Boonop is die belediging of beskadiging van die portret van Sun Yat-sen ook strafbaar as “ordeversteurend”. Dit kan gestraf word met óf gevangenisstraf van een jaar of minder óf ’n boete van $9&nbsp;000&nbsp;[[Nuwe Taiwannese dollar|NTD]] of minder. <ref>{{en}} {{cite web |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawSingle.aspx?pcode=C0000001&flno=160 |title=Laws and Regulations Database of the Republic of China |accessdate=7 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207234453/https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawSingle.aspx?pcode=C0000001&flno=160 |archive-date=7 Februarie 2023 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawSingle.aspx?pcode=C0000001&flno=118 |title=Laws and Regulations Database of the Republic of China |accessdate=7 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207234456/https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawSingle.aspx?pcode=C0000001&flno=118 |archive-date=7 Februarie 2023 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2016/06/07/2003648084 |title=Two arrested for burning ROC flag |publisher=Taipei Times |author=Abraham Gerber |date=7 Junie 2016 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> == Voorvalle == [[Lêer:Rennie's Mill Middle School.jpg|duimnael|Die Rennie’s Mill Middle School in Hongkong met die vlag van die Republiek China in 1995]] Gedurende ’n optrede in [[Manchester]] in November 2013 het die sanger [[Deserts Chang]] die vlag van die Republiek China vir die gehoor gewys, wat tot protes van die Volksrepubliek en die kansellasie van haar optrede in [[Beijing]] gelei het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/taiwan/10432084/Taiwan-singer-upsets-China-with-flag-stunt/ |title=Taiwan singer upsets China with flag stunt |publisher=The Daily Telegraph |date=7 November 2013}} {{dooie skakel}}</ref> Eweneens in November 2015 het die sanger [[Tzuyu]] saam met die groep [[Twice]] in die [[Suid-Korea]]anse televisieprogram ''My Little Television'' verskyn. Sy het haarself as ’n Taiwannese aangekondig en die vlag van die Republiek China saam met die [[vlag van Suid-Korea]] gewys. Die [[Vlag van Japan|Japannese vlag]] is ook gewys om die nasionaliteit van ander groeplede te wys.<ref name=Slate>{{en}} {{cite web |url=https://slate.com/news-and-politics/2016/01/pop-star-may-have-helped-pro-independence-party-win-taiwan-presidency.html |title=Did a 16-Year-Old Pop Star Help Pro-Independence Party Win Taiwan’s Election? |publisher=Slate |author=Daniel Politi |date=16 Januarie 2016 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Alhoewel dit deur die Volksrepubliek skerp veroordeel is, het die Republiek China se raad vir vastelandse verhoudings gemeen dat hulle Chou se vertoning van die Republiek China se vlag as ’n patriotiese daad ondersteun. Die raad het by die vastelandse Taiwannese Sakekantoor sy protes ingedien en daarop aangedring dat die Chinese regering “sy privaatsektor weerhou”, aangesien dit die gevoelens van die Taiwannese volk “ernstig beseer het” en die wedersydse verhoudinge verder ernstig sal kan beskadig. Hulle het mense van weerskante die seestraat aangespoor “om die swaarverdiende vriendelike bande te koester”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://focustaiwan.tw/cross-strait/201601160010 |title=MAC asks China to rein in private sector in wake of flag controversy |publisher=Focus Taiwan |date=16 Januarie 2016 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> ’n Plaaslike raad in die [[Australië|Australiese]] stad [[Rockhampton]] het ’n Taiwannees-Australiese gesin ontstel nadat hulle oor die kinders se handgeverfde uitbeeldings van die Taiwannese vlag ’n veselglasbulbeeld geverf het wat, as deel van die driejaarlikse Beef Australia-vieringe op die rivieroewer, geplaas is.<ref name=artwork>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-44049224 |title=Taiwanese flag on bull artwork painted over in Australia |publisher=[[BBC]] |date=9 Mei 2018 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Die Taiwannese broers en susters het twee vlae onder die ander vlae van Barramundi wat deur studente van die North Rockhampton State High School geverf is, geteken.<ref name=robinson>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2018-05-09/childrens-cow-statue-design-altered-taiwan-flag-painted-over-qld/9739574 |title=Taiwan flag design painted over by council ahead of beef industry event |publisher=ABC News |authors=Paul Robinson, Emilia Terzon |date=9 Mei 2018 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Die bul, wat voor die Doeanehuis geplaas is, is ontwerp om die multikulturele gemeenskap van die stad te simboliseer, maar die twee vlae is later deur oorverfing gesensor.<ref name="robinson" /> Rockhampton se plaaslike raad het erken dat hulle dit in ooreenstemming met die Australiese regering se Een-Chinabeleid gedoen het.<ref name="robinson" /> In die Australiese media is egter beweer dat dit gedoen is om te verhoed dat die Chinese afgevaardigdes wat Beef Australia besoek het, ontsteld kan raak, aangesien die Volksrepubliek China ’n belangrike invoerder van Australiese beesvleis is.<ref name="robinson" /><ref name=keoni>{{en}} {{cite web |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3426081 |title=Australian council paints over children's Taiwan flags fearing beef with Beijing |publisher=Taiwan News |author=Keoni Everington |date=9 Mei 2018 |accessdate=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120191538/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3426081 |archive-date=20 November 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ''Taiwan News'' het dit as Australiese “koutou” (buiging) voor die Volksrepubliek China beskryf.<ref name="keoni" /> [[Apple Inc.|Apple]] beperk volgens bewerings die stuur van die vlag van die Republiek China in iOs-toestelle as ’n [[emoji]] wanneer dié toestel se landskode China of die taalinstellings Chinees is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://arstechnica.com/information-technology/2018/07/iphone-crashing-bug-likely-caused-by-code-added-to-appease-chinese-govt |title=iPhone crashing bug likely caused by code added to appease Chinese gov’t |publisher=Ars Technica |quote=He said his fix addressed code Apple added likely to appease the Chinese government; this is the code that caused crashes on certain iDevices when users typed the word Taiwan or received messages containing a Taiwanese flag emoji. |author=Dan Goodin |date=10 Julie 2018 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://objective-see.org/blog/blog_0x34.html |title=A Remote iOS Bug |publisher=objective-see llc |author=Patrick Wardle |date=10 Julie 2018 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Volgens die veiligheidsnavorser Patrick Wardle kan ’n fout in die vlagsensuurkode van die iOS-stelsel egter veroorsaak dat toestelle ineenstort.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wired.com/story/apple-china-censorship-bug-iphone-crash-emoji |title=Apple's China-Friendly Censorship Caused an iPhone-Crashing Bug |publisher=The Wired |author=Andy Greenberg |date=10 Julie 2018 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Apple het die emoji wat die vlag van Taiwan verteenwoordig gedurende die proteste van 2019–20 in [[Hongkong]] weereens gesensor, nadat hulle dit uit die iOS-sleutelborde in Hongkong en [[Macau]] verwyder het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-10-08/apple-pulls-taiwanese-flag-emoji-from-iphones-in-hong-kong |title=Apple Pulls Taiwanese Flag Emoji From iPhones in Hong Kong |publisher=Bloomberg |author=Mark Gurman |date=8 Oktober 2019 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://hongkongfp.com/2019/10/05/taiwan-flag-emoji-disappears-latest-apple-iphone-keyboard |title=Taiwan flag emoji disappears from latest Apple iPhone keyboard |publisher=Hong Kong Free Press |author=Kris Cheng |date=5 Oktober 2019 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> === Verbod in Kambodja === Hoewel openbare vertoning van die vlag van die Republiek China in die algemeen raar is en in die Volksrepubliek tot arrestasie kan lei, was [[Kambodja]] die eerste land wat die vertoon daarvan amptelik onwettig verklaar het. In Februarie 2017 het die Eerste Minister, [[Hun Sen]], ’n verbod op die vertoon van die vlag in Kambodja aangekondig as deel van sy toewyding aan die [[Een-Chinabeleid]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2068888/banning-taiwans-flag-cambodia-adds-taipeis-woes-beijing |title=By banning Taiwan’s flag, Cambodia adds to Taipei’s woes with Beijing |publisher=South China Morning Post |author=Lawrence Chung |date=7 Februarie 2017 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://english.cambodiadaily.com/news/hun-sen-bans-taiwan-flag-from-cambodia-124609/ |title=Hun Sen Bans Taiwan Flag from Cambodia |publisher=The Cambodia Daily |author=Phan Soumy |date=6 Februarie 2017 |accessdate=16 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116220552/https://www.cambodiadaily.com/news/hun-sen-bans-taiwan-flag-from-cambodia-124609/ |archive-date=16 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Gebruik van soortgelyke vlae === Volgens berigte het Taiwannese aanhangers die Chinese Taipei nasionale bofbalspan met die vorige [[vlag van Mianmar]] tydens baie internasionale toernooie soos die [[Olimpiese Somerspele 2008]] in [[Beijing]] ondersteun; in die Volksrepubliek China is die openbare gebruik van die vlag van die Republiek China verbied.<ref>{{zh}} {{cite web |url=https://www.tvbs.com.tw/news/news_list.asp?no=aj100920100523182731 |title=日本爆烏龍！錯把緬甸國旗當我國旗 |publisher=TVBS News |date=23 Mei 2010 |accessdate=1 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201051248/https://www.tvbs.com.tw/news/news_list.asp?no=aj100920100523182731 |archive-date=1 Desember 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{zh}} {{cite web |url=https://www.nownews.com/2010/05/23/11490-2606246.htm |title=沖繩車站介紹台灣，誤植緬甸國旗 |publisher=NOW News |date=23 Mei 2010 |accessdate=27 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927150434/http://www.nownews.com/2010/05/23/11490-2606246.htm |archive-date=27 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.chinapost.com.tw:80/taiwan/foreign-affairs/2010/05/25/257891/Myanmars-flag.htm |title=Myanmar's flag mistaken as Taiwan's in Okinawa |publisher=The China Post |date=25 Mei 2010 |accessdate=28 Mei 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528101646/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/foreign-affairs/2010/05/25/257891/Myanmars-flag.htm |archive-date=28 Mei 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://usatoday30.usatoday.com/sports/olympics/beijing/2008-08-11-taiwan-flag_N.htm |title=Taiwanese plan to skirt Olympics flag ban |publisher=[[USA Today]] |date=11 Augustus 2008 |accessdate=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105115328/https://usatoday30.usatoday.com/sports/olympics/beijing/2008-08-11-taiwan-flag_N.htm |archive-date=5 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Mianmar is ’n bondgenoot van die Volksrepubliek China en het in 2010 sy nasionale vlag verander. == Nasionale vlaglied == [[Lêer:CKS Memorial Hall flag guards from ROCA Honor Guard 20051220.jpg|duimnael|Die nasionale vlaglied word gespeel tydens die hys en stryk van die nasionale vlag van die Republiek China tydens die daaglikse seremonie by die Nasionale Chiang Kai-shek-Gedenksaal in 2005 deur die erewag van die vloot]] [[Lêer:National Flag Anthem of the Republic of China中華民國國旗歌 (演奏版).oga|duimnael|Die nasionale vlaglied van die Republiek China]] Die nasionale vlaglied van die Republiek China van die Republiek China (Chinees: 中華民國國旗歌, pinyin: ''Zhōnghuá Mínguó Guóqígē'', Wade-Giles: ''Chung1hua2 Min2kuo2 Kuo2chʻi2ko1'') is ’n patriotiese liedjie wat tradisioneel tydens die hys en stryk van die nasionale vlag van die Republiek China gespeel word. Plaaslik word die nasionale vlaglied tydens vlagseremonies ná die nasionale volkslied van die Republiek China gespeel. Dit word ook op internasionale sportbyeenkomste soos die [[World Baseball Classic]] en [[Olimpiese Spele]] gespeel, waaraan Taiwan amptelik onder die naam ''Chinese Taipei'' deelneem. Gevolglik word die liedjie as ’n soort tweede volkslied beskou, vervolgens staan en eer burgers en ondersteuners van die Republiek China wanneer dit gespeel word asof hulle die nasionale volkslied sou eer. === Oorsprong === Nadat die Kuomintang-himne in 1930 die ''de facto''-nasionale volkslied van die Republiek China geword het, het die Departement van Onderwys burgers gevra vir voorleggings vir ’n nuwe amptelike volkslied. Die musiek, gekomponeer deur [[Huang Tzu]], is in 1936 uiteindelik gekies, maar die nasionalistiese regering het geweier om dit as die nasionale volkslied goed te keur. As ’n kompromie is die nasionale volkslied onveranderd gelaat, terwyl Huang Tzu se musiek as die nasionale vlaglied aangewys is, met lirieke in Klassieke Chinees wat gewoonlik toegeskryf word aan [[Dai Jitao]], wie ook bygedra het tot die lirieke van die nasionale volkslied.<ref>{{zh}} ''Ming Pao Monthly'', No.289, bl. 87</ref> ==== Geskil oor die lirieke se outeur ==== Volgens Liu Yiling van die Nasionale Biblioteek van die Republiek China, bly daar ’n geskil oor die outeur van die lirieke. In sommige vroeëre publikasies is die lirieke aan ’n anonieme werk toegeskryf. Latere publikasies het dit egter aan Dai Jitao toegeskryf, wie in 1928 ook ’n liedjie met die titel “Nasionale Vlaglied” gekomponeer het. Nietemin het daardie werk baie verskille teenoor die huidige weergawe getoon. In 1929 het Liang Desuo “Blou lug, wit son en geheel rooi grond” uitgereik en sommige skryf die outeurskap van die nasionale vlaglied aan hom toe vanweë die ooreenkoms tussen daardie werk en die huidige lirieke.<ref>{{zh}} {{cite web |url=http://www.ncl.edu.tw/upload/P1000915001/cats/100-1-15-42.pdf |title=梁得所與中華民國〈國旗歌〉的歌詞 劉怡伶 國家圖書館館刊 |date=10 Junie 2011 |accessdate=18 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018234831/http://www.ncl.edu.tw/upload/P1000915001/cats/100-1-15-42.pdf |archive-date=18 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Gebruik === Sedert 1983 word die liedjie (amptelik met verskillende lirieke) vanweë druk deur beide die Chinese [[Nasionale Olimpiese Komitee]] en die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] op Olimpiese kompetisies pleks van die nasionale volkslied gespeel. Gelyktydig is die simbole wat Taiwan op Olimpiese en ander sportbyeenkomste gebruik, asook hul naam amptelik in ''Chinese Taipei'' (中華臺北) verander.<ref>{{zh}} {{cite web |url=http://news.sina.com.tw/article/20090105/1249113.html |title=國旗歌歌詞遭篡改 蒙蔽26年? |date=5 Januarie 2009 |accessdate=8 Januarie 2009}} {{dooie skakel}}</ref> Tydens die [[Olimpiese Somerspele 2004]] het Chinese Taipei sy eerste goue medaljes gewen en die nasionale vlaglied is gespeel tydens die seremoniële hys van die vlag vir die gouemedaljespan. Tydens sy invoering is dié liedjie amptelik “Nasionale Volkslied van Chinese Taipei” genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/NOC/TPE.shtml |title=NOC Biography – Chinese Taipei |publisher=The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad |date=25 Augustus 2008 |accessdate=10 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810132106/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/NOC/TPE.shtml |archive-date=10 Augustus 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die 16de Asiatiese Spele in [[Guangzhou]], Volksrepubliek China, is die liedjie aangekondig as die “Volkslied van die Chinese Taipei Olimpiese Komitee” (中華臺北奧會會歌), met nuwe lirieke geskryf deur Chang Pi-te (張彼德).<ref>{{zh}} {{cite web |url=http://www.tpa.gov.tw/upfile/www/Pdf/%E8%AB%96%E6%96%87%E9%9B%86/200710/20071025c.pdf |title=1981年奧會模式簽訂之始末 |publisher=Taiwannese Provinsiale Adviesraad |author=劉進枰 |year=2007 |accessdate=9 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001034/http://www.tpa.gov.tw/upfile/www/Pdf/%E8%AB%96%E6%96%87%E9%9B%86/200710/20071025c.pdf |archive-date=9 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://v.youku.com/v_show/id_XMjIyNzk1NDIw.html |title=Chinese Taipei wins Soft tennis 2010 |publisher=Youku |date=15 November 2010 |accessdate=15 November 2010}}</ref> In Taiwan word by skole en nasionale monumente die nasionale volkslied en die nasionale vlaglied elke oggend voor klasse of opening tydens ’n buitelugseremonie gespeel. Die nasionale volkslied word gesing terwyl die vlag voor sy hys vasgehou word en die nasionale vlaglied word gespeel wanneer die nasionale vlag gehys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://163.29.36.23/taipei/lawsystem/lawshowall01.jsp?LawID=P05G2006-19810216&RealID=05-07-2006 |title=臺北市公私立各級學校升降旗典禮實施要點 |date=16 Februarie 1981 |accessdate=10 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810143020/http://163.29.36.23/taipei/lawsystem/lawshowall01.jsp?LawID=P05G2006-19810216&RealID=05-07-2006 |archive-date=10 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Wanneer die vlag gestryk word, word slegs die nasionale vlaglied gespeel. Tydens die Somer-universiade 2017 in Taipei, Taiwan, is die liedjie as “Nasionale Volkslied van Chinese Taipei” gespeel. == Ander vlae == === Onderafdelings === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Taiwan Province.svg| Vlag van die [[Taiwanprovinsie]] Lêer:Flag of Kaohsiung City.svg| Vlag van [[Kaohsiung]] Lêer:Flag of New Taipei City.svg| Vlag van [[Nieu-Taipei]] Lêer:Flag of Taichung City old.svg| {{FIAV|historical}} Ou vlag van [[Taichung]] Lêer:Flag of Tainan City.svg| Vlag van [[Tainan]] Lêer:Flag of Taipei City.svg| Vlag van [[Taipei]] Lêer:Flag of Taoyuan City.svg| Vlag van [[Taoyuan]] </gallery></center> === Diensvlae === Al die diensvlae het soos die nasionale vlag ’n verhouding van 2:3. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Civil ensign of the Republic of China.svg| Handelsvlag Lêer:Ensign of the Chinese Salt Administration.svg| Vaandel van die Soutadministrasie Lêer:Ensign of the Chinese Water Police.svg| Vaandel van die Waterpolisie Lêer:Ensign of the Chinese Maritime Customs Service.svg| Doeanevlag Lêer:Flag of the Republic of China Army.svg| Weermagvlag Lêer:Naval Jack of the Republic of China.svg| Vlootvaandel (geskiedkundige vlag van die [[Kuomintang]]) </gallery></center> === Sportvlae === Omdat die meeste lande ingevolge die Een-Chinabeleid die Republiek China op Taiwan nie erken nie, neem Taiwannese sportlui aan internasionale toernooie en kompetisies soos [[Olimpiese Spele]] onder die naam Chinees Taipei deel. In hierdie verband word ’n ander vlag gebruik. Sedert ’n resolusie deur die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) in 1979 word die vlag van die Taiwannese [[Nasionale Olimpiese Komitee]] gehys. Dit toon op ’n wit baan die [[Kuomintang]] se son en die Olimpiese ringe, omring deur twee lyne in rooi en blou, wat die buitelyn van ’n [[pruim]]bloeisel vorm, die nasionale blom van Taiwan. Daarbenewens gebruik baie sportbeheerliggame hul eie vlag. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Chinese Taipei for Olympic games.svg| Die vlag van die Chinese Taipei Olimpiese Komitee (ook bekend as die ‘Pruimbloeiselbanier’) word pleks van die vlag van die Republiek China by die [[Olimpiese Spele]] en sommige sportbyeenkomste gebruik. Lêer:Chinese Taipei Paralympic Flag.svg| Paralimpiese vlag van Chinees Taipei Lêer:Flag of Chinese Taipei for Deaf.svg| Chinees Taipei se vlag vir [[Dooflimpiese Spele]] Lêer:Flag of Chinese Taipei for Universiade.svg| Chinees Taipei se vlag vir [[Universiade]]s Lêer:Chinese Taipei Football Flag on FIFA website.svg| [[Sokker]]vlag van Chinees Taipei Lêer:Chinese Taipei Volleyball Flag.svg| [[Vlugbal]]vlag van Chinees Taipei </gallery></center> === Militêre vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:ROC Ministry of National Defense Flag.svg| Gewapende Magte-vlag van Republiek China Lêer:Flag of the Republic of China Army.svg| Weermagvlag van Republiek China Lêer:Naval Jack of the Republic of China.svg| Vlootvlag van Republiek China Lêer:Flag of the Republic of China Air Force.svg| Lugmagvlag van Republiek China Lêer:Flag of the Republic of China Marine Corps.svg| Marinierskorps-vlag van Republiek China Lêer:Flag of the Republic of China Military Police.svg| Militêre Polisie-vlag van Republiek China Lêer:Flag of the Republic of China Reserve Command.svg| Reserwe Gewapende Magte-vlag van Republiek China Lêer:Flag of the Republic of China Combined Service Force.svg| Gekombineerde Logistiekbeheer-vlag van Republiek China </gallery></center> === Voorgestelde vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Blue Ground White Sun and Moon.svg| {{FIAV|proposal}} ''Republic of Taiwan Provisional Government'', 1950’s–1970’s Lêer:Flag of Taiwan proposed 1996.svg| {{FIAV|proposal}} ''New Name, New Flag, New Anthem'', 1996 Lêer:Flag of World Taiwanese Congress.svg| {{FIAV|proposal}} ''World Taiwanese Congress'' Lêer:908台灣國運動.svg| {{FIAV|proposal}} ’n Banier vir die Republiek Taiwan, ontwerp deur die 908 Taiwan Republiek-veldtog<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2005/09/09/2003270951 |title=`Independence' marked in flag-raising celebration |publisher=Taipei Times |author=Jewel Huang |date=9 September 2005 |accessdate=27 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327200031/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2005/09/09/2003270951 |archive-date=27 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> </gallery></center> === Soortgelyke vlae === Die vlag van die Republiek China (Taiwan) toon ’n sekere ooreenkoms met dié van [[Samoa]] en dié wat tot in 2010 deur [[Mianmar]] gebruik is. Daar is geen kulturele of historiese verbintenis met die vlag van Samoa nie, terwyl die ou vlag van Mianmar moontlik deur die Kuomintang in Birma ontwerp is. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Samoa.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Samoa]] Lêer:Flag of Myanmar (1974–2010).svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van Mianmar]], 1974 tot 2010 </gallery></center> == Galery == <center><gallery perrow="8" heights="180" widths="180"> Lêer:ROC Presidential Office (0753).JPG|Die Chieh Shou-saal in die Presidensiële kantoorgebou bevat die vlag en portret van Sun Yat-sen, waarop die presidente die eed op die amp aflê. Lêer:Pan-blue supporters during 2004 ROC presidential election with ROC flags.jpg|Kuomintang-ondersteuners swaai tydens ’n saamtrek gedurende die presidentsverkiesing in 2004 die vlag van die Republiek China. Lêer:Washington Street, San Francisco (6453).JPG|Die vlae van die Republiek China, die Volksrepubliek China en die Verenigde State bo-op aangrensende geboue in San Francisco se Chinatown. Die meeste welwillende verenigings in San Francisco, waaronder die Chinese Ses Maatskappye, gaan voort om die vlag van die Republiek China te hys vanweë hul noue betrekkinge met die Kuomintang. Taipei Economic and Cultural Office in Seattle.jpg|Vlag van die Republiek China by Taipei se ekonomiese en kulturele kantoor in Seattle. Lêer:台灣駐美團體舉行元旦升旗儀式 (03).jpg|Vlae van die Verenigde State en die Republiek China, 2016. Lêer:中華民國外交部大廳 中華民國國旗與邦交國國旗 20150713.jpg|Vlag van die Republiek China en sy diplomatieke bondgenote. Lêer:Closed Minsheng Post Office with Flags of th Republic of China and Double Ten Light 20141012.jpg|Vier vlae van die Republiek China in die poskantoor van Minsheng. Lêer:Hung Lau 090111 29.JPG|’n Reeks vlae van die Republiek China. Lêer:WCTCショッピングセンター.JPG|WCTC winkelsentrum in [[Koror]], [[Palau]] met die [[vlag van Palau]] die Republiek China. Lêer:Interior in Constitutional Court, Judicial Yuan 20090706.jpg|Die vlae van die Republiek China binne die geregtelike Yuan. Lêer:01.24 總統出席內政部警政署「106年第一次署務會議」，並頒發新春紅包予警察同仁 (31651014364).jpg|President [[Tsai Ing-wen]] met die vlag van die Republiek China op die agtergrond. Lêer:3月31日香港爆發反對《逃犯條例》的萬人示威.jpg|Vlag van die Republiek China tydens die Hongkongse proteste in 2019–20, gebruik as ’n simbool van politieke opposisie teenoor die Volksrepubliek China.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://taiwaninsight.org/2019/11/21/taiwan-as-a-symbol-of-resistance-and-democratic-aspiration-for-protesters-in-hong-kong |title=Taiwan as a Symbol of Resistance and Democratic Aspiration for Protesters in Hong Kong |publisher=Taiwan Insight |author=Michael Chan |date=21 November 2019 |accessdate=4 Augustus 2020}}</ref> Lêer:1月3日(日)は東京タワーを台湾色にライトアップ 2.jpg|Die Tokiotoring in Japan verlig in die Republiek China se vlagkleure in 2021 as ’n teken van Japan se vriendskap met die Republiek China. Lêer:Meeting Room in Nanjing Presidential Palace.JPG|Die vlag in die vastelandse China by die Presidensiële Paleis in Nanjing. Lêer:Blue Sky-White Sun design on ceiling.jpg|Vlag van die Kuomintang binne die Sun Yat-sen-mausoleum in [[Nanjing]], [[Volksrepubliek China]]. </gallery></center> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Vlag van Hongkong]] * [[Vlag van Macau]] * [[Vlag van Oos-Turkestan]] * [[Vlag van Tibet]] * [[Vlag van die Volksrepubliek China]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of the Republic of China|Vlae van die Republiek China}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/tw.html Republiek China] by ''Flags of the World''. * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Taiwan|title=Flag of Taiwan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250628111116/https://www.britannica.com/topic/flag-of-Taiwan |archive-date=28 Junie 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}} {{Asiëvlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of the Republic of China}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale simbole van die Republiek China]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Republiek China]] [[Kategorie:Vlae van China|Republiek China]] lfkhizac17x7xi9k8ou522z69j9i5xr 0 318706 2966760 2767992 2026-09-12T13:14:26Z Aliwal2012 39067 2966760 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Grand Prix wedren verslag |Type = F1 |Country = Suid-Afrika |Flag_suffix = 1928 |Grand Prix = Suid-Afrikaanse |Date = 6 Maart |Year = 1976 |Race_No = 2 |Season_No = 14 |Previous_round= 1976 Brasiliaanse Grand Prix |Next_round = 1976 Verenigde State Wes Grand Prix |Image = Kyalami 1961 - 1988 Layout.png |Caption = Kyalami Grand Prix-renbaan (1967–1985) |Official name = XXII The Citizen [[Suid-Afrikaanse Grand Prix]] |Location = [[Kyalami Grand Prix-renbaan|Kyalami]], [[Midrand]]<br />[[Transvaal]], [[Suid-Afrika]] |Course = Permanente renfasiliteit |Course_mi = 2.550 |Course_km = 4.104 |Distance_laps = 78 |Distance_mi = 198.908 |Distance_km = 320.112 |Weather = Sonnig |Pole_Driver = [[James Hunt]] |Pole_Team = [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] |Pole_Time = 1:16.10<ref name="Haynes">{{cite book|last=Lang |first=Mike |title=Grand Prix! Vol 3 |publisher=Haynes Publishing Group |year=1983 |isbn = 0-85429-380-9 |page=112-114}}</ref> |Pole_Country = GBR |Fast_Driver = [[Niki Lauda]] |Fast_Team = [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |Fast_Time = 1:17.97 |Fast_Lap = 6<ref name="Haynes"/> |Fast_Country = AUT |First_Driver = [[Niki Lauda]] |First_Team = [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |First_Country = AUT |Second_Driver = [[James Hunt]] |Second_Team = [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] |Second_Country= GBR |Third_Driver = [[Jochen Mass]] |Third_Team = [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] |Third_Country = GER |Lapchart = {{F1Laps1976|RSA}} }} Die '''[[1976 Formule Een-seisoen|1976]] [[Formule Een]] [[Suid-Afrikaanse Grand Prix]]''' het op Saterdag [[6 Maart]] op die [[Kyalami Grand Prix-renbaan]] naby [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] plaasgevind. Dit was die tweede wedren van die 1976-kampioenskapseisoen en is deur [[Niki Lauda]] in sy [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] gewen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 1 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 78 | 1:42:18.4 | 2 | '''9''' |- ! 2 | 11 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 78 | + 1.3 | 1 | '''6''' |- ! 3 | 12 | {{DE-VLAG}} '''[[Jochen Mass]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 78 | + 45.9 | 4 | '''4''' |- ! 4 | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} '''[[Jody Scheckter]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford]]''' | 78 | + 1:08.4 | 12 | '''3''' |- ! 5 | 28 | {{GB-VLAG}} '''[[John Watson]]''' | '''Penske-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 77 | + 1 Ronde | 3 | '''2''' |- ! 6 | 27 |{{US-VLAG}} '''[[Mario Andretti]]''' | '''Parnelli-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 77 | + 1 Ronde | 13 | '''1''' |- ! 7 | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 1 Ronde | 7 | &nbsp; |- ! 8 | 9 | {{IT-VLAG}} Vittorio Brambilla | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 1 Ronde | 5 | &nbsp; |- ! 9 | 4 |{{FR-VLAG}} Patrick Depailler | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford]] | 77 | + 1 Ronde | 6 | &nbsp; |- ! 10 | 5 | {{GB-VLAG}} Bob Evans | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 1 Ronde | 23 | &nbsp; |- ! 11 | 18 |{{US-VLAG}} Brett Lunger | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 1 Ronde | 20 | &nbsp; |- ! 12 | 34 | {{DE-VLAG}} Hans Joachim Stuck | [[March Engineering]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 76 | + 2 Rondes | 17 | &nbsp; |- ! 13 | 21 | {{FR-VLAG}} Michel Leclere | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 76 | + 2 Rondes | 22 | &nbsp; |- ! 14 | 22 | {{NZ-VLAG}} Chris Amon | Ensign-[[Ford Motor Company|Ford]] | 76 | + 2 Rondes | 18 | &nbsp; |- ! 15 | 24 | {{AT-VLAG}} Harald Ertl | Hesketh-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 4 Rondes | 24 | &nbsp; |- ! 16 | 20 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 73 | + 5 Rondes | 19 | &nbsp; |- ! 17 | 30 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | Fittipaldi-[[Ford Motor Company|Ford]] | 70 | Enjin | 21 | &nbsp; |- ! NF | 2 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 52 | Enjin | 9 | &nbsp; |- ! NF | 26 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Equipe Ligier|Ligier]]-Matra | 49 | Enjin | 8 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{FR-VLAG}} Jean-Pierre Jarier | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | Verkoeler | 15 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{BR-VLAG}} [[Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 22 | Oliedruk | 14 | &nbsp; |- ! NF | 6 |{{SE-VLAG}} Gunnar Nilsson | [[Lotus F1-span|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 18 | Koppeling | 25 | &nbsp; |- ! NF | 7 |{{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 16 | Oliedruk | 11 | &nbsp; |- ! NF | 10 |{{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 15 | Ongeluk | 10 | &nbsp; |- ! NF | 15 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Ian Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford]] | 0 | Ongeluk | 16 | &nbsp; |} == Statistiek == {| class="wikitable" !Voorste wegspringplek |[[James Hunt]]||[[McLaren]]-[[Ford]]||1:16.10 |- !Vinnigste rondte |[[Niki Lauda]] ||[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]||1:17.97 |} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Sport in Johannesburg]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Grand Prix]] sn6r33vqqqyuek5ahzzdmzjfx51q2q5 0 374928 2966966 2963143 2026-09-13T06:51:04Z Aliwal2012 39067 2966966 wikitext text/x-wiki [[Lêer:SA UNREST Looting Spree Aftermath in KZN.png|duimnael|Lugfoto van die nasleep van die plundertog in KwaZulu-Natal na die Suid-Afrikaanse onrus van 2021.]] Die '''Suid-Afrikaanse onrus van 2021''' is 'n reeks onluste en betogings wat van 9 tot 17 Julie 2021 in [[Suid-Afrika]] plaasgevind het in reaksie op die inhegtenisneming van oudpresident [[Jacob Zuma]]. Die onluste het wyer oproer en [[plunder]]y veroorsaak, aangevuur deur werkloosheid en ekonomiese ongelykheid, vererger deur die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|COVID-19-pandemie]].<ref>{{Cite web|date=2021-07-13|title=Deaths climb to 72 in South Africa riots after Zuma jailed|url=https://www.cnbc.com/2021/07/13/deaths-climb-to-72-in-south-africa-riots-after-zuma-jailed.html|access-date=2021-07-15|website=CNBC|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bauer|first=Nickolaus|title='Little to lose': Poverty and despair fuel South Africa's unrest|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/14/little-to-lose-poverty-and-despair-fuel-south-africas-unrest|access-date=2021-07-16|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> Die onrus het in die [[KwaZulu-Natal]]provinsie op die aand van 9 Julie begin <ref name=unrestbegins>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-57803513|title=South Africa deploys military to tackle Zuma riots|publisher=BBC|date=9 Julie 2021|accessdate=13 Julie 2021|archive-date=12 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712145825/https://www.bbc.com/news/world-africa-57803513|url-status=live}}</ref> en het op die aand van 11 Julie na die [[Gauteng]]provinsie versprei.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/07/12/south-africa-zuma-protests/|title=South Africa deploys military as protests turn violent in wake of Jacob Zuma's jailing|first=Lesley|last=Wroughton|work=Washington Post|date=12 Julie 2021|accessdate=13 Julie 2021|archive-date=14 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714012249/https://www.washingtonpost.com/world/2021/07/12/south-africa-zuma-protests/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/gauteng/live-updates-looting-violence-continues-in-gauteng-kzn-1f4e0b9c-8c88-494e-8160-aeacff164ec1|title=LIVE UPDATES: Looting and violence in Gauteng and KZN|website=www.iol.co.za|access-date=12 Julie 2021|archive-date=12 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712153317/https://www.iol.co.za/news/south-africa/gauteng/live-updates-looting-violence-continues-in-gauteng-kzn-1f4e0b9c-8c88-494e-8160-aeacff164ec1|url-status=live}}</ref> Zuma is in [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|hegtenis]] geneem nadat hy nie voor die [[Zondo-kommissie]] wou getuig nie, 'n ondersoek na bewerings van [[korrupsie]] tydens sy termyn as president van 2009 tot 2018. Die onluste het begin as protesoptrede deur sy ondersteuners in KwaZulu-Natal voordat dit deurgaans tot wydverspreide plundering en geweld aanleiding gegee het in KwaZulu-Natal en Gauteng.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/12/violence-spreads-in-s-africa-after-jacob-zumas-jailing|title=S Africa violence spreads after Jacob Zuma jailed|website=www.aljazeera.com|access-date=12 Julie 2021|archive-date=12 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712110018/https://www.aljazeera.com/news/2021/7/12/violence-spreads-in-s-africa-after-jacob-zumas-jailing|url-status=live}}</ref> Die [[Grondwethof]] het uitspraak voorbehou oor Zuma se aansoek om sy vonnis op 12 Julie 2021 te herroep.<ref>{{cite news|last=Perreira|first=Ernsie|date=12 Julie 2021|title=Constitutional Court reserves judgment in Zuma case|publisher=Mail & Guardian|url=https://mg.co.za/news/2021-07-12-constitutional-court-reserves-judgment-in-zumas-rescission-application-as-protests-in-his-name-shake-the-country/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712215038/https://mg.co.za/news/2021-07-12-constitutional-court-reserves-judgment-in-zumas-rescission-application-as-protests-in-his-name-shake-the-country/|archive-date=12 Julie 2021|accessdate=13 Julie 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=12 Julie 2021|title=CONCOURT RESERVES JUDGMENT IN ZUMA'S RESCISSION BID|publisher=Eyewitness News|url=https://ewn.co.za/2021/07/13/concourt-reserves-judgment-in-zuma-s-rescission-bid|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713053256/https://ewn.co.za/2021/07/13/concourt-reserves-judgment-in-zuma-s-rescission-bid|archive-date=13 Julie 2021|accessdate=13 Julie 2021}}</ref><ref name="reserved">{{cite news|date=12 Julie 2021|title=Judgment reserved in Zuma's rescission application|publisher=SABC|url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/judgment-reserved-in-zumas-rescission-application/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713043301/https://www.sabcnews.com/sabcnews/judgment-reserved-in-zumas-rescission-application/|archive-date=13 Julie 2021|accessdate=13 Julie 2021}}</ref> Teen 18 Julie is 3 407 mense in hegtenis geneem, terwyl op 22 Julie bereken is dat 337 mense in die tydperk gesterf het,<ref name="July22">{{Cite web|date=2021-07-22|title=Unrest death toll rises to 337|url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/unrest-death-toll-rises-337|access-date=2021-07-22|website=SAnews|language=en}}</ref> in verband met die onrus.<ref>Zeeman, Kyle (18 Julie 2021). "Three alleged instigators of violent unrest arrested and expected in court this week". TimesLIVE. Retrieved 21 Julie 2021.</ref> == Agtergrond == === Ekonomie === Meer as die helfte van die Suid-Afrikaanse bevolking leef in [[armoede]], met 'n [[werkloosheid]]syfer van 32%. Die ekonomiese afswaai wat die [[Covid-19-pandemie]] teweeggebring het, het die [[ekonomie]]se krisis vererger.<ref>{{Cite web|date=2021-07-13|title=Deaths climb to 72 in South Africa riots after Zuma jailed|url=https://www.cnbc.com/2021/07/13/deaths-climb-to-72-in-south-africa-riots-after-zuma-jailed.html|access-date=2021-07-14|website=CNBC|language=en}}</ref> === Jacob Zuma se regstryd === Voormalige president Jacob Zuma is in Maart 2018 van korrupsie aangekla, hoofsaaklik in verband met die land se omstrede wapentransaksies van R30 miljard.<ref>{{Cite web|date=2019-10-11|title=Zuma to stand trial on corruption charges relating to $2.5bn arms deal|url=http://www.theguardian.com/world/2019/oct/11/zuma-to-stand-trial-corruption-charges-arms-deal-south-african-president|access-date=2021-07-12|website=the Guardian|language=en}}</ref> Die regstryd het sedertdien voortgeduur, waartydens Zuma se regspan 'n beroep gedoen het vir meer tyd om voor te berei en te probeer om die aangeklaagde ontslaan te kry. Gedurende sy verhoorverrigtinge was Zuma herhaaldelik afwesig van die hof weens mediese redes. === Inhegtenisneming van Jacob Zuma === Die betogings het op 8 Julie 2021 begin nadat oudpresident Jacob Zuma op 29 Junie 2021 tot 15 maande tronkstraf gevonnis is weens minagting van die hof, nadat hy tydens sy nege jaar in die amp geweier het om voor 'n kommissie van ondersoek te verskyn.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/06/29/africa/jacob-zuma-contempt-sentencing-intl/index.html|title = Former South African President Jacob Zuma sentenced to 15 months in prison for contempt of court}}</ref> Hy is tot einde 4 Julie gegun om homself oor te gee, waarna die polisie verplig was om hom in hegtenis te neem. Die grondwethof het egter op 3 Julie ingestem om sy aansoek op 12 Julie aan te hoor.<ref>{{cite news|url= https://www.aljazeera.com/news/2021/7/3/s-africas-zuma-conviction-to-be-reviewed-by-top-court |title= S. Africa's top court agrees to hear Zuma challenge to jail term |first=|last=|work=aljazeera.com |access-date=5 Julie 2021}}</ref> Die Suid-Afrikaanse polisiediens is toe aangesê om hom op 7 Julie 2021 in hegtenis te neem as hy weier om oor te gee. Gewapende ondersteuners het naby sy woonplek bymekaargekom om sy inhegtenisneming te probeer keer.<ref name="Estcourt" /> Hy het homself egter laat die nag van 7 Julie<ref>{{cite news|url= https://ewn.co.za/2021/07/07/former-president-jacob-zuma-hands-himself-over-to-serve-15-month-jail-sentence/amp |title= FORMER PRESIDENT JACOB ZUMA HANDS HIMSELF OVER TO SERVE 15-MONTH JAIL TERM |first=|last=|work=ewn.co.za |access-date=8 Julie 2021}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-africa-57758540 |title= Jacob Zuma: Former president hands himself in to South African police |first=|last=|work= bbc.com |access-date=8 Julie 2021}}</ref> aan die Suid-Afrikaanse Polisie oorgegee, waarna hy in die [[Estcourt]] korrektiewe sentrum opgeneem is om met die uitdien van sy tronkstraf te begin.<ref name="Estcourt">{{Cite news |last1=Sishi |first1=Siyabonga |last2=Dludla |first2=Nqobile |last3=Cocks |first3=Tim |last4=Wendell |first4=Roelf |last5=Winning |first5=Alexander |date=8 Julie 2021 |title=South Africa's Zuma hands himself over to police to begin sentence |language=en-US |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/south-africas-zuma-hand-himself-over-police-foundation-2021-07-07/ |access-date=8 Julie 2021 }}</ref> Zuma het sy aanhouding op 9 Julie in die hooggeregshof in [[Pietermaritzburg]] betwis op grond van sy swak gesondheid, maar dit is verwerp.<ref>{{Cite news |last1=Winning |first1=Alexander |last2=Roelf |first2=Wendell |last3=Ward |first3=Rogan |last4=Kumwenda-Mtambo |first4=Olivia |last5=Cocks |first5=Tim |date=9 Julie 2021 |title=South Africa's jailed ex-leader Zuma loses bid to overturn arrest |language=en-US |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/south-african-court-dismisses-zumas-application-block-arrest-2021-07-09/ |access-date=10 Julie 2021 }}</ref> Sy inhegtenisname het gelei tot gewelddadige betogings deur sy ondersteuners, wat hul veldtog “''Free Jacob Zuma and shut down KZN''” genoem het, in die KwaZulu-Natalprovinsie.<ref>{{Cite news |last=Govender |first=Suthentira |date=9 Julie 2021 |title=Millions of rand of KZN infrastructure damaged in violent 'Free Jacob Zuma' protests |language=en-SA |work=TimesLIVE |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-07-09-millions-of-rand-of-kzn-infrastructure-damaged-in-violent-free-jacob-zuma-protests/ |access-date=10 Julie 2021 }}</ref> Ná Zuma se inhegtenisneming het wydverspreide betogings landwyd uitgebreek, met sy ondersteuners wat geëis het dat hy vrygelaat word.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://news.sky.com/story/jacob-zuma-six-people-dead-in-south-africa-as-protests-escalate-over-jailing-of-former-president-12354336|title=Jacob Zuma: Six people dead in South Africa as protests escalate over jailing of former president|website=Sky News}}</ref> == Burgerlike wanorde == === Onluste en plundery === Die onluste en wetteloosheid het op die aand van Sondag 11 Julie 2021 losgebars, toe verskeie nuusbronne berig het oor skote en ontploffings wat by plaaslike [[winkelsentrum]]s en woongebiede gehoor is.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-57797007|title=Zuma jailed: Arrests as protests spread in South Africa|date=11 Julie 2021|via=www.bbc.com}}</ref> Die geweld het vinnig toegeneem, en teen die oggend van Maandag 12 Julie 2021 is verskeie maatskappye en winkelsentrums gedwing om vir besigheid te sluit ná groot plundering en [[geweld]].<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/south-african-military-deploy-soldiers-help-quell-unrest-2021-07-12/|title=South African military to deploy soldiers to help quell unrest|date=12 Julie 2021|website=Reuters}}</ref> Op 16 Julie 2021 was reeds 212 mense in die onluste dood.<ref>{{Cite news|date=2021-07-13|title=South Africa Zuma riots: Death toll mounts amid looting|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-57818215|access-date=2021-07-13}}</ref><ref name=":00">{{Cite web|last=Dulda|first=Nqobile|last2=Winning|first2=Alexander en ander|title=South Africa violence, looting ebbs but death toll up to 117|url=https://www.reuters.com/world/africa/safrica-looting-dies-down-places-more-troops-expected-2021-07-15/|access-date=2021-07-15|website=Reuters|language=en}}</ref><ref name="July16">{{Cite journal|date=2021-07-16|title=Death toll from unrest in South Africa rises to 212|url=https://www.rte.ie/news/world/2021/0716/1235566-south-africa-unrest/|language=en}}</ref> === Aanhitsing === Jacob Zuma se dogter, Duduzile Zuma-Sambudla, is onder diegene wat die plundering en geweld aangemoedig het om die vrylating van haar vader te verseker.<ref>{{Cite web|last=Du Plessis|first=Carien|date=2021-07-12|title=AGE OF ANARCHY: Stoking the flames: ANC condemns looting and violence, ‘concerned’ about tweets from Zuma’s daughter|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-13-stoking-the-flames-anc-condemns-looting-and-violence-concerned-about-tweets-from-zumas-daughter/|access-date=2021-07-13|website=Daily Maverick|language=en}}</ref> Volgens die minister van staatsveiligheid, [[Ayanda Dlodlo]], ondersoek hulle inligting of senior voormalige agente in die intelligensie-agentskap en senior ANC-lede ondersteuners is van oud-president Jacob Zuma, verantwoordelik is vir die aanhitsing van die onlangse geweld in KwaZulu-Natal en Gauteng.<ref>{{Cite web|date=2021-07-13|title=Senior ex-intelligence agents and ANC members under probe for allegedly igniting Zuma riots|url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/some-ex-intelligence-agents-and-anc-members-under-probe-for-alleged-involvement-in-igniting-zuma-riots/|access-date=2021-07-13|website=SABC News – Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader.|language=en-US|archive-date=13 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713112839/https://www.sabcnews.com/sabcnews/some-ex-intelligence-agents-and-anc-members-under-probe-for-alleged-involvement-in-igniting-zuma-riots/|url-status=live}}</ref> [[Bheki Cele]], minister van polisie, het bygevoeg dat die veiligheidsgroep se departemente ondersoek doen na tien tot twaalf mense wat die onluste deur sosiale media aangevuur het.<ref>{{Cite web|last=Writer|first=Staff|title=Former security agency members linked to Zuma allegedly behind riots – sources|url=https://mybroadband.co.za/news/security/405938-former-security-agency-members-linked-to-zuma-allegedly-behind-riots-sources.html|access-date=2021-07-13|language=en-US|archive-date=14 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714012214/https://mybroadband.co.za/news/security/405938-former-security-agency-members-linked-to-zuma-allegedly-behind-riots-sources.html|url-status=live}}</ref> Thulani Dlomo, die voormalige hoof van die spesiale operasie-eenheid van die [[Staatsveiligheidsagentskap]] en 'n lojale ondersteuner van Zuma, is onder andere ondersoek vir die aanstigting van die onrus.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/exclusive-zumas-private-spy-thulani-dlomo-a-prime-suspect-for-instigating-unrest-20210714|date=2021-07-14|title=Zuma's 'private spy' Thulani Dlomo a prime suspect for instigating unrest|first=Jason|last=Felix|website=News24|access-date=14 Julie 2021|url-status=live}}</ref> === Staatsreaksie === Aanvanklik is die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) in die [[Nkandla]]-distrik ontplooi om die aantal betogings in die gebied te beheer.<ref>{{cite web|title=Jacob Zuma: Six people dead in South Africa as protests escalate over jailing of former president|url=https://news.sky.com/story/jacob-zuma-six-people-dead-in-south-africa-as-protests-escalate-over-jailing-of-former-president-12354336|access-date=2021-07-12|website=Sky News|language=en|archive-date=13 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713180510/https://news.sky.com/story/jacob-zuma-six-people-dead-in-south-africa-as-protests-escalate-over-jailing-of-former-president-12354336|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Villiers|first=James de|title=#ZumaUnrest: Was SANDF deployment necessary to curb violence? We ask three experts|url=https://www.news24.com/news24/analysis/zumaunrest-can-the-police-handle-current-protest-action-we-ask-three-experts-20210712|access-date=2021-07-12|website=News24|language=en-US|archive-date=12 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712130741/https://www.news24.com/news24/analysis/zumaunrest-can-the-police-handle-current-protest-action-we-ask-three-experts-20210712|url-status=live}}</ref> Die naweek het die SAPD gesukkel om die grootskaalse plundering en beskadiging van infrastruktuur te beperk.<ref>{{cite web|last=Evans|first=Julia|date=2021-07-11|title=PRISON DIARIES: Fiery Weekend: KZN unrest over Zuma's jailing spreads to Gauteng|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-12-fiery-weekend-kzn-unrest-over-zumas-jailing-spreads-to-gauteng/|access-date=2021-07-12|website=Daily Maverick|language=en|archive-date=12 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712052515/https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-12-fiery-weekend-kzn-unrest-over-zumas-jailing-spreads-to-gauteng/|url-status=live}}</ref> Druk het op die regering toegeneem om ook die leër te ontplooi.<ref>{{cite web|date=2021-07-12|title=South Africa deploys army to quell unrest linked to Zuma jailing|url=https://www.reuters.com/world/africa/looting-arson-before-hearing-safricas-former-leader-zuma-2021-07-12/|access-date=2021-07-12|website=Reuters|archive-date=12 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712100817/https://www.reuters.com/world/africa/looting-arson-before-hearing-safricas-former-leader-zuma-2021-07-12/|url-status=live}}</ref> Die oggend van Maandag 12 Julie 2021 is die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]] (SANW) in Gauteng en KwaZulu-Natal ontplooi.<ref>{{cite web|last=Ndou|first=Clive|title=Free Jacob Zuma campaign set to intensify|url=https://www.news24.com/witness/news/kzn/free-jacob-zuma-campaign-set-to-intensify-20210711|access-date=2021-07-12|website=Witness|language=en-US|archive-date=12 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712073646/https://www.news24.com/witness/news/kzn/free-jacob-zuma-campaign-set-to-intensify-20210711|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=|title=Jacob Zuma's fate to be decided: Will he stay in jail?|url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-12-jacob-zumas-fate-to-be-decided-will-he-stay-in-jail/|author=Shange, Naledi|access-date=2021-07-12|website=SowetanLIVE|language=en-ZA|archive-date=12 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712092245/https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-12-jacob-zumas-fate-to-be-decided-will-he-stay-in-jail/|url-status=live}}</ref> Op die aand van 12 Julie 2021 het president [[Cyril Ramaphosa]] die land oor die onluste toegespreek en gesê dat die gewelddade in die demokratiese Suid-Afrika voorheen "selde gesien is". Ramaphosa het die onluste as opportunistiese dade van geweld genoem, met verwysing na die gebrek aan grief of enige politieke saak wat die vernietiging deur die betogers kan regverdig. Hy het die [[Grondwet van Suid-Afrika]] beklemtoon, wat die regte van almal om hulself uit te druk waarborg, maar verklaar dat die slagoffers van die geweld wat plaasvind die werkers, vragmotorbestuurders, sake-eienaars, die ouers van diegene wat hul lewens verloor het, niks verkeerd gedoen het nie. Hy het die impak van die onluste op die [[Covid-19-entstof|COVID-19-inenting]] bespreek en gesê dat die toediening van entstowwe hiermee ernstig ontwrig word. Hy het ook opgemerk hoe die ekonomie van die land verdere uitdagings in die gesig staar as gevolg van die onrus wat die veiligheid van gewone Suid-Afrikaners en die beskikbaarheid van voedsel en medisyne bedreig. Die ontplooiing van SANW om die onrus te beëindig, is ook geregverdig.<ref>{{Cite web|last=CNN|first=David McKenzie and Pierre Bairin|title=South African military deployed as ex-leader Zuma jailed and looting spreads|url=https://www.cnn.com/2021/07/12/africa/zuma-looting-south-africa-intl/index.html|access-date=2021-07-13|website=CNN|archive-date=13 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713180517/https://www.cnn.com/2021/07/12/africa/zuma-looting-south-africa-intl/index.html|url-status=live}}</ref> === Nasionale reaksies === Die leier van die [[Demokratiese Alliansie]], [[John Steenhuisen]], het aangekondig dat die party strafregtelike aanklagte teen Jacob Zuma se kinders, Duduzane Zuma en Duduzile Zuma-Sambudla, sowel as [[Julius Malema]], leier van die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]], aanhangig gaan maak na kommentaar op sosiale media wat geweld en plundering aanhits.<ref>https://citizen.co.za/news/south-africa/politics/2561867/da-to-lay-charges-against-zuma-sambudla-and-malema/</ref> Die leier van ActionSA, [[Herman Mashaba]], het 'n aparte, regsgeding teen die regering en die [[ANC]] aangekondig omdat hulle nie vinnig opgetree het teen die onluste en plundering nie. Mashaba het gesê dat "ons glo dat daar meer as voldoende regspraak is wat dit 'n sterk toetssaak maak, en ons help om die regering verantwoordelik te hou vir die opsetlike versuim om die regte wetstoepassing en die beskerming van lewens, lewensbestaan en eiendom te verseker".<ref>https://www.iol.co.za/news/politics/actionsa-calls-for-class-action-lawsuit-against-government-anc-over-looting-and-violence-49b78b64-d355-4c9f-8577-9ce4232e4ad9</ref> === Internasionale reaksie === Op 13 Julie 2021 het die voorsitter van die [[Afrika-unie]] Kommissie, Moussa Faki, 'n persverklaring uitgereik waarin hy die geweld in Suid-Afrika veroordeel. Dit het ook gewaarsku dat interne wanorde die stabiliteit van die streek kan bedreig.<ref>{{cite web|title=Statement of the Chairperson of the African Union Commission on the situation in South Africa|url=https://au.int/en/pressreleases/20210713/statement-chairperson-african-union-commission-situation-south-africa|access-date=2021-07-14|website=African Union|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714091239/https://au.int/en/pressreleases/20210713/statement-chairperson-african-union-commission-situation-south-africa|url-status=dead}}</ref> Die [[Verenigde Nasies]] in Suid-Afrika het ook die geweld veroordeel en steun vir die regering uitgespreek.<ref>{{cite web|title=The United Nations in South Africa condemns violence and looting, supports the Government for its efforts to bring peace and restore the rule of law|url=https://southafrica.un.org/en/135821-united-nations-south-africa-condemns-violence-and-looting-supports-government-its-efforts|access-date=2021-07-14|website=United Nations|archive-date=2021-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714091325/https://southafrica.un.org/en/135821-united-nations-south-africa-condemns-violence-and-looting-supports-government-its-efforts|url-status=dead}}</ref> == Impak == === Impak op logistieke netwerke === ==== Paaie ==== Die sluiting van die pad op beide die [[N3]] en die [[N2]] het die vervoer van goedere vanaf die ooskus na provinsies in die noorde beïnvloed.<ref>{{Cite web|title=N3 between Cedara and Harrismith remains closed {{!}} eNCA|url=https://www.enca.com/news/n3-cedara-harrismith-closed|access-date=2021-07-15|website=www.enca.com|language=en|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715055334/https://www.enca.com/news/n3-cedara-harrismith-closed|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Writer|first=Staff|title=Provinces to decide on full reopening of key N3 highway in South Africa|url=https://businesstech.co.za/news/motoring/505914/provinces-to-decide-on-full-reopening-of-key-n3-highway-in-south-africa/|access-date=2021-07-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dlamini|first=Ntandoyenkosi|title=N2 between Harding and Boboyi on the KZN South Coast still closed|url=https://www.news24.com/witness/news/kzn/n2-between-harding-and-boboyi-on-the-kzn-south-coast-still-closed-20210714|access-date=2021-07-15|website=Witness|language=en-US}}</ref> Dit het 'n invloed op die vervoer van goedere na ingeslote lande, insluitende [[Botswana]], [[Zimbabwe]] en [[Zambië]].<ref>{{Cite web|title=Bloomberg – N3 Closure|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-13/deadly-protests-cast-pall-over-south-africa-s-economic-recovery|url-status=live|access-date=2021-07-15|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bloomberg – Food Shortage|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-14/food-shortages-set-to-grip-south-africa-after-rioters-rampage|url-status=live|access-date=2021-07-15|website=www.bloomberg.com}}</ref> Verskeie logistieke en brandstofondernemings het 'n gedwonge tydelike sluiting van hul bedrywighede in KwaZulu-Natal verklaar, met verwysing na die vrees vir voortgesette plundering, kapings, vragmotorverbrandings en maatskaplike onrus wat die sakebedrywighede verder kan beïnvloed, wat kan bydra tot addisionele kostes bo en behalwe die plundering en saakbeskadiging.<ref>{{Cite web|url=https://businesstech.co.za/news/energy/505802/worries-over-fuel-shortages-in-south-africa-as-major-refinery-is-forced-to-close/|title=Worries over fuel shortages in South Africa as major refinery is forced to close|first=Staff|last=Writer|access-date=14 July 2021|archive-date=14 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714235601/https://businesstech.co.za/news/energy/505802/worries-over-fuel-shortages-in-south-africa-as-major-refinery-is-forced-to-close/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/14/south-africa-struggles-to-quell-worst-unrest-in-decades-live|title=More than 1,700 arrested over South Africa violence|first=Virginia Pietromarchi,Usaid|last=Siddiqui|website=www.aljazeera.com|access-date=14 Julie 2021|archive-date=15 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715041600/https://www.aljazeera.com/news/2021/7/14/south-africa-struggles-to-quell-worst-unrest-in-decades-live|url-status=live}}</ref> ==== Houerhawens ==== Die vraghouerhawens van [[Richardsbaai]] en Durban het aktiwiteite gestaak. Houers in die hawe van Durban is geplunder. Na verskeie aanvalle op vragmotors is die N3-snelweg, wat die hawe van Durban met Johannesburg verbind, op 10 Julie gesluit.<ref name=":0">{{Cite web|title=Violent protests deal body blow to South Africa's economy|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/7/13/violent-protests-deal-body-blow-to-south-africas-economy|access-date=2021-07-14|website=www.aljazeera.com|language=en|archive-date=13 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713180523/https://www.aljazeera.com/economy/2021/7/13/violent-protests-deal-body-blow-to-south-africas-economy|url-status=live}}</ref> ==== Spoorweë ==== Die staatsbeheerde logistieke operateur [[Transnet]] het op 14 Julie die verkeer op 'n spoorlyn wat Johannesburg met die kus verbind, gestaak.<ref>{{Cite web|date=2021-07-15|title=South Africa: 10,000 troops deployed and reservists called up to quell unrest|url=http://www.theguardian.com/world/2021/jul/15/south-africa-seeks-to-deploy-25000-troops-to-curb-unrest|access-date=2021-07-15|website=the Guardian|language=en}}</ref> === Onderbrekings in die [[verskaffingsketting]]s === ==== Voedseltekorte ==== [[Lêer:SAUnrestPanicBuying.jpg|duimnael|Leë rakke in 'n kruidenierswinkel weens paniekkoop tydens die onrus in Suid-Afrika in 2021]] Op 12 Julie 2021 het die Raad vir Verbruikersgoedere van Suid-Afrika gewaarsku dat wydverspreide plundering, vernietiging en sluiting tot voedseltekorte regoor die land sal lei.<ref>{{Cite web|url=https://www.cgcsa.co.za/consumer-goods-council-of-south-africa-cgcsa-condemns-destruction-of-property-and-looting/|title=Consumer Goods Council of South Africa (CGCSA) condemns destruction of property and looting|website=Consumer Goods Council of South Africa (CGCSA)|date=12 Julie 2021|access-date=14 Julie 2021|archive-date=13 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713095154/https://www.cgcsa.co.za/consumer-goods-council-of-south-africa-cgcsa-condemns-destruction-of-property-and-looting/|url-status=live}}</ref> Teen 14 Julie 2021 het skade aan die vervoerinfrastruktuur voedseltekorte veroorsaak, wat tot rye buite kruidenierswinkels gelei het, en die oes en verspreiding van vars produkte is belemmer.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-14/food-shortages-set-to-grip-south-africa-after-rioters-rampage|title=Food Shortage Set to Grip South Africa After Rioters Rampage|first1=Prinesha|last1=Naidoo|first2=Janice|last2=Kew|first3=Loni|last3=Prinsloo|website=Bloomberg|date=14 Julie 2021|access-date=14 Julie 2021|url-status=live}}</ref> Op 15 Julie 2021 het Tiger Brands, die grootste voedselvervaardiger in Suid-Afrika, bakkery in geaffekteerde gebiede opgeskort weens beskadigde infrastruktuur en fasiliteite, terwyl dit opgemerk het dat hy meer as R150 miljoen se voorraad verloor het.<ref name="TigerBrands">{{cite web |last1=Writer |first1=Staff |title=South Africa's biggest food manufacturer details how looting has hit its businesses and supplies |url=https://businesstech.co.za/news/business/506204/south-africas-biggest-food-manufacturer-details-how-looting-has-hit-its-businesses-and-supplies/ |website=Business Tech |publisher=Business Tech |access-date=15 Julie 2021}}</ref> Sommige winkels en [[vulstasie]]s in Johannesburg het opgemerk dat hul rakke leeg raak en voorraad verminder weens paniekaankope.<ref name="JhbPanicBuying">{{cite web |last1=Levitt |first1=Jessica |title=Joburg shop & petrol station owners anxious as panic-buying soars and possible shortages loom |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-07-14-listen-joburg-shop-petrol-station-owners-anxious-as-panic-buying-soars-and-possible-shortages-loom/ |website=Times Live |publisher=Times Live |access-date=15 Julie 2021}}</ref> 'n Durbanse joernalis het opgemerk dat hoewel [[brood]] weer in hul gebied te koop aangebied is, mense aansienlik meer daarvoor betaal het en ure lank in toue gestaan het.<ref name="DBN_BreadGouging">{{cite web |last1=Rondganger |first1=Lee |title=KZN unrest: Bread has returned, but we are now paying R40 for a loaf |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/kzn-unrest-bread-has-returned-but-we-are-now-paying-r40-for-a-loaf-b8cbdbce-8953-404e-8686-db205a2354ee |website=iol |publisher=iol |access-date=16 Julie 2021}}</ref> Winkels plaas ook perke op hoeveel klante kan koop terwyl gemeenskapsversperrings glo mense wegwys as hulle nie kan bewys dat hulle van daardie gemeenskappe is nie.<ref name="DBN_BreadGouging" /> ==== Brandstoftekorte ==== Die Sapref-olieraffinadery, wat 'n gesamentlike onderneming tussen [[Shell]] en BP is, is die grootste [[olieraffinadery]] in [[Afrika suid van die Sahara]].<ref name="SaprefForceMajeure">{{cite web |last1=Lindeque; Ngatane |first1=Mia; Nthakoana |title=FUEL SHORTAGE FORECAST FOR KZN AND GAUTENG AS SUPPLIERS HALT OPERATIONS |url=https://ewn.co.za/2021/07/14/fuel-shortage-forecast-for-kzn-and-gauteng-as-suppliers-halt-operations |website=Eye Witness News |publisher=Eye Witness News |access-date=15 Julie 2021}}</ref> Dit voorsien in ongeveer 'n derde van die Suid-Afrikaanse brandstofbehoeftes en sy bedrywighede is as voorkomende maatreël opgeskort.<ref name="SaprefForceMajeure" /> Op 15 Julie 2021 plaas die Departement van Minerale Hulpbronne en Energie 'n verbod op die verskaffing van brandstof in draagbare houers, weens kommer dat die opgaar van brandstof die situasie sal vererger.<ref name="FuelShortage">{{cite web |last1=Mahlokoana |first1=Theto |title=SOUTH AFRICANS ARE NOW PROHIBITED FROM BUYING FUEL IN PORTABLE CONTAINERS |url=https://ewn.co.za/2021/07/15/south-africans-are-now-prohibited-from-buying-fuel-in-portable-containers |website=Eye Witness News |publisher=Eye Witness News |access-date=15 Julie 2021}}</ref> ==== Medisynetekorte ==== Clicks en Dis-Chem, die twee grootste farmaseutiese kleinhandelaars in Suid-Afrika, het onderbreking in voorsiening weens plundering gerapporteer. Die verskaffing van kritieke medisyne aan hospitale is ook onderbreek.<ref>{{cite web|last1= Madubela|first1= Anathi|title=Medicine supply chain battles as riots hit pharmacies, distributors|url=https://www.news24.com/fin24/companies/medicine-supply-chain-battles-as-riots-hit-pharmacies-distributors-20210716|website=News24|publisher=News24|access-date=16 Julie 2021}}</ref> Vanaf 16 Julie word beraam dat ongeveer 50% van die pasiënte met chroniese siektes in KwaZulu-Natal nie genoegsame medisyne sal hê nie.<ref>{{cite web|last1=Malan|first1=Mia|title=Half of KZN patients have no chronic medication. Here's how looting affected SA's Covid vaccine roll-out|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/half-of-kzn-patients-have-no-chronic-medication-heres-how-looting-affected-sas-covid-vaccine-roll-out-20210715|website=News24|publisher=News24|access-date=16 Julie 2021}}</ref> === Finansieel === ==== Ekonomiese impak ==== Die [[Suid-Afrikaanse rand]] het op 12 Julie met 2% verswak, die meeste sedert 25 Februarie.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-12/rand-slumps-with-south-african-riots-spreading-amid-covid-surge|title=Rand Slumps With South African Riots Adding to Covid Woes|first1=Robert|last1=Brand|first2=Netty|last2=Idayu Ismail|first3=Leah|last3=Wilson|website=Bloomberg|access-date=14 Julie 2021|archive-date=13 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713032359/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-12/rand-slumps-with-south-african-riots-spreading-amid-covid-surge|url-status=live}}</ref> Op grond van 'n voorlopige ontleding op 13 Julie het die SA Special Risks Insurance Association (SASRIA) beraam dat die totale verliese as gevolg van skade en plundering 'miljarde rande' kan beloop.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-13-south-africas-state-owned-insurance-company-confident-it-can-step-in-to-rescue-looted-businesses/|title=South Africa's state-owned insurance company confident it can step in to rescue looted businesses|first=Ray|last=Mahlaka|website=[[Daily Maverick]]|date=13 Julie 2021|access-date=14 Julie 2021|archive-date=15 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715041123/https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-13-south-africas-state-owned-insurance-company-confident-it-can-step-in-to-rescue-looted-businesses/|url-status=live}}</ref> ==== Vernietiging van eiendom ==== Teen Maandagmiddag op 12 Julie is meer as 200 winkelsentrums geplunder, waarvan verskeie in [[Soweto]] geplunder is.<ref name="MallLooting_BBC">{{cite web |last1=Writer |first1=Staff |title=South Africa Zuma riots: Looting and unrest leaves 72 dead |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-57818215 |website=BBC |publisher=BBC |access-date=14 Julie 2021 |archive-date=13 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713103156/https://www.bbc.com/news/world-africa-57818215 |url-status=live }}</ref> Die SA Aptekersraad het op 14 Julie aangekondig dat 90 [[apteek|apteke]] heeltemal vernietig is, terwyl die grootste hoeveelheid daarvan in KwaZulu-Natal was, wat die swaarste getref is.<ref name="SAPC_Looting">{{cite web |last1=LIVE |first1=TIMES |title=90 pharmacies lost to looting sprees |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-07-14-90-pharmacies-lost-to-looting-sprees/ |website=timeslive.co.za |publisher=Timeslive |access-date=14 Julie 2021 |archive-date=15 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715045054/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2021-07-14-90-pharmacies-lost-to-looting-sprees/ |url-status=live }}</ref> In Durban het die burgemeester van [[eThekwini]] tydens 'n mediakonferensie op 14 Julie aangekondig dat tot 45 000 ondernemings geraak is met 129 000 poste op die spel en meer as R16 miljard se skade aan voorraad, eiendom en toerusting, aangerig is.<ref name="DBN_AftermathCosts">{{cite web |last1=Khumalo |first1=Juniour |title=Durban looting aftermath: 45 000 businesses affected, R16 billion in lost stock and damaged infrastructure |url=https://www.news24.com/citypress/news/durban-looting-aftermath-45-000-businesses-affected-r16-billion-in-lost-stock-and-damaged-infrastructure-20210714 |website=City Press |publisher=News24 |access-date=15 Julie 2021 |archive-date=14 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714172140/http://www.news24.com/citypress/News/durban-looting-aftermath-45-000-businesses-affected-r16-billion-in-lost-stock-and-damaged-infrastructure-20210714 |url-status=live }}</ref> Die Onafhanklike Kommunikasie-Owerheid van Suid-Afrika (OKOSA) het aangekondig dat 113 netwerktorings gevandaliseer is, wat die onderbreking van sellulêre netwerke tot gevolg gehad het.<ref name="CellTowers">{{cite web |last1=Sonjica |first1=Nomahlubi |title=More than 100 network towers hit in violent protests: Icasa |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-14-more-than-100-network-towers-hit-in-violent-protests-icasa/ |website=Sowetan Live |publisher=Sowetan Live |access-date=15 Julie 2021 |archive-date=14 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714075411/https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-14-more-than-100-network-towers-hit-in-violent-protests-icasa/ |url-status=live }}</ref> Die Nasionale Professionele Onderwysersorganisasie van Suid-Afrika het die plundering en vandalisme van 32 skole in KwaZulu-Natal, waarvan een afgebrand is, as veragtelik verklaar.<ref name="DestructionOfSchools">{{cite web |last1=McCain |first1=Nicole |title=#UnrestSA: Around 30 schools vandalised in KZN looting, one destroyed in fire |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/unrestsa-around-30-schools-vandalised-in-kzn-looting-one-destroyed-in-fire-20210715 |website=News24 |publisher=News24 |access-date=16 July 2021}}</ref> In [[Ladysmith]], KwaZulu-Natal, is 'n krematorium heeltemal vernietig.<ref name="LadysmithCrematorium">{{cite web |last1=Charles |first1=Marvin |title=PICS {{!}} #UnrestSA: Ladysmith crematorium destroyed during riots |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/pics-unrestsa-ladysmith-crematorium-destroyed-during-riots-20210715 |website=News24 |publisher=News24 |access-date=16 Julie 2021}}</ref> ==== Opskorting van dienste ==== Meeste van Suid-Afrika se banke moes hul [[kitsbank]]e, takke en ander fasiliteite sluit in reaksie op die onrus.<ref name="BanksClosing">{{cite web |last1=Mchunu |first1=Sandile |title=SA's banks close hundreds of branches to limit destruction |url=https://www.iol.co.za/business-report/companies/sas-banks-close-hundreds-of-branches-to-limit-destruction-8c8ba764-c83c-4b2a-865b-95c28b556d86 |website=iol |publisher=iol |access-date=16 Julie 2021}}</ref><ref name="StdBankDamages">{{cite web |last1=Omarjee |first1=Lameez |title='The damage is huge' – Standard Bank CEO says 33 branches hit in unrest |url=https://www.news24.com/fin24/companies/the-damage-is-huge-standard-bank-ceo-says-33-branches-hit-in-unrest-20210715 |website=News24 |publisher=News24 |access-date=16 Julie 2021}}</ref> Meer as 300 Capitec Bank-takke en kitsbanke is gesluit,<ref name="BanksClosing" /> [[Nedbank]] sluit 226 takke sowel as 59 Boxer-winkels,<ref name="BanksClosing" /> ABSA Bank sluit ongeveer 375 takke<ref name="BanksClosing" /> en [[Standard Bank]] moes 81 takke in KwaZulu-Natal en 116 in Gauteng sluit nadat 33 van hul takke en 220 kitsbanke geraak is.<ref name="StdBankDamages" /> In Pietermaritzburg het ambulanse en ander mediese personeel gevrees dat hulle aangeval sou word en was nie bereid om na gevaarlike gebiede te gaan nie, en in sommige gevalle kon hulle nie noodgevalle bereik nie.<ref>Bhengu, Lwandile. "#UnrestSA: KZN doctors under pressure as skeleton staff tackle trauma cases with limited resources". News24. News24. Besoek op 16 Julie 2021.</ref> === Covid-19 === ==== Covid-19-entstoftoedieningskrisis ==== Weens die impak van plundering en die vernietiging van eiendom, is verskeie Covid-19-inentingspersele gesluit om plundering en vernietiging van eiendom te voorkom.<ref>{{Cite web|date=2021-07-13|title=South Africa says vaccine rollout, essential healthcare disrupted by unrest|url=https://www.reuters.com/world/africa/south-africa-says-vaccine-rollout-essential-healthcare-disrupted-by-unrest-2021-07-13/|access-date=2021-07-17|website=Reuters}}</ref> Hierdie voorsorgmaatreëls het die voorsiening van inentings vertraag, terwyl die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika#Derde vlaag van Mei 2021|land steeds met 'n derde vlaag van infeksies]] gesukkel het.<ref>"COVID-19 vaccinations face delay after pharmacy lootings | eNCA". Geargiveer van oorspronklike op 12 Julie 2021. Besoek op 13 Julie 2021.</ref> Die registrateur van die SA Aptekersraad, Vincent Tlala, het gesê dat [[Covid-19-entstof|Covid-19-entstowwe]] onder die geplunderde items van apteke wat geraak is, tel.<ref name="SAPC_Looting" /> Op 15 Julie 2021 het die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] se Afrika-direkteur, Matshidiso Moeti, gewaarsku dat Suid-Afrika 'n toename in gevalle gaan ondervind as gevolg van die onderbrekings in KwaZulu-Natal en Gauteng.<ref name="WHO_Africa">{{cite web |last1=Writer |first1=Staff |title=WHO sends Covid-19 warning to South Africa after riots |url=https://businesstech.co.za/news/trending/506398/who-sends-covid-19-warning-to-south-africa-after-riots/ |website=Business Tech |publisher=Business Tech |access-date=15 Julie 2021}}</ref> Sy het ook gesê dat hoewel die inentingsprogram voordat die onrus plaasgevind het, op 300&nbsp;000 inentings per dag gerig was, hulle op 14 Julie minder as 154&nbsp;000 gedoen het.<ref>Staffwriter. "WHO sends Covid-19 warning to South Africa after riots". Business Tech. Business Tech. Besoek op 15 Julie 2021.</ref> 'n Juniordokter van Pietermaritzburg het genoem dat hulle te midde van die derde vlaag 'n tekort aan persoonlike beskermende toerusting vir hul Covid-sale ondervind.<ref>Bhengu, Lwandile. "#UnrestSA: KZN doctors under pressure as skeleton staff tackle trauma cases with limited resources". [[News24]]. Besoek op 16 Julie 2021.</ref> ==== Superverspreider-geleentheid ==== Die gerekende epidemioloog, professor [[Quarraisha Abdool-Karim]], het gewaarsku dat die voortdurende onluste 'n superverspreider van Covid-19 kan word as gevolg van 'n groot aantal mense wat op klein en beperkte plekke bymekaarkom. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Notas == {{en-vertaal|2021 South African unrest}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] 8y78b2whxaldeawbsrkx0to4uvkl76f 0 386178 2966941 2926292 2026-09-13T03:17:14Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966941 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Berg | Naam = Tobameer | Foto = Indonesia - Lake Toba (26224127503).jpg | Foto onderskrif = Die Tobameer en die eiland [[Samosir]]. | Hoogte = 905 | Ligging = Noord-[[Sumatra]], [[Indonesië]] | Bergreeks = | Prominensie = | Koördinate = {{Koördinate|2.68|98.88|type:mountain|aansig=inlyn,titel}} | Topografiese kaart = | Tipe = Vulkaan | Rotsouderdom = | Laaste uitbarsting = 74 000 j. gelede | duimdrukkerkaart = Indonesië | duimdrukkeretiketposisie = bokant | diumdrukkerkaartgrootte = 250 | duimdrukkerkaartbyskrif = Ligging in Indonesië. | breedtegraad = 02 | breedtegraad_m = 68 | breedtegraad_s = | breedtegraad_NS = N | lengtegraad = 98 | lengtegraad_m = 88 | lengtegraad_s = | lengtegraad_OW = O }} Die '''Tobameer''' ([[Indonesies]]: ''Danau Toba'') is 'n groot natuurlike [[meer]] in Noord-[[Sumatra]], [[Indonesië]]. Dit lê in 'n [[kaldera]] van 'n [[Vulkaan|supervulkaan]], in die middel van die noordelike deel van Sumatra. Die meer is 100&nbsp;km lank, 30&nbsp;km breed en tot 505&nbsp;m diep, en die oppervlak is sowat 900&nbsp;m bo die weevlak. Dit is die grootste meer in Indonesië en die grootste vulkaanmeer in die wêreld.<ref name="WorldLakes">{{cite web|url=http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=8367|title=LakeNet – Lakes}}</ref> Die Tobameer is geleë op die terrein van 'n supervulkaniese uitbarsting van 'n geraamde [[Vulkaaneksplosiwiteitsindeks|magnitude van VEI-8]] wat 69&nbsp;000 tot 77&nbsp;000 jaar gelede<ref>{{cite journal|last=Ninkovich|first=D. |author2=N.J. Shackleton |author3=A.A. Abdel-Monem |author4=J.D. Obradovich |author5=G. Izett|date=7 Desember 1978|title=K−Ar age of the late Pleistocene eruption of Toba, north Sumatra|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-12-07_276_5688/page/574|journal=Nature|publisher=Nature Publishing Group|issue=5688|pages=574–577 |doi=10.1038/276574a0|volume=276|bibcode=1978Natur.276..574N|s2cid=4364788 }}</ref> plaasgevind en die weer wêreldwyd verander het. Onlangse dateringsmetodes dui op 'n akkurater tyd van 74&nbsp;000 jaar gelede.<ref>Vogel, Gretchen, [http://www.sciencemag.org/news/2018/03/how-ancient-humans-survived-global-volcanic-winter-massive-eruption?et_rid=382659176&et_cid=1903121 How ancient humans survived global ‘volcanic winter’ from massive eruption], Science, 12 Maart 2018</ref> Dit was die grootste bekende ontploffende uitbarsting op aarde in die afgelope 25&nbsp;miljoen jaar. Volgens die Tobakatastrofe-teorie het dit die meeste mense van dié tyd gedood en 'n bevolkingsbottelnek in Sentraaloos-Afrika en Indië geskep wat die genetiese samestelling van mense wêreldwyd tot vandag verander het.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2975862.stm|title=When humans faced extinction|publisher=BBC|date=9 Junie 2003|access-date=5 Januarie 2007}}</ref> Onlangser navorsing trek egter dié bevindings in twyfel.<ref>{{cite journal |last1=Yost |first1=Chad L. |last2=Jackson |first2=Lily J. |last3=Stone |first3=Jeffery R. |last4=Cohen |first4=Andrew S. |title=Subdecadal phytolith and charcoal records from Lake Malawi, East Africa imply minimal effects on human evolution from the ∼74 ka Toba supereruption |journal=Journal of Human Evolution |date=Maart 2018 |volume=116 |pages=75–94 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.11.005 |pmid=29477183 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248417302750 |access-date=1 Augustus 2020}}</ref> Daar word aanvaar dat die uitbarsting van Toba gelei het tot 'n [[vulkaniese winter]] wat 'n wêreldwye daling in temperatuur van tussen 3 en 5&nbsp;°C veroorsaak het. Studies van die [[Malawimeer]] in [[Oos-Afrika]] het getoon aansienlike hoeveelhede as van die Toba-uitbarstings het daar geval, maar daar was min aanduidings van 'n klimaatsverandering in Oos-Afrika.<ref>{{cite journal|last=Lane|first=Christine S.|author2=Ben T. Chorn |author3=Thomas C. Johnson |date=29 April 2013|title=Ash from the Toba supereruption in Lake Malawi shows no volcanic winter in East Africa at 75 ka|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=20|pages=8025–8029|bibcode = 2013PNAS..110.8025L |doi = 10.1073/pnas.1301474110 |pmid=23630269 |pmc=3657767|doi-access=free}}</ref> ==Groot uitbarsting== Die "Toba-uitbarsting" het sowat 74&nbsp;000 jaar gelede plaasgevind by wat nou die Tobameer is.<ref>{{Cite journal|last1=Mark|first1=Darren F.|last2=Renne|first2=Paul R.|last3=Dymock|first3=Ross C.|last4=Smith|first4=Victoria C.|last5=Simon|first5=Justin I.|last6=Morgan|first6=Leah E.|last7=Staff|first7=Richard A.|last8=Ellis|first8=Ben S.|last9=Pearce|first9=Nicholas J. G.|date=2017-04-01|title=High-precision 40Ar/39Ar dating of pleistocene tuffs and temporal anchoring of the Matuyama-Brunhes boundary|journal=Quaternary Geochronology|language=en|volume=39|pages=1–23|doi=10.1016/j.quageo.2017.01.002|issn=1871-1014|doi-access=free}}</ref> Dit was die laaste van minstens vier kalderavormende uitbarstings op dié terrein, met die vroeëre bekende kaldera wat sowat 1,2&nbsp;miljoen jaar gelede plaasgevind het.<ref name=OregonState/> Ná die uitbarsting het sowat 800&nbsp;km³ as meestal in die weste geval. Die [[piroklastiese strome]] het 'n gebied van minstens 20&nbsp;000&nbsp;km² met as van tot 600&nbsp;m diep bedek,<ref name=USGS>{{cite web |url=http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/2005/05_04_28.html |title=Supersized eruptions are all the rage! |date=28 April 2005 |publisher=USGS |access-date=23 Oktober 2021 |archive-date=11 Maart 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/664myKXXy?url=http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/2005/05_04_28.html |url-status=dead }}</ref> en moontlik die hele [[Suid-Asië]] mat 'n aslaag van sowat 15&nbsp;cm. Op een terrein in Sentraal-Indië is die Toba-aslaag tot 6&nbsp;m diep<ref>{{cite journal | doi = 10.1006/qres.1993.1051 | last1 = Acharyya | first1 = S.K. | last2 = Basu | first2 = P.K. | year = 1993 | title = Toba ash on the South Asia and its implications for correlation of late pleistocene alluvium | url = https://archive.org/details/quaternary-research_1993-07_40_1/page/10 | journal = Quaternary Research | volume = 40 | issue = 1 | pages = 10–19 |bibcode = 1993QuRes..40...10A }}</ref> en op dele van [[Maleisië]] tot 9&nbsp;m diep.<ref>{{cite book |author=Scrivenor, John Brooke |year=1931 |title=The Geology of Malaya |location=Londen |publisher=MacMillan |oclc=3575130 }}, aangeteken deur Weber.</ref> Die daaropvolgende ineenstorting het 'n kaldera gevorm wat nou met water gevul is en bekend is as die Tobameer. Die eiland in die middel van die meer is gevorm deur 'n [[vulkaniese koepel]]. [[Beeld:Map of Lake Toba.jpg|thumb|278px|'n Kaart van die meer, met die eiland Samosir in die middel.]] Die presiese jaar van die uitbarsting is onbekend, maar die patroon van die asdeposito's dui daarop dat dit tydens die noordelike somer plaasgevind het, want net die [[Moeson|somermoeson]] sou as in die [[Suid-Chinese See]] laat val het.<ref>{{cite journal | doi = 10.1130/0091-7613(2000)028<0275:TALITS>2.3.CO;2 | last1 = Bühring | first1 = C. | last2 = Sarnthein | first2 = M. | last3 = Leg 184 Shipboard Scientific Party | year = 2000 | title = Toba ash layers in the South China Sea: evidence of contrasting wind directions during eruption ca. 74 ka. | url = https://archive.org/details/sim_geology_2000-03_28_3/page/275 | journal = Geology | volume = 28 | issue = 3| pages = 275–278 }}</ref> Die uitbarsting het dalk twee weke lank geduur en die verlaging in die wêreldwye temperatuur kon verskeie jare geduur het. Baie min [[plant]]e en [[dier]]e in Suidoos-Asië sou oorleef het en dit is moontlik dat [[uitsterwing]]s wêreldwyd plaasgevind het. Daar is egter aanduidings dat die wêreldwye verkoeling voor die uitbarsting kon gebeur het.<ref>{{Cite journal|title = Ash from the Toba supereruption in Lake Malawi shows no volcanic winter in East Africa at 75 ka|last = Lane|first = Christine S|date = 2013|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|doi = 10.1073/pnas.1301474110|pmid = 23630269|bibcode=2013PNAS..110.8025L|volume=110|issue = 20|pages=8025–8029|pmc=3657767|doi-access = free}}</ref><ref>{{Cite journal|url = https://digitalcommons.library.umaine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=ers_facpub|title = Potential atmospheric impact of the Toba Mega‐Eruption∼ 71,000 years ago|last = Zielinski|first = GA|date = 1996|journal = Geophysical Research Letters|doi = 10.1029/96GL00706|bibcode=1996GeoRL..23..837Z|volume=23|issue = 8|pages=837–840}}</ref> ===Onlangser aktiwiteit=== Sedert die groot uitbarsting sowat 70&nbsp;000 jaar gelede het kleiner uitbarstings ook by Toba plaasgevind. Dit het die klein keël van Pusukbukit aan die suidwestelike kant van die kaldera en lawakoepels laat vorm. Die onlangsste uitbarsting kon by Tandukbenua aan die noordwestelike kant van die kaldera plaasgevind het.<ref>{{cite web|url=http://www.volcanodiscovery.com/volcano-tours/volcanoes/indonesia/sumatra/toba/|title=Toba volcano (Indonesia, Sumatra)|publisher=VolcanoDiscovery.com|access-date=23 Oktober 2021|archive-date=18 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518141247/http://www.volcanodiscovery.com/volcano-tours/volcanoes/indonesia/sumatra/toba/|url-status=dead}}<!-- Bot generated title --></ref> Sommige dele van die kaldera toon opstotings vanweë die gedeeltelike hervulling van die magmakamer, soos die opstoting van die eiland Samosir en die Uluan-skiereiland bo die oppervlak van die kandera. Die sediment op Samosir wys dit het met minstens 450&nbsp;m gestyg<ref name=OregonState/> sedert die kataklismiese uitbarsting. Toba is waarskynlik die grootste herrese kaldera op aarde. Groot [[aardbewing]]s het onlangs in die omgewing van die vulkaan voorgekom, veral in 1987 aan die suidelike oewer van die meer.<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/eqcenter/eqarchives/significant/sig_1987.php|title=Significant Earthquakes of the World|publisher=United States Geological Survey (USGS)|access-date=23 Oktober 2021|archive-date=11 Maart 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090311013558/http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/eqarchives/significant/sig_1987.php|url-status=dead}}<!-- Bot generated title --></ref> Sulke aardbewings is ook waargeneem in 1892, 1916 en 1920-'22.<ref name="OregonState">[https://link.springer.com/article/10.1007/BF00280226 Stratigraphy of the Toba Tuffs and the evolution of the Toba Caldera Complex, Sumatra, Indonesia]</ref> In 2016 het 'n studie aangetoon die Toba-supervulkaan het 'n magmakamer met 50&nbsp;000&nbsp;km³ magma wat kan uitbars.<ref name="Koulakov_etal_2016">{{cite journal | url= | title=The feeder system of the Toba supervolcano from the slab to the shallow reservoir | first1=I. | last1=Koulakov | first2=E. | last2=Kasatkina | first3=N.M. | last3=Shapiro | first4=C. | last4=Jaupart | first5=A. |last5=Vasilevsky | first6=S. | last6=El Khrepy | first7=N. | last7=Al-Arifi | first8=S. | last8=Smirnov | journal=Nature Communications | year=2016 | volume=7| page=12228 | doi=10.1038/ncomms12228 | pmid=27433784 | pmc=4960321 | bibcode=2016NatCo...712228K }}</ref> {{Panorama|Lake Toba banner.jpg|1000px|'n Panoramiese uitsig op die Tobameer.|links}} ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Lake Toba}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Indonesië]] [[Kategorie:Vulkane]] 4k4h4b3cqet3n4aigukrly2wnwzcd3l 0 387456 2966757 2958209 2026-09-12T12:37:44Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966757 wikitext text/x-wiki Die '''Osborne-effek''' is 'n sosiale verskynsel van kliënte wat bestellings vir die huidige, binnekort-verouderde produk kanselleer of uitstel as 'n onverwagte nadeel van 'n maatskappy se voortydige aankondiging van 'n toekomstige produk. Die term is geskep met verwysing na die Osborne Computer Corporation, 'n maatskappy wat meer as 'n jaar geneem het om sy volgende produk beskikbaar te stel, en uiteindelik in 1983 bankrot gegaan het.<ref name="hyper">{{cite book | isbn=0-918347-00-9 | last1=Osborne | first1=Adam | first2=John C. | last2=Dvorak | year=1984 | title=Hypergrowth: the rise and fall of Osborne Computer Corporation | publisher=Idthekkethan | url-access=registration | url=https://archive.org/details/hypergrowthrisea00osbo }}</ref><ref name="standards">{{cite book | isbn=0-19-828807-7 | title=Standards, strategy and policy: cases and stories | url=https://archive.org/details/standardsstrateg0000grin | first=Peter | last=Grindley | year=1985 | publisher=Oxford University Press}}</ref> [[Lêer:Portable1982.jpg|duimnael|Osborne 1 in 1982.]] Die Osborne-effek verklaar dat die voortydige bespreking van toekomstige, onbeskikbare produkte, die verkope van bestaande produkte benadeel. Die naam kom van die beplande vervanging van die [[Osborne 1]], 'n vroeë persoonlike [[rekenaar]] wat die eerste keer in 1981 deur die Osborne Computer Corporation verkoop is. In 1983 het stigter Adam Osborne vooraf verskeie volgende-generasie rekenaarmodelle aangekondig (die Osborne Executive en Osborne Vixen), wat slegs prototipes was, wat die feit beklemtoon dat hulle beter as die bestaande model sou presteer, aangesien die prototipes die monteertyd dramaties sou verminder het.<ref>[https://productsthatcount.com/resources/podcast/studiored-founder-developing-digital-physical-interactions/]</ref> 'n Algemene oortuiging was dat die verkope van die Osborne 1 skerp gedaal het namate klante daardie meer gevorderde stelsels verwag het, wat gelei het tot 'n afname in verkope waarvan Osborne Computer nie kon herstel nie. Hierdie oortuiging het feitlik onmiddellik na die maatskappy se bankrotskap in September 1983 in die media verskyn:{{r|ahl198403}} “Om die jazzy $2 495 Osborne Executive 'n lopende begin te gee, het Adam vroeg in 1983 begin publisiteit orkestreer. Ons, saam met baie ander tydskrifte, is die masjien in geslote hotelkamers gewys. Ons was verplig om niks daaroor in druk te hê tot die beplande vrystellingsdatum in middel April nie. Sover ons weet, het niks wel in druk verskyn nie, maar handelaars het van die planne gehoor en bestellings vir die Osborne 1 in massas gekanselleer. Vroeg in April het Osborne aan handelaars gesê dat hy die masjien die week van 17 April op 'n toer van een week vir hulle sal wys, en het beklemtoon dat die nuwe masjien nie 'n mededinger vir die Osborne 1 is nie. Maar handelaars het nie gereageer soos Osborne verwag het nie; volgens Osborne, "Almal van hulle het net hul bestellings vir die Osborne 1 gekanselleer." Osborne het gereageer deur pryse op die Osborne 1 drasties te verlaag in 'n poging om kontantvloei te stimuleer. Maar niks het gelyk of dit werk nie, en vir 'n paar maande was verkope feitlik nul.<ref name="ahl198403">{{cite news | url=http://www.atarimagazines.com/creative/v10n3/24_Osborne_Comptuer_Corporat.php | title=Osborne Computer Corporation | access-date=4 April 2011 | author=Ahl, David H. | date=Maart 1984 | work=Creative Computing | publisher=Ziff-Davis | pages=24 | archive-date=16 Maart 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110316081609/http://www.atarimagazines.com/creative/v10n3/24_Osborne_Comptuer_Corporat.php | url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Osborne effect }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van die rekenaar]] [[Kategorie:Rekenaars]] [[Kategorie:Bemarking]] fr4z0694z8bt72xylattg80u1xie8dz 0 388084 2966923 2902058 2026-09-12T22:18:02Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966923 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Militêre Konflik-en |conflict = Slag van Italeni |image = [[Lêer:Voortrekker Monument May 2006, IMG 3035.jpg|260px]] |caption = [[Piet Uys]] en sy seun Dirkie sterf in die slag, soos in die [[Voortrekkermonument]] uitgebeeld |partof = die [[Groot Trek]] |date = [[9 April]] [[1838]] |place = Naby Umgungundlovu, [[KwaZulu-Natal]] |result = Zoeloe-oorwinning |combatant1 = [[Lêer:Voortrekker Flag.svg|22px]] [[Voortrekkers]] |combatant2 = [[Zoeloe-koninkryk]] |commander1 = [[Piet Uys]]†<br/>[[Hendrik Potgieter]] |commander2 = Onbekend |strength1 = 347 berede Boere |strength2 = ± 8&nbsp;000 voetvolk |casualties1 = 10 dood |casualties2 = onbekend }} {{Groot Trek}} Die '''Slag van Italeni''' was ’n veldslag wat gedurende die tydperk van die [[Groot Trek]] plaasgevind het by {{Coord|28|29|6|S|31|16|27|E|type:event_region:ZA}} in wat tans [[KwaZulu-Natal]] in [[Suid-Afrika]] is, tussen die [[Voortrekkers]] en die [[Zoeloes]].<ref>{{cite web |url=https://afriforum.co.za/die-zoeloes-en-die-voortrekkers-nader-aan-die-waarheid/ |title=Die Zoeloes en die Voortrekkers nader aan die waarheid |last=Uys |first=Barend |date=19 Desember 2019 |accessdate=21 Januarie 2022 |format=html |publisher=Afriforum |archive-date=21 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121094638/https://afriforum.co.za/die-zoeloes-en-die-voortrekkers-nader-aan-die-waarheid/ |url-status=dead }}</ref> == Agtergrond == Na die slagting van [[Piet Retief]] en sy manskappe deur [[Dingaan|Dingane]] op 6 Februarie 1838,<ref>{{en}} {{Cite journal |last=Grobler |first=Jackie |date=November 2011 |title=Die Retief-moord van 6 Februarie 1838 herbesoek |url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0018-229X2011000200007&lng=en&nrm=iso&tlng=en |journal=Historia |volume=56 |issue=2 |pages=113–132 |issn=0018-229X }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> is ’n aantal Voortrekkerlaers ook deur die [[Zoeloe-koninkryk|Zoeloe-]][[Impi|impi's]] aangeval. Hierdie Voortrekkers het ’n beroep gemaak op ander trekke, veral dié van [[Piet Uys]] en [[Andries Hendrik Potgieter|Hendrik Potgieter]] in die [[Oranje-Vrystaat]], om hulp te verleen. Albei trekke het [[Kommando|kommando’s]] uitgestuur om te help. Die twee groepe het op die oewer van die [[Bloukransmoorde|Bloukransrivier]] byeengekom, waar ’n krygsraad gehou is. Tydens hierdie vergadering het Gert Maritz aangebied om die kommando te lei, maar na besware deur Potgieter en Uys teruggestaan,<ref name="Duvenage">{{cite book |title=Die Groot Trek – Die eerste drie jaar: Die Gelofte (Deel 3–1838) | last=Duvenage |first=G.D.J. |date=1988 |publisher=Afrikanervolkswag |isbn=0 620 10085 0 }}</ref>{{rp|82}} en is Uys deur die aanwesiges as hoofgeneraal verkies – en het hy in werklikheid die eerste verkose kommandant-generaal van die Boere geword. Potgieter – ’n natuurlike leier – het hierteen beswaar gemaak en verklaar dat hy en sy manne nie bereid was om onder enige ander leier te dien nie. As ’n kompromie is besluit dat elke [[kommando]] onder sy eie leier sou bly, maar dat beide partye saam sou veg. Hierdie ooreenkoms sou rampspoedige gevolge hê. == Die veldslag == Die twee kommando’s (347 man) het op 5 en 6 April 1838 in twee afsonderlike kolonne vertrek. <ref>{{en}} {{Cite web |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110668797-018/pdf |title=Moord op Retief en sy manne |last=Rankin |first=E. |website=degruyter.com |format=PDF |accessdate=21 Januarie 2022 }}</ref> Op 9 April, naby die Babanango-bergreeks, het hulle ’n groot Zoeloe-impi gesien en ’n aantal van hulle gevange geneem (hoewel daar bespiegel is dat dit moontlik [[Spioenasie|spioene]] was wat gestuur is om hulle in ’n lokval te lei). Die gevangenes het aan die Voortrekkers gesê dat die vernaamste Zoeloe-leër naby [[UMgungundlovu|Umgungundlovu]] – die hoofstad van hul koning, [[Dingaan|Dingane]] – kamp opgeslaan het. As gevolg van hierdie inligting het Uys die partye direk na die Zoeloehoofstad gelei en ongeveer 6,4 kilometer van Umgungundlovu af het hulle die hoof Zoeloe-leër teëgekom by 'n bergengte wat die ingange na die Zoeloe-hoofstad bewaak het. Op elk van die twee heuwels aan die einde van die bergengte was ’n impi gestasioneer, en nog een het in die vallei tussen hulle gewag, altesaam ongeveer 8 000 krygers. Uys het Potgieter ’n keuse gegee oor watter impi hy sou wou aanval. Potgieter het die een in die vallei gekies, terwyl Uys besluit het om die koppie regs van hom aan te val. Nadat hy tot binne 36 meter van die Zoeloemag gery het, het Uys sy manne beveel om af te klim en op die Zoeloes te vuur. Sarsies van die Voortrekkers het die eerste twee linies van die impi uitgedun, terwyl die derde omgedraai en gevlug het. Die stryd het geblyk gewonne te wees. Potgieter het ’n aanval op die Zoeloemagte geloods wat deur sommige as “halfhartig” beskryf is, waarna hy teruggeval het. 16 lede van sy kommando het egter die Zoeloes aan die voet van die koppie aan die linkerkant aangeval, naby gery en op hulle geskiet. Die Zoeloes het op hierdie groep afgestorm, waarop die groep omgedraai en gevlug het. Een man is aan die Voortrekkerkant dood. Nadat die oorlewendes van die aanval die res van Potgieter se kommando bereik het, het hulle hul perde bestyg en die slagveld verlaat. Dit het die oorblywende Zoeloe-impi’s die geleentheid gebied om Uys se kommando van agter af aan te val. Uys het die Zoeloemag sien opruk en het [[Gerhardus Jacobus Rudolph|Gert Rudolph]], die [[Groot Trek|voortrekkerleier]] wat die siek [[Gert Maritz]] vervang het, na Potgieter gestuur om hom te versoek om sy rugkant te dek. Potgieter het egter hierdie versoek geïgnoreer en voortgegaan om terug te val. Die optrede om Rudolph as ’n boodskapper na Potgieter te stuur het daartoe gelei dat Rudolph se lewe gered is. Intussen het twee lede van Uys se geselskap (die Malan-broers) geïsoleer geraak van die res van die kommando terwyl hulle die vlugtende Zoeloes agtervolg het en is hulle in ’n hinderlaag in ’n bosagtige kloof gelei.<ref>{{Cite book |title = Die historiese monumente van Suid-Afrika |publisher = Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn |last=Oberholster |first=J.J. |date=1972 |isbn=0 620 00191 7 |place=Stellenbosch }}</ref>{{rp|253}} Ten aansien van die gevaar waarin hulle verkeer, wou Uys hê dat sy hele kommando na veiligheid moes ry. Die meeste van die lede het dit as te riskant beskou en geweier. In reaksie hierop het Uys ’n groep van vyftien vrywilligers (insluitend sy seun, [[Dirkie Uys|Dirkie]]) bymekaar geroep en tot hul redding gery. Tydens die daaropvolgende gevegte is Uys, sy seun, die Malan-broers sowel as vyf van die vrywilligers gedood<ref name=Voigt>{{en}} {{cite book |last=Johan Carel |first=Voigt |title=Fifty years of the history of the republic in South Africa (1795-1845) |year=1899 |publisher=T. F. Unwin |location=London |url=https://archive.org/details/fiftyyearshisto01voiggoog }}</ref>{{rp|64–65}}  (vir tien Voortrekkers wat tydens die geveg gesterf het). Die deel van Uys se kommando wat agtergebly het (onder bevel van [[veldkornet]] Potgieter), is omsingel en moes hul pad uitveg. Weens die uitslag van die geveg het die Voortrekkermagte wat by die gevegte betrokke was, daarna as die Vlugkommando bekend gestaan. == Nadraai == Op 12 April het die eerste twee man in hulle laers aangekom met die tragiese nuus van die slag. Die tyding het van die Voortrekkers só hard getref dat daar sommiges was wat Natal wou verlaat.<ref name="Duvenage"/>{{rp|102}} Tydens ’n daaropvolgende vergadering van die Voortrekkers is Potgieter van lafhartigheid en verraad beskuldig omdat hy geweier het om sy kommando in gevaar te stel in ’n poging om Uys en sy makkers te red.<ref>{{en}} {{cite book |title = AmaBhulu: the birth and death of the second America |last=Booyens |first=Harry |date=2014 |publisher=Cliffwood Fogge |place=Vancouver |isbn=978-0-9921590-1-6 }}</ref>{{rp|194}} Potgieter het tevergeefs aangevoer dat as hy aangeval het, hy en sy manne ook by Italeni sou sterf. Potgieter en sy volgelinge het met afsku van die krete van “verraaier” vertrek en na die gebied wes van die Drakensberg teruggekeer. Maritz het by hom gepleit om in Natal te bly maar hy het geweier want hy het nie sy mense gelei om vermoor te laat word nie. Die Voortrekkers het hulle sondebok gehad en die opgewerktheid jeens Potgieter is in sekere kringe van geslag tot geslag voortgedra.<ref name="Duvenage"/>{{rp|102}} Die Trekkers was gewoond aan oorlogvoering teen die swartmense aan die Kaapse oosgrens en die betreklik maklike oorwinnings teen die Ndebele kon daartoe bygedra het dat hulle die militêre krag, moed en krygsvernuf van die Zoeloe grootliks onderskat het.<ref>{{cite book |title=Die lewe en werk van Petrus Lafras Uys, 1979-1838 |last=Markram |first=Willem Jakobus |date=2001 |publisher=[[Universiteit van Stellenbosch|US]] |place=Stellenbosch |accessdate=21 Januarie 2022 |url=https://scholar.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.1/52212/markram_lewe_2001.pdf.txt?sequence=2 |archive-date=21 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121105744/https://scholar.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.1/52212/markram_lewe_2001.pdf.txt?sequence=2 |url-status=dead }}</ref> Daar is egter bespiegel dat, sonder die lesse wat geleer is as gevolg van die Slag van Italeni – soos om waar moontlik vanuit die skuiling van [[Ossewa|ossewaens]] te veg en die plek van geveg te kies eerder as om in ongunstige terrein tot ’n geveg gelok te word – die Voortrekkers nie daarin sou slaag om agt maande later uiteindelik die Zoeloes by die [[Slag van Bloedrivier]] te klop nie. == Terrein van die geveg == Die terrein waar die geveg plaasgevind het is 1959 nagevors en is deur dr. H.C. de Wet uitgewys as ’n gebied in die omgewing van die Italaberg.<ref>{{cite journal |title=Waar het Piet Uys en sy seun Dirkie geval? |last=De Wet |first=H.C. |journal=Historia |date=1959 |url=https://upjournals.up.ac.za/index.php/historia/article/view/3001/2834 |volume=4 |issue=2 |pages=75-88 |issn = 0018-229X }}</ref> Die mees waarskynlike gebied lê egter in ’n bergengte wat bewaak word deur twee heuwels wat ongeveer 4,8 kilometer suidwes van Umgungundlovu is. Daar is bespiegel dat die Zoeloes dit die “Slag van Italeni” genoem het, aangesien van die gevegte by Italaberg, 24 kilometer verder, plaasgevind het. Daar is ’n plek genaamd Ithaleni of Ethaleni in [[Nkandla]], KwaZulu-Natal. Die plaaslike inwoners glo dit is presies waar die 1838-stryd plaasgevind het. Hier is plekke wat na hierdie heuwel vernoem is. Ithala, Thaleni en Thalaneni. Vandag is daar twee skole op die terrein: Laerskool Thalaneni<ref>{{en}} {{Cite web |url=https://pathfinda.com/en/nkandla-rural/thalaneni/shops-services/ethalaneni-primary-school |title=Laerskool Ethalaneni in Thalaneni, Nkandla Landelik, KwaZulu-Natal |website=pathfinda.com |access-date=23 September 2021 |archive-date=21 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121094621/https://pathfinda.com/en/nkandla-rural/thalaneni/shops-services/ethalaneni-primary-school |url-status=dead }}</ref> en Hoërskool Ithala.<ref>{{en}} {{Cite web |url=https://www.africabizinfo.com/ZA/ithala-high-school_2q-072-217-0896 |title=Hoërskool Ithala, Nkandla |website=AfricaBizInfo |access-date=23 September 2021 }}</ref> ’n Monument is op die heuweltop opgerig. == Sien ook == * [[Militêre geskiedenis van Suid-Afrika]] == Verwysings == {{verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] [[Kategorie:Groot Trek]] [[Kategorie:Veldslae in Suid-Afrika]] d0x66bscun22w5qd85lee6cxtq76b5f 0 391669 2966968 2747145 2026-09-13T07:21:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966968 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Virgin Australia | logo = <!-- Virgin Australia Logo 2022.svg .....nie op Commons nie.....--> | image = Virgin Blue Boeing 737-800 PER Monty-3.jpg | fleet_size = 77 | destinations = 32 | IATA = VA<ref>{{cite web |url=http://www.virginaustralia.com/au/en/sabre-system-change/ |title=System Changes |publisher=Virgin Australia |access-date=4 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927074455/http://www.virginaustralia.com/au/en/sabre-system-change/ |archive-date=27 September 2015 |url-status=dead}}</ref> | ICAO = VOZ | callsign = VELOCITY | parent = Virgin Australia Holdings | founded = {{begin datum en ouderdom|2000|8|29|df=yes}} <br />(as ''Virgin Blue'') | commenced = {{begin datum en ouderdom|2011|5|4|df=yes}} <br />(as ''Virgin Australia'') | ceased = | headquarters = South Bank, [[Brisbane]], [[Queensland]], [[Australië]] | key_people = <div> * Jayne Hrdlicka ([[HUB]]) * [[Richard Branson]] (medestigter) </div> | hubs = {{Unbulleted list| |{{nowrap|[[Brisbane-lughawe|Brisbane]]}} |{{nowrap|[[Melbourne-lughawe|Melbourne]]}} |{{nowrap|[[Sydney-lughawe|Sydney]]}} }} | focus_cities = [[Adelaide-lughawe|Adelaide]]<br />[[Alice Springs]]<br />[[Goudkus, Queensland|Goudkus]]<br />[[Perth-lughawe|Perth]] | frequent_flyer = Velocity | alliance = | subsidiaries = Virgin Australia Regional Airlines | revenue = {{increase}} A$5,4 miljard (2018) <ref name=vafy18results>{{cite web |title=FY18 Results Presentation |url=https://www.virginaustralia.com/cs/groups/internetcontent/@wc/documents/webcontent/~edisp/fy18-full-year-results.pdf |publisher=Virgin Australia Airlines |access-date=11 March 2019 |archive-date=13 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213140305/https://www.virginaustralia.com/cs/groups/internetcontent/@wc/documents/webcontent/~edisp/fy18-full-year-results.pdf |url-status=dead }}</ref> | operating_income = {{increase}} A$109,6 miljoen (2018) <ref name=vafy18results/> | profit = | assets = {{decrease}} A$6,2 miljard (2018) <ref name=vafy18results/> | equity = {{decrease}} A$1,1 miljard (2018) <ref name=vafy18results/> | website = {{url|virginaustralia.com}} | aoc = | num_employees = }} [[Lêer:VHYFC.JPG|duimnael|280px|Die eerste Virgin Australia Boeing 737 wat die lugredery se nuwe kleur dra, arriveer by [[Sydney-lughawe]] vir die bekendstelling van die nuwe handelsmerk]] '''Virgin Australia''' ([[IATA]]: '''VA''', [[ICAO]]: '''VOZ'''), die handelsnaam van "Virgin Australia Airlines Pty Ltd", is 'n [[Australië|Australiese]] [[lugredery]]. Dit is die grootste lugredery volgens vlootgrootte wat die Virgin-handelsmerk gebruik. Dit het op 31 Augustus 2000 as '''Virgin Blue''' met diens begin, met twee vliegtuie op 'n enkele roete.<ref name="vahistory">{{Cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/company-overview/virgin-australia-history/|title=Virgin Australia History|publisher=Virgin Australia Airlines|access-date=9 April 2019}}</ref> Dit het hom skielik as 'n groot lugredery in Australië se binnelandse mark bevind ná die sluiting van ''Ansett Australia'' in September 2001. Die lugredery het sedertdien gegroei om 32 stede direk in Australië te bedien, vanaf spilpunte in [[Brisbane-lughawe|Brisbane]], [[Melbourne-lughawe|Melbourne]] en [[Sydney-lughawe|Sydney]].<ref>{{Cite web|url=http://virginaustralia.innosked.com/(S(t0ttqhpzk2ixwip3uvjd0tqf))/default.aspx?station=DJVDJ|title=Virgin Australia Domestic Route Map|publisher=Virgin Australia Airlines|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229120924/http://virginaustralia.innosked.com/(S(x23vuwlleuepfzwjljahicvl))/Default.aspx?station=DJVDJ|archive-date=29 December 2019|access-date=10 March 2019}}</ref> Die lugredery se hoofkwartier is gebaseer in South Bank, [[Queensland]]. Dit is medegestig deur die Britse sakeman [[Richard Branson]] (die stigter van die Virgin Groep), wat in die [[Britse Maagde-eilande]] op sy eie Necker-eiland woon, en die voormalige [[Hoof- uitvoerende beampte|uitvoerende hoof]] Brett Godfrey. In 2011 het die lugdiens 'n massiewe transformasie ondergegaan – met die verandering van sy handelsmerk na Virgin Australia.<ref>{{cite news|title=Virgin Blue to relaunch today as Virgin Australia|url=https://www.ausbt.com.au/virgin-blue-to-relaunch-today-as-virgin-australia|work=Australian Business Traveller|date=4 May 2011}}</ref> Dit het die bekendstelling van 'n nuwe vliegtuigkleurskema, nuwe uniforms en nuwe spyskaartopsies aan boord sowel as 'n besigheidsklasproduk ingesluit, wat Virgin Blue nie gehad het nie. Nuwe wyerompvliegtuie is aangeskaf om met [[Qantas]] mee te ding, en die uitrol van besigheidsklas oor die hele Virgin Australia-netwerk.<ref name="vahistory"/> In 2019 is dit geoormerk as een van Australië se top 10 belastingontduikers, wat $18 miljard verdien terwyl hulle geen belasting betaal het nie. Op 21 April 2020 het Virgin Australia Holdings in vrywillige administrasie gegaan as gevolg van die impak van die [[Covid-19-pandemie]] en finansiële probleme in die jare wat tot die pandemie gelei het.<ref>{{Cite web|url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-enters-voluntary-administration|title=Virgin Australia enters voluntary administration|date=2020-04-21|website=Virgin Australia Newsroom|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420234707/https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-enters-voluntary-administration|archive-date=2020-04-20|access-date=2020-04-21}}</ref> Op 26 Junie 2020 is aangekondig dat Bain Capital 'n verkoop- en implementeringsakte met administrateur Deloitte aangegaan het om Virgin Australia te verkry.<ref>{{Cite web|url=https://www.afr.com/companies/transport/cyrus-pulls-its-virgin-bid-20200626-p556d5|title=Bain wins Virgin bid, Cyrus launches broadside|publisher=Australian Financial Review|access-date=26 June 2020}}</ref> Krediteure het op 4 September 2020 tot hierdie voorstel ingestem, met die herorganisasie en verandering van eienaarskap wat op 17 November 2020 afgehandel is. == Geskiedenis == === Vroeë jare as Virgin Blue (2000–2006) === Virgin Australia is in Augustus 2000 as '''Virgin Blue''' as 'n [[Laekosteredery|laekostelugredery]] bekendgestel met twee Boeing 737-400 vliegtuie, waarvan een van die destydse susterlugredery Virgin Express gehuur is.<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2003/11/15/1068674436993.html|title=Low-cost blueprint lets Virgin soar|author=Moynihan, Stephen|date=16 November 2003|work=The Age|access-date=29 November 2011|location=Melbourne}}</ref><ref name="BlueyLaunch">[http://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/media/2000/D_019608/ "Virgin Blue To Fly The Aussie Skies" – Virgin Blue Media Release 5 February 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102000006/http://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/media/2000/D_019608/|date=2 January 2013|access-date= 5 November 2012}}</ref> Dit het aanvanklik sewe retoervlugte per dag tussen [[Brisbane]] en Sydney aangebied, maar dit is sedertdien uitgebrei om alle groot Australiese stede en baie vakansiebestemmings te dek. Die Virgin Blue-naam was die resultaat van 'n ope kompetisie; dit was 'n speling op die oorwegend rooi kleur en die Australiese taaltradisie om 'n rooikopman 'Blue' of 'Bluey' te noem.<ref name="BlueyLaunch" /> [[Lêer:Virgin Blue (VH-VBY) Boeing 737-7FE at Melbourne Airport.jpg|duimnael|Virgin Blue se 50ste Boeing 737 ''Virgin-ia Blue'' was die enigste vliegtuig in die vloot wat waarlik blou geverf is. Hierdie vliegtuig is nou in die Virgin Australia-kleur.]] Die tydsberekening van Virgin Blue se toetrede tot die Australiese mark was 'n geluk, want dit kon die vakuum vul wat geskep is deur die mislukking van Ansett Australia in September 2001. Ansett se mislukking het Virgin in staat gestel om vinnig te groei om Australië se tweede binnelandse vervoerder te word, eerder as om net 'n laeprys-alternatief vir die gevestigde rolspelers te bly. Dit het ook vir Virgin toegang tot terminaalruimte gegee waarsonder groei aansienlik beperk sou gewees het. Vertragings in die onderhandeling oor toegang tot die voormalige Ansett-terminaal by die [[Sydney-lughawe]] het Virgin egter gedwing om sy oorspronklike terminaal daar te gebruik – 'n versameling voorafvervaardigde geboue sonder lugbrûe – vir langer as wat nodig was. Namate die lugdiens gegroei het, het dit nuwe toerusting bekom, wat hom in staat gestel het om sy ouer 737-400's uit te faseer ten gunste van 737-700- en -800-reeksvliegtuie met moderne glaskajuite, vlerktippe en groter brandstofdoeltreffendheid. Virgin Group se belang in Virgin Australia is sedertdien verminder, aanvanklik deur 'n verkoop van 'n halwe belang aan die Australiese logistieke konglomeraat Patrick Corporation, en later deur 'n openbare dryfkrag. Vroeg in 2005 het Patrick 'n vyandige oorname vir Virgin Blue geloods. Patrick was al 'n geruime tyd ongelukkig met die maatskappy se rigting. Met die sluiting van die aanbod het Patrick 62% van die maatskappy gehou, wat dit beheer gegee het. Virgin Group behou 'n aandeel van 25%. In Mei 2006 het Toll Holdings Patrick verkry en die meerderheidseienaar van Virgin Blue geword. In Julie 2008 het Toll sy meerderheidsbelang deur 'n spesiale dividend verkoop om 1,7% van die maatskappy te hou. In Junie 2013 het [[Air New Zealand]] 23% van die maatskappy besit.<ref name="Australian6Jun13">[http://www.theaustralian.com.au/business/aviation/air-nz-revealed-as-buyer-of-3pc-additional-virgin-stake/story-e6frg95x-1226658272262 Air NZ revealed as buyer of 3pc additional Virgin stake] ''The Australian'' 6 Junie 2013</ref> [[Lêer:Virgin Blue Boeing 737-800 PER Monty-3.jpg|duimnael|Boeing 737-800 in die ou Virgin Blue rooi kleur op die [[Perth-lughawe]] in 2004]] Virgin Blue het voorheen 'n bekende formule gebruik wat deur lugrederye soos Southwest Airlines en [[Ryanair]] ontgin is om koste uit te skakel, soos om ingeslote maaltye en gedrukte kaartjies te staak ten gunste van die verkoop van kos aan boord en die gebruik van telefoon- en internetbesprekingstelsels. Dit het ook in die verlede koste besnoei deur die aantal lughawens wat gediens word te beperk en deur net een soort vliegtuig, die Boeing 737, te bedryf. Hierdie strategie het verander met die bekendstelling van 'n tweede tipe in die vloot. Die lugredery het 20 Embraer E-stralers bestel, in 'n mengsel van ses E170's en 14 E190's.<ref name="AA">Sadler, Paul.</ref> Dit is spesifiek bestel sodat die lugredery weer die Sydney-[[Canberra]]-mark kon betree wat hy in 2004 laat vaar het, en om na minder bevolkte gebiede te vlieg.<ref name="AA" /><ref>[http://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/media/2007/D_020005/ " Ho Ho Ho – It's off to Albury we go!"]</ref> Die eerste E-170 het in September 2007 in Australië aangekom en teen die einde van die jaar is die drie tuie op aanvanklike bestelling afgelewer. Dit is op beperkte frekwensiedienste geplaas voordat volskaalse bedrywighede op 4 Februarie 2008 van stapel gestuur is met dienste vanaf Sydney na Canberra (gebrandmerk as 'Capital Jet'-dienste),<ref name="AA" /> Mackay in Queensland, en die [[Nieu-Suid-Wallis]] streeksentrums van [[Port Macquarie]] en Albury, wat bevorder is met 'n eensent-tarief.<ref>[http://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/media/2008/D_020023/ Albury Launch with 1 Cent Fares!]</ref><ref>[http://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/media/2008/D_020022/ Port Macquarie Launch].</ref> Die vlugte na Canberra en die streeksentrums was 'n poging om meer direk mee te ding met operasies van Qantas en sy filiaal QantasLink, wat na al drie stede vlieg, en met die onafhanklike Regional Express Airlines.<ref name="AA" /> === Kodedeling en netwerkkonsolidasie (2006–2010) === [[Lêer:VHYFC.JPG|duimnael|Die eerste Virgin Australia Boeing 737 wat die lugredery se nuwe kleur dra, arriveer by die [[Sydney-lughawe]] op 4 Mei 2011 vir die bekendstelling van die nuwe handelsmerk]] Virgin Blue het by sy ontstaan in 2000 nie interlyn- of bemarkingsalliansies met ander lugrederye gehad nie. Na die ineenstorting van sy binnelandse mededinger Ansett Australia, het hy egter 'n kodedeelooreenkoms met [[United Airlines]] begin. Dit het United-kliënte toegelaat om van die Verenigde State na enige van Virgin Blue se Australiese bestemmings te vlieg wat United nie reeds bedien het nie. In 2006, in 'n poging om met Qantas mee te ding, het Virgin Blue hierdie verhoudings begin ondersoek en gereelde vliegooreenkomste met [[Emirates]], [[Hawaiian Airlines]] en [[Malaysia Airlines]] gevorm. Virgin Blue het ook 'n interlyn-ooreenkoms met Regional Express Airlines vir reisigers na en van kleiner streeksentrums in die oostelike state van Australië, en bedryf sy eie twee roetes met Virgin Australia Regional Airlines in Wes-Australië. In November 2007 het die lugredery 'n ooreenkoms met Garuda Indonesia aangekondig, wat maklike oorstaap van 'n binnelandse Virgin Blue-vlug na 'n internasionale Garuda Indonesia-diens bied wat vanaf [[Perth]], Melbourne, Sydney of [[Darwin]] vertrek. Sedertdien het Virgin Blue ook 'n ooreenkoms met [[Vietnam Airlines]] aangekondig wat passasiers in staat stel om vanaf Melbourne en Sydney te vlieg en met Vietnam Airlines se bestemmings deur sy vlugnetwerk te verbind.<ref>{{Cite web|url=http://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/media/2008/D_020039/|title=A "V" Good Partnership – Virgin Blue And Vietnam Airlines Sign Interline Agreement|date=7 April 2008|publisher=Virginaustralia.com|access-date=3 April 2013}}</ref> [[Lêer:Forward fuselage of Virgin Australia (VH-YFC) Boeing 737-81D at Sydney Airport.jpg|duimnael|Die nuwe Virgin Australia-titels op Boeing 737 ''[[Bondi Beach]]'', by [[Sydney-lughawe]] vir die bekendstelling van die nuwe handelsmerk]] In 2008 is die premium- ekonomiese klas deur sy hele vloot bekendgestel. Nuwe sitplekke is in die eerste drie rye van die kajuit geïnstalleer. Dit kan omgeskakel word van drie sitplekke in ekonomiese opset na twee sitplekke vir premium ekonomie. Die premiumproduk het prioriteit-inboek, groter bagasietoelae, sitkamertoegang, prioriteit-instapplek, groter beenruimte en allesingeslote vlugvermaak, etes en drankies aan boord gebied. Die produk was gemik op sake- en korporatiewe kliënte. Die lugredery het in September 2008 begin om ekonomiese- klaspassasiers vir ingeboekte bagasie te laat betaal. Die lugredery het verder sy voorneme aangekondig om vanaf Mei 2011 [[Airbus A330]]-vliegtuie tussen Perth en die Ooskus te bedryf.<ref>{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2010/11/virgin-blue-to-add-two-further-a330s-in-2012/|title=Virgin Blue to add two further A330s in 2012 &#124; Australian Aviation Magazine|date=24 November 2010|publisher=Australianaviation.com.au|access-date=3 April 2013}}</ref> Virgin Blue het in Desember 2010 alliansies aangegaan met [[Etihad Airways]]<ref>{{Cite web|url=http://www.flightglobal.com/blogs/wings-down-under/2011/01/in-virgin-blue-etihad-alliance-its-old-friends-re-united.html|title=In Virgin Blue-Etihad alliance, it's old friends re-united|date=26 January 2011}}</ref> en [[Air New Zealand]]<ref>{{Cite web|url=http://www.transport.govt.nz/ourwork/air/AirNZ-VirginBlueAllianceapplication|title=Air New Zealand&nbsp;– Virgin Blue Alliance application 2010|date=21 December 2010|publisher=Ministry of Transportation, New Zealand}}</ref> vir kodedeling, wederkerige sitkamer en gereelde vliërtoegang en ander samewerkingsprojekte.<ref>{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=10695811|title=Govt approves Air NZ&nbsp;– Virgin Blue alliance|date=21 December 2010|work=[[The New Zealand Herald]]}}</ref> Virgin Blue het ook met [[Delta Air Lines]] gesprekke gevoer oor die moontlikheid om by [[SkyTeam]], een van die top drie alliansies in die wêreld aan te sluit, aangesien V Australia en Delta goedkeuring in Amerika benodig het vir 'n ooreenkoms tussen die twee lugrederye om saam te werk op Stille Oseaan-roetes.<ref>{{cite news|first=Matt|last=O'Sullivan|title=Virgin Blue may join Delta's team|url=http://www.theage.com.au/business/virgin-blue-may-join-deltas-team-20100126-mwfo.html|access-date=6 May 2011|work=The Age|date=27 January 2010|location=Melbourne}}</ref> Op 20 Januarie 2011 het Air New Zealand aangekondig dat hy 'n aandeelhouding van tussen 10% en 14,99% in Virgin Blue verkry het. Rob Fyfe, uitvoerende hoof van Air New Zealand, beskryf die belegging as “deel van Air New Zealand se strategie om skaal en omvang in hierdie streek te ontwikkel”, maar het gesê die lugredery was nie van plan om 'n volle oorname te maak nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/01/20/3117644.htm?section=world|title=Air NZ buys up stake in Virgin Blue|date=20 January 2011|website=ABC News|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=20 January 2011}}</ref> === Bekendstelling van V Australia (2008–2011) === Vroeg in 2006 het Virgin Blue sy voorneme aangekondig om tot sewe vlugte per week na die VSA deur [[Los Angeles Internasionale Lughawe|Los Angeles]] of San Francisco te bedryf. Destyds het net [[Qantas]] en [[United Airlines]] meegeding in die Australië-VSA transpasifiese mark. Toestemming is op 24 Julie 2007 deur Australiese reguleerders aan die lugredery gegee vir tien vlugte per week na die VSA. Die planne is op 15 Februarie 2008 deur Amerikaanse reguleerders goedgekeur, as gevolg van die ondertekening van 'n opelug-ooreenkoms tussen Australië en die VSA.<ref name="auto1">{{Cite web|url=http://business.smh.com.au/virgin-blue-signs-up-for-open-skies-to-the-us/20080215-1shv.html|title=Virgin Blue signs up for open skies to the US|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219024043/http://business.smh.com.au/virgin-blue-signs-up-for-open-skies-to-the-us/20080215-1shv.html|archive-date=19 February 2008|access-date=15 February 2008}}</ref> In plaas daarvan om sy bestaande handelsmerk te gebruik, het Virgin Blue 'n filiaal in volle besit met 'n aparte "Lugoperateursertifikaat" bekendgestel, genaamd V Australia, met 'n vloot van vyf spesifiek gemerkte [[Boeing 777|777-300ER's]]. Die lugredery het in 2009 vlugte tussen [[Sydney-lughawe|Sydney]] en [[Los Angeles Internasionale Lughawe|Los Angeles]] begin, gevolg deur vlugte vanaf Melbourne en Brisbane sedert die toestemming van die Australiese Internasionale Lugdienskommissie verkry is om 'n onbeperkte aantal vlugte tussen Australië en die VSA te bedryf.<ref>{{Cite web|url=http://www.iasc.gov.au/pubs/2008iasc110.pdf|title=Determination [2008] IASC 110|last=Bird|first=Michael|date=1 August 2008|publisher=Australian Government – International Air Services Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519165214/http://www.iasc.gov.au/pubs/2008iasc110.pdf|archive-date=19 May 2009|access-date=10 February 2009}}</ref> V Australië het ook by die Verenigde State se departement van vervoer aansoek gedoen om dienste na [[San Francisco Internasionale Lughawe|San Francisco]], Seattle, Las Vegas en New York te bedryf, maar hierdie planne het nooit gerealiseer nie. V Australië het later vlugte na [[Nadi Internasionale Lughawe]], [[Phuket Internasionale Lughawe|Phuket]] en [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe|Johannesburg]] van stapel gestuur en na [[Aboe Dhabi Internasionale Lughawe|Aboe Dhabi]] Virgin Blue se kodedeelooreenkoms met [[Etihad Airways]] gekonsolideer. === Herorganisasie (2011–2019) === [[Lêer:Virgin Australia (VH-XFB) Airbus A330-243 taxiing at Sydney Airport.jpg|regs|duimnael|Airbus A330 ''Cable Beach'' arriveer op 4 Mei 2011 in die nuwe Virgin Australia-kleure by die [[Sydney-lughawe]]. ’n [[Boeing 777|Boeing 777-300ER]] van die susterlugredery V Australia is op die agtergrond.]] Op 7 Mei 2010 het Brett Godfrey amptelik uitgetree as Virgin Blue se HUB nadat hy die maatskappy deur sy eerste 10 jaar bestuur het.<ref name="centreforaviation12">{{cite news|title=Bye Brett! Australia owes you a big thank you for revolutionising the airline industry &nbsp;– consumers, tourism industry and business alike|publisher=Centre for Asia Pacific Aviation|date=7 May 2010|url=http://www.centreforaviation.com/news/2010/05/07/bye-brett-the-australian-aviation-sector-owes-you-a-big-thankyou--the-public-the-tourism-industry/page1|access-date= 5 Augustus 2022|archive-date=16 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130139/https://centreforaviation.com/news/2010/05/07/bye-brett-the-australian-aviation-sector-owes-you-a-big-thankyou--the-public-the-tourism-industry/page1|url-status=dead}}</ref> John Borghetti, voormalige uitvoerende hoofbestuurder van Qantas, het as die nuwe uitvoerende hoof oorgeneem.<ref>{{cite news|last=Creedy|first=Steve|title=Virgin chief starts at $3.5m: John Borghetti|work=The Australian|url=http://www.theaustralian.com.au/business/virgin-chief-starts-at-35m-john-borghetti/story-e6frg8zx-1225863821120|access-date=3 August 2010|date=8 May 2010}}</ref> Na Borghetti se aankoms as uitvoerende hoof, het 'n aantal sleutelpersoneellede van Qantas na Virgin Blue verskuif terwyl sleutelpersoneel van Virgin Blue die lugdiens verlaat het,<ref>{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2010/12/vb-poaches-another-key-qf-exec/|title=VB poaches another key QF exec &#124; Australian Aviation Magazine|date=13 December 2010|publisher=Australianaviation.com.au|access-date=3 April 2013}}</ref> wat baie spekulasie veroorsaak oor 'n komende herhandelsmerk of herorganisasie van die lugredery.<ref>{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2010/09/virgin-name-to-stay-%E2%80%93-branson/|title=Virgin name to stay – Branson &#124; Australian Aviation Magazine|date=13 September 2010|publisher=Australianaviation.com.au|access-date=3 April 2013}}</ref> In Februarie 2011 is die herhandelsmerk bevestig toe die lugredery aangekondig het dat die woord 'Blue' van sy naam weggelaat sal word as deel van 'n veldtog om meer sakereisigers te lok van sy mededinger Qantas. Dit het gekom kort ná die onthulling van nuwe kajuituniforms en besigheidsklassitplekke. Op 4 Mei 2011 is die nuwe naam, Virgin Australia, asook sy nuwe kleurskema bekend gemaak. Benewens die nuwe naam, handelsmerk en kleur, het die lugredery ook sy nuwe vlagskip die [[Airbus A330]] met 'n nuwe binnelandse sakeklas ingewy. Boeing 737 besigheidsklas-sitplekke is ook teen die einde van 2011 op al Virgin se straalvliegtuie bekendgestel.<ref name="rebrand battle">{{cite news|first=Steve|last=Creedy|title=Rebranded Virgin prepares for a tough battle|url=http://www.theaustralian.com.au/travel/news/rebranded-virgin-prepares-for-a-tough-battle/story-e6frg8ro-1226050900146|access-date=6 May 2011|work=The Australian|date=6 May 2011}}</ref> Pacific Blue en V Australia is albei in die nuwe Virgin Australia-handelsmerk ingevou, na 'n ooreenkoms bereik is met die voormalige [[Virgin Atlantic]]-aandeelhouer [[Singapore Airlines]], wat sedert die stigting van Virgin Blue in 2000 die gebruik van die ''Virgin''-handelsmerk buite Australië verbied het.<ref name="rebrand battle" /><ref>{{cite news|first=Matt|last=O'Sullivan|title=Virgin wins stalemate over brand name rights|url=http://www.businessday.com.au/business/virgin-wins-stalemate-over-brand-name-rights-20110504-1e8k6.html|access-date=6 May 2011|work=The Sydney Morning Herald|date=6 May 2011}}</ref> Vroeg in 2011 is aangekondig dat Virgin Blue 'n ooreenkoms van tien jaar met die Perth-gebaseerde streeklugredery Skywest Airlines gesluit het, vir Skywest om tot 18 ATR-72 [[turboskroef]]vliegtuie wat deur Virgin gehuur word, te bedryf om beter in die ooskusstreek mee te ding, markte wat deur QantasLink en Regional Express Airlines bedien word. Die turboskroeftuie sou die bestaande Embraer E-190's aanvul en die E-170's vervang, wat uitgefaseer sou word omdat hulle onekonomies is op die roetes wat deur Virgin bedryf word.<ref>{{cite news|title=Virgin Blue forms alliance with Skywest|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-business/virgin-blue-forms-alliance-with-skywest-20110110-19kx5.html|access-date=20 January 2011|work=Sydney Morning Herald|date=10 January 2011|agency=Australian Associated Press}}</ref> Op 31 Mei 2016 het die Chinese lugvaarthouermaatskappy HNA Group ingestem om 13% van Virgin Australia Holdings vir A$159 miljoen te koop, onderhewig aan magtiging van die ACCC, 'n belang wat HNA Group uiteindelik tot 19,99% wou verhoog.<ref>{{Cite press release|url=http://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/media/2016/VA-Strategic-Alliance-HNA-Equity-investment/|title=Virgin Australia Holdings Announces Strategic Alliance with HNA and New Equity Investment|date=31 May 2016}}</ref> Die transaksie het ook 'n kodedeel-vennootskap tussen Virgin Australia en Chinese lugrederye geskep waarin HNA Group aandele gehou het, op roetes tussen Australië en China. Virgin was van plan om teen 2017 vlugte tussen Australiese bestemmings en Beijing en Hongkong te begin om die ooreenkoms te konsolideer.<ref>{{Cite web|url=http://www.ausbt.com.au/china-s-hna-takes-a-159-million-stake-in-virgin-australia|title=Virgin Australia plans daily flights to Beijing, Hong Kong|last=Flynn|first=David|date=1 June 2016|publisher=Australian Business Traveller}}</ref> Teen Oktober 2016 was Air New Zealand nie meer 'n Virgin Australia-aandeelhouer nie, nadat hy sy oorblywende 2,5 persent-belang vir A$65,7 miljoen aan beleggers, onder andere die Nanshan-groep, verkoop het.<ref>{{Cite web|url=http://australianaviation.com.au/2016/10/air-new-zealand-sells-off-remaining-virgin-australia-stake/|title=Air New Zealand sells off remaining Virgin Australia stake|date=16 October 2016|publisher=Australian Aviation}}</ref> Op 4 April 2018 het Air New Zealand die einde van die kode- en inkomstedelingsvennootskap met Virgin Australia aangekondig, effektief 28 Oktober 2018.<ref>{{Cite news|url=https://www.radionz.co.nz/news/business/354161/air-nz-pulls-plug-on-alliance-with-virgin-australia|title=Air NZ pulls plug on alliance with Virgin Australia|date=5 April 2018|work=Radio New Zealand|access-date=6 April 2018|language=en-nz}}</ref> Op 12 Junie 2018 het John Borghetti, uitvoerende hoof van Virgin Australia, bevestig dat hy die lugredery sal verlaat voor die einde van sy kontrak in Januarie 2020. Borghetti, wat in Mei 2010 uitvoerende hoof geword het, het genoem dat sy aanvanklike plan was om vir drie tot vier jaar in die pos te bly, maar die maatskappy se groei en sukses het hom aangespoor om aan te bly.<ref>{{cite news|url=https://www.afr.com/business/transport/aviation/virgin-australia-ceo-john-borghetti-to-step-down-20180611-h1195a|title=Virgin Australia CEO John Borghetti to step down|date=12 June 2018|website=The Australian Financial Review|access-date=16 June 2018}}</ref> In Februarie 2019 is Paul Scurrah as Borghetti se opvolger aangekondig, hy het op 25 Maart 2019 as HUB begin.<ref>{{cite news|last=Housego|first=Luke|url=https://www.afr.com/business/transport/aviation/virgin-australia-appoints-paul-scurrah-as-new-ceo-20190206-h1awpq|title=Virgin Australia appoints Paul Scurrah new CEO|website=The Australian Financial Review|date=6 February 2019|access-date=5 March 2019}}</ref> === COVID-19 impak en administrasie (2020 – hede) === [[Lêer:PER 060620 gnangarra-103.jpg|duimnael|Virgin Australia-vliegtuie wat by Perth-lughawe geparkeer is. Nadat dit in 2020 vrywillige administrasie betree het, is tydelik op Virgin-vliegtuie beslag gelê deur die Perth-lughawe..<ref>{{cite news|title=Perth airport seizes Virgin aircraft over unpaid debts|url=https://thenewdaily.com.au/life/travel/2020/04/25/virgin-australia-planes-seized/|access-date=6 June 2020|work=The New Daily|date=25 April 2020}}</ref>]] Op 18 Maart 2020 het Paul Scurrah, uitvoerende hoof van Virgin Australia, die opskorting van 53 vliegtuie se vlugte aangekondig weens die voortslepende [[Koronavirussiekte-2019|COVID-19]]-pandemie, effektief 30 Maart.<ref>{{Cite web|url=https://www.afr.com/companies/transport/virgin-suspends-international-flights-from-may-20200318-p54b6v|title=Virgin suspends international flights from April|date=18 March 2020|publisher=Australian Financial Review}}</ref> Dit het tot gevolg gehad dat Virgin Australia tydelik teruggekeer het na 'n slegs-binnelandse lugredery. Op 31 Maart 2020 het Virgin Australia bevestig dat hy die federale regering vir 'n lening van A$1,4 miljard gevra het om hom deur die COVID-19-krisis te help. Die lugredery het gesê sy reddingsboeivoorstel is “onderhewig aan goedkeuring deur die Virgin Australia Holdings-direksie en die Australiese regering” en “mag (of mag nie) omskakeling na ekwiteit in sekere omstandighede insluit”. Qantas het gereageer deur daarop te let dat sy inkomste drie keer hoër was as Virgin s'n, wat beteken dat indien Virgin uitgehelp word, Qantas 'n lening van A$4,2 miljard gegee moet word om nie die mark te verwring nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2020-03-31/virgin-seeks-coronavirus-bailout-qantas-warns-against-payouts/12105654|title=Virgin Australia seeks $1.4 billion coronavirus bailout, Qantas says if that happens, it wants $4.2 billion|date=31 Mar 2020|website=ABC News|publisher=ABC|access-date=18 April 2020}}</ref> Op 4 April 2020 het die Australiese regering aangekondig dat hulle 'n kaalgestroopte internasionale netwerk wat deur Qantas en Virgin Australia vir vier weke in April bedryf word, sal subsidieer. Virgin s'n het later daardie maand twee keer per week na Hongkong en een keer per week na Los Angeles begin vlieg.<ref>{{Cite web|url=https://www.executivetraveller.com/news/qantas-virgin-repatriation-flights-to-london-lax-hong-kong-nz|title=Qantas, Virgin repatriation flights from London, USA, Hong Kong, NZ|website=Executive Traveller|access-date=2020-04-20}}</ref> Op dieselfde dag het dit bekend geword dat Virgin Australia besluit het om sy Nieu-Seelandse bedrywighede permanent te staak, wat daartoe gelei het dat 600 werksgeleenthede in Nieu-Seeland verlore gegaan het.<ref>{{cite news|last1=Palmer|first1=Scott|title=Union 'hugely disappointed' Virgin Australia axing New Zealand bases|url=https://www.newshub.co.nz/home/travel/2020/04/union-hugely-disappointed-virgin-australia-axing-new-zealand-bases.html|access-date=4 April 2020|work=Newshub|date=4 April 2020|archive-date= 6 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406155924/https://www.newshub.co.nz/home/travel/2020/04/union-hugely-disappointed-virgin-australia-axing-new-zealand-bases.html|url-status=dead}}</ref> Op 9 April 2020 is aangekondig dat alle dienste, behalwe een Melbourne-Sydney retoervlug ses keer per week, vanaf 10 April opgeskort sal word.<ref>[https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-axes-all-flights-except-one-daily-sydney-melbourne Virgin Australia axes all flights except one daily Sydney-Melbourne] Executive Traveller 9 April 2020</ref> Op 16 April 2020 het die federale regering aangekondig dat hy A$160 miljoen sal bestee aan die subsidie van 'n minimum aantal dienste wat deur Virgin Australia en Qantas bedryf word.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2020-04-17/virgin-qantas-domestic-flights-coronavirus-package-explained/12156434|title=Virgin and Qantas are boosting their domestic flights, here's what it means for you|date=16 April 2020|website=ABC News|publisher=ABC|access-date=18 April 2020}}</ref> Die binnelandse minimale netwerk wat aangekondig is, was van 17 April tot 8 Junie 2020 van krag en behels 64 vlugte weekliks. Dit het Brisbane, Sydney, Melbourne, Adelaide, Perth, streeks-WA en streeks-Queensland bedien.<ref>{{Cite web|url=https://travel.virginaustralia.com/au/minimal-network-schedule|title=Minimal network schedule|date=16 April 2020|website=Virgin Australia|publisher=Virgin Australia|access-date=18 April 2020|archive-date=21 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421114831/https://travel.virginaustralia.com/au/minimal-network-schedule|url-status=dead}}</ref> Op 21 April 2020 het Virgin Australia bevestig dat dit in vrywillige administrasie gegaan het, met verwysing na sy onvermoë om bedrywighede voort te sit sonder 'n reddingsboei van die Federale regering.<ref>[https://www.abc.net.au/news/2020-04-21/virgin-australia-goes-into-voluntary-administration-coronavirus/12167814 Virgin Australia forced into voluntary administration after coronavirus restrictions crippled cash flow] ''ABC News'' 21 April 2020</ref> Daar was egter geen veranderinge aangebring aan watter vlugte onderneem sou word nie.<ref>[https://www.virginaustralia.com/au/en/bookings/flight-status/travel-alerts/ Update on Virgin Australia Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818093128/https://www.virginaustralia.com/au/en/bookings/flight-status/travel-alerts/ |date=18 Augustus 2020 }} Virgin Australia 21 April 2020</ref> Virgin Australia Holdings, Ltd. en 39 geaffilieerde debiteure het Hoofstuk 15-bankrotskap in die Verenigde State-distrikshof vir die Suidelike Distrik van New York ingedien. Die primêre saak is #20-11024.<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/travel/news/2020/04/21/coronavirus-virgin-australia-airline-seeks-bankruptcy-protection/5170064002/|title=Virgin Australia, nation's second-largest airline, seeks bankruptcy protection amid coronavirus shutdown|website=[[USA Today]]|access-date=April 29, 2020}}</ref> In Junie 2020 is dit ingesluit by die aankoop van Virgin Australia Holdings deur Bain Capital.<ref>[https://www.abc.net.au/news/2020-06-26/virgin-australia-bidder-cyrus-capital-bain-capital/12395112 Virgin Australia bidder Cyrus Capital Partners withdraws, Bain signs purchase deal] ''ABC News'' 26 Junie 2020</ref> In Augustus 2020 het Bain Capital die plan vir 'n nuwe 'Virgin Australia 2.0' aangekondig, wat daarop dui dat die skuif meer gefokus was op die vaartbelyning en herfokus van Virgin Australia, eerder as 'n volledige oormaak.<ref>{{Cite web|url=https://www.executivetraveller.com/news/how-virgin-australia-2-0-plans-to-win-back-business-travellers|title=How Virgin Australia 2.0 plans to win back business travellers|website=Executive Traveller|language=en|access-date=2020-08-11}}</ref> Die aankondiging het die onmiddellike aflegging van die oorblywende ATR-, Airbus A330- en 777-vloot ingesluit, benewens die sluiting van die Tigerair-handelsmerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/93948-bain-led-virgin-australia-to-axe-widebodies-tigerair-brand|title=Bain-led Virgin Australia to axe widebodies, Tigerair brand|website=ch-aviation|language=en|access-date=2020-08-11}}</ref> Op 15 Oktober 2020, as gevolg van talle herstruktureringsmaatreëls deur Bain Capital, het Paul Scurrah, uitvoerende hoof van Virgin Australia, aangekondig dat hy sal bedank. Jayne Hrdlicka is aangekondig as Scurrah se opvolger, met Hrdlicka wat op 18 November 2020 as uitvoerende hoof begin het.<ref>{{cite news|last=Baird|first=Lucas|url=https://www.afr.com/companies/transport/virgin-s-scurrah-to-resign-within-hours-20201015-p565ab|title=Virgin CEO Paul Scurrah resigns|website=The Australian Financial Review|date=15 October 2020|access-date=15 October 2020}}</ref> == Korporatiewe sake == === Hoofkantoor === [[Lêer:Virgin Australia HQ 1a.jpg|duimnael| Virgin Village, die vorige hoofkantoor van Virgin Australia in Bowen Hills, [[Brisbane]]]] Tot sy verhuising na South Bank in September 2020, was Virgin Australia se hoofkantoor die Virgin Village in Bowen Hills, [[Brisbane]].<ref name="News.com.au_11111177820973">{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/business/aviation/virgin-blue-seeks-shelter-in-brisbane/story-e6frg95x-1111117782097|title=Virgin Blue seeks shelter in Brisbane|date=17 October 2008|agency=Australian Associated Press|work=The Australian|access-date=29 November 2011}}</ref><ref>"[http://www.virginaustralia.com/ws/en/help/contact-us/ Contact Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319150306/https://www.virginaustralia.com/ws/en/help/contact-us/ |date=19 Maart 2017 }}." Virgin Australia.</ref> Die gebou, met ongeveer 13 220 vk. meter A-graad kantoorruimte, is drievoudig aan Virgin Blue verhuur.<ref>"[http://www.joneslanglasalle.com.au/Australia/en-AU/Pages/Properties.aspx Virgin Blue National Headquarters, Brisbane – new 12 year lease]."</ref> Toe die lugredery begin opereer het, is daar besluit om sy hoofkantoor in die Brisbane-omgewing te vestig. Brett Godfrey, die lugredery-medestigter en uitvoerende hoof vir 10 jaar, het in 2006 gesê dat die besluit "'n lank oorweegde een was en goed gewerk het." <ref>"[http://www.virginblue.com.au/AboutUs/Media/NewsandPressReleases/U_001159.htm Virgin Blue In State Of Excitement Over New Invest Queensland Campaign] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021215658/http://www.virginblue.com.au/AboutUs/Media/NewsandPressReleases/U_001159.htm |date=21 Oktober 2007 }}."</ref> Die lugredery het oorspronklik sy hoofkantoor in Fortitude Valley, Brisbane, gehad. Die lugredery het 'n $61&nbsp;miljoen perseel in Bowen Hills aangeskaf vir sy nuwe hoofkantoor. Die firma Sunland Group, wat die Bowen Hills-perseel vir $8&nbsp;miljoen verkry het in 2005, was geskeduleer om die nuwe hoofkantoor in Maart te voltooi, en die lugredery sou gereed wees om in die nuwe hoofkantoor in te trek teen Augustus van die volgende jaar. The Virgin Village het formeel op 17 Oktober 2008 geopen.<ref>"[http://www.edocumentview.com.au/vba/2009/1882/default.htm?voting=false#p=20&c=2&v=1 The Year That Was] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706103715/http://www.edocumentview.com.au/vba/2009/1882/default.htm?voting=false#p=20&c=2&v=1|date=6 July 2011}}." 2009 Virgin Blue Annual Report.</ref> Vanaf 2008 het daar 1&nbsp;000 werknemers by Virgin Village gewerk.<ref name="News.com.au_11111177820972">{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/business/aviation/virgin-blue-seeks-shelter-in-brisbane/story-e6frg95x-1111117782097|title=Virgin Blue seeks shelter in Brisbane|date=17 October 2008|agency=Australian Associated Press|work=The Australian|access-date=29 November 2011}}</ref> === Susterlugrederye === In September 2003 is Pacific Blue gestig om 'n laekostediens tussen Nieu-Seeland en Australië aan te bied. Pacific Blue het ten doel gehad om homself te posisioneer as 'n laekoste-mededinger vir [[Air New Zealand]] en [[Qantas]] op trans-Tasman-roetes. Pacific Blue het ook dienste bedryf namens die Polynesian Blue gesamentlike onderneming met die regering van [[Samoa]]. Pacific Blue is sedertdien herhandel onder die Virgin Australia-naam en -kleur. Vroeg in 2006 het Virgin Blue se moedermaatskappy sy voorneme aangekondig om tot sewe vlugte per week na die Verenigde State te bedryf deur óf [[Los Angeles Internasionale Lughawe]] óf [[San Francisco Internasionale Lughawe]] te gebruik, en gesê dat die roete nodig is om die lugdiens so winsgewend moontlik te maak. Op 25 Julie 2007 is aangekondig dat "V Australia" die naam van die nuwe vervoerder sou wees.<ref>{{Cite news|title=V Australia to take off|work=The Sydney Morning Herald|date=25 July 2007|url=http://www.smh.com.au/news/travel/v-australia-to-take-off/2007/07/25/1185043163190.html|access-date=11 June 2011}}</ref> Op 30 Oktober 2012 het Virgin Australia Holdings aangekondig dat hy 'n 60%-belang in Tiger Airways Australia vir [[Australiese dollar|$]] 35 miljoen gekoop het.<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/business/virgin-does-deals-with-singapore-tiger--skywest-20121030-28gdx.html|title=Virgin does deals with Singapore, Tiger, Skywest|work=Sydney Morning Herald|date=30 October 2012}}</ref> Tiger sal vir 20 jaar as 'n laekoste-filiaal bly funksioneer. Virgin het in Oktober 2014 volle beheer van Tigerair vir een dollar oorgeneem.<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/business/aviation/virgin-pays-1-to-take-full-control-of-tigerair-20141016-117g4x.html|title=Virgin pays $1 to take full control of Tigerair|work=Sydney Morning Herald|date=14 October 2014}}</ref> Op 11 April 2013 het Virgin Australia Holdings sy verkryging van die streeklugredery Skywest Airlines voltooi. Skywest is toe herdoop na Virgin Australia Regional Airlines.<ref>{{Cite press release|url=http://www.virginaustralia.com/au/en/about-us/media/2013/VA_ACQUISITION_SKYWEST/|title=Media Releases &#124; 2013|publisher=Virgin Australia|date=11 April 2013}}</ref> [[Lêer:Rabbitohs737.JPG|duimnael| Virgin Blue se "Rabbitohs" Boeing 737 '[[Bondi Beach|Bondi]] Babe' by die Sydney-lughawe]] [[Lêer:VHVUJAvatar.JPG|duimnael| Virgin Blue Boeing 737 met spesiale skema om die Australiese DVD-vrystelling van die film ''[[Avatar (rolprent)|Avatar]]'' te adverteer]] === Sportborgskappe === Sedert sy ontstaan het Virgin Blue baie sportspanne geborg in 'n poging om sy handelsmerk te bevorder. In Februarie 2007 het Virgin Blue 'n tweejaar- borgskapooreenkoms met die Nasionale Rugbyleaguespan, die South Sydney Rabbitohs, onderteken. Die Rabbitohs was die eerste rugbyliga-span wat Virgin Australia geborg het.<ref>{{Cite news|title=Virgin Blue signs Sponsorship Deal with South Sydney Rabbitohs|publisher=ASIATravelTips.com|date=8 February 2007|url=http://www.asiatraveltips.com/news07/82-SydneyRabbitohs.shtml}}</ref> Een van die lugredery se Boeing 737-800's het geringe veranderinge aan sy kleurskema gekry om hierdie borgskap te herdenk; die [[Vlag van Australië|Australiese vlag]] wat deur die "Virgin Girl" gehou is, is deur die Rabbitohs se vlag vervang. Virgin Australia is ook die amptelike borg van die National Basketball League (NBL), en die titelborg van die NBL-span die Brisbane Bullets. In November 2010 het die Australian Football League (AFL) besluit om nie sy bemarkingskontrak met Qantas te hernu nie, maar eerder Virgin Blue te kies vir 'n transaksie ter waarde van [[Australiese dollar|A$]] 5–8&nbsp;miljoen.<ref>{{Cite news|last=Sheahan|first=Mike|title=AFL dumps Qantas as its official carrier, set to sign deal with Virgin|publisher=The Herald Sun|date=18 November 2010|url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/afl-dumps-qantas-as-its-official-carrier-set-to-sign-deal-with-virgin/story-e6frf7kx-1225955673452|access-date=18 November 2010}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kitney|first=Damon|title=Virgin Blue steals AFL official airline contract from Qantas|work=The Australian|date=18 November 2010|url=http://www.theaustralian.com.au/business/virgin-blue-steals-afl-official-airline-contract-from-qantas/story-e6frg8zx-1225955659609|access-date=18 November 2010}}</ref> Virgin Australia het 'n borg geword van die nuutste AFL-klubs, die Gold Coast Suns en Greater Western Sydney Giants, onderskeidelik in 2011 en 2014. Virgin Australia verskyn ook as 'n borg op die guernseys van die Carlton Football Club sedert Junie 2017, aanvanklik as gevolg van die verlies van 'n borg van die klub, maar Carlton het in Augustus 2017 aangekondig dat die vennootskap verleng sal word tot die einde van die 2022 AFL-seisoen.<ref>{{Cite web|url=https://www.carltonfc.com.au/news/2017-08-25/blues-soar-with-virgin-australia-for-five-more-years|title=Blues soar with Virgin Australia for five more years|website=carltonfc.com.au|access-date=6 April 2019}}</ref> In 2016 het die lugdiens ’n ooreenkoms met [[Supercars-kampioenskap|V8 Supercars]] bereik om die jaarlikse motorsportreeks te herdoop na die Virgin Australia Supercars Championship wat op 1 Julie begin het.<ref>{{Cite web|url=http://www.v8supercars.com.au/news/championship/get-ready-to-fly/|title=Get ready to fly|date=26 April 2016|website=V8 Supercars|access-date=26 April 2016}}</ref> === Toekennings === Die lugredery het sedert sy ontstaan verskeie toekennings gewen. Die redery en sekere van sy werknemers het in 2009 vyf toekennings vir diensuitnemendheid van die Customer Service Institute of Australia gewen.<ref name="awards">[http://www.virginblue.com.au/AboutUs/OurAwards/index.htm Virgin Blue – Our Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412115519/http://www.virginblue.com.au/AboutUs/OurAwards/index.htm |date=12 April 2011 }}.</ref> Sedert hy aangewys is as die beste laekostelugredery in die Asië/Stille Oseaan-streek in die Skytrax 2002 Lugdiens van die Jaar-opname, is die lugredery aangewys as die beste lugredery in 'n aantal verskillende kategorieë en deur verskeie organisasies.<ref name="awards" /> As 'n werkgewer is Virgin Australia in 2015 by die jaarlikse Randstad-toekenning as die aantreklikste werkgewer in Australië erken. Dit het ook die vorige vyf jaar onder die top 3 geplaas, insluitend 'n eerste plek in 2011.<ref>{{Cite web|url=https://www.randstad.com.au/workforce360/articles/popularity-soars-virgin-australia-is-the-most-attractive-employer-in-australia|title=Popularity soars: Virgin Australia is the most attractive employer in Australia|website=Randstad Australia|publisher=Randstad Australia|access-date=23 September 2015}}</ref> Die lugredery se gereelde vliegprogram, Velocity Rewards (nou Velocity Frequent Flyer), het die 2009 Freddie-toekennings gewen vir beste gereelde vliegprogram, beste toekenning-aflossing, beste affiniteitskredietkaart, beste ledekommunikasie en beste webwerf. Dit was die vierde agtereenvolgende Freddie-toekennings wat Velocity gewen het.<ref>{{Cite web|url=http://www.velocityrewards.com.au/content/AboutTheProgram/LatestNews/freddieawards/index.htm|title=Velocity voted the world's favourite rewards program!|date=16 February 2009|publisher=velocityrewards.com.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511074146/http://www.velocityrewards.com.au/content/AboutTheProgram/LatestNews/freddieawards/index.htm|archive-date=11 May 2009|access-date=16 February 2009}}</ref> == Bestemmings == === Kodedeelooreenkomste === In Desember 2021 het Virgin Australia kodedeelooreenkomste met die volgende redery gehad:<ref name="VApartners">{{cite web|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/airline-partners/ |title=Airline Partners |website=Virgin Australia |access-date=26 January 2020}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * [[Air Canada]] * [[All Nippon Airways]]<ref name="VApartners" /> * [[Beijing Capital Airlines]] * [[Etihad Airways]] * [[Hainan Airlines]]<ref>{{cite web|url=https://www.finder.com.au/virgin-australia-and-hainan-airlines-announce-codeshare-partnership|title=Virgin Australia and Hainan Airlines launch codeshare|website=Finder.com.au|date=4 June 2018|access-date=5 June 2018}}</ref> * [[Hawaiian Airlines]] * [[Hong Kong Airlines]]<ref>{{cite news|url=http://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|title=Hong Kong Airlines and Virgin Australia to Launch Codeshare Partnership|website=Hong Kong Airlines|date=6 June 2017|access-date=5 June 2018|archive-date=14 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614045741/https://www.hongkongairlines.com/en_HK/media/detail?id=10005526236_269|url-status=dead}}</ref> * [[Qatar Airways]] * [[Singapore Airlines]] * [[South African Airways]] * [[Tianjin Airlines]] * [[United Airlines]]<ref>{{cite web|url=https://www.virgin.com/about-virgin/latest/virgin-australia-and-united-airlines-announce-partnership|title=Virgin Australia and United Airlines launch codeshare|website=Virgin.com|date=15 December 2021|access-date=22 December 2021}}</ref> * [[Virgin Atlantic]] {{Div col end}} == Vloot == === Huidige vloot === Virgin Australia het aanvanklik sy vliegtuie gehuur, maar onlangse toevoegings tot die vloot is voluit aangekoop. Boeing 737's deur Virgin Australia besit word aangedui deur die Boeing-kliëntkode FE in die model-agtervoegsel. Vliegtuie wat voorheen deur V Australia besit is, word deur ZG in die modelagtervoegsel aangedui. [[Lêer:Virgin Australia - VH-VPH (8350982723).jpg|regs|duimnael|'n Voormalige [[Boeing 777|Boeing 777-300ER]] by sy voormalige bestemming, [[Los Angeles Internasionale Lughawe]]]] In November 2006 het Virgin Blue planne aangekondig om 11 Embraer 190- en 3 Embraer 170 -vliegtuie aan te koop met opsies vir nog ses E-stralers, wat later bestellings vir 'n bykomende drie E170's en drie E190's geword het.<ref>[http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20689105-1702,00.html Virgin Blue Orders Embraer E-Jet Aircraft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828042252/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,20867,20689105-1702,00.html |date=28 Augustus 2009 }} (The Australian: 2 November 2006)</ref> Virgin Blue het sy eerste Embraer 170 vroeg in September 2007 by 'n spesiale seremonie by die [[Embraer]]-aanleg in Sao Jose dos Campos ontvang.<ref>"[http://www.flightglobal.com/articles/2007/09/04/216539/picture-virgin-blue-takes-delivery-of-its-first-embraer-e-170-airliner.html Virgin Blue takes delivery of its first Embraer E-170 airliner]" Flight Global, 04/09/07</ref> 'n Hersiene logo is op die stert bekendgestel, wat die Virgin Blue-handelsmerk in lyn bring met die logo's van ander Virgin-handelsmerkmaatskappye.<ref name="AA" /> Virgin Australia het langafstand internasionale bedrywighede as V Australia begin, en het sy eerste passasiersvlugbedrywighede op 27 Februarie 2009 begin. V&nbsp;Australië is op 7 Desember 2011 weer as Virgin Australia se Long Haul International Operations gebrandmerk.<ref>{{Cite web|url=http://www.virginaustralia.com/AboutUs/Media/NewsandPressReleases/P_017158.html|title=VBA Financial Result for Full Year Ended 30 June 2011|publisher=Virginaustralia.com|access-date=3 April 2013}}</ref> [[Lêer:Skywest Airlines, Virgin Australia livery, (VH-FVI) ATR 72-212A at Sydney Airport.jpg|duimnael|'n Vorige Virgin Australia [[ATR 72]], ''Mission Beach'']] {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; text-align:center" |+ Huidige vloot van Virgin Australia !rowspan="2"|Vliegtuig !rowspan="2"|In <br />diens !rowspan="2"|Bestel !colspan="3"|Passasiers !rowspan="2"|Notas |- !style="width:20px;"|<abbr title="Business Class">B</abbr> !style="width:20px;"|<abbr title="Economy Class">E</abbr> !style="width:20px;"|Total |- |[[Boeing 737]]-700 |2 |— |8 |120 |128 |Word oorgedra na [[Virgin Australia Regional Airlines|VARA]]. |- |rowspan="2"|[[Boeing 737]]-800 |rowspan="2"|75 |rowspan="2"|— |rowspan="2"|8 |162 |170 | |- |168 |176 |Voormalige SilkAir vliegtuie.<ref>{{Cite web |title=Virgin Australia Fleet Details and History |url=https://www.planespotters.net/airline/Virgin-Australia?refresh=1 |access-date=2022-05-30 |website=www.planespotters.net |archive-date=2023-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108141953/https://www.planespotters.net/airline/Virgin-Australia?refresh=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-11 |title=Virgin Australia unveils interior design prototype of the future |url=https://newsroom.virginaustralia.com/release/virgin-australia-unveils-interior-design-prototype-future |access-date=2022-05-30 |website=Virgin Australia Newsroom |language=en}}</ref> |- |[[Boeing 737]] MAX 8 |— |4 |colspan="3"|<abbr title="To Be Announced">TBA</abbr> |Aflewerings vanaf Februarie 2023.<ref>{{cite web|url=https://simpleflying.com/virgin-australia-boeing-737-max-8-order/|title=Virgin Australia To Take Four Boeing 737 MAX 8s From February 2023|website=Simple Flying|date=2 May 2022}}</ref> |- |[[Boeing 737]] MAX 10 |— |25 |colspan="3"|<abbr title="To Be Announced">TBA</abbr> |Aflewerings vanaf mid-2023<ref>{{Cite web |date=2021-08-27 |title=Virgin Australia begins its countdown to the Boeing 737 MAX – Executive Traveller |url=https://www.executivetraveller.com/news/virgin-australia-begins-its-countdown-to-the-boeing-737-max |access-date=2022-05-04 |website=www.executivetraveller.com |language=en}}</ref> |- !Totaal !77 !29 ! colspan="3" | ! |} === Vrag === [[Lêer:Pionair (VH-SFV) British Aerospace 146-200QT at Bankstown Airport.jpg|duimnael| Een van twee Pionair British Aerospace 146-vragtuie wat vir Virgin Australia bedryf word]] Virgin Australia Cargo is in Julie 2015 van stapel gestuur nadat die lugdiens se kontrak om vrag namens Toll te vervoer verstryk het en nie hernu is nie. Die lugredery het in 2016 ’n vervoerkontrak van vyf jaar met TNT onderteken en bedrywighede van toegewyde vragvliegtuie het op 4 Julie dieselfde jaar begin.<ref name="AA201607112">{{cite news|url=http://australianaviation.com.au/2016/07/virgin-australias-freighter-aircraft-take-off/|title=Virgin Australia's freighter aircraft take off|publisher=Australian Aviation|date=11 July 2016}}</ref><ref name="146QTs2">{{cite web|url=https://www.regional-services.com/ex-european-bae-146avro-rj-regional-jetliners-find-new-homes-and-applications/|title=Ex-European BAe 146/Avro RJ Regional Jetliners Find New Homes and Applications|date=11 October 2016|website=BAE Systems Regional Aircraft|publisher=Regional Aircraft|access-date=16 November 2016|archive-date=10 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110204701/https://www.regional-services.com/ex-european-bae-146avro-rj-regional-jetliners-find-new-homes-and-applications/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/business/aviation/virgin-australia-nets-150-million-tnt-freight-deal/news-story/effd5d783334016fb9ded64275716a42|title=Virgin Australia nets $150 million TNT freight deal|publisher=The Australian|date=2 April 2016}}</ref> == Kajuituitleg == === Binnelands en kortafstand-internasionaal === ==== Besigheidsklas ==== Virgin Australia bied 'n besigheidsklasdiens op die meeste van sy straalvliegtuie. Die sitplekspasie op die Airbus A330-vliegtuig was 150&nbsp;cm; en is 95&nbsp;cm op sy Boeing 737-800-vloot. Dit het ook 'n internasionale suite-styl-ervaring op die Airbus A330 gebied met 20 suites in 'n 1-2-1-uitleg wat elektronies omgeskakel het na 'n platlêbed. Hierdie diens was op kus-tot-kus-dienste tussen Perth en Brisbane, Melbourne of Sydney aangebied. ==== Premium ekonomie ==== Premium-ekonomie-sitplekke is aan 'n klein aantal van die lugredery se Boeing 737-800-vliegtuie wat Trans Tasman-roetes vlieg, toegerus met 'n 85&nbsp;cm sitplekspasie. Dit is sedert April 2015 ten gunste van besigheidsklas uitgefaseer. ==== Ekonomie ==== Ekonomiese sitplekke bied 80&nbsp;cm sitplekspasie. === Internasionale langafstandbedrywighede === Virgin Australia het 'n drieklasdiens op sy Boeing 777-300ER-vliegtuie aangebied. Al drie klasse het omgewingsbeligting (''Mood Lighting'') in verhouding tot die tyd van die dag of nag vertoon, soortgelyk aan dié van sy susterlugredery Virgin America. ==== Internasionale besigheidsklas ==== Internasionale besigheidsklas<ref>{{Cite web|url=http://www.vaustralia.com.au/in-flight-services/international-business/index.htm|title=International Business Class|publisher=Vaustralia.com.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109053821/http://www.vaustralia.com.au/in-flight-services/international-business/index.htm|archive-date=9 November 2011|access-date=3 April 2013}}</ref> het 'n 1–2–1-konfigurasie gehad met volledig horisontale plat beddens wat 188&nbsp;cm was lank met 'n sitplekhoogte van 196&nbsp;cm. Daar was 'n persoonlike werkstasie met skootrekenaarkrag, USB-gleuf en leeslig. Besigheidsklas in-vlugvermaak het 'n 30,7&nbsp;cm raakskerm PTV met AVOD op elke sitplek. Dit is in 2016 uitgefaseer en vervang deur "The Business" Suite wat op sy A330-vloot aangebied word. "The Business"-diens is op internasionale dienste tussen Sydney, Melbourne of Brisbane en Los Angeles aangebied, sowel as seisoenale dienste na Fidji. [[Lêer:V Australia cabin International Economy.jpg|duimnael|Internasionale Ekonomie-kajuit op Virgin Australia 777-300ER]] ==== Internasionale ekonomiese klas ==== Internasionale ekonomiese klas <ref>{{Cite web|url=http://www.vaustralia.com.au/in-flight-services/economy/index.htm|title=International Economy Class|publisher=Vaustralia.com.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901201830/http://www.vaustralia.com.au/in-flight-services/economy/index.htm|archive-date=1 September 2011|access-date=3 April 2013}}</ref> het 'n 3–3–3-konfigurasie op die Boeing 777-300ER-vliegtuig gehad, terwyl 'n 2-4-2-konfigurasie op die kleiner Airbus A330-200 gebruik is. Ekonomiese sitplekke het 'n 81,3&nbsp;cm sitplekspasie gehad, 47,8&nbsp;cm sitplekwydte en sitplekleun tot 15&nbsp;cm. USB-gleuwe was beskikbaar om slimfone en ander persoonlike toestelle (MP3-spelers ens.) te laai. Ekonomieklas-in-vlug-vermaak het 'n 23&nbsp;cm raakskerm PTV met AVOD by elke sitplek. == In-vlug geriewe == === Voedsel en drinkgoed === Virgin Australia het sakeklaspassasiers 'n "gesofistikeerde" fynproewerspyskaart aangebied wat deur die Australiese sjef Luke Mangan geskep is. Vir middagete en aandete het dit 'n volledige driegangmaaltyd ingesluit wat deur die kajuitbemanning aan boord voorberei is.<ref name="vamenu">{{Cite web|url=http://www.virginaustralia.com/Personal/Services/OnBoardmenu/index.htm|title=Virgin Australia on Board Menu|website=Virgin Australia Airlines|access-date=13 May 2011|archive-date= 8 Mei 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110508135325/http://www.virginaustralia.com/Personal/Services/OnBoardmenu/index.htm|url-status=dead}}</ref> Die spyskaart word vergesel deur 'n premium reeks Australiese wyne, biere en spiritualieë en nie-alkoholiese drankies, insluitend barista-styl koffie.<ref name="vamenu" /> In ekonomiese klas bied die lugredery 'n aanboordkoopdiens en bedien nie-alkoholiese drankies aan alle passasiers op alle binnelandse Virgin Australia-vlugte. Komplimentêre bier en wyn is vroeër aangebied op alle dienste tussen hoofstede wat tussen 17:00 en 19:00 vertrek.<ref name="vamenu" /><ref name="compfood">{{Cite press release|title=Complimentary food on all flights across the Australian domestic network|url=http://blog.virginaustralia.com/news-and-updates/complimentary-food-all-domestic-flights|access-date=17 April 2015|archivedate=17 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150417010945/http://blog.virginaustralia.com/news-and-updates/complimentary-food-all-domestic-flights}}</ref> Op alle internasionale vlugte is komplimentêre warm maaltye en drankies aan alle ekonomie-passasiers gebied.<ref name="shfood">{{Cite press release|title=International Short Haul Onboard|url=https://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/on-board-menu/international-short-haul/|access-date=17 April 2015|archivedate= 5 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150405222314/http://www.virginaustralia.com/au/en/experience/on-board-the-flight/on-board-menu/international-short-haul/}}</ref> == [[Lughawesitkamer]]s == [[Lêer:Virgin Australia lounge Melbourne Airport.JPG|duimnael|Virgin Australia se [[Lughawesitkamer|sitkamer]] by die [[Melbourne-lughawe]] in 2014]] Om 'n groter aandeel van die sakereisigermark te verower, het Virgin besluit om 'n ledesitkamerfasiliteit vir reisigers te voorsien. Dit is oorspronklik ''The Blue Room'' genoem en het geriewe aan lede en gaste verskaf op 'n betaal-soos-jy-gebruik-basis. Baie van hierdie fasiliteite het beskikbaar geword toe Virgin na die voormalige Ansett-terminale regoor die land verhuis het, met die ontbinde ''Golden Wing''-klubsitkamers wat as Blue Room-sitkamers gelaat is, volledig met meubels. In 2006 het Virgin die sitkamerfasiliteite opgeknap en die produk weer bekendgestel as ''The Lounge'', wat alles-insluitende fasiliteite op 'n lidmaatskapfooi- of toevallige fooi-basis aangebied het. Opgradeerde fasiliteite wat voorsien is, sluit 'n buffetete en verversings, koerante, storte, rekenaars en [[Wi-Fi]]-internettoegang vir reisigers in. === Toegang === Komplimentêre sitkamertoegang is beskikbaar vir Velocity Frequent Flyer Gold- en Platinum-lede wanneer hulle met Virgin Australia vlieg, of wanneer hulle in Besigheidsklas reis. Lidmaatskap is ook beskikbaar en kan aanlyn gekoop word deur by 'n Velocity Frequent Flyer-passasiersrekening aan te meld. Vanaf Julie 2021 kos lidmaatskap A$399 per jaar en daar is geen aansluitingsfooi nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.australianfrequentflyer.com.au/virgin-australia-lounge-guide/|title=The Ultimate Virgin Australia Lounge Guide|date=2021-07-14|website=Australian Frequent Flyer|language=en-AU|access-date=2021-09-20}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Virgin Australia}} * {{Amptelike webwerf|www.virginaustralia.com}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Australiese maatskappye]] [[Kategorie:Lugrederye]] hl2huty8q1n2ljeb4aeat7pmbinnkcl 0 404128 2966781 2786602 2026-09-12T15:03:55Z Jommy3210 209486 /* Verwysings */ 2966781 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Databoks}} '''Hu Jinqiu''' (* 24 September 1997, [[Xinjiang]]) is 'n [[Chinese]] [[basketbal]]speler. Hy het aan die [[Olimpiese Somerspele 2020|Olimpiese Somerspele van 2020]] deelgeneem.<ref>[https://www.olympedia.org/athletes/141827 Hu Jinqiu]</ref><ref>[https://olympics.com/en/athletes/jinqiu-hu Jinqiu HU]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Chinese basketbalspelers]] [[Kategorie:Olimpiese deelnemers]] b77irex46728uwonbgbii8o1trkz2nr 0 405087 2966934 2965939 2026-09-12T23:02:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966934 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Spirit Airlines<br/> [[Beeld:Spirit A321neo N709NK BWI MD1.jpg|265px]] | image = Spirit Airlines logo.svg | fleet_size = 197<ref name="planespotters">{{cite web |url=https://www.planespotters.net/airline/Spirit-Airlines |title=Spirit Airlines Fleet Details and History |publisher=Planespotters.net |access-date=June 8, 2020 |archive-date= 3 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180603111246/https://www.planespotters.net/airline/Spirit-Airlines |url-status=dead }}</ref> | destinations = 83 | IATA = NK | ICAO = NKS | callsign = SPIRIT WINGS | founded = 1983 as Charter One Airlines | commenced = {{start date|1992|05|29}}<br />(as ''Spirit Airlines'') | headquarters = Miramar, [[Florida]], [[Verenigde State]] | key_people = Ted Christie ([[HUB]] & President) | bases = {{Unbulleted list|class=nowrap | [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta]] | [[Atlantic City Internasionale Lughawe|Atlantic City]] | [[O'Hare Internasionale Lughawe|Chicago–O'Hare]] | [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth]] | [[Detroit Metropolitan-lughawe|Detroit Metropolitan]] | [[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe|Fort Lauderdale]] | [[George Bush Interkontinentale Lughawe|Houston–Interkontinentaal]] | [[Harry Reid Internasionale Lughawe|Las Vegas]] | [[Miami Internasionale Lughawe|Miami]] | [[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando]] }} | frequent_flyer = Free Spirit<ref>{{cite web|title=Join – Free Spirit|url=https://www.spirit.com/FreeSpiritEnrollment.aspx|website=www.spirit.com|access-date=10 Februarie 2019|archive-date= 9 Februarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209220749/https://www.spirit.com/FreeSpiritEnrollment.aspx|url-status=dead}}</ref> | revenue = {{increase}} VS$ 5,07 miljard (2022)<ref name=10K>{{cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1498710/000149871023000080/save-20221231.htm |title=Spirit Airlines, Inc., 2022 Annual Report (Form 10-K) |publisher=U.S. Securities and Exchange Commission |date=6 Februarie 2023 }}</ref> | operating_income = {{decrease}} VS$ -599 miljoen (2022) | net_income = {{decrease}} VS$ -554 miljoen (2022) | assets = {{increase}} VS$ 9,18 miljard (2022) | equity = {{decrease}} VS$ 1,57 miljard (2022) | num_employees = 11&nbsp;107 (2022) | website = {{URL|https://www.spirit.com/}} }} '''Spirit Airlines, Inc'''. (gestileer as '''spirit'''), is 'n groot [[Verenigde State|Amerikaanse]] [[laekosteredery|ultralaekosteredery]] met sy hoofkwartier in Miramar, [[Florida]], in die [[Miami]]-metropolitaanse gebied. Spirit bedryf geskeduleerde vlugte regoor die Verenigde State, die [[Karibiese gebied|Karibiese Eilande]] en Latyns-Amerika. Spirit was die sewende grootste passasiersvervoerder in Noord-Amerika teen 2023 sowel as die grootste ultralaekoste-diensverskaffer in Noord-Amerika. In Julie 2022 het [[JetBlue Airways|JetBlue]] 'n aanbod van VS$3,8 miljard gemaak om Spirit te verkry. Dit is egter in Maart 2023 afgewys deur die VSA se Departement van Justisie. == Geskiedenis == === 1990's === In Mei 1992 het Charter One [[straalvliegtuig|straalvliegtuie]] in die vloot geplaas en sy naam na Spirit Airlines verander. Geskeduleerde vlugte tussen [[Detroit]] en [[Atlantic City Internasionale Lughawe|Atlantic City]] het op 1 Junie 1992 begin. Geskeduleerde vlugte tussen [[Boston]] en [[Providence]] het op 15 Junie 1992 begin. === 2000's === In 2000 het die Amerikaanse [[Federale Lugvaartadministrasie]] (FAA) Spirit Airlines met VS$67&nbsp;000 beboet vir die oortreding van federale regulasies oor kajuit- en sitplekmerke en plakkate. Teenstrydighede is gevind in die merk en plakkate van noodtoerusting, passasiersitplekke, stoorareas en deure op agt van Spirit se DC9 en MD80 vliegtuie. In November 2001 het Spirit 'n diens na [[Luis Muñoz Marín Internasionale Lughawe|San Juan, Puerto Rico]], ingestel. Hulle het 'n volledig-geïntegreerde Spaanstalige kliëntediensplan geïmplementeer, insluitend 'n webwerf en toegewyde besprekingslyn. In Junie 2008 het Spirit Airlines 'n WARN (Werkeraanpassing en Heropleidingkennisgewing) aansoek gedoen om moontlik honderde vlieëniers en vlugkelners te hervestig of af te dank, en die sluiting van hul San Juan- en LaGuardia-bemanningsbasisse. In September 2008 het Spirit begin om advertensies op vliegtuigrompe, oorhoofse bagasiehouers, skinkbordtafels en sitplek-insetsels te plaas. === 2010's === In April 2010 het Spirit Airlines die eerste Amerikaanse lugredery geword wat passasiers 'n fooi vir handbagasie hef. Hulle is later gevolg deur Allegiant Air en [[Frontier Airlines]]. In Augustus 2013 het Spirit 'n ooreenkoms bereik oor 'n nuwe vyfjaarooreenkoms met die ''Transport Workers Union of America'', wat die lugredery se vlugversenders verteenwoordig. In Januarie 2016 het Robert L. Fornaro, voormalige uitvoerende hoof van AirTran, Baldanza as uitvoerende hoof vervang. Dit het gerugte van 'n samesmelting met Frontier Airlines veroorsaak, wat die grootste ultra-laekostelugdiens in die Amerikas sou geskep het. Fornaro het aangekondig dat die lugredery met die Disney-instituut sal saamspan om "'n gemeenskaplike doel en 'n nuwe stel diensstandaarde te skep", en om beleid intern te verander om 'n meer verwelkomende omgewing te skep === 2020's === In 2020, as gevolg van die [[Covid-19-pandemie]], het Spirit Airlines hulp van $334 miljoen ontvang in die vorm van toelaes en lenings via die ''Coronavirus Aid, Relief and Economic Security Act'' (CARES). Die geld is gebruik om werknemers tot 30 September te betaal. In Julie 2020 het die maatskappy aangekondig dat hy 20–30% van sy werknemers in Oktober op verlof gaan plaas. In Augustus het sommige vlieëniers en lugwaardinne ingestem om vrywillige verlof te neem of hul werkskedule tydelik te laat verminder om afleggings te vermy. In Julie 2020 het 'n passasier aan [[Covid-19-virus|Covid-19]] gesterf aanboord 'n Spirit Airlines-vlug. Spirit Airlines het beweer dat dit die ''Centers for Disease Control'' in kennis gestel het, maar daar was geen rekord van die kontak nie. Passasiers op die vlug is nie ingelig dat hulle rondom 'n besmette persoon was nie. In Februarie 2022 het Spirit sy voorneme aangekondig om deur Frontier Airlines verkry te word hangende regulatoriese goedkeuring, met Frontier Airlines-aandele as die oorlewende entiteit. Die transaksie sou die gekombineerde lugdiens die vyfde grootste lugredery in die VSA maak. In Julie 2022 het Spirit se aandeelhouers egter Frontier se aanbod verwerp. In April 2022 het JetBlue voorgestel om Spirit vir $33 per aandeel in kontant te verkry, gelykstaande aan $3,6 miljard. Spirit het in Mei gesê sy direksie het besluit om nie JetBlue se voorstel te oorweeg nie. {{Multiple image | align = | direction = vertical | total_width = 230 | image2 = Spirit Airlines Airbus A319 KvW.jpg | caption2 = 'n Spirit Airlines Airbus A319-100 in die vroeëre blou kleurskema, gebruik van 2007 tot 2014 | image3 = Airbus A319 N507NK landing at McCarran Airport Mar 2012 (6804924980).jpg | caption3 = 'n Spirit Airlines Airbus A319-100 geverf in blinkgrys kleurskema gebruik van 2002 tot 2007 | image4 = Spirit Airlines Airbus A321-231 N677NK approaching Newark Airport.jpg | caption4 = 'n Spirit Airlines Airbus A321-200 in die vroeëre "Bare Fare" kleure, gebruik van 2014 tot 2018 | image1 = | image5 = | caption5 = 'n Spirit Airlines Airbus A321-271NX in die huidige geel en swart kleurskema }} == Hoofkwartier == In 2019 het die lugredery aangekondig dat hy na 'n nuwe hoofkwartier van tot 46&nbsp;000&nbsp;m² sal skuif in die Dania Pointe-ontwikkeling in Dania Beach, Florida, en $250 miljoen daarvoor bestee. Die lugdiens voorsien dat dit 1&nbsp;000 werknemers sal huisves. == Vloot == Teen Augustus 2023 opereer Spirit Airlines 'n slegs-[[Airbus A320|A320]] en A320neo-familievloot.<ref>{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/Spirit-Airlines|title=Spirit Airlines Fleet Details and History|website=www.planespotters.net|language=en|access-date=August 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812101116/https://www.planespotters.net/airline/Spirit-Airlines|archive-date=August 12, 2017|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; text-align:center" |+ Spirit Airlines vloot |- !rowspan=2|Vliegtuie !rowspan=2|In <br />diens !rowspan=2|Bestellings !colspan=3|Passasiers !rowspan=2|Notas |- !<abbr title="Big Front Seat">C</abbr> !<abbr title="Economy">Y</abbr> !Totaal |- |[[Airbus A319]]-100 |22 |&mdash; |10 |135 |145 |Afgelê teen 2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/123747-uss-spirit-airlines-to-retire-a319s-by-the-end-of-2025|title=US's Spirit Airlines to retire A319s by the end of 2025|access-date=23 January 2023|website=Ch-Aviation}}</ref> |- |- |[[Airbus A320]]-200 |64 |&mdash; |rowspan=2|8 |rowspan=2|174 |rowspan=2|182 | |- |Airbus A320neo |79 |42 |Bestellings sluit 50 opsies in. |- |Airbus A321-200 |30 |&mdash; |8 |220 |228 | |- |Airbus A321neo |3 |62 |8 |227 |235 |<ref name=Airbus-ord-del/> |- !Totaal !198 !104<ref name=Airbus-ord-del>{{Cite web|title=Orders and deliveries {{!}} Airbus|url=https://www.airbus.com/en/products-services/commercial-aircraft/market/orders-and-deliveries|website=www.airbus.com|date=July 31, 2023|access-date=August 5, 2023}}</ref> !colspan=4| |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Lugvaart-saadjie}} [[Kategorie:Amerikaanse maatskappye]] [[Kategorie:Lugrederye]] 2h6xa1swc69hqx2dor3c3ylu8l3yexc 0 409308 2966936 2732085 2026-09-13T00:34:07Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966936 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Eskom Loadshedding Compared to the National Grid.png|duimnael|Eskom-beurtkrag in vergelyking met energie wat in 2023 geproduseer is.]] Die '''Suid-Afrikaanse energiekrisis''' of [[beurtkrag]] is 'n voortdurende tydperk van wydverspreide nasionale onderbrekings van elektrisiteitstoevoer in [[Suid-Afrika]]. Dit het in die latere maande van 2007 begin teen die einde van [[Thabo Mbeki]] se tweede termyn as president, en duur steeds voort ̈(einde 2023).<ref name="Eskom suspends loadshedding">{{cite web|url=http://greencarbonza.blogspot.com/2008/07/eskom-annnounce-that-there-is-no.html|title=Green Carbon SA|date=18 July 2008}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |last=Rathi |first=Anusha |title=Why South Africa Is in the Dark, Again |url=https://foreignpolicy.com/2022/07/08/south-africa-energy-crisis-eskom-power-cut/ |access-date=2022-09-19 |website=Foreign Policy |date=8 Julie 2022 |language=en-US}}</ref> Die Suid-Afrikaanse regeringsbeheerde nasionale kragvoorsiener, en primêre kragopwekker, [[Eskom]], en verskeie parlementariërs het hierdie ineenstorting toegeskryf aan onvoldoende opwekkingskapasiteit.<ref>[http://www.eskom.co.za/live/content.php?Item_ID=5608 What is Load Shedding] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409233818/http://www.eskom.co.za/live/content.php?Item_ID=5608|date=9 April 2008}}</ref> Volgens Eskom en staatsamptenare vereis die oplossing die bou van bykomende [[kragstasie]]s en kragopwekkers.<ref name="faq">{{cite web|url=http://www.news24.com/News24/News24/0,,2-1568_2261333,00.html|title=News24, South Africa's premier news source, provides breaking news on national, world, Africa, sport, entertainment, technology & more.|work=News24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080204145349/http://www.news24.com/News24/News24/0,,2-1568_2261333,00.html|archive-date=4 Februarie 2008|url-status=dead|access-date=5 Februarie 2008}}</ref> [[Korrupsie]] en wanbestuur van Eskom, veral tydens die [[Jacob Zuma]]-administrasie, het hierdie [[energiekrisis]] vererger;<ref>{{cite web|author=Staff Writer|title=How the ANC government broke Eskom – 2008 versus 2018|url=https://mybroadband.co.za/news/energy/288412-how-the-anc-government-broke-eskom-2008-versus-2018.html|access-date=2021-10-27|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|last=Grootes|first=Stephen|date=2021-06-03|title=ANALYSIS: Thirteen wasted years later, our electricity network is crumbling – and South Africa with it|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-06-03-thirteen-wasted-years-later-our-electricity-network-is-crumbling-and-south-africa-with-it/|access-date=2021-10-27|website=Daily Maverick|location=South Africa|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Problems at Eskom Identified as a Main Cause of SA's Energy Crisis|url=https://caes.ukzn.ac.za/news/problems-at-eskom-identified-as-a-main-cause-of-sas-energy-crisis/|access-date=2021-10-27|website=College of Agriculture, Engineering and Science|language=en-ZA|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151643/https://caes.ukzn.ac.za/news/problems-at-eskom-identified-as-a-main-cause-of-sas-energy-crisis/|url-status=dead}}</ref> verwaarlosing deur Eskom-personeel<ref>{{cite web |author=Staff Writer |date=3 November 2021 |title=Corruption still rife at Eskom |url=https://mybroadband.co.za/news/energy/421022-corruption-still-rife-at-eskom.html |access-date=5 November 2021 |website=My Broadband |language=en-ZA}}</ref> benewens veelvuldige dade van [[sabotasie]]<ref>{{Cite book |last=Cowan |first=Kyle |title=Sabotage: Eskom Under Siege |publisher=Penguin Books |year=2022 |isbn=978-1776390595}}</ref> en die aktiwiteite van kriminele sindikate binne Eskom met beweerde politieke verbintenisse<ref>{{Cite web |last=Bloom |first=Kevin |date=2023-02-26 |title=ESKOM INTELLIGENCE FILES, PART ONE : Introducing the four crime cartels that have brought Eskom, and South Africa to their knees |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-02-27-introducing-the-four-crime-cartels-that-have-brought-eskom-and-south-africa-to-their-knees/ |access-date=2023-03-08 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Timse |first=Tabelo |title=amaBhungane {{!}} How fuel thieves siphon off millions from Eskom power station |url=https://www.news24.com/fin24/companies/amabhungane-how-fuel-thieves-siphon-off-millions-from-eskom-power-station-20220513 |access-date=2023-03-08 |website=Business |language=en-US}}</ref> het ook bygedra tot voortdurende kragvoorsieningsprobleme. == Agtergrond == {{Pie chart|caption=Kragstasie maksimum opwekkingsvermoë vanaf 2019|footer=|label1=Steenkool|value1=83|color1=black|label2=Gepompte stoor|value2=6|color2=blue|label3=Gas|value3=5|color3=brown|label4=Kernkrag|value4=4|color4=yellow|label5=Hidro|value5=2|color5=purple|label6=Wind|value6=0.2|color6=green|other=|other-color=}}In 'n verslag van Desember 1998 het ontleders en leiers in Eskom en in die Suid-Afrikaanse regering voorspel dat Eskom se elektriese kragreserwes teen 2007 sou opraak, tensy daar opgetree word om dit te voorkom.<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2257363,00.html|title=News24, South Africa's premier news source, provides breaking news on national, world, Africa, sport, entertainment, technology & more.|work=News24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080127140855/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2257363,00.html|archive-date=27 January 2008|url-status=dead|access-date=31 January 2008}}</ref><ref>{{cite report|author=Department of Minerals and Energy|date=December 1998|title=White Paper on the Energy Policy of the Republic of South Africa|url=http://www.energy.gov.za/files/policies/whitepaper_energypolicy_1998.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015000900/http://www.energy.gov.za/files/policies/whitepaper_energypolicy_1998.pdf|publisher=Department of Minerals and Energy|archive-date=15 October 2021|page=41|access-date=8 October 2021|archivedate=15 Oktober 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211015000900/http://www.energy.gov.za/files/policies/whitepaper_energypolicy_1998.pdf}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrika]] [[Kategorie:Energie]] rugce38k5xmyij7hhkbfonns3yb2v2s 0 409656 2966837 2813468 2026-09-12T18:49:05Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966837 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Russiese Rugbyunie |kleur = |titel = |beeld = Kenteken van die Russiese nasionale rugbyspan.svg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Kenteken van die Russiese Rugbyunie |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Russies]]e naam |1 = Союз регбистов России |opskrif2 = Afkorting |2 = FRR |opskrif3 = [[Land]] |3 = {{vlagland|Rusland}} |opskrif4 = [[Sport]]soorte |4 = [[Rugby]], [[Sewesrugby]] |opskrif5 = Stigting |5 = 1936 |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Lid van |7 = [[Wêreldrugby]] |opskrif8 = Aangesluit in |8 = 1990 |opskrif9 = Vastelandse beheerliggaam |9 = [[Rugby Europa]] |opskrif10 = President |10 = Igor Artemjef |opskrif11 = Setel |11 = [[Moskou]], Rusland |opskrif12 = [[Amptelike taal]] |12 = Russies |opskrif13 = Amptelike webwerf |13 = [https://rugby.ru/ ''rugby.ru''] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} Die '''Russiese Rugbyunie''' ([[Russies]]: Союз регбистов России, afgekort “FRR”) is die bestuursliggaam wat [[rugby]] en [[sewesrugby]] in [[Rusland]] beheer. Die beheerliggaam is in 1936 gestig en in [[Moskou]] gesetel. Sedert 1990 verteenwoordig dit Rusland by [[Wêreldrugby]] en sedert 1992 ook by [[Rugby Europa]] (“RE”). Sedert die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne in 2022]] is die land van die internasionale spelbedryf uitgesluit. == Geskiedenis == Die Russiese Rugbyunie is in 1936 gestig en het in 1990, voor die [[Ontbinding van die Sowjetunie]], ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR, nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/russia |title=Russia |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Junie 2025 |archive-date=16 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716123009/https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/russia |url-status=dead }}</ref> Twee jaar later het die Russiese Rugbyunie by die vastelandse beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA, nou [[Rugby Europa]]) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/rugby-europe-members/ |title=Rugby Europe Members |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=16 Junie 2025}}</ref> In reaksie op die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] is die Russiese Rugbyunie se Wêreldrugby-lidmaatskap in ooreenstemming met ander sportbeheerliggame opgeskort en die nasionale spanne uitgesluit, waarmee hulle nie meer vir die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk en die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]] in Engeland kon kwalifiseer nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/mar/01/world-rugby-union-joins-other-sports-bodies-by-suspending-russia-and-belarus |title=World Rugby joins other sports bodies by suspending Russia and Belarus |publisher=[[The Guardian]] |author=Daniel Gallan |date=1 Maart 2022 |accessdate=16 Junie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/693011/world-rugby-confirms-sporting-sanctions-for-russia |title=World Rugby confirms sporting sanctions for Russia and Belarus |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=1 Maart 2022 |accessdate=16 Junie 2025 |archive-date=24 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250824084314/https://www.world.rugby/news/693011/world-rugby-confirms-sporting-sanctions-for-russia |url-status=dead }}</ref> Die nasionale spanne is voorheen deur die vastelandse beheerliggaam Rugby Europa geskors.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/news/rugby-europe-statement-1/ |title=Rugby Europe Statement |publisher=[[Rugby Europa]] |date=26 Februarie 2022 |accessdate=16 Junie 2025}}</ref> == Taak == Die Russiese Rugbyunie organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland se nasionale seniormansrugbyspan]] (die Bere), [[Russiese nasionale vrouerugbyspan|vroue]] en jeug. Die FRR hou ook toesig oor sewesrugby in Rusland en aangesien dit ’n Olimpiese sportsoort is, werk hulle met die Russiese [[Nasionale Olimpiese Komitee]] saam. Naas die amptelike nasionale span roep die Russiese Rugbyunie ook ander keurspanne byeen. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugrugby in Rusland. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander rugbylande beskik Rusland oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Junie 2025}}</ref> Die beheerliggaam reël ook die plaaslike kompetisies. Die hoogste rugbyliga in Rusland is die professionele Russiese Rugbykampioenskap (Чемпионат России по регби), waaraan nege spanne deelneem. Weens die beter finansiële moontlikhede het baie spelers egter ’n loopbaan verkies by ’n klub in [[Frankryk]] of ’n ander [[Wes-Europa|Wes-Europese]] land. Die meeste nasionale spelers wat nie by ’n Wes-Europese klub betrokke was nie, het gespeel vir die professionele spanne Jenissei-STM Krasnojarsk en Lokomotief Penza wat in 2021 aan die Rugby Europa Superbeker deelgeneem het. == Kenteken == Die Russiese Rugbyunie se kenteken toon ’n gestiliseerde beerkop. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{ru}} [https://rugby.ru/ Amptelike webwerf] {{Affiliasies van Wêreldrugby}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Rusland]] [[Kategorie:Rugbybeheerliggaam]] [[Kategorie:Wêreldrugby]] ldyc5e7cks4bun7xk0guyftfo5k2e5z 0 411770 2966961 2914776 2026-09-13T06:40:15Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Operation Dudula]] na [[Operasie Dudula]] geskuif: Beter titel 2914776 wikitext text/x-wiki '''Operasie Dudula''' is 'n organisasie wat 'n [[politieke party]] in [[Suid-Afrika]] geword het. Die groep word wyd erken as [[Xenofobie|xenofobies]],<ref name=":0" /> en is verbind met die gewelddadige dreigement en teiken van beide wettige en onwettige migrante.<ref name="BBC Sep 23">{{cite news |last1=Charlie |first1=Ayanda |last2=Ford |first2=Tamasin |title=Inside South Africa's Operation Dudula: 'Why we hate foreigners' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-66808346 |work=BBC News |date=17 September 2023}}</ref> Die groep blameer Suid-Afrika se poreuse grense, toegeeflike immigrasiepraktyke en die teenwoordigheid van migrante vir baie van Suid-Afrika se sosiale kwessies.<ref name=":1" /> Operasie Dudula is in [[Soweto]], 'n [[township]] van [[Johannesburg]], gestig en het sedertdien na ander dele van die land versprei. "Dudula" beteken om "uit te dwing" of "plat te slaan" in [[isiZulu]], en verwys na die beweging se doelwit om migrante te verdryf.<ref name=":0">{{Cite web |last=Myeni |first=Thabi |title=What is Operation Dudula, South Africa's anti-migration vigilante? |url=https://www.aljazeera.com/features/2022/4/8/what-is-operation-dudula-s-africas-anti-immigration-vigilante |access-date=2022-04-10 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Ho |first=Ufrieda |date=2022-04-16 |title=XENOPHOBIA: Nhlanhla Lux exposed – The disturbing picture behind the masks of the man heading Operation Dudula |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-16-nhlanhla-lux-exposed-the-disturbing-picture-behind-the-masks-of-the-man-heading-operation-dudula/ |access-date=2022-05-04 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref name="BBC Sep 23" /> Alhoewel siw organisasie daarvan beskuldig is dat dit immigrante gewelddadig geteiken het, ontken Operasie Dudula dat hulle enige verbintenis met xenofobiese motiewe het.<ref name="Bornman June 21" /><ref name="bhe3">{{cite news |last1=Bhengu |first1=Cebelihle |title='Illegal immigration is a crime' — 'Lux' Dlamini denies Operation Dudula is xenophobic |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2022-04-11-illegal-immigration-is-a-crime-lux-dlamini-denies-operation-dudula-is-xenophobic/ |access-date=2 Mei 2022 |agency=timeslive.co.za |publisher=Sunday Times |date=11 April 2022}}</ref> ==Oorspronge, doelwitte en aktiwiteite== Operasie Dulula is gestig deur Nhlanhla "Lux" Dlamini (ook Mohlauhi).<ref name=":0" /> Dlamini het prominent geword vir sy rol in die verdediging van Maponya Mall teen plunderaars in die [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021|Julie 2021-onrus]]. Die groep het ontstaan uit diskoers wat migrante die skuld gegee het vir die uitval en ekonomiese swaarkry van [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|COVID-19-sterftes en -inperkings]].<ref name=":1" /> Operasie Dudula het hul eerste optog op 16 Junie 2021 deur Soweto gelei wat mense teiken wat hulle geglo het buitelandse dwelmsmokkelaars en besighede was wat hulle gedink het immigrante in diens geneem het.<ref name="Bornman June 21">{{cite news |last1=Bornman |first1=Jan |title=Operation Dudula pushes ahead with hateful politics |url=https://theafricanmirror.africa/news/operation-dudula-pushes-ahead-with-hateful-politics/?fbclid=IwAR19lstsanYPvz4MT57wzPq3IgpYXEA5H0Pb5jhsKKVPJQCFzxEKvoQjWzo |work=The African Mirror |date=28 Junie 2021 |archive-url=https://archive.today/20230919055624/https://theafricanmirror.africa/news/operation-dudula-pushes-ahead-with-hateful-politics/?fbclid=IwAR19lstsanYPvz4MT57wzPq3IgpYXEA5H0Pb5jhsKKVPJQCFzxEKvoQjWzo |archive-date=19 September 2023 |language=en-ZA}}</ref> Die optog het hul gewildheid toegeneem en in die daaropvolgende maande is verskeie ander anti-immigrantegroepe wat ook deur Dudula of 'n variasie van die naam gegaan het, soos die aparte Alexandra Dudula-beweging, gestig.<ref name=":0" /> In April 2022 het Operasie Dudula uitgebrei na [[Durban]], [[KwaZulu Natal]], <ref>{{Cite web |last=Goba |first=Thabiso |title=Operation Dudula officially launches in KZN |url=https://www.news24.com/witness/news/durban/operation-dudula-officially-launches-in-kzn-20220410 |access-date=2022-04-10 |website=Witness |date=10 April 2022 |language=en-US}}</ref> en in Mei 2022, na die Wes-Kaap Provinsie.<ref name="TL May 22">{{cite news |last1=Nombembe |first1=Philani |title=Operation Dudula now targeting 'both legal and illegal immigrants' |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2022-05-15-operation-dudula-now-targeting-both-legal-and-illegal-immigrants/ |work=TimesLIVE |date=15 Mei 2022 |language=en-ZA}}</ref> Operasie Dudula verklaar dat sy veldtog daarop gemik is om [[misdaad]], 'n gebrek aan werk en swak gesondheidsdienste aan te spreek wat veroorsaak word deur 'n "instroming van onwettige immigrante".<ref name=":0" /> Hulle het hulle beywer vir klein besighede om slegs Suid-Afrikaners in diens te neem, en dat migrantewinkelhouers sluit en Suid-Afrika verlaat.<ref name=":0" /> Operasie Dudula is beskuldig van 'n aantal gevalle van [[geweld]] teen immigrante uit [[Afrika]] in Suid-Afrikaanse townships, insluitend die gewelddadige sluiting van winkels en strooptogte op eiendomme.<ref name="Reuters" /> In Maart 2022 is Dlamini gearresteer op aanklag van die orkestrasie van 'n klopjag op EFF-lid Victor Ramerafe se huis in Dobsonville waar Operasie Dudula beweer het dwelms verkoop word;<ref name="auto1">{{Cite web |last=Simelane |first=Bheki C. |date=2022-03-25 |title=BEHIND BARS: Arrested Operation Dudula leader Nlhanhla 'Lux' to spend weekend in jail after raid on EFF member's house |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-03-25-arrested-operation-dudula-leader-nlhanhla-lux-to-spend-weekend-in-jail-after-raid-on-eff-members-house/ |access-date=2022-04-10 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> hy het daarna twee opgeskorte vonnisse ontvang.<ref name="Star Aug 23">{{cite news |last1=Mashigo |first1=Lehlohonolo |title=Nhlanhla 'Lux' Mohlauli sentenced as CABC labels him a xenophobic individual |url=https://www.iol.co.za/the-star/news/nhlanhla-lux-mohlauli-sentenced-as-cabc-labels-him-a-xenophobic-individual-209f75d5-70b0-40a4-a737-508c692ad1d0 |access-date=19 September 2023 |work=The Star |publisher=IOL |date=28 Augustus 2023}}</ref> In Julie 2022 het Dlamini Operasie Dudula verlaat om op sy werk met die Soweto-parlement te konsentreer; dit was as gevolg van meningsverskille tussen die twee groepe oor immigrasie.<ref name="Star Aug 23">{{cite news |last1=Mashigo |first1=Lehlohonolo |title=Nhlanhla 'Lux' Mohlauli sentenced as CABC labels him a xenophobic individual |url=https://www.iol.co.za/the-star/news/nhlanhla-lux-mohlauli-sentenced-as-cabc-labels-him-a-xenophobic-individual-209f75d5-70b0-40a4-a737-508c692ad1d0 |access-date=19 September 2023 |work=The Star |publisher=IOL |date=28 Augustus 2023}}</ref> In Julie en Augustus 2022 het Operasie Dudula onwettige migrante geteiken en gekonfronteer wat geboue in Johannesburg se middestad beset het.<ref>{{Cite web |last=Reporters |first=Daily Maverick |date=2022-08-21 |title=DEEP DIVE (PART ONE): Inside Joburg's building of darkness, where migrants live in fear as Operation Dudula threats amplify |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-08-22-inside-joburgs-building-of-darkness-where-migrants-live-in-fear-as-operation-dudula-threats-amplify/ |access-date=2022-11-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die groep het geen lidmaatskapstruktuur nie, is hoogs sigbaar op sosiale media en is saamgestel uit hoofsaaklik geaffekteerde gemeenskapslede.<ref name=":1" /> In Mei 2023 het die organisasie as 'n [[politieke party]] geregistreer en sy voorneme verklaar om in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] mee te ding.<ref>{{cite news |last1=Sithole |first1=Siyabonga |title=Operation Dudula intends to contest 2024 elections as a political party |url=https://www.iol.co.za/the-star/news/operation-dudula-intends-to-contest-2024-elections-as-a-political-party-bb258a2b-6218-4a3a-8c7e-27d83cbbf41f |access-date=18 September 2023 |work=Independent Online}}</ref> Die verkiesingshof het op 20 April 2024 uitdpraak gelewer wat bevestig het dat Operasie Dudula nie aan die vereistes vir kandidate voldoen het nie, en nie aan die 2024 verkiesing kan deelneem nie.<ref>Kieshof verwerp appèlaansoeke van vyf partye, 10:01 Sat, 20 Apr 2024, https://www.ofm.co.za/article/sa/331337/kieshof-verwerp-app%C3%A8laansoeke-van-vyf-partye . Besoek 22 April 2024</ref> Ander organisasies wat met Operasie Dudula geassosieer word, sluit in:<ref name=":1" /> *South Africa First campaign *Alexandra Dudula Movement *All Truck Drivers Foundation *MKMVA – the UMkhonto we Sizwe Military Veterans' Association (ontbind). ==Reaksie== Operasie Dudula is as Afrofobies beskryf.<ref>{{Cite web |date=2022-03-29 |title=Operation Dudula, Afrophobia and the quest for human rights |url=https://mg.co.za/opinion/2022-03-29-operation-dudula-afrophobia-and-the-quest-for-human-rights/ |access-date=2022-04-10 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> Ondersteuners van migranteregte voer aan dat Operasie Dudula migrante onregverdig blameer vir ekonomiese swaarkry wat veroorsaak word deur Suid-Afrika se diep ongelykheid.<ref name="Reuters">{{cite news |last1=Tassiem |first1=Shafiek |title=Anti-migrant vigilante group Dudula stokes tensions in South Africa |url=https://www.reuters.com/world/africa/anti-migrant-vigilante-group-dudula-stokes-tensions-south-africa-2022-03-31/ |access-date=31 Maart 2022 |publisher=Reuters |date=31 Maart 2022 |language=en}}</ref> Sommige opposisiegroepe is teen Operasie Dudula gestig. Kopanang Africa against Xenophobia is 'n groep wat gestig is teen Operasie Dudula.<ref>{{Cite web |last=Majola |first=Dominic |title=Officers on alert over tensions between Operation Dudula and Kopanang Africa |url=https://ewn.co.za/2022/03/26/police-on-alert-over-fears-of-escalating-tension-between-operation-dudula-and-kopanang-africa |access-date=2022-04-10 |website=ewn.co.za |language=en}}</ref> In April 2022, na die druk van die burgerlike samelewing, het president [[Cyril Ramaphosa]] Operasie Dudula as onwettige vigilantisme veroordeel.<ref>{{Cite web |last=AfricaNews |date=2022-04-05 |title=Operation Dudula vigilante-like methods cannot be backed by ANC, Ramaphosa |url=https://www.africanews.com/2022/04/05/operation-dudula-vigilante-like-methods-cannot-be-backed-by-anc-ramaphosa/ |access-date=2022-04-11 |website=Africanews |language=en}}</ref> Alhoewel Operasie Dudula nie aanvanklik met 'n politieke party verbind is nie, het sy leiers openbare steun ontvang van die [[Patriotic Alliance]]-leiers [[Gayton McKenzie]] en [[Kenny Kunene]].<ref name="auto1"/> == Verkiesingsuitslae == === Provinsiale verkiesings === {| class="wikitable" ! rowspan=2 | Verkiesing<ref name="dash">{{Cite web |url=https://www.elections.org.za/NPEDashboard/app/dashboard.html |title=Results Dashboard |website=www.elections.org.za |access-date=11 Mei 2019}}</ref> ! colspan=2 | [[Oos-Kaap]] ! colspan=2 | [[Vrystaat]] ! colspan=2 | [[Gauteng]] ! colspan=2 | [[KwaZulu-Natal]] ! colspan=2 | [[Limpopo]] ! colspan=2 | [[Mpumalanga]] ! colspan=2 | [[Noordwes]] ! colspan=2 | [[Noord-Kaap]] ! colspan=2 | [[Wes-Kaap]] |- ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | || | || | 0.07 || 0/80 | || | 0.05 || 0/64 | || | || | || | 0.02 || 0/42 |} == Sien ook == * [[Xenofobie in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{SA Politieke Partye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Politieke organisasies in Suid-Afrika]] 9oncsvokdn1l7szwwk2hvhmhzsxm0in 1 411771 2966963 2650701 2026-09-13T06:40:15Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Bespreking:Operation Dudula]] na [[Bespreking:Operasie Dudula]] geskuif: Beter titel 2650701 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 412871 2966990 2891213 2026-09-13T10:11:39Z Aliwal2012 39067 /* Agtergrond */ 2966990 wikitext text/x-wiki [[Lêer:KAR Mau Mau.jpg|duimnael|Troepe van die [[King's African Rifles]] dra voorrade terwyl hulle op die uitkyk is vir Mau Mau-vegters.]] Die '''Mau Mau-opstande''' in [[Kenia]] was ‘n gevolg van die ontluikende Afrika-nasionalisme na die [[Tweede Wêreldoorlog]]. ==Die organisasie== Die Mau Mau (1946-1960) was ‘n geheime guerrillabeweging onder die Kikoejoestam. Hulle was sterk anti-Britsgesind en het hulle beywer vir die regte van die Kikoejoe en het as doel gehad die verdrywing van alle blankes uit die land, die uitroeiing van die [[Christendom]], die onafhanklikheid van Brittanje en die stigting van ‘n onafhanklike Kenia. Dit moes verkry word deur geweld, intimidasie en moord. ==Agtergrond== Verskeie lande in Afrika en die [[Suidoos-Asië|suidooste van Asië]] het geweld gebruik om hulle van koloniale Europese oorheersing te bevry. Die Europese lande was egter nie gewillig om die beheer oor hul kolonies sommer prys te gee nie. Kenia was vir die Britte van belang omdat dit tot ‘n mate die roete na hul kolonie [[Brits-Indië]] beskerm het. Later het die Britte in Kenia onder andere koffieplantasies aangelê wat vir die moederland van groot ekonomiese voordeel was. ==Grondbesit== Toe die eerste Britse koloniste in Kenia arriveer, tref hulle dele aan wat baie dun of geheel ontvolk was en volgens hulle aan niemand behoort het nie. ‘n Oorsaak van die dun bevolking was dat die Kikoejoe land soms laat rus het voor verdere gebruik en ook soms weens die uitdunning van die bevolking weens siektes. Die Britte het nie die stelsel van eiendomsreg van grond deur ‘n stam begryp nie. Landbougrond was ‘n integrale deel van die maatskaplike en ekonomiese lewe van die Kikoejoe. Weens ‘n latere toename in die bevolking in die koloniale era was die lokasies oorbevolk. Die vrugbae Wit Hooglande in die weste van die land was toe gereserveer vir die uitsluitlike gebruik van die blanke setlaars, maar dit het aan die digbevolkte gebiede van die Kikoejoe gegrens. Hulle het gevoel die gebied is deur die Britte van hulle gesteel. Frustrasie het verder opgebou deur die koloniale owerheid se verbod op die verbouing van gewasse deur die inheemse bevolking wat ook deur die blankes op hul plase verbou word. ==Oorsake van die onrus== Veral na die Tweede Wêreldoorlog het die ontevredenheid skerp toegeneem toe die soldate weer tuiskom met hul ervarings opgedoen in die buiteland. Daarna ontstaan daar onder die Kikoejoe allerlei politieke partye en kerklike en onderwysorganisasies waardeur nuwe idees versprei word. Die mense begin besef hulle word uitgebuit en het geen sê in hul eie land se bestuur nie. Hulle voel al hoe meer dat die beperkings wat die koloniale owerheid op hulle plaas, hul menswaardigheid aantas en dat al die wantoestande eintlik toegeskryf kan word aan die aanwesigheid van die koloniale onderdrukkers. ==Geweld== In die gemeenskappe het die groep opstandige jongmense vinnig toegeneem. Wydverspreide agterdog en onrus met geweld en blatante haat het opgevlam. Wrede moorde, brandstigting, verminking van vee, intimidasie, die saai van angs, onder veral blankes en Indiërs, het plaasgevind. Die koloniale owerheid was nie hierop voorbereid nie en kon dit nie beheer nie. ‘n Noodtoestand is in 1952 uitgeroep en Britse troepe het in die land aangekom. Die goedgewapende Mau Mau het hul aanvalle op plase en statte voortgesit. Onder die Kikoejoe self het ‘n [[burgeroorlog]] uitgebreek. Derduisende mense het hul lewens verloor en nog derduisende is geïnterneer. Presiese getalle loop in die verslae van die opstande skerp uiteen. Langsaam het die Britse magte die Mau Mau teruggedryf. Hulle soek daarop skuiling in die digte bosse by Berg Kenia en die Aberdare-berge in die weste van die land. Op 12 Januarie 1960 word die noodtoestand opgehef en in 1963 verkry Kenia sy onafhanklikheid van Brittanje. == Bronnelys == *[[Ensiklopedie van die Wêreld]], deel 7. [[Stellenbosch]]: [[Albertyn-uitgewers]], 1994. {{ISBN|0-949948-21-7}} *[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], deel 7. [[Kaapstad]]: [[Nasou]], 1972. {{ISBN|0-625-00323-3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kenia]] 1izc6q1kkvhxg8geive4e7802wnh86z 2 413650 2966985 2965945 2026-09-13T09:40:04Z Pynappel 70858 /* Vertaling */ 2966985 wikitext text/x-wiki {{Babel|af|en-4|de-3|nl-2|pt-1|ru-1}} {{Gebruiker Gebruikersboksies omraam| {{Gebruiker wikipedia/WikiDwergie}} }} == KI-porboodskappe == Ek gebruik [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] Opus 5. === Vertaling === Huidige [[porboodskap]] wat ek gebruik om artikels vanuit Engels te vertaal: Skryf 'n Afrikaanse Wikipedia-artikel met die titel "X" deur die artikel https://en.wikipedia.org/wiki/Y te vertaal. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Moenie jou eie navorsing doen of nuwe inhoud skep nie. Bring alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe(s) na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Moenie onensiklopediese inhoud oorbring nie. Jy mag klein foutjies regmaak, maar lang paragrawe van duidelik verkeerde inhoud moet eerder glad nie oorgebring word nie. Gebruik slegs metrieke eenhede en moenie sjablone soos convert gebruik om alternatiewe eenhede te vertoon nie. Etimologie: moenie etimologie oorbring indien dit nie waarskynlik in Afrikaans geld nie. Moenie jou eie stelling maak dat die onderwerp ook bekend is soos in een van die ander weergawes nie, tensy dit deur 'n bron gestaaf is. Vir intervalle wat uit getalle bestaan soos bladsynommers of jare wat in Engels met 'n en-streep (–) sonder spasies geskei word, skei dit in Afrikaans met 'n koppelteken (-) sonder spasies, bv. 1685-1750. Raadpleeg https://af.wikipedia.org/wiki/Z vir vakterme. === Uitbreiding === Brei die artikel hhttps://af.wikipedia.org/wiki/X uit na aanleiding van die artikels https://en.wikipedia.org/wiki/Y en https://de.wikipedia.org/wiki/Z. Indien 'n sjabloon nie op afwiki bestaan nie, moet dit dan nie gebruik nie en pas die teks toepaslik aan sodat dit steeds sin maak. Maak seker die resulterende weergawe dupliseer nie inligting of verwysings nie. Moenie inligting uit die huidige weergawe verwyder nie, tensy dit feitelik inkorrek is. Werk eerder die huidige weergawe by met nuwe inligting uit die ander weergawes en pas die teks aan sodat die prosa natuurlik vloei. Moenie jou eie navorsing doen of jou eie kennis gebruik om nuwe inhoud te skep nie. Gebruik slegs die inhoud van die oorspronklike Afrikaanse weergawe en die inhoud van die ander weergawes om 'n uitgebreide, nuwe Afrikaanse weergawe te skep. Bring ook alle verwysings oor vir stellings wat van die ander weergawe na die Afrikaanse weergawe oorgebring word. Indien 'n stelling reeds in die Afrikaanse weergawe is en dit het nie 'n verwysing nie, maar dieselfde stelling het 'n verwysing in 'n ander weergawe, bring die verwysing oor. Moenie onensiklopediese inhoud oorbring nie. Jy mag klein foutjies regmaak, maar lang paragrawe van duidelik verkeerde inhoud moet eerder glad nie oorgebring word nie. Gebruik slegs metrieke eenhede en moenie sjablone soos convert gebruik om alternatiewe eenhede te vertoon nie. Raadpleeg ook https://af.wikipedia.org/wiki/A vir vakterminologie. === Versmelting === Versmelt die Wikipedia-artikels https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_van_Gent en https://af.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Gent deur seker te maak alle inligting en stellings wat in een of die ander artikel voorkom, in die resultaat voorkom, en dat inligting en stellings wat in beide artikels voorkom, in die resultaat slegs een keer voorkom deur dit op 'n intelligente manier te kombineer, te herskryf of te herfraseer, tensy dit sin maak om die inligting of stellings te herhaal vanweë die posisie waar dit in die resultaat voorkom en/of om die resultaat natuurlik te laat klink. == Instandhoudingskategorieë == * [[:Kategorie:Doodloopartikels]] * [[:Kategorie:Weesbladsye]] == Bronne == === ''Maroela Media'' === ''[[Maroela Media]]'' is 'n belangrike bron omdat dit aktuele gebeure in Afrikaans dokumenteer en omdat dit gratis toeganklik is. Tans pas dit tegniese versperrings toe wat verhoed dat teks geselekteer en gekopieer kan word. Die taak om verwysings na en aanhalings uit hierdie bron by Wikipedia in te sluit, word dus bemoeilik, terwyl 'n vasberade persoon wat outeursreg wil skend, eenvoudig die HTML sal aflaai. Om bv. 'n verwysing na 'n artikel by Wikipedia in te sluit, moet die titel, datum, outeur en moontlik 'n aanhaling uit die teks gekopieer word. Hierdie versperrings forseer 'n gebruiker om die teks handmatig oor te tik of om die versperring te omseil. Ek is nie bewus van enige ander bron wat hierdie tegniese versperrings toepas nie. Dus, om hierdie versperrings te omseil, volg die volgende stappe: 1. Blokkeer die skrip wat met kopieer lol deur [https://ublockorigin.com/ uBlock Origin] te installeer en die URL <code>https://maroelamedia.co.za/wp-content/themes/bones-maroelamedia/library/js/scripts.js</code> by "My filters" (uBlock Origin-ikoon > Ratte > My filters) te voeg. 2. Maak 'n boekmerk en voeg die volgende bronkode in die URL-veld: <syntaxhighlight lang="javascript"> javascript:(function(){document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect='unset';}()) </syntaxhighlight> 3. Kliek op die boekmerk op 'n bladsy waar jy teks wil kopieer. 'n Mens kan ook die skrip outomaties loop deur dit in Tampermonkey of Greasemonkey te stoor. Tampermonkey-voorbeeld: <syntaxhighlight lang="javascript"> // ==UserScript== // @name . // @version 2024-04-15 // @description . // @match https://maroelamedia.co.za/* // ==/UserScript== (function() { 'use strict'; document.getElementsByTagName('body')[0].style.userSelect = 'unset'; })(); </syntaxhighlight> == Uitstaande take == * Versmelt en opruim van sjablone ** {{ss|Inligtingskas}}, {{ss|Inligtingskas2}}, {{ss|Inligtingskas3}}, {{ss|Inligtingskas4}} ** {{ss|Inligtingskas Maatskappy}}, {{ss|Infobox company}} * Voeg dokumentasie by sjablone * Verbeter artikels in [[:meta:List of articles every Wikipedia should have|monster van artikels]] ([[:meta:List of Wikipedias by sample of articles|ranglys]]) * Gaan voorkoms van [[Sjabloon:Geen bronne]] op selfoonweergawe na (oranje vs. grys band) === Skep ontbrekende metabladsye === {| class="wikitable" |- ! Bladsy !! Engelse weergawe |- | [[Wikipedia:Verwysing benodig]] || [[:en:Wikipedia:Citation needed]] |} == Skakels == * [[:m:List of Wikipedias by sample of articles]] * [[:m:List of Wikipedias by expanded sample of articles]] * [[:Kategorie:Bladsye met skripfoute]] * [[Gebruiker:Pynappel/monster]] <div> {{Gebruiker besoekland alpha2|AU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|BU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|DE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|EE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|FR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|GR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|QA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|LT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MY}} {{Gebruiker besoekland alpha2|MA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NO}} {{Gebruiker besoekland alpha2|NZ}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|AT}} {{Gebruiker besoekland Orania}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PL}} {{Gebruiker besoekland alpha2|PT}} {{Gebruiker besoekland alpha2|RU}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CN}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ES}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZA}} {{Gebruiker besoekland alpha2|SE}} {{Gebruiker besoekland alpha2|CH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TH}} {{Gebruiker besoekland alpha2|TR}} {{Gebruiker besoekland alpha2|UK}} {{Gebruiker besoekland alpha2|US}} {{Gebruiker besoekland alpha2|IS}} {{Gebruiker besoekland alpha2|ZW}} </div> [[Kategorie:Gebruiker koppelvlakadministrateur]] mw4lkoxhgz04vhdtuqa6953lnqw93tb 10 415090 2966810 2884477 2026-09-12T17:57:41Z StarDeg 27743 2966810 wikitext text/x-wiki {{#invoke:navbox|navbox | name = Huidige regeringshoofde | title = Huidige regeringshoofde | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | nowrapitems = yes | group1 = [[Afrika]] | list1 = * {{vlagikoon|Algerië}} [[Nadir Larbaoui|Larbaoui]] * {{vlagikoon|Burkina Faso}} [[Apollinaire J. Kyélem de Tambèla|Tambèla]] * {{vlagikoon|Burundi}} [[Gervais Ndirakobuca|Ndirakobuca]] * {{vlagikoon|Djiboeti}} [[Abdoulkader Kamil Mohamed|Mohamed]] * {{vlagikoon|Egipte}} [[Moustafa Madbouly|Madbouly]] * {{vlagikoon|Ekwatoriaal-Guinee}} [[Manuela Roka Botey|Botey]] * {{vlagikoon|Eswatini}} [[Russell Dlamini|Dlamini]] * {{vlagikoon|Ethiopië}} [[Abiy Ahmed|Ahmed]] * {{vlagikoon|Gaboen}} [[Raymond Ndong Sima|Sima]] * {{vlagikoon|Guinee}} [[Bernard Goumou|Goumou]]* * {{vlagikoon|Guinee-Bissau}} [[Rui Duarte de Barros|Duarte de Barros]] * {{vlagikoon|Ivoorkus}} [[Robert Beugré Mambé|Beugre Mambe]] * {{vlagikoon|Kaap Verde}} [[Ulisses Correia e Silva|Correia e Silva]] * {{vlagikoon|Kameroen}} [[Joseph Ngute|Ngute]] * {{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Judith Tuluka|Tuluka]] * {{vlagikoon|Republiek die Kongo}} [[Anatole Collinet Makosso|Makosso]] * {{vlagikoon|Lesotho}} [[Sam Matekane|Matekane]] * {{vlagikoon|Libië}} [[Abdul Hamid Dbeibeh|Dbeibeh]] * {{vlagikoon|Madagaskar}} [[Christian Ntsay|Ntsay]] * {{vlagikoon|Mali}} [[Choguel Kokalla Maïga|Maïga]] * {{vlagikoon|Mauritanië}} [[Mohamed Ould Bilal|Ould Bilal]] * {{vlagikoon|Mauritius}} [[Pravind Jugnauth|Jugnauth]] * {{vlagikoon|Marokko}} [[Aziz Akhannouch|Akhannouch]] * {{vlagikoon|Mosambiek}} [[Adriano Maleiane|Maleiane]] * {{vlagikoon|Namibië}} [[Elijah Ngurare|Ngurare]] * {{vlagikoon|Niger}} [[Ali Lamine Zeine|Zeine]] * {{vlagikoon|Rwanda}} [[Édouard Ngirente|Ngirente]] * {{vlagikoon|Arabiese Demokratiese Republiek Sahara}} ''[[Bouchraya Hammoudi Bayoun|Bayoun]]'' * {{vlagikoon|São Tomé en Príncipe}} [[Patrice Trovoada|Trovoada]] * {{vlagikoon|Senegal}} [[Ousmane Sonko|Sonko]] * {{vlagikoon|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} [[Félix Moloua|Moloua]] * {{vlagikoon|Sierra Leone}} [[David Moinina Sengeh|Sengeh]] * {{vlagikoon|Somalië}} [[Hamza Abdi Barre|Barre]] * {{vlagikoon|Soedan}} [[Osman Hussein (politician)|Hussein]] * {{vlagikoon|Tanzanië}} [[Kassim Majaliwa|Majaliwa]] * {{vlagikoon|Togo}} [[Victoire Tomegah Dogbé|Dogbé]] * {{vlagikoon|Tsjad}} [[Succès Masra|Masra]] * {{vlagikoon|Tunisië}} [[Ahmed Hachani|Hachani]] * {{vlagikoon|Uganda}} [[Robinah Nabbanja|Nabbanja]] | group2 = [[Asië]] | list2 = * {{vlagikoon|Abkasië}} ''[[Alexander Ankvab|Ankvab]]'' * {{vlagikoon|Afganistan}} [[Hasan Akhund|Akhund]] * {{vlagikoon|Bahrein}} [[Salman bin Hamad Al Khalifa|Al Khalifa]] * {{vlagikoon|Bangladesj}} [[Muhammad Yunus|Yunus]] * {{vlagikoon|Bhoetan}} [[Tshering Tobgay|Tobgay]] * {{vlagikoon|Broenei}} [[Al-Muhtadee Billah|Billah]] * {{vlagikoon|China}} [[Li Qiang|Li]] * {{vlagikoon|Indië}} [[Narendra Modi|Modi]] * {{vlagikoon|Irak}} [[Mohammed Shia' Al Sudani|Sudani]] * {{vlagikoon|Iran}} [[Mojtaba Chamenei|Chamenei]] * {{vlagikoon|Israel}} [[Benjamin Netanyahu|Netanyahu]] * {{vlagikoon|Japan}} [[Shigeru Ishiba|Ishiba]] * {{vlagikoon|Jemen}} [[Ahmad Awad bin Mubarak|Mubarak]]* * {{vlagikoon|Jordanië}} [[Bisher Khasawneh|Khasawneh]] * {{vlagikoon|Kambodja}} [[Hun Manet|Hun]] * {{vlagikoon|Kasakstan}} [[Oljas Bektenov|Bektenov]] * {{vlagikoon|Katar}} [[Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani|Thani]] * {{vlagikoon|Kirgisië}} [[Akylbek Japarov|Japarov]] * {{vlagikoon|Koeweit}} [[Ahmad Al-Abdullah Al-Sabah|Sabah]] * {{vlagikoon|Laos}} [[Sonexay Siphandone|Siphandone]] * {{vlagikoon|Libanon}} [[Najib Mikati|Mikati]] * {{vlagikoon|Maledive}} [[Mohamed Muizzu|Muizzu]] * {{vlagikoon|Maleisië}} [[Anwar Ibrahim|Ibrahim]] * {{vlagikoon|Mongolië}} [[Luvsannamsrain Oyun-Erdene|Oyun-Erdene]] * {{vlagikoon|Mianmar}} [[Min Aung Hlaing]]* * {{vlagikoon|Nepal}} [[Pushpa Kamal Dahal|Dahal]] * {{vlagikoon|Noord-Korea}} [[Kim Tok Hun|Kim]] * {{vlagikoon|Oos-Timor}} [[Xanana Gusmão|Gusmão]] * {{vlagikoon|Pakistan}} [[Shehbaz Sharif|Sharif]] * {{vlagikoon|Staat Palestina}} ''[[Mohammad Mustafa|Mustafa]]'' * {{vlagikoon|Saoedi-Arabië}} [[Mohammed bin Salman|bin Salman]] * {{vlagikoon|Singapoer}} [[Lawrence Wong|Wong]] * {{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Han Duck-soo|Han]] * {{vlagikoon|Suid-Ossetië}} ''[[Konstantin Dzhussoev|Dzhussoev]]'' * {{vlagikoon|Sri Lanka}} [[Dinesh Gunawardena|Gunawardena]] * {{vlagikoon|Sirië}} [[Hussein Arnous|Arnous]] * {{vlagikoon|Tadjikistan}} [[Kokhir Rasulzoda|Rasulzoda]] * {{vlagikoon|Taiwan}} ''[[Chen Chien-jen|Chen]]'' * {{vlagikoon|Thailand}} [[Paetongtarn Shinawatra|Shinawatra]] * {{vlagikoon|Verenigde Arabiese Emirate}} [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum|Al Maktoum]] * {{vlagikoon|Viëtnam}} [[Phạm Minh Chính|Phạm]] | group3 = [[Europa]] | list3 = * {{vlagikoon|Albanië}} [[Edi Rama|Rama]] * {{vlagikoon|Andorra}} [[Xavier Espot Zamora|Espot]] * {{vlagikoon|Armenië}} [[Nikol Pasjinjan|Pasjinjan]] * {{vlagikoon|Azerbeidjan}} [[Ali Asadov|Asadov]] * {{vlagikoon|Belarus}} [[Roman Golovchenko|Golovchenko]] * {{vlagikoon|België}} [[Bart De Wever|De Wever]] * {{vlagikoon|Bosnië en Herzegowina}} [[Borjana Krišto|Krišto]] * {{vlagikoon|Bulgarye}} [[Dimitar Glavchev|Glavchev]] * {{vlagikoon|Denemarke}} [[Mette Frederiksen|Frederiksen]] * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Friedrich Merz|Merz]] * {{vlagikoon|Estland}} [[Kristen Michal|Michal]] * {{vlagikoon|Finland}} [[Petteri Orpo|Orpo]] * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Gabriel Attal|Attal]] * {{vlagikoon|Georgië}} [[Irakli Kobakhidze|Kobakhidze]] * {{vlagikoon|Griekeland}} [[Kyriakos Mitsotakis|Mitsotakis]] * {{vlagikoon|Hongarye}} [[Péter Magyar|Magyar]] * {{vlagikoon|Ierland}} [[Simon Harris|Harris]] * {{vlagikoon|Italië}} [[Giorgia Meloni|Meloni]] * {{vlagikoon|Kosovo}} ''[[Albin Kurti|Kurti]]'' * {{vlagikoon|Kroasië}} [[Andrej Plenković|Plenković]] * {{vlagikoon|Letland}} [[Evika Siliņa|Siliņa]] * {{vlagikoon|Liechtenstein}} [[Daniel Risch|Risch]] * {{vlagikoon|Litaue}} [[Ingrida Šimonytė|Šimonytė]] * {{vlagikoon|Luxemburg}} [[Luc Frieden|Frieden]] * {{vlagikoon|Malta}} [[Robert Abela|Abela]] * {{vlagikoon|Moldawië}} [[Dorin Recean|Recean]] * {{vlagikoon|Monaco}} [[Pierre Dartout|Dartout]] * {{vlagikoon|Montenegro}} [[Milojko Spajić|Spajić]] * {{vlagikoon|Nederland}} [[Rob Jetten|Jetten]] * {{vlagikoon|Noord-Masedonië}} [[Talat Xhaferi|Xhaferi]] * {{vlagikoon|Noorweë}} [[Jonas Gahr Støre|Støre]] * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Denys Shmyhal|Shmyhal]] * {{vlagikoon|Oostenryk}} [[Karl Nehammer|Nehammer]] * {{vlagikoon|Pole}} [[Donald Tusk|Tusk]] * {{vlagikoon|Portugal}} [[Luís Montenegro|Montenegro]] * {{vlagikoon|Roemenië}} [[Nicolae Ciucă|Ciucă]] * {{vlagikoon|Rusland}} [[Michail Misjoestin|Misjoestin]] * {{vlagikoon|San Marino}} [[Alessandro Rossi|Rossi]] en [[Milena Gasperoni|Gasperoni]] * {{vlagikoon|Serwië}} [[Miloš Vučević|Vučević]] * {{vlagikoon|Slowakye}} [[Robert Fico|Fico]] * {{vlagikoon|Slowenië}} [[Robert Golob|Golob]] * {{vlagikoon|Spanje}} [[Pedro Sánchez|Sánchez]] * {{vlagikoon|Swede}} [[Ulf Kristersson|Kristersson]] * {{vlagikoon|Switserland}} [[Viktor Rossi|Rossi]] * {{vlagikoon|Tsjeggië}} [[Petr Fiala|Fiala]] * {{vlagikoon|Turkye}} [[Recep Tayyip Erdoğan|Erdoğan]] * {{vlagikoon|Vatikaanstad}} [[Fernando Vérgez Alzaga|Vérgez Alzaga]] * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Keir Starmer|Starmer]] * {{vlagikoon|Ysland}} [[Bjarni Benediktsson|Benediktsson]] | group4 = [[Noord-Amerika]] | list4 = * {{vlagikoon|Aruba}} [[Evelyn Wever-Croes|Wever-Croes]] * {{vlagikoon|Anguilla}} [[Ellis Webster|Webster]] * {{vlagikoon|Antigua en Barbuda}} [[Gaston Browne|Browne]] * {{vlagikoon|Bahamas}} [[Philip Davis|Davis]] * {{vlagikoon|Barbados}} [[Mia Mottley|Mottley]] * {{vlagikoon|Belize}} [[Johnny Briceño|Briceño]] * {{vlagikoon|Bermuda}} [[Edward David Burt|Burt]] * {{vlagikoon|Britse Maagde-eilande}} [[Natalio Wheatley|Wheatley]] * {{vlagikoon|Curaçao}} [[Gilmar Pisas|Pisas]] * {{vlagikoon|Dominica}} [[Roosevelt Skerrit|Skerrit]] * {{vlagikoon|Grenada}} [[Dickon Mitchell|Mitchell]] * {{vlagikoon|Groenland}} [[Jens-Frederik Nielsen|Nielsen]] * {{vlagikoon|Haïti}} [[Ariel Henry|Henry]]* * {{vlagikoon|Jamaika}} [[Andrew Holness|Holness]] * {{vlagikoon|Kaaimanseilande}} [[Julianna O'Connor-Connolly|O'Connor-Connolly]] * {{vlagikoon|Kanada}} [[Mark Carney|Carney]] * {{vlagikoon|Kuba}} [[Manuel Marrero Cruz|Marrero Cruz]] * {{vlagikoon|Montserrat}} [[Easton Taylor-Farrell|Taylor-Farrell]] * {{vlagikoon|Sint Kitts en Nevis}} [[Terrance Drew|Drew]] * {{vlagikoon|Sint Lucia}} [[Philip J. Pierre|Pierre]] * {{vlagikoon|Sint Vincent en die Grenadines}} [[Ralph Gonsalves|Gonsalves]] * {{vlagikoon|Trinidad en Tobago}} [[Keith Rowley|Rowley]] * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Donald Trump|Trump]] | group5 = [[Suid-Amerika]] | list5 = * {{vlagikoon|Guyana}} [[Irfaan Ali|Ali]] * {{vlagikoon|Peru}} [[Alberto Otárola|Otárola]] * {{vlagikoon|Suriname}} [[Chandrikapersad Santokhi|Santokhi]] | group6 = [[Oseanië]] | list6 = * {{vlagikoon|Australië}} [[Anthony Albanese|Albanese]] * {{vlagikoon|Cookeilande}} [[Mark Brown|Brown]] * {{vlagikoon|Fiji}} [[Sitiveni Rabuka|Rabuka]] * {{vlagikoon|Nauru}} [[David Adeang|Adeang]] * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Christopher Luxon|Luxon]] * {{vlagikoon|Niue}} [[Dalton Tagelagi|Tagelagi]] * {{vlagikoon|Papoea-Nieu-Guinee}} [[James Marape|Marape]] * {{vlagikoon|Salomonseilande}} [[Jeremiah Manele|Manele]] * {{vlagikoon|Samoa}} [[Fiamē Naomi Mataʻafa|Mataʻafa]] * {{vlagikoon|Tonga}} [[Siaosi Sovaleni|Sovaleni]] * {{vlagikoon|Tuvalu}} [[Feleti Teo|Teo]] * {{vlagikoon|Vanuatu}} [[Charlot Salwai|Salwai]] |belowclass = hlist }}<noinclude> [[Kategorie:Navigasiebokse vir politieke leiers]] </noinclude> 6t7hrfyyiftv90vyzsofu8d34ykl8nu 0 450264 2966839 2814754 2026-09-12T18:51:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966839 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vrouerugbyspan | land = Rusland | beeld = Kenteken van die Russiese nasionale rugbyspan.svg | unie = Союз регбистов России<br />[[Russiese Rugbyunie]] (FRR) | bynaam = | embleem = Russiese beer | stadion = | kapasiteit = | kaptein = | afrigter = {{vlagikoon|Rusland}} Walerian Bagdasarof | patroon_la1 = | patroon_b1 = | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = FF0000 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = 0000FF | kouse1 = FF0000 | patroon_la2 = | patroon_b2 = | patroon_ra2 = | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = 0000ff | liggaam2 = 0000ff | regterarm2 = 0000ff | broek2 = 0000ff | kouse2 = 0000ff | statistiek = | toetse = | toppuntebehaler = | meestedrieë = | eerste = {{RUSruv}} 0–66 {{ENGruv-r}}<br />(11 April 1994) | grootwen = {{RUSruv}} 74–0 {{BIHruv-r}}<br />(21 Mei 2005) | grootverloor = {{USAruv}} 84–0 {{RUSruv-r}}<br />(2 Mei 1998)<br />{{SCOruv}} 84–0 {{RUSruv-r}}<br />(17 Mei 2009) | Wêreldbekerverskynings = 2/9 | jaar = 1994 | beste = Elfde plek in [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] | url = | unieurl = www.rugby.ru }} Die '''Russiese nasionale vrouerugbyspan''' ([[Russies]]: Женская сборная России по регби) is die nasionale vroue[[rugby]]span wat [[Rusland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Rusland geadministreer deur die [[Russiese Rugbyunie]] (Russies: Союз регбистов России, afgekort “FRR”) wat in 1936 gestig is en sedert 1990 op sy eie optree. Die Russiese span speel tradisioneel in rooi truie met blou broeke en rooi sokkies. Die Russiese vrouerugbyspan is tans (Junie 2025) 18de op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Junie 2025}}</ref> Rusland het sy eerste toetswedstryd in 1994 teen [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] gespeel. Rusland het tot dusver vir twee van die nege [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer; in [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] het hulle met die elfde plek hul beste prestasie behaal. Weens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne in 2022]] is die Russiese beheerliggaam deur die wêreldbeheerliggaam [[Wêreldrugby]] en die vastelandse beheerliggaam [[Rugby Europa]] geskors. Sedertdien is die Russiese span van die internasionale spelprogram uitgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/60692972 |title=Russia banned from Rugby World Cup qualification, Georgia advance |publisher=[[BBC]] |date=10 Maart 2022 |accessdate=16 Junie 2025}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Russiese Rugbyunie}} Die beheerliggaam vir rugby in Rusland is die Russiese Rugbyunie (Russies: Союз регбистов России, afgekort “FRR”). Die FRR is in 1936 gestig en het in 1990, voor die [[Ontbinding van die Sowjetunie]], ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/russia |title=Russia |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Junie 2025 |archive-date=16 Julie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250716123009/https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/russia |url-status=dead }}</ref> Twee jaar later het die Russiese Rugbyunie by die vastelandse beheerliggaam ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]]) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/rugby-europe-members/ |title=Rugby Europe Members |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=16 Junie 2025}}</ref> == Geskiedenis == In reaksie op die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] is die [[Russiese Rugbyunie]] se [[Wêreldrugby]]-lidmaatskap in ooreenstemming met ander sportbeheerliggame opgeskort, waardeur die nasionale span nie meer vir die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]] in Engeland kon kwalifiseer nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/mar/01/world-rugby-union-joins-other-sports-bodies-by-suspending-russia-and-belarus |title=World Rugby joins other sports bodies by suspending Russia and Belarus |publisher=[[The Guardian]] |author=Daniel Gallan |date=1 Maart 2022 |accessdate=16 Junie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/693011/world-rugby-confirms-sporting-sanctions-for-russia |title=World Rugby confirms sporting sanctions for Russia and Belarus |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=1 Maart 2022 |accessdate=16 Junie 2025 |archive-date=24 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250824084314/https://www.world.rugby/news/693011/world-rugby-confirms-sporting-sanctions-for-russia |url-status=dead }}</ref> Die nasionale span is voorheen deur die vastelandse beheerliggaam [[Rugby Europa]] geskors.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/news/rugby-europe-statement-1/ |title=Rugby Europe Statement |publisher=[[Rugby Europa]] |date=26 Februarie 2022 |accessdate=16 Junie 2025}}</ref> == Kleure en kenteken == Rusland speel tradisioneel in ’n rooi trui met blou broeke en rooi sokkies. Hul alternatiewe trui is wit met wit broeke en rooi sokkies. Die Russiese Rugbyunie se kenteken toon ’n gestiliseerde beerkop. == Toetswedstryde == Rusland het 22 van sy 46 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 47,83%. Rusland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Junie 2025): {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{BELruv}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 80,00 |- | {{BIHruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{GERruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ENGruv}} || 2 || 0 || 0 || 2 || 0,00 |- | {{FINruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ITAruv}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{KAZruv}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{NEDruv}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 20,00 |- | {{NORruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOruv}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{SWEruv}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{ESPruv}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{SUIruv}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{CZEruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAruv}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{WALruv}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''46''' || '''22''' || '''24''' || '''0''' || '''47,83''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Rusland het tot dusver aan twee vrouerugbywêreldbekertoernooie deelgeneem. Hul beste prestasie was die elfde plek tydens die 1994-toernooi. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] || Elfde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]] || 16de plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] || Gediskwalifiseer |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2033|2033]] || {{n.v.t.}} |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Russiese nasionale rugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Russia women's national rugby union team|Russiese nasionale vrouerugbyspan}} * {{ru}} [http://www.rugby.ru/ Amptelike webwerf van die Russiese Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/russia Rusland by Wêreldrugby] {{Nasionale vrouerugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale vrouerugbyspanne]] [[Kategorie:Rugby in Rusland]] kji0sjpy62yj5hfgz4eatd4zkdiyurm 0 451505 2966770 2892953 2026-09-12T14:24:59Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966770 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Peter Goldblatt | bynaam = | beeld = Peter Goldblatt.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[8 Oktober]] [[1943]] | geboorteplek = [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Amerikaner | beroep = Botanikus | ander = | bekend = Bydraes tot die genus Iris | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Herbert-medalje 1999 | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Peter Goldblatt''' (gebore 1943) is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[plantkundige]] wat hoofsaaklik in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] werk. ==Lewe== Goldblatt is op [[8 Oktober]] [[1943]] in [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]], gebore. Sy voorgraadse studies (B.Sc.) is aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] in Johannesburg (1965–1966) onderneem, vanwaar hy nagraadse studies aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf het, waar hy sy doktorsgraad in 1970 verwerf het. Hy het 'n pos as dosent in [[plantkunde]] aan die Witwatersrand (1967) en toe Kaapstad (1968–1971) beklee voordat hy in 1972 na die [[Verenigde State]] geëmigreer het. In die VSA het hy 'n pos as navorser by die Missouri Botaniese Tuine in St. Louis aanvaar, waar hy sedertdien gebly het en sedert 1990 die pos van Senior Kurator beklee het. Hy het in 2006 kortliks na Suid-Afrika teruggekeer as navorser by die [[Compton Herbarium]], Suid-Afrikaanse Nasionale Biodiversiteitsinstituut, in Kaapstad. Hy het ook aanstellings by die Universiteit van Missouri, sowel as die Universiteit van Portland, [[Oregon]] (2000–2004), beklee. Hy het Amerikaanse burgerskap in 1978 verkry.{{sfn|Goldblatt|2016a}}{{sfn|Goldblatt|2016b}}{{sfn|Gunn|Codd|1981|loc=[https://books.google.com/books?id=mkfdQ3l1YQUC&pg=PA169 p.&nbsp;169]}} ==Werk== Peter Goldblatt het sy loopbaan as plantversamelaar in 1962 begin en het uitgebreid in die [[Kaapprovinsie]] gewerk, maar ook in ander streke van [[Afrika]], [[Madagaskar]], die Verenigde State, [[Griekeland]], [[Italië]], [[Israel]], [[Turkye]] en [[Iran]], waar hy duisende eksemplare versamel het. Sy belangstellings lê in sistematiese [[taksonomie]].{{sfn|Goldblatt|1995}} Een van sy hoofnavorsingsbelangstellings was die sitologie en taksonomie van die ''[[Iridaceae]]'' van Afrika.{{sfn|Goldblatt|2016a}}{{sfn|Goldblatt|2016b}}{{sfn|Gunn|Codd|1981|loc=[https://books.google.com/books?id=mkfdQ3l1YQUC&pg=PA169 p.&nbsp;169]}} As lid van verskeie botaniese verenigings was hy ook die algemene sekretaris (1982–1985) van die Vereniging vir die Taksonomiese Studie van Tropiese Afrika-flora.{{sfn|HUH|2015}}{{sfn|Tropicos|2015}} In 1999 is hy bekroon met die Internasionale Bolplantvereniging se Herbert-medalje vir sy bydraes tot die kennis van bolplante.{{sfn|Timber Press|2016}} In 2021 is hy bekroon met die Foster-gedenkplaat vir sy bydraes tot die [[genus]] [[Iris]].<ref name="AIS- Foster Memorial Plaque">{{cite web |last1=Pries |first1=Bob |title=Foster Memorial Plaque |url=https://wiki.irises.org/Main/InfoFosterMemorialPlaque |website=American Iris Society |access-date=14 Januarie 2022 |archive-date=14 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114185950/https://wiki.irises.org/Main/InfoFosterMemorialPlaque |url-status=dead }}</ref> ==Geselekteerde publikasies== Goldblatt het 'n groot aantal wetenskaplike publikasies en verskeie boeke gepubliseer (sien CV).{{sfn|Goldblatt|2016a}} ;Boeke *''A revision of the genera Lapeirousia Pourret and Anomatheca Ker in the winter rainfall region of South Africa'' (1972) *''The Moraeas of Southern Africa'' (''Annals of Kirstenbosch Botanic Gardens'') (1996) *''The Genus Watsonia: A Systematic Monograph'' (''Annals of Kirstenbosch Botanic Gardens'') (1989, 1995) *''The Woody Iridaceae: Systematics, Biology and Evolution of Nivenia, Klattia and Witsenia''. Timber Press, Portland, Oregon (1993). *''Gladiolus in Tropical Africa: Systematics, Biology and Evolution'' (1996, 2003) *''Wildflowers of the Fairest Cape'' (2000) *''Cape plants: A conspectus of the Cape flora of South Africa (Strelitzia)'' (2000) *''The Woody Iridaceae: Nivenia, Klattia & Witsenia: Systematics, Biology & Evolution'' (2003) The Woody Iridaceae *''The Iris Family: Natural History and Classification'' (2008) *''A Revision of the Southern African Genus Babiana, Iridaceae: Crocoideae'' Mede-outeur met [[John Charles Manning]]: *''Gladiolus in Southern Africa: Systematics, Biology, and Evolution''. Fernwood Press, Cape Town. (1998) *''The Complete Color Encyclopedia of Cape Bulbs'' (2002) *''Crocosmia and Chasmanthe'' (Royal Horticultural Society Plant Collector Guide) (2004). *Manning, John C.; Goldblatt, Peter (2010). ''Botany and horticulture of the genus Freesia (Iridaceae)''. ''Strelitzia'' vol. 27. Pretoria: South African National Biodiversity Institute, SANBI. {{ISBN|978-1-919976-58-7}}. ;Boekhoofstukke *Goldblatt, P. (1995). ''The status of R. Dahlgren's orders Liliales and Melanthiales''. pp. 181–200. In Rudall et al. (1995) * ''[[Iridaceae]]''. In K. Kubitzki (editor), ''Families and Genera of Flowering Plants'' volume 2: 295–335. (1998). ;Artikels *Goldblatt, Peter (1972). "''Chromosome cytology in relation to classification in Nerine and Brunsvigia ([[Amaryllidaceae]])''". ''South African Journal of Botany.'' 38: 261–275. *Goldblatt, Peter (1986). "''Systematics and relationships of the bigeneric Pacific family Campynemataceae ([[Liliales]])''". ''Bulletin du Muséum National d'Histoire Naturelle'', Section B. 8: 117–132. *Manning, J.C.; Goldblatt, P.; Fay, M.F. (2004). "''A revised generic synopsis of Hyacintheaceae in sub-Saharan Africa, based on molecular evidence, including new combinations and the new tribe Pseudoprospereae''". ''Edinburgh Journal of Botany''. 60 (3): 533–568. doi:10.1017/S0960428603000404. S2CID 86097586. *Manning, J.C.; Forest, F.; Devey, D.S.; Fay, M.F.; Goldblatt, P. (February 2009). "''A molecular phylogeny and a revised classification of Ornithogaloideae (Hyacinthaceae) based on an analysis of four placid DNA regions''". ''Taxon''. 58 (1): 77–107. doi:10.1002/tax.581011. JSTOR 27756826. ==Nalatenskap== 'n Aantal [[Takson|taksa]] is ter ere van hom vernoem, insluitend; *''[[Gladiolus goldblattianus]]'' Geerinck *''[[Villarsia goldblattiana]]'' Ornduff Die Internasionale Plantnaamindeks lys meer as 1 300 taksa wat deur hom genoem is, veral van die Iridaceae, Scilloideae insluitend Hyacintheae,{{sfn|Manning|Goldblatt|Fay|2004}}{{sfn|Manning|Forest|Devey|Fay|2009}} [[Asteraceae]] en [[Polygalaceae]]. bv. *''Campynemanthe neocaledonica'' (Rendle) Goldblatt *''Campynemanthe parva'' Goldblatt Die standaard outeurafkorting '''Goldblatt''' word gebruik om hierdie persoon as die outeur aan te dui wanneer 'n botaniese naam aangehaal word. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Goldblatt, Peter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse botanici]] [[Kategorie:Wetenskaplikes]] [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Lewende mense]] rkgrrqrkniue3wlycaac8id7p8u8qxf 1 451969 2966930 2824971 2026-09-12T22:48:14Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966930 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Instagram as bron == Gemeenskap, sover my kennis strek aanvaar ons nie Instagrama as bron nie? Is ek reg? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:25, 25 Julie 2025 (UTC) d1l3kvalk587dxc1ts1hvjpo3udmxpc 1 458312 2966918 2965498 2026-09-12T20:32:00Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966918 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == hoenderpote == wat is hoenderpote [[Gebruiker:Zoulla|Zoulla]] ([[Gebruikerbespreking:Zoulla|kontak]]) 20:17, 23 Februarie 2026 (UTC) == 'n Bietjie raad == Onthou, artikelname altyd in kleinletters bv. Wasgoeddraad. Gebruik <nowiki>{{verwysings}}</nowiki> in stede van references. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:44, 6 September 2026 (UTC) == Bronne == [[Gebruiker:Zoulla]], waar is jou bronne? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:40, 6 September 2026 (UTC) :Dit wat jy verskaf het is nie aanvaarbaar nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:41, 6 September 2026 (UTC) f9ubb1697oc18el7gc1yduvmrodbcuk 0 459152 2966992 2901562 2026-09-13T10:30:54Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Lipton_logo_(2014-present).svg" met "Lipton_logo_(2014-2026).svg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]] (maintenance or bug fix) · Because Lipton has changed th 2966992 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Lipton logo (2014-2026).svg|duimnael]] '''Lipton''' is 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[handelsmerk]] wat besit word deur Lipton Teas and Infusions. Die naam van die handelsmerk is afkomstig van die van sy stigter, Sir Thomas Lipton, wat in [[1871]] 'n kruideniersware-kleinhandelonderneming in die Verenigde Koninkryk begin het. Die handelsmerk is gebruik vir verskeie verbruikersgoedere wat in Lipton-winkels verkoop is, insluitend tee vanaf 1890, waarvoor Lipton nou veral bekend is. Die handelsmerk is in 2022 deur CVC Capital Partners van Unilever gekoop. <ref>{{cite news |title=CVC agrees €4.5bn deal to buy Unilever's tea business |url=https://www.ft.com/content/83529b44-f290-4668-a766-5559dfec431c |work=www.ft.com}}</ref> Unilever het die gebruik van die Lipton-handelsmerk vir tee in Indië, Nepal, Indonesië en Sri Lanka behou, sowel as vir gereed-om-te-drink drankies wêreldwyd, soos Lipton Ice Tea, wat deur 'n gesamentlike onderneming tussen Unilever en [[PepsiCo]] verkoop word,<ref>{{cite news |last1=Armstrong |first1=Ashley |title=Unilever agrees sale of PG Tips and Lipton to CVC Capital Partners |url=https://www.thetimes.com/article/unilever-agrees-sale-of-pg-tips-and-lipton-to-cvc-capital-partners-wv3x8gz93 |date=27 May 2024 |language=en}}</ref><ref name="auto">{{cite news |title=Unilever completes sale of tea business - Food & Drink Business |url=https://www.foodanddrinkbusiness.com.au/news/unilever-completes-sale-of-tea-business |work=www.foodanddrinkbusiness.com.au |language=en}}</ref> en nie geassosieer word met Lipton Teas and Infusions nie. Unilever het ook die reg voorbehou om Lipton-handelsmerk kitssopmengsels in Noord-Amerika te produseer.<ref>{{cite web |url=https://www.liptonkitchens.com/home.html |title=Classic Onion Dip |access-date=20 Maart 2026 |archive-date= 7 Februarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207081051/https://www.liptonkitchens.com/home.html |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{Official website|https://www.lipton.com/us/en/}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amsterdam]] [[Kategorie:Britse maatskappye]] [[Kategorie:Tee]] bo2ttijd3uuftnbo6kote5o11cuhgub 0 460057 2966807 2927681 2026-09-12T17:54:59Z StarDeg 27743 2966807 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Péter Magyar | beeld = Péter Magyar MEP (2024) (cropped).jpg | beeldonderskrif = Magyar in 2024 | geboortedatum = {{birth date and age|1981|3|16|df=y}} | geboorteplek = [[Boedapest]], [[Hongarye]] | party = [[Tisza-party|Tisza]] (sedert 2024)<br/>[[Fidesz]] (2002–2024) | orde = Eerste minister van [[Hongarye]] | termynaanvang = 9 Mei 2026 | president = Tamás Sulyok | vise = Anita Orbán | voorganger = [[Viktor Orbán]] | orde1 = President van die [[Tisza-party]] | termynaanvang1 = 22 Julie 2024 | vise1 = {{ubl | Zoltán Tarr | Márk Radnai | Ágnes Forsthoffer }} | voorganger1 = Attila Szabó | orde2 = Lid van die Nasionale Vergadering van Hongarye | termynaanvang2 = 9 Mei 2026 | voorganger2 = Miklós Hajnal | orde3 = Lid van die [[Europese Parlement]] | termynaanvang3 = 16 Julie 2024 | termyneinde3 = 9 Mei 2026 | eggenoot = {{marriage|Judit Varga|2006|2023|end=div}} | kinders = 3 | alma_mater = Pázmány Péter Katolieke Universiteit ([[Juris Doctor|JD]]) | handtekening = Péter Magyar signature.svg | webtuiste = }} '''Péter Magyar''' (<small>[[Hongaars|Hongaarse]] uitspraak:</small> [ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]; gebore [[16 Maart]] [[1981]]) is ’n [[Hongarye|Hongaarse]] [[Politiek|politikus]] en [[regsgeleerde]] wat sedert 9 Mei 2026 die Eerste Minister van Hongarye is. Van Julie 2024 totdat hy Eerste Minister geword het, het hy as 'n lid van die [[Europese Parlement]] gedien, en hy is ook die president van die [[Tisza-party]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78l7vyylgqo|title=Péter Magyar, the former Orban ally vying for power in Hungary|date=2026-04-11|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> As ’n voormalige lid van Hongarye se regerende party [[Fidesz]], onder leiding van [[Viktor Orbán]], het hy landswye aandag getrek toe hy sy bedanking uit alle regeringsverwante poste openbaar aangekondig het te midde van ’n presidensiële kwytskeldingskandaal in Februarie 2024, toe die destydse Hongaarse president Katalin Novák die voormalige adjunkdirekteur van ’n kinderhuis, Endre Kónya, begenadig het, wat skuldig bevind is daaraan dat hy gehelp het om kinderseksuele mishandeling deur sy meerdere toe te smeer deur een van die slagoffers te dwing om sy getuienis terug te trek. Gevolglik het Magyar begin om sy diepe ontevredenheid oor hoe Fidesz die land bestuur, uit te spreek. Op 15 Maart 2024 het hy sy voorneme aangekondig om ’n nuwe politieke platform te stig vir burgers wat ontevrede is met sowel die regering as die gevestigde opposisie. Hy het die leierskap oorgeneem van die voorheen onbekende Tisza-party (''Tisztelet és Szabadság''; Respek en Vryheid) en het na vore getree as die mees prominente opposisieleier. In die 2024 Europese Parlementsverkiesing in Hongarye het sy party tweede plek behaal agter Fidesz, met byna 30%, die hoogste aantal en persentasie stemme deur enige nie-Fidesz-party sedert 2006. Magyar het die Tisza-party gelei in die parlementsverkiesing wat op 12 April 2026 gehou is. Tisza het Fidesz met ’n oorweldigende oorwinning uit die mag verdryf. Die party het 141 setels gewen, genoeg vir ’n tweederdemeerderheid wat Magyar se regering in staat sou stel om die grondwet te wysig sonder die steun van ander partye. Wat die persentasie setels betref, was dit die grootste mandaat wat nóg deur ’n Hongaarse party in ’n vrye verkiesing verkry is. Die verkiesing het ’n hoë opkoms gehad, met meer as 79% van kiesers wat hul stem uitgebring het — die hoogste opkoms sedert sedert parlementêre demokrasie in die vroeë 1990’s ingestel is.<ref>{{cite web|url=https://politicalcapital.hu/news.php?article_read=1&article_id=3682|title=The Desire for Change Swept Away the Orbán Regime Trapped in Its Own Information Bubble|date=14 April 2026|publisher=Political Capital|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last1=Higgins|first1=Andrew|last2=Rutai|first2=Lili|url=https://www.nytimes.com/2026/04/12/world/europe/hungary-election-orban-magyar.html|title=Orban, Beacon to the Right, Concedes Defeat in Hungary's Election|date=12 April 2026|work=[[The New York Times]]}}</ref> Hy identifiseer homself as ’n "kritiese" pro-Europese en [[Konserwatisme|konserwatief]]-[[Liberalisme|liberale]].<ref name="mppoland">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html|title=Rzucił wyzwanie Orbánowi i ma szansę wygrać. W rozmowie z "Wyborczą" jasno mówi o Polsce, Węgrzech i Ukrainie|last=Kokot|first=Michał|date=12 August 2025|website=Gazeta Wyborcza|language=pl|trans-title=Hy het Orbán uitgedaag en het ’n kans om te wen. In ’n onderhoud met "Gazeta Wyborcza" praat hy duidelik oor Pole, Hongarye en Oekraïne.|access-date=12 August 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Europese Raad}} {{Current NATO leaders}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Lede van die Europese Parlement]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] 9zj5j42vs63gzxv0iqaubd94r7y9vfl 2966809 2966807 2026-09-12T17:56:36Z StarDeg 27743 2966809 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Péter Magyar | beeld = Péter Magyar MEP (2024) (cropped).jpg | beeldonderskrif = Magyar in 2024 | geboortedatum = {{birth date and age|1981|3|16|df=y}} | geboorteplek = [[Boedapest]], [[Hongarye]] | party = [[Tisza-party|Tisza]] (sedert 2024)<br/>[[Fidesz]] (2002–2024) | orde = Eerste minister van [[Hongarye]] | termynaanvang = 9 Mei 2026 | president = Tamás Sulyok | vise = Anita Orbán | voorganger = [[Viktor Orbán]] | orde1 = President van die [[Tisza-party]] | termynaanvang1 = 22 Julie 2024 | vise1 = {{ubl | Zoltán Tarr | Márk Radnai | Ágnes Forsthoffer }} | voorganger1 = Attila Szabó | orde2 = Lid van die Nasionale Vergadering van Hongarye | termynaanvang2 = 9 Mei 2026 | voorganger2 = Miklós Hajnal | orde3 = Lid van die [[Europese Parlement]] | termynaanvang3 = 16 Julie 2024 | termyneinde3 = 9 Mei 2026 | eggenoot = {{marriage|Judit Varga|2006|2023|end=div}} | kinders = 3 | alma_mater = Pázmány Péter Katolieke Universiteit ([[Juris Doctor|JD]]) | handtekening = Péter Magyar signature.svg | webtuiste = }} '''Péter Magyar''' (<small>[[Hongaars|Hongaarse]] uitspraak:</small> [ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]; gebore [[16 Maart]] [[1981]]) is ’n [[Hongarye|Hongaarse]] [[Politiek|politikus]] en [[regsgeleerde]] wat sedert 9 Mei 2026 die Eerste Minister van Hongarye is. Van Julie 2024 totdat hy Eerste Minister geword het, het hy as 'n lid van die [[Europese Parlement]] gedien, en hy is ook die president van die [[Tisza-party]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78l7vyylgqo|title=Péter Magyar, the former Orban ally vying for power in Hungary|date=2026-04-11|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> As ’n voormalige lid van Hongarye se regerende party [[Fidesz]], onder leiding van [[Viktor Orbán]], het hy landswye aandag getrek toe hy sy bedanking uit alle regeringsverwante poste openbaar aangekondig het te midde van ’n presidensiële kwytskeldingskandaal in Februarie 2024, toe die destydse Hongaarse president Katalin Novák die voormalige adjunkdirekteur van ’n kinderhuis, Endre Kónya, begenadig het, wat skuldig bevind is daaraan dat hy gehelp het om kinderseksuele mishandeling deur sy meerdere toe te smeer deur een van die slagoffers te dwing om sy getuienis terug te trek. Gevolglik het Magyar begin om sy diepe ontevredenheid oor hoe Fidesz die land bestuur, uit te spreek. Op 15 Maart 2024 het hy sy voorneme aangekondig om ’n nuwe politieke platform te stig vir burgers wat ontevrede is met sowel die regering as die gevestigde opposisie. Hy het die leierskap oorgeneem van die voorheen onbekende Tisza-party (''Tisztelet és Szabadság''; Respek en Vryheid) en het na vore getree as die mees prominente opposisieleier. In die 2024 Europese Parlementsverkiesing in Hongarye het sy party tweede plek behaal agter Fidesz, met byna 30%, die hoogste aantal en persentasie stemme deur enige nie-Fidesz-party sedert 2006. Magyar het die Tisza-party gelei in die parlementsverkiesing wat op 12 April 2026 gehou is. Tisza het Fidesz met ’n oorweldigende oorwinning uit die mag verdryf. Die party het 141 setels gewen, genoeg vir ’n tweederdemeerderheid wat Magyar se regering in staat sou stel om die grondwet te wysig sonder die steun van ander partye. Wat die persentasie setels betref, was dit die grootste mandaat wat nóg deur ’n Hongaarse party in ’n vrye verkiesing verkry is. Die verkiesing het ’n hoë opkoms gehad, met meer as 79% van kiesers wat hul stem uitgebring het — die hoogste opkoms sedert sedert parlementêre demokrasie in die vroeë 1990’s ingestel is.<ref>{{cite web|url=https://politicalcapital.hu/news.php?article_read=1&article_id=3682|title=The Desire for Change Swept Away the Orbán Regime Trapped in Its Own Information Bubble|date=14 April 2026|publisher=Political Capital|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last1=Higgins|first1=Andrew|last2=Rutai|first2=Lili|url=https://www.nytimes.com/2026/04/12/world/europe/hungary-election-orban-magyar.html|title=Orban, Beacon to the Right, Concedes Defeat in Hungary's Election|date=12 April 2026|work=[[The New York Times]]}}</ref> Hy identifiseer homself as ’n "kritiese" pro-Europese en [[Konserwatisme|konserwatief]]-[[Liberalisme|liberale]].<ref name="mppoland">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html|title=Rzucił wyzwanie Orbánowi i ma szansę wygrać. W rozmowie z "Wyborczą" jasno mówi o Polsce, Węgrzech i Ukrainie|last=Kokot|first=Michał|date=12 August 2025|website=Gazeta Wyborcza|language=pl|trans-title=Hy het Orbán uitgedaag en het ’n kans om te wen. In ’n onderhoud met "Gazeta Wyborcza" praat hy duidelik oor Pole, Hongarye en Oekraïne.|access-date=12 August 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Europese Raad}} {{Current NATO leaders}} {{Leiers van NAVO-lidlande}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Lede van die Europese Parlement]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] kfypr9v7k4xiuuliod6ko3u0pvyv0l6 2966811 2966809 2026-09-12T17:58:05Z StarDeg 27743 2966811 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Péter Magyar | beeld = Péter Magyar MEP (2024) (cropped).jpg | beeldonderskrif = Magyar in 2024 | geboortedatum = {{birth date and age|1981|3|16|df=y}} | geboorteplek = [[Boedapest]], [[Hongarye]] | party = [[Tisza-party|Tisza]] (sedert 2024)<br/>[[Fidesz]] (2002–2024) | orde = Eerste minister van [[Hongarye]] | termynaanvang = 9 Mei 2026 | president = Tamás Sulyok | vise = Anita Orbán | voorganger = [[Viktor Orbán]] | orde1 = President van die [[Tisza-party]] | termynaanvang1 = 22 Julie 2024 | vise1 = {{ubl | Zoltán Tarr | Márk Radnai | Ágnes Forsthoffer }} | voorganger1 = Attila Szabó | orde2 = Lid van die Nasionale Vergadering van Hongarye | termynaanvang2 = 9 Mei 2026 | voorganger2 = Miklós Hajnal | orde3 = Lid van die [[Europese Parlement]] | termynaanvang3 = 16 Julie 2024 | termyneinde3 = 9 Mei 2026 | eggenoot = {{marriage|Judit Varga|2006|2023|end=div}} | kinders = 3 | alma_mater = Pázmány Péter Katolieke Universiteit ([[Juris Doctor|JD]]) | handtekening = Péter Magyar signature.svg | webtuiste = }} '''Péter Magyar''' (<small>[[Hongaars|Hongaarse]] uitspraak:</small> [ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]; gebore [[16 Maart]] [[1981]]) is ’n [[Hongarye|Hongaarse]] [[Politiek|politikus]] en [[regsgeleerde]] wat sedert 9 Mei 2026 die Eerste Minister van Hongarye is. Van Julie 2024 totdat hy Eerste Minister geword het, het hy as 'n lid van die [[Europese Parlement]] gedien, en hy is ook die president van die [[Tisza-party]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c78l7vyylgqo|title=Péter Magyar, the former Orban ally vying for power in Hungary|date=2026-04-11|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2026-04-12}}</ref> As ’n voormalige lid van Hongarye se regerende party [[Fidesz]], onder leiding van [[Viktor Orbán]], het hy landswye aandag getrek toe hy sy bedanking uit alle regeringsverwante poste openbaar aangekondig het te midde van ’n presidensiële kwytskeldingskandaal in Februarie 2024, toe die destydse Hongaarse president Katalin Novák die voormalige adjunkdirekteur van ’n kinderhuis, Endre Kónya, begenadig het, wat skuldig bevind is daaraan dat hy gehelp het om kinderseksuele mishandeling deur sy meerdere toe te smeer deur een van die slagoffers te dwing om sy getuienis terug te trek. Gevolglik het Magyar begin om sy diepe ontevredenheid oor hoe Fidesz die land bestuur, uit te spreek. Op 15 Maart 2024 het hy sy voorneme aangekondig om ’n nuwe politieke platform te stig vir burgers wat ontevrede is met sowel die regering as die gevestigde opposisie. Hy het die leierskap oorgeneem van die voorheen onbekende Tisza-party (''Tisztelet és Szabadság''; Respek en Vryheid) en het na vore getree as die mees prominente opposisieleier. In die 2024 Europese Parlementsverkiesing in Hongarye het sy party tweede plek behaal agter Fidesz, met byna 30%, die hoogste aantal en persentasie stemme deur enige nie-Fidesz-party sedert 2006. Magyar het die Tisza-party gelei in die parlementsverkiesing wat op 12 April 2026 gehou is. Tisza het Fidesz met ’n oorweldigende oorwinning uit die mag verdryf. Die party het 141 setels gewen, genoeg vir ’n tweederdemeerderheid wat Magyar se regering in staat sou stel om die grondwet te wysig sonder die steun van ander partye. Wat die persentasie setels betref, was dit die grootste mandaat wat nóg deur ’n Hongaarse party in ’n vrye verkiesing verkry is. Die verkiesing het ’n hoë opkoms gehad, met meer as 79% van kiesers wat hul stem uitgebring het — die hoogste opkoms sedert sedert parlementêre demokrasie in die vroeë 1990’s ingestel is.<ref>{{cite web|url=https://politicalcapital.hu/news.php?article_read=1&article_id=3682|title=The Desire for Change Swept Away the Orbán Regime Trapped in Its Own Information Bubble|date=14 April 2026|publisher=Political Capital|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last1=Higgins|first1=Andrew|last2=Rutai|first2=Lili|url=https://www.nytimes.com/2026/04/12/world/europe/hungary-election-orban-magyar.html|title=Orban, Beacon to the Right, Concedes Defeat in Hungary's Election|date=12 April 2026|work=[[The New York Times]]}}</ref> Hy identifiseer homself as ’n "kritiese" pro-Europese en [[Konserwatisme|konserwatief]]-[[Liberalisme|liberale]].<ref name="mppoland">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html|title=Rzucił wyzwanie Orbánowi i ma szansę wygrać. W rozmowie z "Wyborczą" jasno mówi o Polsce, Węgrzech i Ukrainie|last=Kokot|first=Michał|date=12 August 2025|website=Gazeta Wyborcza|language=pl|trans-title=Hy het Orbán uitgedaag en het ’n kans om te wen. In ’n onderhoud met "Gazeta Wyborcza" praat hy duidelik oor Pole, Hongarye en Oekraïne.|access-date=12 August 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Europese Raad}} {{Current NATO leaders}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Hongarye]] [[Kategorie:Lede van die Europese Parlement]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] h3m0dhnmblexwasv10r84ufdusz92cn 0 463325 2966959 2964893 2026-09-13T06:37:06Z Aliwal2012 39067 /* Samewerking */ 2966959 wikitext text/x-wiki [[Lêer:March and March logo.png|duimnael|logo]] '''March and March''' (gestig in Maart 2024)<ref>https://iol.co.za/news/politics/2025-07-26-is-this-the-new-south-africa-march-and-march-ngo-demands-ids-at-kzn-public-hospitals/</ref> is 'n [[Suid-Afrikaanse]] burgerlike organisasie wat op vreedsame protesaksie teen onwettige immigrasie fokus.<ref>{{cite web |title=About our movement |url=https://marchandmarch.org.za/about |website=marchandmarch.org.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref><ref name="pilane">{{Cite web |last=Pilane |first=Reitumetse |date=2026-06-23 |title=Police watch as anti-foreigner marchers vandalise businesses, join inspections |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-06-23-police-look-on-as-anti-foreigner-marchers-vandalise-businesses-join-inspections/ |access-date=2026-06-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref name="farmer">{{Cite web |last=Farmer |first=Ben |date=21 Junie 2026 |title=Thousands of migrants flee South Africa ahead of anti-foreigner ultimatum |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/terror-and-security/thousands-flee-south-africa-ahead-anti-foreigner-ultimatum/ |website=The Telegraph}}</ref> Die beweging word geassosieer met [[Operation Dudula|Operasie Dudula]] en [[Patriotic Alliance]] se oproep om onwettige en ongedokumenteerde immigrante te deporteer, met die slagspreuk ''Mabahambe'' (Hulle moet gaan) tydens demonstrasies. In 2026 het hul demonstrasies en protesoptogte landwyd versprei en is gekoppel aan 'n aantal [[xenofobie]]se en gewelddadige optrede teen buitelanders.<ref name="pilane" /><ref name="farmer" /><ref>{{Cite web |last=Cooks |first=Tim |date=26 Junie 2026 |title=What is behind South Africa's anti-immigrant protests? |url=https://www.reuters.com/world/africa/what-is-behind-south-africas-anti-immigrant-protests-2026-06-26/ |access-date=26 Junie 2026 |website=Reuters}}</ref> Die March and March het die eerste keer prominensie in Suid-Afrikaanse en internasionale nuusmedia in 2025 verwerf,<ref>{{Cite web |date=2026-05-11 |title='It's organised intimidation': New wave of anti-migrant violence sweeps South Africa |url=https://www.france24.com/en/africa/20260511-organised-intimidation-new-wave-anti-migrant-violence-south-africa |access-date=2026-05-20 |website=France 24 |language=en}}</ref> toe hulle hulself by openbare gesondheidsfasiliteite in [[KwaZulu-Natal]] gestasioneer het.<ref>{{Cite web |last=Luke |first=Amahle |last2=Phasha |first2=Koketso |last3=Mlambo |first3=Sihle |last4=Majadibodu |first4=Simon |date=2025-04-09 |title=Is this the new South Africa? March and March NGO demands IDs at KZN public hospitals |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-07-26-is-this-the-new-south-africa-march-and-march-ngo-demands-ids-at-kzn-public-hospitals/ |access-date=2026-06-05 |website=IOL |language=en}}</ref> Die beweging het vrywilligers buite regeringsklinieke en hospitale gestasioneer en gefokus op poortwagters. Dit het by Addington-hospitaal, R. K Khan-hospitaal en ander openbare gesondheidsorgfasiliteite plaasgevind. Vrywilligers het daarop aangedring dat 'n ID-dokument getoon moet word om toegang te verkry.<ref>{{Cite web |last=Yoganathan |first=Venilla |date=2025-07-30 |title=Anti-foreigner group ups ante at healthcare facilities |url=https://www.medicalbrief.co.za/anti-foreigner-group-ups-ante-at-healthcare-facilities/ |access-date=2026-06-05 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref> Aan die begin van 2026 het die leierskap die einde van hul veldtog van hekwagklinieke en hospitale aangekondig;<ref>{{Cite web |last=Sithole |first=Wendy |date=2026-01-07 |title=March-And-March to cease hospitals, clinics blockades |url=https://www.citizen.co.za/berea-mail/news-headlines/2026/01/07/march-and-march-to-cease-hospitals-clinics-blockades/ |access-date=2026-06-05 |website=Berea Mail |language=en}}</ref> en 'n aantal anti-immigrasie-protesoptogte regoor die land georganiseer wat die 2026 anti-immigrantbeweging in Suid-Afrika aan die gang gesit het en 'n '30 Junie'-sperdatum ingestel het.<ref name=":0">{{Cite web |last=O'Regan |first=Victoria |date=2026-06-25 |title=Xenophobic unrest — a crisis co-written by March and March and SA’s political class |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-06-25-xenophobic-unrest-a-crisis-co-written-by-march-and-march-and-sas-political-class/ |access-date=2026-06-26 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die fokus het toe verskuif na protes buite Addington Primary School met MK en Operation Dudula wat saamwerk.<ref>{{Cite web |last=Mabaso |first=Nhlanhla |title=KZN Education MEC criticises ongoing protests at Addington Primary School |url=https://www.ewn.co.za/2026/01/30/kzn-education-mec-criticises-ongoing-protests-at-addington-primary-school |access-date=2026-06-05 |website=EWN |language=en}}</ref> Aan die einde van Maart 2026 het die beweging 'n protes gereël teen die kroning van 'n Nigeriër wat as die Igwe Ndigbo gekroon is in [[Oos-Londen|KuGompo-stad]] in die [[Oos-Kaap]].<ref>{{Cite web |last=Asanda |first=Nini |title=Protest over Nigerian king turns violent in Eastern Cape |url=https://www.sowetan.co.za/news/2026-03-31-protest-over-nigerian-king-turns-violent-in-eastern-cape/|access-date=2026-06-30 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Voormalige radio-aanbieder [[Ngizwe Mchunu]], tradisionele leiers, burgerlike bewegings en politieke partye, insluitend [[ActionSA]], en die [[Patriotic Alliance]], het by die demonstrasie aangesluit en die seremonie as onwettig veroordeel. Die demonstrasies het gewelddadig geword met motors en winkels van buitelandse burgers wat aan die brand gesteek is.<ref>{{Cite web |last=Nel |first=Brandon |title=Eastern Cape protests turn violent over Nigerian kings coronation|url=https://capetimes.co.za/news/2026-03-31-eastern-cape-protests-turn-violent-over-nigerian-kings-coronation/|access-date=2026-06-30 |website=Capetimes.co.za |language=en}}</ref> ==Leierskap== March and March is geregistreer as 'n [[nie-winsgewende organisasie]]<ref>{{Cite news |last=Pindulaadmin |date=Mei 2026 |title=March and March |url=https://www.pindula.co.zw/March_and_March |access-date=5 Junie 2026 |work=Pindula}}</ref> en word gelei deur [[Jacinta Ngobese-Zuma]]. Ngobese-Zuma is 'n bekroonde voormalige radiopersoonlikheid wat as radio-aanbieder op Vuma FM gewerk het.<ref name="presenter">{{cite web |title=Presenter takes legal action against Vuma FM over termination of contract |url=https://sundaytribune.co.za/news/2025-08-27-presenter-takes-legal-action-against-vuma-fm-over-termination-of-contract/ |website=sunday tribune.co.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref> Sy is in 2025 sonder redes van die stasie ontslaan.<ref name="presenter" /> Dit is aanvanklik gekenmerk as 'n burgergeleide groep in Durban, wat staatsmislukkings aanspreek.<ref>{{Cite web |last=Simelane |first=Bheki C. |date=2026-04-29 |title=March and March moves into Gauteng as anti-foreigner sentiment swells ahead of elections |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-04-29-march-and-march-moves-into-gauteng-as-anti-foreigner-sentiment-swells-ahead-of-elections/ |access-date=2026-05-20 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Namate die organisasie gegroei het, het die groep begin fokus op onwettige migrante en hul bydrae tot Suid-Afrika se huidige uitdagings. Kritici en ander kommentators het aangevoer dat staatsbeleid oor grensbeheer, dienslewering en misdaad ook faktore is.<ref>{{Cite news |last=Gumede {{!}} AP |first=Mogomotsi Magome and Michelle |date=2026-04-29 |title=Hundreds march in Johannesburg against illegal migration as shops shut over looting fears. |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/29/south-africa-illegal-immigration-march-protests/c4250f8a-43cd-11f1-b19d-32431046b5b4_story.html |access-date=2026-05-20 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Die organisasie het takke in verskeie provinsies, en in April en Mei 2026 het March en March demonstrasies teen ongedokumenteerde migrante in [[Pretoria]], [[Johannesburg]] en [[Durban]] georganiseer.<ref>{{Cite news |last=Mabona |first=Warren |date=28 April 2026 |title=Pretoria disrupted by anti-immigrant march |url=https://groundup.org.za/article/pretoria-disrupted-by-anti-immigrant-march/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260507144200/https://groundup.org.za/article/pretoria-disrupted-by-anti-immigrant-march/ |archive-date=7 Mei 2026 |access-date=25 May 2026 |work=GroundUp |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sebata |first=Silindelo |date=29 April 2026 |title=March and March turns focus to Johannesburg |url=https://www.enca.com/news-top-stories-videos/march-and-march-turns-focus-johannesburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043921/https://www.enca.com/news-top-stories-videos/march-and-march-turns-focus-johannesburg |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=[[ENCA]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Buthelezi |first=Siphesihle |date=21 April 2026 |title=March and March Durban CBD clean-up campaigns: Concern over business disruptions |url=https://iol.co.za/mercury/news/2026-04-21-march-and-march-durban-cbd-clean-up-campaigns-concern-over-business-disruptions/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043918/https://iol.co.za/mercury/news/2026-04-21-march-and-march-durban-cbd-clean-up-campaigns-concern-over-business-disruptions/ |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=Independent Online |language=en}}</ref> Verslae lui dat ten minste twee Nigeriese mans in afsonderlike voorvalle in Johannesburg gedurende hierdie tydperk dood is.<ref>{{Cite news |last=Onje |first=Ojochenemi |date=28 April 2026 |title=Two Nigerians killed in fresh xenophobic attacks in South Africa |url=https://businessday.ng/news/article/two-nigerians-killed-in-fresh-xenophobic-attacks-in-south-africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520043918/https://businessday.ng/news/article/two-nigerians-killed-in-fresh-xenophobic-attacks-in-south-africa/ |archive-date=20 Mei 2026 |access-date=25 Mei 2026 |work=BusinessDay |language=en}}</ref> Nog 'n burgerlike aktivis en leier van die Insizwa Nobunsizwa Development Foundation, Nkosikhona ‘Phakel’umthakathi’ Ndabandaba, wat by die demonstrasies wat deur March en March georganiseer is, aangesluit en gelei het, het gesê: "Ons pleit nie vir enige geweld teen ons broers en susters uit ander lande nie. Al wat ons wil hê, is dat hulle wettiglik in ons land kom en dat hulle nie ons kinders dwelms moet voer of allerhande misdade moet pleeg nie."<ref>{{cite web |last1=Hope |first1=Ntanzi |title=KZN police, March and March pledge peaceful protests on Junie 30 |url=https://iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/2026-06-26-civil-society-leaders-in-kwazulu-natal-advocate-for-peaceful-protests-ahead-of-june-30-deadline/ |website=iol.co.za |access-date=28 Junie 2026}}</ref> Die organisasie beweer dat hulle apolities is, maar is gekoppel aan die [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto weSizwe]] (MK) politieke party.<ref name=":0" /> ===30 Junie sperdatum en protesaksies=== March and March-filiaal en leier van Insizwa nobunsizwa Nkosikhona Ndabandaba het 'n kennisgewing uitgereik vir alle onwettige buitelanders in Suid-Afrika om te vertrek. Die datum van 30 Junie 2026 is die eerste keer op 7 Desember 2025 uitgereik as 'n kennisgewing van ses maande om hulle toe te laat om voor te berei vir vertrek.<ref>{{cite web |last1=Buthelezi |first1=Siphesihle |title=Anti-illegal immigration group reassures public ahead of June 30 deadline |url=https://iol.co.za/mercury/news/2026-05-28-anti-illegal-immigration-group-reassures-public-ahead-of-june-30-deadline/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die sperdatum het paniek veroorsaak onder vlugtelinggemeenskappe en burgerlike samelewingsgroepe. Vroeg in Junie het duisende Malawiese burgers by Sherwood Park in [[Durban]] begin bymekaarkom uit vrees om aangeval te word.<ref>{{cite web |last1=Nxumalo |first1=Sakhiseni |title=Thousands of foreign nationals seek refuge at Durban park as June 30 deadline looms |url=https://www.news24.com/southafrica/news/thousands-of-foreign-nationals-seek-refuge-at-durban-park-as-june-30-deadline-looms-20260612-0836 |website=news24 |access-date=1 July 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Comins |first1=Lyse |title=SA xenophobia: Births, rising fury and the state's deportation crackdown |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-16-sa-xenophobia-births-rising-fury-and-the-state-s-deportation-crackdown/#google_vignette |website=mg|access-date=1 Julie 2026}}</ref> Onwettige immigrante van [[Zimbabwe]] het ook na die Zimbabwiese konsulaat in [[Kaapstad]] begin stroom, in die hoop om Suid-Afrika voor 30 Junie te kan verlaat.<ref>{{cite web |title=Zimbabwean nationals flock to Cape Town Consulate |url=https://www.enca.com/news/zimbabwean-nationals-flock-cape-town-consulate |website=enca |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die onsekerheid oor wat op 30 Junie sou gebeur, het vrees en gerugte regoor die land versprei. Die Suid-Afrikaanse regering het gereageer deur 'n besteding van R600 miljoen aan te kondig om mense te beskerm en potensiële [[geweld]] te verminder.<ref>{{cite web |last1=Massango |first1=Alberto |title=South African Government announces R600-million plan to address xenophobic unrest |url=https://aimnews.org/2026/06/28/south-african-government-announces-r600-million-plan-to-address-xenophobic-unrest/ |website=aimnews |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die waarnemende polisieminister, [[Firoz Cachalia]], het onthul dat R600 miljoen van die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) herlei is om operasionele gereedheid te verseker voor die beplande landwye betogings op 30 Junie.<ref>{{cite web |last1=Nel |first1=Brandon |title=Police pour R600m into 30 Junie security plan |url=https://iol.co.za/news/2026-06-23-police-pour-r600m-into-june-30-security-plan/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Op die vasgestelde dag van 30 Junie was meer as 20 burgerlike groepe deel van proteste wat in alle provinsies van Suid-Afrika georganiseer is. Volgens ''[[Mail & Guardian]]'' "was die betogings grootliks vreedsaam, met optoggangers wat deur die loop van die dag deur polisiebeamptes vergesel is."<ref>{{cite web |last1=M&G Reporters |title=30 Junie demonstrations conclude relatively peacefully |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-30-30-june-demonstrations-conclude-relatively-peacefully/ |website=mg |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Groot skares betogers is gesien in stede soos Johannesburg, Durban, [[Oos-Londen|KuGompo]], [[Bloemfontein]], [[Pretoria]] en Kaapstad, terwyl kleiner skares byeengekom het in dorpe soos [[Hermanus]], [[Gqeberha]], [[Kroonstad]], [[Zeerust]], [[Tzaneen]], [[Thohoyandou]] en [[Kimberley]], met geïsoleerde voorvalle van intimidasie en geweld.<ref>{{cite web |last1=iol Repoters |title=How June 30 unfolded: Peaceful protests, isolated violence and a movement that isn't over |url=https://iol.co.za/news/south-africa/2026-06-30-june-30-d-day-comes-and-goes-as-peaceful-protests-mark-anti-immigration-day/ |access-date=1 Julie 2026}}</ref> In [[Hillbrow]] is drie Nigeriërs in hegtenis geneem nadat hulle op betogers geskiet het en 'n 17-jarige gewond het.<ref>{{cite web |last1=Ngcobo, Maseko |first1=Khanyisile, Nomsa |title=Thousands of anti-migrant protesters march in South Africa amid heavy police presence |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy4eq1l184po |website=bbc |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Optogte het ook plaasgevind in townships soos Thembisa, [[Soweto]], [[Thokoza]], [[Tsakane]], [[EMalahleni]] en [[Nquthu]].<ref>{{cite web |last1=Mothoa |first1=Seipati |title=Thembisa protesters vow to keep marching until foreign-run shops close |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-06-30-thembisa-protesters-vow-to-keep-marching-until-foreign-run-shops-close/ |website=timeslive |access-date=1 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=NovaNews Reporters |title=30 Junie shutdown: Here's what's happening - Live updates |url=https://novanews.co.za/30-june-shutdown-heres-whats-happening/ |website=novenews |access-date=1 Julie 2026}}</ref> Die totale aantal landwye proteste word as 120 aangemeld, met 108 vreedsaam, terwyl 12 voorvalle van geweld aangemeld is.<ref>{{cite web |last1=Majadibodu |first1=Simon |title=NatJoints: Most of 900 arrested during June 30 protests were illegal foreigners |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2026-07-01-natjoints-most-of-900-arrested-during-june-30-protests-were-illegal-foreigners/ |website=iol.co.za |access-date=1 Julie 2026}}</ref> ==Samewerking== In Augustus 2026 het March and March 'n vennootskap met [[AfriForum]] gevorm om [[korrupsie]] te beveg en die regering aanspreeklik te hou.<ref>{{Cite web |last=Hip |first=Chante Ho |title=AfriForum, March and March form unlikely alliance on community safety, anti-crime work |url=https://www.ewn.co.za/2026/08/20/afriforum-march-and-march-form-unlikely-alliance-on-community-safety-anti-crime-work |access-date=2026-08-21 |website=EWN |language=en}}</ref> Die samewerking sal ook fokus op kwessies soos gemeenskapsveiligheid op grondvlak, regskwessies, onderwys en misdaadbestrydingsinisiatiewe in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web |last=TimesLIVE |first=TimesLIVE |date=2026-08-20 |title=POLL {{!}} Is the partnership between March and March and AfriForum positive for civil society? |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-08-20-poll-is-the-partnership-between-march-and-march-and-afriforum-positive-for-civil-society/ |access-date=2026-08-21 |website=TimesLIVE |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=AfriForum, March and March forge alliance to bypass ‘State failure’ |url=https://www.polity.org.za/article/afriforum-march-and-march-forge-alliance-to-bypass-state-failure-2026-08-19 |access-date=2026-08-21 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref> ==Sien ook== *[[Xenofobie in Suid-Afrika]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Onluste in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse samelewing]] f6ml96i1ngke9yla3zq1qxgtz7m1aup 0 464386 2966762 2921129 2026-09-12T13:17:44Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ 2966762 wikitext text/x-wiki Die '''[[1976 Formule Een-seisoen|1976]] [[Spaanse Grand Prix]]''' is op 2 Mei 1976 op die [[Jarama-renbaan]] in Madrid, Spanje gehou. Dit was die vierde wedren van die seisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Rondes ! Tyd|Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 11 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 75 | 1:42:20.43 | 1 | '''9''' |- ! 2 | 1 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 75 | + 30.97 | 2 | '''6''' |- ! 3 | 6 | {{SE-VLAG}} '''[[Gunnar Nilsson]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 75 | + 48.02 | 7 | '''4''' |- ! 4 | 7 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]''' | 74 | + 1 Ronde | 12 | '''3''' |- ! 5 | 22 | {{NZ-VLAG}} '''[[Chris Amon]]''' | '''[[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 74 | + 1 Ronde | 10 | '''2''' |- ! 6 | 8 | {{BR-VLAG}} '''[[José Carlos Pace|Carlos Pace]]''' | '''[[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]''' | 74 | + 1 Ronde | 11 | '''1''' |- ! 7 | 20 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 21 | |- ! 8 | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 22 | |- ! 9 | 19 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 20 | |- ! 10 | 21 | {{FR-VLAG}} [[Michel Leclere]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 73 | + 2 Rondes | 23 | |- ! 11 | 2 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 72 | + 3 Rondes | 5 | |- ! 12 | 26 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Ligier]]-[[Matra (automerk)|Matra]] | 72 | + 3 Rondes | 8 | |- ! 13 | 37 | {{AU-VLAG}} [[Larry Perkins]] | Boro-[[Ford Motor Company|Ford]] | 72 | + 3 Rondes | 24 | |- ! NF | 12 | {{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 65 | Enjin | 4 | |- ! NF | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 61 | Elektriese probleem | 15 | |- ! NF | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | Enjin | 14 | |- ! NF | 28 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 51 | Enjin | 13 | |- ! NF | 35 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 36 | Ratkas | 18 | |- ! NF | 5 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 34 | Ratkas | 9 | |- ! NF | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Ongeluk | 3 | |- ! NF | 9 | {{IT-VLAG}} [[Vittorio Brambilla]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 21 | Suspensie | 6 | |- ! NF | 34 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 16 | Ratkas | 17 | |- ! NF | 10 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 11 | Transmissie | 16 | |- ! NF | 30 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Transmissie | 19 | |- ! NQ | 18 | {{US-VLAG}} [[Brett Lunger]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | | | | |- ! NQ | 32 | {{CH-VLAG}} [[Loris Kessel]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | | | | |- ! NQ | 25 | {{ES-VLAG}} [[Emilio Zapico]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | | | | |- ! NQ | 33 | {{ES-VLAG}} [[Emilio de Villota]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | | | | |- ! NQ | 24 | {{AT-VLAG}} [[Harald Ertl]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | | | | |- ! NQ | 31 | {{BR-VLAG}} [[Ingo Hoffmann]] | [[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | | | | |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1976]] 03w45fmo5n1rixlgivfrxafdbomtib7 0 464438 2966761 2921475 2026-09-12T13:16:33Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ 2966761 wikitext text/x-wiki Die '''[[1976 Formule Een-seisoen|1976]] Verenigde State Wes Grand Prix''' is op 28 Maart 1976 in [[Long Beach]] gehou. Dit was die derde wedren van die seisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Rondes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 2 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 80 | 1:53:18.471 | 1 | '''9''' |- ! 2 | 1 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 80 | + 42.414 s | 4 | '''6''' |- ! 3 | 4 | {{FR-VLAG}} '''[[Patrick Depailler]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | + 49.972 s | 2 | '''4''' |- ! 4 | 26 | {{FR-VLAG}} '''[[Jacques Laffite]]''' | '''[[Ligier]]-Matra''' | 80 | + 1:12.828 | 12 | '''3''' |- ! 5 | 12 | {{DE-VLAG}} '''[[Jochen Mass]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 80 | + 1:22.292 | 14 | '''2''' |- ! 6 | 30 | {{BR-VLAG}} '''[[Emerson Fittipaldi]]''' | '''[[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 79 | + 1 Ronde | 16 | '''1''' |- ! 7 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 79 | + 1 Ronde | 7 | &nbsp; |- ! 8 | 22 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 78 | + 2 Rondes | 17 | &nbsp; |- ! 9 | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 77 | + 3 Rondes | 13 | &nbsp; |- ! 10 | 10 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 3 Rondes | 6 | &nbsp; |- ! NC | 19 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 70 | + 10 Rondes | 19 | &nbsp; |- ! NC | 28 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | + 11 Rondes | 9 | &nbsp; |- ! NF | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 34 | Suspensie | 11 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 32 | Aandrywing | 5 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Parnelli]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 15 | Waterlek | 15 | &nbsp; |- ! NF | 11 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Ongeluk | 3 | &nbsp; |- ! NF | 34 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 2 | Ongeluk | 18 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{IT-VLAG}} [[Vittorio Brambilla]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Ongeluk | 20 | &nbsp; |- ! NF | 7 | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 0 | Ongeluk | 10 | &nbsp; |- ! NF | 6 | {{SE-VLAG}} [[Gunnar Nilsson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Suspensie | 8 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Verenigde State Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1976]] 7evqll8y7shlez57rchtu7nsc10xkhb 0 464456 2966764 2921618 2026-09-12T13:21:07Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ 2966764 wikitext text/x-wiki Die '''[[1976 Formule Een-seisoen|1976]] [[Formule Een]] [[Monaco Grand Prix]]''' is op [[30 Mei]] [[1976]] in [[Monaco]] gehou. Dit was die sesde wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 1 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 78 | 1:59:51.47 | 1 | '''9''' |- ! 2 | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} '''[[Jody Scheckter]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 78 | + 11.13 | 5 | '''6''' |- ! 3 | 4 | {{FR-VLAG}} '''[[Patrick Depailler]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 78 | + 1:04.84 | 4 | '''4''' |- ! 4 | 34 | {{DE-VLAG}} '''[[Hans Joachim Stuck]]''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 77 | + 1 Ronde | 6 | '''3''' |- ! 5 | 12 | {{DE-VLAG}} '''[[Jochen Mass]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 77 | + 1 Ronde | 11 | '''2''' |- ! 6 | 30 | {{BR-VLAG}} '''[[Emerson Fittipaldi]]''' | '''[[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 77 | + 1 Ronde | 7 | '''1''' |- ! 7 | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 1 Ronde | 15 | &nbsp; |- ! 8 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 76 | + 2 Rondes | 10 | &nbsp; |- ! 9 | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 76 | + 2 Rondes | 13 | &nbsp; |- ! 10 | 28 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 76 | + 2 Rondes | 17 | &nbsp; |- ! 11 | 21 | {{FR-VLAG}} [[Michel Leclere]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 76 | + 2 Rondes | 18 | &nbsp; |- ! 12 | 26 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Ligier]]-Matra | 75 | Ongeluk | 8 | &nbsp; |- ! 13 | 22 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 4 Rondes | 12 | &nbsp; |- ! 14 | 2 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 73 | Ongeluk | 2 | &nbsp; |- ! NF | 6 | {{SE-VLAG}} [[Gunnar Nilsson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 39 | Enjin | 16 | &nbsp; |- ! NF | 10 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 26 | Ongeluk | 3 | &nbsp; |- ! NF | 11 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 24 | Enjin | 14 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{IT-VLAG}} [[Vittorio Brambilla]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 9 | Suspensie | 9 | &nbsp; |- ! NF | 19 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 1 | Botsing | 19 | &nbsp; |- ! NF | 7 | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 0 | Ongeluk | 20 | &nbsp; |- ! NQ | 20 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! NQ | 38 | {{FR-VLAG}} [[Henri Pescarolo]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Monaco Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1976]] 9gnkx2rdzkzleo9zhznnsgcr163jfdb 0 464467 2966763 2921651 2026-09-12T13:20:17Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ 2966763 wikitext text/x-wiki Die '''[[1976 Formule Een-seisoen|1976]] [[Formule Een]] [[Belgiese Grand Prix]]''' is op [[16 Mei]] [[1976]] op [[Zolder-renbaan|Zolder]] in [[België]] gehou. Dit was die vyfde wedren van die kampioenskapseisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 1 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 70 | 1:42:53.23 | 1 | '''9''' |- ! 2 | 2 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 70 | + 3.46 | 2 | '''6''' |- ! 3 | 26 | {{FR-VLAG}} '''[[Jacques Laffite]]''' | '''[[Ligier]]-Matra''' | 70 | + 35.38 | 6 | '''4''' |- ! 4 | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} '''[[Jody Scheckter]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 70 | + 1:31.00 | 7 | '''3''' |- ! 5 | 19 | {{AU-VLAG}} '''[[Alan Jones]]''' | '''[[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 69 | + 1 Ronde | 16 | '''2''' |- ! 6 | 12 | {{DE-VLAG}} '''[[Jochen Mass]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 69 | + 1 Ronde | 18 | '''1''' |- ! 7 | 28 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | + 1 Ronde | 17 | &nbsp; |- ! 8 | 37 | {{AU-VLAG}} [[Larry Perkins]] | Boro-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | + 1 Ronde | 20 | &nbsp; |- ! 9 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | + 1 Ronde | 14 | &nbsp; |- ! 10 | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 68 | + 2 Rondee | 13 | &nbsp; |- ! 11 | 21 | {{FR-VLAG}} [[Michel Leclere]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 68 | + 2 Rondee | 25 | &nbsp; |- ! 12 | 32 | {{CH-VLAG}} [[Loris Kessel]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 63 | + 7 Rondee | 23 | &nbsp; |- ! DNF | 18 | {{US-VLAG}} [[Brett Lunger]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 62 | Elektriese probleem | 26 | &nbsp; |- ! DNF | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace-renbaan|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 58 | Elektriese probleem | 9 | &nbsp; |- ! DNF | 22 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 51 | Ongeluk | 8 | &nbsp; |- ! DNF | 11 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 35 | Ratkas | 3 | &nbsp; |- ! DNF | 34 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 33 | Suspensie | 15 | &nbsp; |- ! DNF | 24 | {{AT-VLAG}} [[Harald Ertl]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 31 | Enjin | 24 | &nbsp; |- ! DNF | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 29 | Enjin | 4 | &nbsp; |- ! DNF | 5 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | Aandrywing | 11 | &nbsp; |- ! DNF | 33 |{{BE-VLAG}} [[Patrick Neve]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 26 | Halfas | 19 | &nbsp; |- ! DNF | 35 |{{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 21 | Enjin | 21 | &nbsp; |- ! DNF | 7 |{{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 17 | Enjin | 12 | &nbsp; |- ! DNF | 10 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 16 | Ongeluk | 10 | &nbsp; |- ! DNF | 6 | {{SE-VLAG}} [[Gunnar Nilsson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 7 | Ongeluk | 22 | &nbsp; |- ! DNF | 9 | {{IT-VLAG}} [[Vittorio Brambilla]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 6 | Aandrywing | 5 | &nbsp; |- ! DNQ | 30 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | &nbsp; | | | &nbsp; |- ! DNQ | 20 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | &nbsp; | | | &nbsp; |- ! DNQ | 25 | {{GB-VLAG}} [[Guy Edwards]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Belgiese Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1978]] fb3esezr2e2l0z9v5gvv5ylmsofbqn0 14 464651 2966996 2922851 2026-09-13T10:43:02Z JMK 649 +kat 2966996 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Christiaan de Wet}} [[Kategorie:Boeregeneraals]] [[Kategorie:Maritz-rebellie]] s10fterwjxybg8t379oeliiw22mlfpa 14 464824 2966995 2924740 2026-09-13T10:41:44Z JMK 649 +kat 2966995 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Koos de la Rey}} [[Kategorie:Boeregeneraals]] [[Kategorie:Maritz-rebellie]] 4atvihxjc35k3wpz6ajcauqdzkgukc8 0 465206 2966765 2928827 2026-09-12T13:22:21Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ 2966765 wikitext text/x-wiki Die '''[[1976 Formule Een-seisoen|1976]] [[Formule Een]] [[Sweedse Grand Prix]]''' is op 13 Junie 1976 op die [[Skandinawiese Renbaan]] in Anderstorp, [[Swede]] gehou. Dit was die sewende wedren van die seisoen. == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Rondes ! Tyd/Rede vir uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} '''[[Jody Scheckter]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 72 | 1:46:53.729 | 1 | '''9''' |- ! 2 | 4 | {{FR-VLAG}} '''[[Patrick Depailler]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 72 | + 19.766 | 4 | '''6''' |- ! 3 | 1 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 72 | + 33.866 | 5 | '''4''' |- ! 4 | 26 | {{FR-VLAG}} '''[[Jacques Laffite]]''' | '''[[Ligier]]-Matra''' | 72 | + 55.819 | 7 | '''3''' |- ! 5 | 11 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 72 | + 59.483 | 8 | '''2''' |- ! 6 | 2 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 72 | + 1:00.366 | 11 | '''1''' |- ! 7 | 10 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 72 | + 1:03.493 | 9 | &nbsp; |- ! 8 | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 72 | + 1:11.613 | 10 | &nbsp; |- ! 9 | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | + 1 Ronde | 12 | &nbsp; |- ! 10 | 9 | {{IT-VLAG}} [[Vittorio Brambilla]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | + 1 Ronde | 15 | &nbsp; |- ! 11 | 12 | {{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | + 1 Ronde | 13 | &nbsp; |- ! 12 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | + 1 Ronde | 14 | &nbsp; |- ! 13 | 19 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 71 | + 1 Ronde | 18 | &nbsp; |- ! 14 | 35 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 70 | Enjin | 19 | &nbsp; |- ! 15 | 18 | {{US-VLAG}} [[Brett Lunger]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 70 | + 2 Rondes | 24 | &nbsp; |- ! NF | 24 | {{AT-VLAG}} [[Harald Ertl]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 54 | Tol | 23 | &nbsp; |- ! NF | 34 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 52 | Enjin | 20 | &nbsp; |- ! NF | 5 | {{US-VLAG}} [[Mario Andretti]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 45 | Enjin | 2 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 38 | Ongeluk | 3 | &nbsp; |- ! NF | 21 | {{FR-VLAG}} [[Michel Leclere]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 20 | Enjin | 25 | &nbsp; |- ! NF | 37 | {{AU-VLAG}} [[Larry Perkins]] | [[Boro (Formula 1)|Boro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 18 | Enjin | 22 | &nbsp; |- ! NF | 30 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 10 | Hantering | 21 | &nbsp; |- ! NF | 32 | {{CH-VLAG}} [[Loris Kessel]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 5 | Ongeluk | 26 | &nbsp; |- ! NF | 6 | {{SE-VLAG}} [[Gunnar Nilsson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 2 | Ongeluk | 6 | &nbsp; |- ! NF | 7 | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 2 | Enjin | 16 | &nbsp; |- ! NF | 28 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Ongeluk | 17 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Sweedse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1976]] mmwbedm6sa4dd89z6sylkj8j0dr6nby 1 468323 2966897 2963332 2026-09-12T20:22:09Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966897 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Goue Eeu == Gemeenskap, die artikel [[Goue Eeu]] bestaan reeds. Moet die twee versmelt word? Of is daar 'n fokus verskil? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:13, 28 Augustus 2026 (UTC) rxnjzii941l04ofqfs3jnk5nhjjjf40 1 468422 2966904 2965160 2026-09-12T20:25:31Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966904 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Ratko Mladic: geen ć == Ons gebruik nie in Afrikaans die akritiese tekens van die Kroatiese spelling van Serwiese name nie, soos Milosevic en nie Milošević soos op Wikipedia, nie. Netwerk24 sit die pot mis met Mladić. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:42, 30 Augustus 2026 (UTC) 9jhmgdojkvfau9kq9s3drz1eov6ocu1 0 468439 2966766 2964021 2026-09-12T13:24:01Z Aliwal2012 39067 2966766 wikitext text/x-wiki Die '''[[1976 Formule Een-seisoen|1976]] [[Formule 1]] [[Franse Grand Prix]]''' is op 4 Julie 1976 by [[Paul Ricard-renbaan]] in [[Frankryk]] gehou. ==Uitslag== {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 11 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | 1:40:58.60 | 1 | '''9''' |- ! 2 | 4 | {{FR-VLAG}} '''[[Patrick Depailler]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 12.70 | 3 | '''6''' |- ! 3 | 28 | {{GB-VLAG}} '''[[John Watson]]''' | '''[[Penske Racing|Penske]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 23.55 | 8 | '''4''' |- ! 4 | 8 | {{BR-VLAG}} '''[[José Carlos Pace|Carlos Pace]]''' | '''[[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]''' | 54 | + 24.82 | 5 | '''3''' |- ! 5 | 5 | {{US-VLAG}} '''[[Mario Andretti]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 43.92 | 7 | '''2''' |- ! 6 | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} '''[[Jody Scheckter]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 54 | + 55.07 | 9 | '''1''' |- ! 7 | 34 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 54 | + 1:21.55 | 17 | &nbsp; |- ! 8 | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 54 | + 1:30.67 | 16 | &nbsp; |- ! 9 | 35 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 54 | + 1:53.57 | 20 | &nbsp; |- ! 10 | 20 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | + 1 Ronde | 19 | &nbsp; |- ! 11 | 7 | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] | 53 | + 1 Ronde | 10 | &nbsp; |- ! 12 | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | + 1 Ronde | 15 | &nbsp; |- ! 13 | 21 | {{FR-VLAG}} [[Michel Leclere]] | [[Walter Wolf Racing|Wolf]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | + 1 Ronde | 22 | &nbsp; |- ! 14 | 26 | {{FR-VLAG}} [[Jacques Laffite]] | [[Ligier]]-[[Matra (automerk)|Matra]] | 53 | + 1 Ronde | 13 | &nbsp; |- ! 15 | 12 | {{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | + 1 Ronde | 14 | &nbsp; |- ! 16 | 18 | {{US-VLAG}} [[Brett Lunger]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | + 1 Ronde | 23 | &nbsp; |- ! 17 | 25 | {{GB-VLAG}} [[Guy Edwards]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | + 1 Ronde | 25 | &nbsp; |- ! 18 | 22 | {{BE-VLAG}} [[Patrick Neve]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 53 | + 1 Ronde | 26 | &nbsp; |- ! 19 | 10 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 51 | Brandstofstelsel | 6 | &nbsp; |- ! NF | 19 | {{AU-VLAG}} [[Alan Jones]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 44 | Suspensie | 18 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{IT-VLAG}} [[Vittorio Brambilla]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 28 | Oliedruk | 11 | &nbsp; |- ! NF | 30 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Fittipaldi Automotive|Fittipaldi]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 21 | Oliedruk | 21 | &nbsp; |- ! NF | 38 | {{FR-VLAG}} [[Henri Pescarolo]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 19 | Suspensie | 24 | &nbsp; |- ! NF | 2 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 17 | Enjin | 4 | &nbsp; |- ! NF | 1 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 8 | Enjin | 2 | &nbsp; |- ! NF | 6 | {{SE-VLAG}} [[Gunnar Nilsson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 8 | Ratkas | 12 | &nbsp; |- ! NF | 24 | {{DE-VLAG}} [[Harald Ertl]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 4 | Ewenaar | 29 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Franse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1976]] kxlsw0mfzy5dmj0hfsn1hwgdj6okr30 1 468529 2966917 2964521 2026-09-12T20:31:47Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966917 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Kern van die artikel? == Wat probeer die artikel dek? Die genus ''Solenopsis'' of die spesie ''Solenopsis invicta''. Ek luisyer graag... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:53, 2 September 2026 (UTC) cv43bt3q6l4b1591yycxf1c7qwf0r1h 0 468700 2966759 2966688 2026-09-12T12:49:33Z Aliwal2012 39067 /* Vrye oefening */ VO3 2966759 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|SPA}} 2026 Formule 1 TAG Heuer<br/>Gran Premio de España |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Madring (2026).svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>13 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Circuito de Madring]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Spaanse Grand Prix]] word op [[13 September]] [[2026]] op die [[Circuito de Madring]], in [[Madrid]], gehou. Dit sal die veertiende wedren van die kampioenskapseisoen en die eerste Formule 1-wedren op die Madring-straatrenbaan wees. [[Isack Hadjar]] kan weens 'n polsbesering steeds nie 'n wedren vir [[Red Bull Racing]] aanpak nie, sy plek word ingeneem deur [[Liam Lawson]]. Red Bull se reserwejaer [[Yuki Tsunoda]] vul Lawson se plek by [[Racing Bulls]].<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://actueel365.nl/hadjar-mist-derde-f1-race-madrid-tsunoda-racing-bulls |titel=Hadjar mist derde F1-race op rij, Tsunoda opnieuw terug bij Racing Bulls |website=actueel365.nl |datum=2026-09-07}}</ref> == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Madrid |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard C2 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium C3 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag C4 |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/1 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.077 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.363 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.536 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.620 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.703 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/2 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 2 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.662 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.775 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.811 |- !4 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.890 |- !5 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.999 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/3 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-12}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:32.797 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:32.963 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:32.986 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.033 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.172 |} *Die tweede oefensessie is tydelik met 'n rooi vlag onderbreek dertien minute voor die einde nadat [[Arvid Lindblad]], terwyl hy in draai 13 net na die uitgang van La Monumental ry, sy motor se agterkant verloor en nie die gly kan beheer nie; hy stamp teen die veiligheidsheining en beskadig sy [[Racing Bulls|enkelsitplek]] ernstig.<ref name="el2">{{fr}}{{Cite web|outeur=Fabien Gaillard|titel=EL2 - Antonelli devance les Ferrari, Lindblad premier dans le mur.|url=https://fr.motorsport.com/f1/news/el2-antonelli-devant-ferrari-lindblad-accident-madrid/10854539/|publisher=fr.motorsport.com|datum=2026-09-11}}</ref> == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- |- !1 | align=center| | | | | | | align=center| 1 |- !2 | align=center| | | | | | | align=center| 2 |- !3 | align=center| | | | | | | align=center| 3 |- !4 | align=center| | | | | | | align=center| 4 |- !5 | align=center| | | | | | | align=center| 5 |- !6 | align=center| | | | | | | align=center| 6 |- !7 | align=center| | | | | | | align=center| 7 |- !8 | align=center| | | | | | | align=center| 8 |- !9 | align=center| | | | | | | align=center| 9 |- !10 | align=center| | | | | | | align=center| 10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|267 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|201 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|171 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|127 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|116 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|29 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|21 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|468 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|346 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|287 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|204 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|75 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|62 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Spanje]] 71tq13z23lb8z2dsxfmkv5i7ry3aczb 2966789 2966759 2026-09-12T15:50:20Z Aliwal2012 39067 voorwegspring in kassie 2966789 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|SPA}} 2026 Formule 1 TAG Heuer<br/>Gran Premio de España |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Madring (2026).svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>13 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Circuito de Madring]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]</small> | <small>[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:31.824</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Spaanse Grand Prix]] word op [[13 September]] [[2026]] op die [[Circuito de Madring]], in [[Madrid]], gehou. Dit sal die veertiende wedren van die kampioenskapseisoen en die eerste Formule 1-wedren op die Madring-straatrenbaan wees. [[Isack Hadjar]] kan weens 'n polsbesering steeds nie 'n wedren vir [[Red Bull Racing]] aanpak nie, sy plek word ingeneem deur [[Liam Lawson]]. Red Bull se reserwejaer [[Yuki Tsunoda]] vul Lawson se plek by [[Racing Bulls]].<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://actueel365.nl/hadjar-mist-derde-f1-race-madrid-tsunoda-racing-bulls |titel=Hadjar mist derde F1-race op rij, Tsunoda opnieuw terug bij Racing Bulls |website=actueel365.nl |datum=2026-09-07}}</ref> == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Madrid |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard C2 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium C3 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag C4 |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/1 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.077 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.363 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.536 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.620 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.703 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/2 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 2 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.662 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.775 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.811 |- !4 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.890 |- !5 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.999 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/3 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-12}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:32.797 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:32.963 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:32.986 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.033 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.172 |} *Die tweede oefensessie is tydelik met 'n rooi vlag onderbreek dertien minute voor die einde nadat [[Arvid Lindblad]], terwyl hy in draai 13 net na die uitgang van La Monumental ry, sy motor se agterkant verloor en nie die gly kan beheer nie; hy stamp teen die veiligheidsheining en beskadig sy [[Racing Bulls|enkelsitplek]] ernstig.<ref name="el2">{{fr}}{{Cite web|outeur=Fabien Gaillard|titel=EL2 - Antonelli devance les Ferrari, Lindblad premier dans le mur.|url=https://fr.motorsport.com/f1/news/el2-antonelli-devant-ferrari-lindblad-accident-madrid/10854539/|publisher=fr.motorsport.com|datum=2026-09-11}}</ref> == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- |- !1 | align=center| | | | | | | align=center| 1 |- !2 | align=center| | | | | | | align=center| 2 |- !3 | align=center| | | | | | | align=center| 3 |- !4 | align=center| | | | | | | align=center| 4 |- !5 | align=center| | | | | | | align=center| 5 |- !6 | align=center| | | | | | | align=center| 6 |- !7 | align=center| | | | | | | align=center| 7 |- !8 | align=center| | | | | | | align=center| 8 |- !9 | align=center| | | | | | | align=center| 9 |- !10 | align=center| | | | | | | align=center| 10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|267 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|201 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|171 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|127 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|116 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|29 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|21 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|468 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|346 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|287 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|204 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|75 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|62 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Spanje]] r4wmvsqxyihlm212vt9c1xo17dama9h 2966791 2966789 2026-09-12T16:06:06Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 1-3 2966791 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|SPA}} 2026 Formule 1 TAG Heuer<br/>Gran Premio de España |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Madring (2026).svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>13 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Circuito de Madring]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]</small> | <small>[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:31.824</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Spaanse Grand Prix]] word op [[13 September]] [[2026]] op die [[Circuito de Madring]], in [[Madrid]], gehou. Dit sal die veertiende wedren van die kampioenskapseisoen en die eerste Formule 1-wedren op die Madring-straatrenbaan wees. [[Isack Hadjar]] kan weens 'n polsbesering steeds nie 'n wedren vir [[Red Bull Racing]] aanpak nie, sy plek word ingeneem deur [[Liam Lawson]]. Red Bull se reserwejaer [[Yuki Tsunoda]] vul Lawson se plek by [[Racing Bulls]].<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://actueel365.nl/hadjar-mist-derde-f1-race-madrid-tsunoda-racing-bulls |titel=Hadjar mist derde F1-race op rij, Tsunoda opnieuw terug bij Racing Bulls |website=actueel365.nl |datum=2026-09-07}}</ref> == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Madrid |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard C2 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium C3 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag C4 |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/1 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.077 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.363 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.536 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.620 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.703 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/2 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 2 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.662 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.775 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.811 |- !4 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.890 |- !5 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.999 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/3 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-12}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:32.797 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:32.963 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:32.986 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.033 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.172 |} *Die tweede oefensessie is tydelik met 'n rooi vlag onderbreek dertien minute voor die einde nadat [[Arvid Lindblad]], terwyl hy in draai 13 net na die uitgang van La Monumental ry, sy motor se agterkant verloor en nie die gly kan beheer nie; hy stamp teen die veiligheidsheining en beskadig sy [[Racing Bulls|enkelsitplek]] ernstig.<ref name="el2">{{fr}}{{Cite web|outeur=Fabien Gaillard|titel=EL2 - Antonelli devance les Ferrari, Lindblad premier dans le mur.|url=https://fr.motorsport.com/f1/news/el2-antonelli-devant-ferrari-lindblad-accident-madrid/10854539/|publisher=fr.motorsport.com|datum=2026-09-11}}</ref> == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- |- !1 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} '''[[Lando Norris]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | 1:33.469 | 1:32.873 | '''1:31.824''' | align=center| 1 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} '''[[Kimi Antonelli]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | 1:33.267 | '''1:32.591''' | 1:31.835 | align=center| 2 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} '''[[Max Verstappen]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | 1:33.381 | 1:32.431 | 1:31.964 | align=center| 3 |- !4 | align=center| | | | | | | align=center| 4 |- !5 | align=center| | | | | | | align=center| 5 |- !6 | align=center| | | | | | | align=center| 6 |- !7 | align=center| | | | | | | align=center| 7 |- !8 | align=center| | | | | | | align=center| 8 |- !9 | align=center| | | | | | | align=center| 9 |- !10 | align=center| | | | | | | align=center| 10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|267 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|201 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|171 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|127 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|116 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|29 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|21 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|468 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|346 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|287 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|204 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|75 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|62 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Spanje]] 7n94a0l3u9azrkwyhcbevkz63yt0yje 2966792 2966791 2026-09-12T16:21:13Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 1-10 2966792 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|SPA}} 2026 Formule 1 TAG Heuer<br/>Gran Premio de España |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Madring (2026).svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>13 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Circuito de Madring]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]</small> | <small>[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:31.824</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Spaanse Grand Prix]] word op [[13 September]] [[2026]] op die [[Circuito de Madring]], in [[Madrid]], gehou. Dit sal die veertiende wedren van die kampioenskapseisoen en die eerste Formule 1-wedren op die Madring-straatrenbaan wees. [[Isack Hadjar]] kan weens 'n polsbesering steeds nie 'n wedren vir [[Red Bull Racing]] aanpak nie, sy plek word ingeneem deur [[Liam Lawson]]. Red Bull se reserwejaer [[Yuki Tsunoda]] vul Lawson se plek by [[Racing Bulls]].<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://actueel365.nl/hadjar-mist-derde-f1-race-madrid-tsunoda-racing-bulls |titel=Hadjar mist derde F1-race op rij, Tsunoda opnieuw terug bij Racing Bulls |website=actueel365.nl |datum=2026-09-07}}</ref> == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Madrid |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard C2 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium C3 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag C4 |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/1 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.077 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.363 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.536 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.620 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.703 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/2 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 2 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.662 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.775 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.811 |- !4 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.890 |- !5 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.999 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/3 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-12}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:32.797 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:32.963 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:32.986 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.033 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.172 |} *Die tweede oefensessie is tydelik met 'n rooi vlag onderbreek dertien minute voor die einde nadat [[Arvid Lindblad]], terwyl hy in draai 13 net na die uitgang van La Monumental ry, sy motor se agterkant verloor en nie die gly kan beheer nie; hy stamp teen die veiligheidsheining en beskadig sy [[Racing Bulls|enkelsitplek]] ernstig.<ref name="el2">{{fr}}{{Cite web|outeur=Fabien Gaillard|titel=EL2 - Antonelli devance les Ferrari, Lindblad premier dans le mur.|url=https://fr.motorsport.com/f1/news/el2-antonelli-devant-ferrari-lindblad-accident-madrid/10854539/|publisher=fr.motorsport.com|datum=2026-09-11}}</ref> == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- |- !1 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.469 | 1:32.873 | '''1:31.824''' | align=center| 1 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:33.267 | 1:32.591 | 1:31.835 | align=center| 2 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.381 | '''1:32.431''' | 1:31.964 | align=center| 3 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.531 | 1:32.710 | 1:32.013 | align=center|4 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.532 | 1:32.755 | 1:32.019 | align=center|5 |- !6 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:33.211''' | 1:32.850 | 1:32.149 | align=center| 6 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.829 | 1:33.204 | 1:32.294 | align=center| 7 |- !8 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.310 | 1:32.780 | 1:32.316 | align=center| 8 |- !9 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.963 | 1:33.038 | 1:32.903 | align=center| 9 |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.340 | 1:33.204 | 1:33.041 | align=center| 10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|267 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|201 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|171 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|127 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|116 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|29 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|21 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|468 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|346 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|287 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|204 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|75 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|62 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Spanje]] cf3ngc3jkc3p9t6x9rrlnom58xaxebw 2966802 2966792 2026-09-12T17:25:37Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ klaar 2966802 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:95%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|SPA}} 2026 Formule 1 TAG Heuer<br/>Gran Premio de España |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Madring (2026).svg|200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>13 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Circuito de Madring]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]</small> | <small>[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:31.824</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small> || <small></small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> || <small></small>--> |} Die [[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Spaanse Grand Prix]] word op [[13 September]] [[2026]] op die [[Circuito de Madring]], in [[Madrid]], gehou. Dit sal die veertiende wedren van die kampioenskapseisoen en die eerste Formule 1-wedren op die Madring-straatrenbaan wees. [[Isack Hadjar]] kan weens 'n polsbesering steeds nie 'n wedren vir [[Red Bull Racing]] aanpak nie, sy plek word ingeneem deur [[Liam Lawson]]. Red Bull se reserwejaer [[Yuki Tsunoda]] vul Lawson se plek by [[Racing Bulls]].<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://actueel365.nl/hadjar-mist-derde-f1-race-madrid-tsunoda-racing-bulls |titel=Hadjar mist derde F1-race op rij, Tsunoda opnieuw terug bij Racing Bulls |website=actueel365.nl |datum=2026-09-07}}</ref> == Bande deur Pirelli beskikbaar gestel == {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ [[Pirelli]]bande vir gebruik te Madrid |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard C2 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium C3 |align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag C4 |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in |align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/1 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.077 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:34.363 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.536 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:34.620 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.703 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/2 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 2 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-11}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.662 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.775 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.811 |- !4 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.890 |- !5 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:33.999 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1294/spain/practice/3 |titel=Formula 1 TAG Heuer Gran Premio de España 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-12}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | 1:32.797 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:32.963 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:32.986 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.033 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.172 |} *Die tweede oefensessie is tydelik met 'n rooi vlag onderbreek dertien minute voor die einde nadat [[Arvid Lindblad]], terwyl hy in draai 13 net na die uitgang van La Monumental ry, sy motor se agterkant verloor en nie die gly kan beheer nie; hy stamp teen die veiligheidsheining en beskadig sy [[Racing Bulls|enkelsitplek]] ernstig.<ref name="el2">{{fr}}{{Cite web|outeur=Fabien Gaillard|titel=EL2 - Antonelli devance les Ferrari, Lindblad premier dans le mur.|url=https://fr.motorsport.com/f1/news/el2-antonelli-devant-ferrari-lindblad-accident-madrid/10854539/|publisher=fr.motorsport.com|datum=2026-09-11}}</ref> == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- !1 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.469 | 1:32.873 | '''1:31.824''' | align=center| 1 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:33.267 | 1:32.591 | 1:31.835 | align=center| 2 |- !3 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.381 | '''1:32.431''' | 1:31.964 | align=center| 3 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.531 | 1:32.710 | 1:32.013 | align=center|4 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:33.532 | 1:32.755 | 1:32.019 | align=center|5 |- !6 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:33.211''' | 1:32.850 | 1:32.149 | align=center| 6 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.829 | 1:33.204 | 1:32.294 | align=center| 7 |- !8 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:33.310 | 1:32.780 | 1:32.316 | align=center| 8 |- !9 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:33.963 | 1:33.038 | 1:32.903 | align=center| 9 |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.340 | 1:33.204 | 1:33.041 | align=center| 10 |- !11 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:34.417 | 1:33.223 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:33.986 | 1:33.388 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:34.667 | 1:33.667 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:34.246 | 1:33.753 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:34.311 | 1:34.084 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:35.307 | 1:35.532 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:35.312 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:35.388 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:35.913 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:38.011 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | ''Geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21'''*¹''' |- !22 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | ''Geen tyd'' | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22'''*²''' |- !colspan="8"| K1 107% tyd: 1:39.735 |} '''*¹''' [[Oliver Bearman]] kon nie 'n tyd aanteken nie, weens skade aan sy renmotor in FP3<br/> '''*²''' [[Lance Stroll]] kry 'n roosterstraf van 40 plekke vir oorskryding van die aantal motoronderdele gebruik. == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|267 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|201 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|171 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|155 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|127 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|116 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|51 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|29 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|21 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|6 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|468 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|346 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|287 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|204 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|75 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|62 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|16 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Spaanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Spanje]] 7u0w5f6qrpmy2st35cptiedmya8h4ou 0 468820 2966921 2965927 2026-09-12T21:20:41Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966921 wikitext text/x-wiki '''Sidvokodvo''' is 'n dorp in [[Eswatini]]. Dit lê in die middel van die land, 40 km suidoos van die hoofstad [[Mbabane]]. Sidvokodvo is 375 meter bo seevlak en het 1&nbsp;746 inwoners. Sidvokodvo is die eindpunt van die Swazilink-spoorwegprojek, wat Eswatini met [[Mpumalanga]] verbind.<ref>{{cite news|url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/ceremony-launches-swazilink-project.html|access-date=22 January 2012|title=Railway Gazette: Ceremony launches Swazilink project|work=Railway Gazette International|archive-date=21 Januarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121012822/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/ceremony-launches-swazilink-project.html|url-status=dead}}</ref> Dit het vroeër die Swazilandse Spoorweë se stoomloods gehuisves, maar stoomaandrywing is lankal in Eswatini laat vaar. {{koördinate|26|37|S|31|27|O|region:SZ_type:city|display=title}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Nedersettings in Eswatini]] rw5a443ovafvkhhn7z5y0o4z26jrrt0 0 468843 2966819 2966126 2026-09-12T18:10:51Z Pynappel 70858 2966819 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Nederlandse pejoratief vir mense uit die laer klasse}} Die skeldnaam '''tokkie''' word in [[Nederland]] as [[pejoratief]] gebruik vir mense uit die laer klasse wat dikwels beskou word as geneig tot asosiale gedrag, en meer algemeen vir 'n persoon met oorheersend negatiewe eienskappe. Dit is vergelykbaar met die [[Engeland|Engelse]] ''chav'', die [[Skotland|Skotse]] ''ned'', die [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] ''zef'' en die [[Australië|Australiese]] ''eshay''. In die spreektaal word die term ook as [[bywoord]] gebruik. Die begrip word feitlik net in die [[Nederlands]] van Nederland gebruik. In die [[Vlaams (taalkunde)|Belgiese Nederlands]] word deurgaans die term 'marginaal' in plaas van 'tokkie' gebruik; die twee terme word dikwels as [[sinoniem]]e van mekaar beskou. == Herkoms == Die woord 'tokkie' is afgelei van die Joods-Nederlandse [[van]] Tokkie. Die term het ontstaan toe die [[Amsterdam|Amsterdamse]] gesin Ruijmgaart-Tokkie (bekend as 'die Tokkies') in 2004 en 2005 op die Nederlandse televisie uitgebeeld is en baie negatiewe aandag gekry het weens hul asosiale gedrag, onder meer in die dokumentêre reeks ''Familietrots'' van die destydse Nederlandse openbare omroeper IKON.<ref name="Expatica">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20110526094940/http://www.expatica.com/nl/news/local_news/the-family-no-one-wanted-10384.html |title=The family no one wanted |publisher=Expatica |date=6 Augustus 2004 |language=en}}</ref> Die gesin het in 'n mate ooreengekom met die fiktiewe Flodder-gesin uit die Nederlandse komediefilm van dieselfde naam uit die 1980's en 1990's.<ref name="Expatica" /> Van hierdie gesin dra egter net die moeder, Hanna Tokkie, werklik die van Tokkie. Die res van die gesinslede dra die van Ruijmgaart, na die vader, Gerrie Ruijmgaart, al is die hele gesin gesamentlik as 'tokkies' geïdentifiseer. 'Pa Tokkie', Gerrie Ruijmgaart, is in April 2026 op 73-jarige ouderdom oorlede.<ref>{{Cite news |url=https://nos.nl/artikel/2611973-pa-tokkie-gerrie-ruijmgaart-73-overleden |title='Pa Tokkie' Gerrie Ruijmgaart (73) overleden |publisher=NOS |date=25 April 2026 |language=nl}}</ref> == Openbare gebruik == Die gesin Ruijmgaart-Tokkie was nie tevrede daarmee dat die familienaam as pejoratief gebruik word nie; 'tokkie' het daarby uitgegroei tot 'n gangbare term in die Nederlandse taal. In April 2009 het hulle 'n skadevergoeding van 50 000 euro van Van Dale Uitgevers geëis omdat die woord 'tokkie' in die Van Dale-woordeboek opgeneem is, waarin dit met asosiale gedrag geassosieer word.<ref>{{Cite news |url=https://www.nu.nl/algemeen/1952837/tokkies-eisen-100000-euro-vanwege-imagoschade.html |title=Tokkies eisen 100.000 euro vanwege imagoschade |publisher=NU.nl |date=22 April 2009 |language=nl}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.at5.nl/artikelen/15575/drag |title=Tokkies willen niet in woordenboek |publisher=AT5 |date=22 April 2009 |language=nl}}</ref> In 2016 het eerste minister [[Mark Rutte]] die begrip 'tokkie' ook meermale gebruik om die mense te beskryf wat [[Sylvana Simons]] daardie jaar op 'n gewelddadige en [[Rassisme|rassistiese]] wyse op die [[internet]] uitgeskel het. Daarop het die Nederlandse amateurgeskiedkundige Lion Tokkie, wat geen familie van die gesin Ruijmgaart-Tokkie is nie, 'n klag aan Rutte gestuur omdat hy hom deur Rutte se gebruik van die term gekwets gevoel het.<ref>{{Cite news |url=https://www.parool.nl/nieuws/tokkie-blij-met-belofte-premier-rutte-over-taalgebruik~b1d44fc2/ |title=Tokkie blij met belofte premier Rutte over taalgebruik |newspaper=[[Het Parool]] |date=6 Junie 2016 |language=nl}}</ref> Die eerste minister het vervolgens 'n brief aan Lion Tokkie gestuur waarin hy om verskoning gevra en begrip getoon het. Rutte het in die brief belowe dat hy die term voortaan nie meer in daardie konteks sou gebruik nie.<ref>{{Cite news |url=http://nos.nl/artikel/2109497-rutte-belooft-tokkie-om-af-te-zien-van-tokkie.html |title=Rutte belooft Tokkie om af te zien van 'tokkie' |publisher=NOS |date=6 Junie 2016 |language=nl}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{YouTube|8uy9S2ahhHY|Ik voel me zo Tokkie Tokkie}} [[Kategorie:Nederlands]] [[Kategorie:Sosiale groepe]] {{Saadjie}} 3wxyyjw4jqljc9boatjv5s1hmzsl9io 2966942 2966819 2026-09-13T03:32:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966942 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Nederlandse pejoratief vir mense uit die laer klasse}} Die skeldnaam '''tokkie''' word in [[Nederland]] as [[pejoratief]] gebruik vir mense uit die laer klasse wat dikwels beskou word as geneig tot asosiale gedrag, en meer algemeen vir 'n persoon met oorheersend negatiewe eienskappe. Dit is vergelykbaar met die [[Engeland|Engelse]] ''chav'', die [[Skotland|Skotse]] ''ned'', die [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] ''zef'' en die [[Australië|Australiese]] ''eshay''. In die spreektaal word die term ook as [[bywoord]] gebruik. Die begrip word feitlik net in die [[Nederlands]] van Nederland gebruik. In die [[Vlaams (taalkunde)|Belgiese Nederlands]] word deurgaans die term 'marginaal' in plaas van 'tokkie' gebruik; die twee terme word dikwels as [[sinoniem]]e van mekaar beskou. == Herkoms == Die woord 'tokkie' is afgelei van die Joods-Nederlandse [[van]] Tokkie. Die term het ontstaan toe die [[Amsterdam|Amsterdamse]] gesin Ruijmgaart-Tokkie (bekend as 'die Tokkies') in 2004 en 2005 op die Nederlandse televisie uitgebeeld is en baie negatiewe aandag gekry het weens hul asosiale gedrag, onder meer in die dokumentêre reeks ''Familietrots'' van die destydse Nederlandse openbare omroeper IKON.<ref name="Expatica">{{Cite web |url=http://www.expatica.com/nl/news/local_news/the-family-no-one-wanted-10384.html |title=The family no one wanted |publisher=Expatica |date=6 Augustus 2004 |language=en |access-date=10 September 2026 |archive-date=26 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526094940/http://www.expatica.com/nl/news/local_news/the-family-no-one-wanted-10384.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Die gesin het in 'n mate ooreengekom met die fiktiewe Flodder-gesin uit die Nederlandse komediefilm van dieselfde naam uit die 1980's en 1990's.<ref name="Expatica" /> Van hierdie gesin dra egter net die moeder, Hanna Tokkie, werklik die van Tokkie. Die res van die gesinslede dra die van Ruijmgaart, na die vader, Gerrie Ruijmgaart, al is die hele gesin gesamentlik as 'tokkies' geïdentifiseer. 'Pa Tokkie', Gerrie Ruijmgaart, is in April 2026 op 73-jarige ouderdom oorlede.<ref>{{Cite news |url=https://nos.nl/artikel/2611973-pa-tokkie-gerrie-ruijmgaart-73-overleden |title='Pa Tokkie' Gerrie Ruijmgaart (73) overleden |publisher=NOS |date=25 April 2026 |language=nl}}</ref> == Openbare gebruik == Die gesin Ruijmgaart-Tokkie was nie tevrede daarmee dat die familienaam as pejoratief gebruik word nie; 'tokkie' het daarby uitgegroei tot 'n gangbare term in die Nederlandse taal. In April 2009 het hulle 'n skadevergoeding van 50 000 euro van Van Dale Uitgevers geëis omdat die woord 'tokkie' in die Van Dale-woordeboek opgeneem is, waarin dit met asosiale gedrag geassosieer word.<ref>{{Cite news |url=https://www.nu.nl/algemeen/1952837/tokkies-eisen-100000-euro-vanwege-imagoschade.html |title=Tokkies eisen 100.000 euro vanwege imagoschade |publisher=NU.nl |date=22 April 2009 |language=nl}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.at5.nl/artikelen/15575/drag |title=Tokkies willen niet in woordenboek |publisher=AT5 |date=22 April 2009 |language=nl}}</ref> In 2016 het eerste minister [[Mark Rutte]] die begrip 'tokkie' ook meermale gebruik om die mense te beskryf wat [[Sylvana Simons]] daardie jaar op 'n gewelddadige en [[Rassisme|rassistiese]] wyse op die [[internet]] uitgeskel het. Daarop het die Nederlandse amateurgeskiedkundige Lion Tokkie, wat geen familie van die gesin Ruijmgaart-Tokkie is nie, 'n klag aan Rutte gestuur omdat hy hom deur Rutte se gebruik van die term gekwets gevoel het.<ref>{{Cite news |url=https://www.parool.nl/nieuws/tokkie-blij-met-belofte-premier-rutte-over-taalgebruik~b1d44fc2/ |title=Tokkie blij met belofte premier Rutte over taalgebruik |newspaper=[[Het Parool]] |date=6 Junie 2016 |language=nl}}</ref> Die eerste minister het vervolgens 'n brief aan Lion Tokkie gestuur waarin hy om verskoning gevra en begrip getoon het. Rutte het in die brief belowe dat hy die term voortaan nie meer in daardie konteks sou gebruik nie.<ref>{{Cite news |url=http://nos.nl/artikel/2109497-rutte-belooft-tokkie-om-af-te-zien-van-tokkie.html |title=Rutte belooft Tokkie om af te zien van 'tokkie' |publisher=NOS |date=6 Junie 2016 |language=nl}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{YouTube|8uy9S2ahhHY|Ik voel me zo Tokkie Tokkie}} [[Kategorie:Nederlands]] [[Kategorie:Sosiale groepe]] {{Saadjie}} ivhej92phprljnkp8w0042gcq8fqk3j 1 468907 2966883 2966412 2026-09-12T20:17:14Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966883 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Erfenismaand: Inheemse Vertalingsuitdaging == Hierdie is deel van die [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign Erfenismaand se Inheemse Vertalingsuitdaging]. Beperk asseblief bydraes aan die artikel voor die kompetisie tot 'n einde gekom het. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 12:06, 11 September 2026 (UTC) ah7bin1qw0fv0xcdy8rxsbtero6ptn9 0 468929 2966935 2966526 2026-09-13T00:11:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2966935 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bow Cello2.jpg|duimnael|Strykstok van 'n [[tjello]]]] [[Lêer:Bows-ViolaBassGdulkaKemence.jpg|duimnael|Strykstokke van [[altviool]], [[kontrabas]], gadulka en kemençe]] 'n '''Strykstok''' is 'n gespanne stok waaraan 'n lint hare – gewoonlik perdehare uit die stert – vasgemaak is en wat met [[kolofonium]] behandel word om die [[wrywing]] te verhoog. Die hare word oor 'n deel van 'n [[musiekinstrument]] getrek, gewoonlik oor die snare, om dit in trilling te bring; die instrument straal daardie trilling as [[klank]] uit. Verreweg die meeste strykstokke word saam met [[strykinstrument]]e soos die [[viool]], die [[altviool]], die [[tjello]] en die [[kontrabas]] gebruik, maar stokke word ook op die musieksaag en op ander gestrykte idiofone gebruik. == Bou == [[Lêer:Gold-bow.jpg|duimnael|Goudgemonteerde vioolstrykstok uit die Ouchard-werkswinkel in Mirecourt]] [[Lêer:Cello bow screws.svg|duimnael|Tjellostrykstok met: <br /> '''1''' skroefknop <br /> '''2''' duimleer <br /> '''3''' omwikkeling van draad <br /> '''4''' stok <br /> '''5''' behaarsel van perdehare <br /> '''6''' ring <br /> '''7''' slof <br /> '''8''' oog (versiering van perlemoer)]] [[Lêer:ViolinBowTip-pjt.jpg|duimnael|Punt van 'n moderne vioolstrykstok]] [[Lêer:Joseph Alfred Lamy frog.jpg|duimnael|Slof van 'n vioolstrykstok. Daarbo die agterste ent van die stok met die strykstokmaker se handtekening. Die slofbaan tussen die slof en die stok is as 'n silwer lyn sigbaar. Regs bo die skroefknop; links onder die metaalring waaruit die stokhare te voorskyn kom.]] 'n Strykstok bestaan uit 'n spesiaal gevormde stok met 'n lint materiaal wat tussen die twee ente daarvan gespan is en waarmee die snaar gestryk word om klank voort te bring. Verskillende musiekkulture het uiteenlopende ontwerpe aangeneem; by sommige stokke word 'n enkele koord tussen die ente van die stok gespan. In die Westerse tradisie van stokbou – stokke vir die instrumente van die viool- en die gambafamilie – word gewoonlik 'n bos perdehare gebruik. Die wesenlike onderdele van 'n moderne strykstok is die stok self, wat van hout of van koolstofvesel gemaak word, die behaarsel van perdehaar, die sogenaamde slof en 'n spaninrigting wat in die stok ingebou is. In die omgewing van die slof is verskeie beslagdele van metaal. Na gelang van die materiaal van hierdie beslagdele praat 'n mens van 'n nuwesilwer-, silwer- of goudstok. Omdat al die metaaldele aan een kant van die stok sit, kan die balans van die stok – dit wil sê sy swaartepunt – ook naderhand nog deur 'n spaarsamer of massiewer gebruik daarvan by die speler se voorkeure aangepas word. === Stok === Die stok kan rond of agthoekig uitgevoer word en word ná die laaste houtbewerkingstappe óf gelak óf geolie. Geskikte houtsoorte is pernambukhout (ook brasielhout of fernambukhout genoem), ''[[Brosimum guianense]]'' (slanghout) en verwante soorte; laasgenoemde is veral by barokstokke gebruik. Westerse strykstokke is histories van pernambukhout uit Brasilië gemaak. Die pernambukboom is egter deesdae 'n bedreigde spesie waarvan die uitvoer deur 'n internasionale verdrag gereguleer word,<ref>{{Cite web |url=http://www.musicwood.org/news/playbillarts.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516222939/http://www.musicwood.org/news/playbillarts.htm |url-status=dead |archive-date=16 Mei 2008 |title=Greenpeace Music Wood Campaign |website=musicwood.org |access-date=4 Mei 2018}}</ref> en strykstokmakers gebruik gevolglik ook ander materiale: houtsoorte soos ipê (''[[Tabebuia]]'')<ref>{{Cite web |url=http://www.stringsmagazine.com/article/default.aspx?articleid=22321&page=2 |work=Strings Magazine |title=Shop Visit with Bow Maker John Aniano |author=Erin Shrader |access-date=15 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128074614/http://stringsmagazine.com/article/default.aspx?articleid=22321&page=2 |archive-date=28 November 2010}}</ref> en sintetiese materiale soos koolstofveselversterkte epoksiehars en [[glasvesel]]. Die punt van die stok is 'n onskeibare deel van die stok: dit word direk daaruit gewerk en nie aangesit nie. Dit is hol en neem die voorste, saamgeknoopte ent van die behaarsel op. Om estetiese redes word die onderste vlak van die punt dikwels met 'n dun plaatjie versier; daarvoor word been, [[ebbehout]], [[ivoor]], mammoetivoor of 'n metaal soos [[silwer]] gebruik. Aan die ander ent van die stok, bo die slof, is by meesterstokke dikwels 'n vervaardigershandtekening te vinde wat aan een of albei kante op die stok gestempel word. Onmiddellik voor die slof word gewoonlik 'n leeromwikkeling op die stok aangebring, die duimleer, en daarnaas 'n fyn draadomwikkeling. Dié omwikkeling help om die stok se swaartepunt te balanseer, maar is ook 'n versierende element. Die greep kan ook van draad, sy of balein gemaak word, met 'n duimkussinkie van leer of slangvel. === Behaarsel === Die perdehaarbespanning van die stok word die behaarsel genoem. Dit word in die slof en in die punt van die stok ingespan. Meestal kom dit van 'n skimmelperd, wat oorwegend wit hare het. Perdehare het 'n skubagtige struktuur wat die kragoordrag van die stok na die snare vergemaklik. Die hare word in die reël met die hand vooraf gesorteer en foutiewe hare word uitgehaal voordat die behaarsel aangebring word. 'n Strykstokmaker gebruik tipies tussen 150 en 200 hare uit 'n perd se stert vir 'n vioolstok.<ref name="raffin">{{Cite book |last=Raffin |first=Jean François |author2=Millant, Bernard |title=L'Archet |location=Parys |publisher=L'Archet Éditions |year=2000 |isbn=2-9515569-0-X}}</ref> Stokke vir die groter lede van die vioolfamilie het 'n breër lint en gebruik dus meer hare. Haar uit [[Mongolië]] staan as die beste gehalte bekend; haar uit Siberië, Argentinië of Kanada word ook baie gebruik. Haar van hingste is duurder, aangesien dit na bewering fyner en ligter as haar van merries is en minder deur urien aangetas is. Sowel wit as swart haar kom voor. Onder strykers bestaan die wydverspreide oortuiging – wetenskaplik nóg bewys nóg weerlê – dat wit haar 'n gladder klank gee en dat swart haar, wat hoofsaaklik vir kontrabasstokke gebruik word, growwer is en dus 'n ruwer klank lewer. Daar bestaan sintetiese alternatiewe vir die perdehaarbehaarsel. Sulke hare het nie die natuurlike haarstruktuur nie, sodat meer kolofonium nodig is; die masjinale vervaardiging vermy egter foutiewe hare. Goedkoper stokke gebruik dikwels nylon- of ander sintetiese haar, en party gebruik gebleikte perdehaar om die voorkoms van 'n beter gehalte te gee. Kolofonium – 'n harde, klewerige stof wat van [[hars]] gemaak word en soms met [[byewas]] gemeng is – word gereeld op die stokhare aangebring om die wrywing te verhoog. Die greep tussen die behaarsel en die snare berus eintlik op die hars en in mindere mate op die hare self. Hars word spaarsaam aangebring, gewoonlik ná twee tot drie uur se speel. === Slof === Die slof hou die behaarsel vas en dien die musikus as greephulp. Dit is aan die agterste ent van die stok gemonteer en met die spaninrigting daar verbind. Tradisioneel is dit van ebbehout; ander kosbare materiale soos ivoor, horing of skilpaddop is aansienlik seldsamer in gebruik. In die onderste deel van die slof is die agterste bevestiging van die behaarsel ingelaat. Die perdehaar word op daardie plek deur 'n sogenaamde ring van nuwesilwer, [[silwer]] of [[goud]] vasgehou en gesprei. Die ring is aan die bokant boogvormig en onder plat; dit word uit gepaste dele saamgesoldeer en sit presies passend op die sogenaamde tong van die slof. Aan die onderkant word die hol slof deur 'n uittrekbare plaatjie bedek, die skuif, wat dikwels van perlemoer is, maar ook van nuwesilwer, silwer of goud kan wees. Dikwels is in die middel van die slof aan albei kante 'n ronde versiering van perlemoer ingelaat, die oog. 'n Gewone oog bestaan uit 'n skyfie perlemoer met 'n deursnee van sowat 6 tot 7 mm. By 'n Parysse oog is die perlemoerskyfie boonop deur 'n smal metaalring omring. === Spaninrigting === Bo-op die slof is die slofbaan vasgeskroef, 'n ingelate metaalplaatjie van dieselfde materiaal as die ring. In hierdie baan gly die agterste deel van die stok wanneer die stok gespan word; die stok is aan daardie ent tot ongeveer die middel van die slof hol om die skroef van die spaninrigting te kan opneem. Die skroefdraadstang van die skroef word deur 'n ringmoer gelei, die slofmoer, wat in die middel van die slofbaan in die slof ingeskroef is. Agterop die skroef sit 'n draaiknop, die skroefknop. Die skroefknop word meestal van dieselfde materiaal as die slof gemaak en by goeie stokke dikwels nog met ingelate metaalringe en 'n perlemoeroog op die eindvlak versier. Die skroefknop, die skroef en die slofmoer vorm saam die spaninrigting. Wanneer die skroefknop gedraai word, word die slof verder na agter of na vore (in die rigting van die punt) geskuif, en daarmee word die hare van die behaarsel onderskeidelik gespan of ontspan. == Afmetings == [[Lêer:Bow Cello.jpg|duimnael|50px|Tjellostrykstok]] ; Vioolstrykstok * Geheellengte met skroef: 75 cm * Lengte van die stok: 73,5 cm * Speellengte: 65 cm * Deursnee van die stok: afnemend van 8,5 mm (slof) tot ongeveer 5 mm (punt) * Breedte van die behaarsel: 8-9 mm * Gewig: 55-64 g, gewoonlik ongeveer 57-62 g ; Altvioolstrykstok * Dieselfde lengte as die vioolstrykstok * Deursnee: 9 mm tot 5,5 mm * Gewig: 58-75 g, gewoonlik ongeveer 70 g ; Tjellostrykstok * Geheellengte: 70 cm * Speellengte: 61 cm * Deursnee: 10,5 mm tot 7 mm * Breedte van die behaarsel: 11-12 mm * Gewig: 70-85 g, gewoonlik ongeveer 80 g ; Kontrabasstrykstok, Duitse of Dresdense vorm * Deursnee van die stok: 12 tot 8 mm * Geheellengte: 68,5 cm * Lengte van die stok: 61 cm * Speellengte: 53 cm * Breedte van die behaarsel: 1,8 cm * Hoogte van die slof: 5,5 cm * Hoogte van die kop: 3,5 cm * Gewig: 118-130 g, gewoonlik ongeveer 125 g ; Kontrabasstrykstok, Franse vorm * Deursnee van die stok: 12 tot 8 mm * Geheellengte: 70 cm * Lengte van die stok: 61,5 cm * Speellengte: 53 cm * Breedte van die behaarsel: 1,7 cm * Hoogte van die kop: 4 cm * Hoogte van die slof: 4 cm == Vervaardiging == [[Lêer:ViolinBowFrog-pjt.jpg|duimnael|Slof van 'n moderne vioolstrykstok]] Die bou van strykstokke word as 'n veeleisende ambag beskou, en goed gemaakte stokke behaal hoë pryse. 'n Deel van die strykstokmaker se vaardigheid is die vermoë om materiaal van hoë gehalte vir die stok te kies. By die maak van 'n houtstok word die grootste deel van die houtwerk aan 'n reguit stok gedoen. Volgens James McKean "gradeer die strykstokmaker die stok in presiese gradasies sodat dit deurgaans eweredig buigsaam is".<ref name="mckean">McKean, James N. (1996). ''Commonsense Instrument Care''. San Anselmo, Kalifornië: String Letter Publishing. {{ISBN|978-0-9626081-9-3}}.</ref> Hierdie gradasies is oorspronklik deur François Tourte bereken. Om die kromming van die stok te vorm, verhit die maker die stok versigtig in 'n alkoholvlam, 'n paar sentimeter op 'n slag, en buig die verhitte stok geleidelik – met behulp van 'n sjabloon van metaal of hout om die model se presiese kromming en vorm te verkry. Die kuns om houtstokke te maak, het sedert die 19de eeu min verander, en die meeste moderne saamgestelde stokke stem rofweg met Tourte se ontwerp ooreen. Verskeie uitvinders het nuwe weë verken; die Incredibow het byvoorbeeld 'n reguit stok wat slegs deur die vaste spanning van die sintetiese hare gekromd word. In 1962 het Leon en Ray Glasser in New York die stok van glasveselversterkte plastiek uitgevind en gepatenteer. In 1989 het Claudio Righetti die eerste patent op 'n stok van koolstofveselversterkte plastiek ontvang. Stokke van saamgestelde materiale (glas-, aramied- of koolstofvesel, onder meer in epoksiehars of poliëster) haal die peil van eenvoudige houtstokke. Hulle vind veral weens hul laer pryse hoofsaaklik in musiekskole ingang; by die voorste universiteite en by professionele orkeste en soliste word hulle in vergelyking met konvensionele stokke eerder selde gebruik, aangesien hulle tot dusver nóg die klankverskeidenheid nóg die speeltegniese fynhede van 'n tradisioneel vervaardigde houtstok haal. == Soorte == [[Lêer:French and german bows.jpg|duimnael|Die Franse (bo) en die Duitse (onder) vorm van die slof by die kontrabasstrykstok]] Effens verskillende stokke, wat in gewig en lengte wissel, word vir die viool, die altviool, die tjello en die kontrabas gebruik. Dit is oor die algemeen variasies op dieselfde grondontwerp. Kontrabasspelers gebruik egter twee duidelik onderskeie vorme van die kontrabasstok. Die "Franse" stok word soos die stok van die ander gestrykte orkesinstrumente gebou, en die speler hou dit oorhands vas. Die "Duitse" stok is breër en langer as die Franse stok, met 'n groter slof wat gekrom is om by die palm van die hand te pas; die speler hou dit vas met die hand wat die slof los omvat. Die Duitse stok is die ouer van die twee ontwerpe en het die vroeëre geboë stok vervang. Die Franse stok het gewild geword toe die virtuoos [[Giovanni Bottesini]] dit in die 19de eeu aangeneem het. Albei kom in die orkes voor, hoewel 'n individuele kontrabasspeler gewoonlik verkies om die een of die ander te gebruik. == Eienskappe == Drie eienskappe is by 'n strykstok van belang: * '''Gewig''': Ligter stokke is makliker om aan die beweeg te kry, maar moeiliker om aan die beweeg te hou, wat vir 'n konstante toon belangrik is. Swaarder eksemplare "begin" moeilik en is vermoeiender om mee te speel. Die ideale gewig van 'n vioolstok blyk tussen 58 en 62 g te lê. * '''Balans''': Te veel gewig na die kop of punt toe maak die stok subjektief swaar, maar te veel gewig na die slof toe maak dit weer te lig, sodat die hare nie regtig byt nie. * '''Buigsaamheid''': Dit hang heeltemal van die gebruikte materiaal af. 'n Te stywe stok bots te veel oor die snare; 'n te soepel stok maak alles swierig en moeilik beheerbaar. Pernambukhout word algemeen as die volmaakte kompromis beskou, maar is skaars en dus duur. Daar bestaan empiries gegroeide riglyne vir die lengte, die kromming en die deursnee van die hout. == Gebruik == === Toonvoortbrenging === Die kenmerkende lang, aangehoue en singende klank van die viool, die altviool, die tjello en die kontrabas ontstaan wanneer die stok oor die snare getrek word. Hierdie volgehoue klank is vergelykbaar met 'n sanger wat asem gebruik om lang, gladde melodieë vol te hou. Wanneer die perdehare van die stok heen en weer oor die snare gestryk word, ontstaan deur die glip-kleef-effek 'n trilling en daarmee die toon. Voor die spel word die perdehaar met kolofonium ingevryf om die wrywingsweerstand tussen die snare en die behaarsel te verhoog. Die Italiaanse aanduiding vir spel met die stok is ''arco'', van die Latynse woord ''arcus'', wat "boog" beteken. Die stok is nie noodsaaklik om die toon voort te bring nie: 'n strykinstrument kan ook soos 'n tokkelinstrument gebruik word deur die snare met die vinger te tokkel (''[[pizzicato]]''). === Stokgreep === [[Lêer:Right hand position on bow.jpg|duimnael|Stokgreep by die viool. Die punt van die pinkie staan bo-op die stok.]] [[Lêer:Bow hand Violoncello.jpg|duimnael|Stokgreep by die tjello. By die tjellostok steek die pinkie 'n entjie oor die stok uit.]] In die moderne praktyk word die stok byna altyd in die regterhand gehou terwyl die linkerhand die snare gryp. Na gelang daarvan of die stok van bo of van onder af met die hand gehou word, praat 'n mens van 'n bogreep of 'n ondergreep. Viool-, altviool- en tjellostokke word in die bogreep gehou. Die gewig van die stok word deur drie vingers gedra: die duim, die middelvinger en die ringvinger. Die duimpunt word onder teen die stok gesit en raak daarby aan die slof en die duimleer. Die middel- en die ringvinger omvat die stok en hou met die vingerpunte die slof aan die buitekant vas: die middelvinger raak onder aan die metaalring, en daarnaas lê die ringvinger op die hout van die slof. Die wysvinger en die pinkie lê op die stok. Saam met die duim neem hulle die taak waar om die stok te lig of te laat sak en om dit uit te balanseer; by die toonvoortbrenging reguleer hulle die druk wat op die snaar oorgedra word. Naas hierdie grondhouding bestaan daar verskeie stokgrepe wat in besonderhede van mekaar verskil. By die Suzuki-metode word dikwels 'n spesiale beginnersgreep geleer waarby die duim nie teen die stok nie, maar teen die haaraanset rus. Die ondergreep is die stokgreep by die [[viola da gamba]]. By die kontrabas hang die soort greep van die stok af: * Die ''Franse stok'' is soortgelyk aan 'n tjellostok gevorm en word soos dié in die bogreep gehou. Sulke stokke word byvoorbeeld in Frankryk, Italië, Engeland en gedeeltelik in die Verenigde State gebruik. By die kontrabas word die bogreep ook die Franse stokgreep genoem. * In die Duitssprekende gebied word daarenteen byna uitsluitlik die ''Duitse stok'' gebruik, wat 'n aansienlik hoër slof het. Sulke stokke word in die ondergreep gehou, by die kontrabas ook die Duitse stokgreep genoem: die buitenste kant van die hoë slof lê in die handpalm en die duim bo-op die stok. Die stok lê op die wysvinger, en die pinkie balanseer onder aan die slof uit. In beginsel maak die Duitse stokgreep 'n hoër volgehoue kragoordrag moontlik, terwyl die Franse greep eerder rats is. Die spelers van die vioolfamilie en dié van die gambafamilie hou die stok dus verskillend vas: violiste, altvioliste en tjelliste hou die houtdeel van die stok nader aan die handpalm, terwyl gambaspelers die teenoorgestelde oriëntasie gebruik, met die perdehaar nader aan die palm. === Op- en afstreek === Wanneer die stok op die snaar van die slof na die punt beweeg word, heet dit 'n ''afstreek''; die omgekeerde rigting, van die punt na die slof, is 'n ''opstreek''. In bladmusiek word dit met twee afsonderlike tekens aangedui. Twee opeenvolgende note wat in dieselfde stokrigting gespeel word, staan as 'n gehaakte streek bekend. Die speler gebruik in die algemeen die afstreek vir sterk maatslae en die opstreek vir swak slae. By die viola da gamba is dit egter omgekeerd: spelers van die vioolfamilie lyk asof hulle op die sterk slae "trek", terwyl gambaspelers lyk asof hulle op die sterk slae "steek". Die verskil volg waarskynlik uit die verskillende maniere waarop die stok in dié twee instrumentfamilies vasgehou word, want die oriëntasie wat by elke familie pas, laat die sterker polsspiere die sterk slag versterk. Vir 'n doeltreffende stryktegniek is dit van belang om die regte balans te vind tussen die krag (stokdruk) op die snare, die snelheid waarmee die stok oor die snare stryk en die afstand tot die kam van die instrument. Die stokdruk het twee belangrike komponente: die invloed van die swaartekrag op die massa van die onderarm en die stok op die snaar, en die hoeveelheid spierkrag wat aangewend word om die stok teen die snaar te druk. Die verdeling van die streek word ook die stokverdeling of stokvoering genoem. Spel by die slof is makliker as spel by die punt, omdat daar dan meer beheer oor die momentum is. Baie beginner-violiste speel by die slof sterker as by die punt; deur oefening kan die drukverdeling oor die hele stok beheers word. In 'n orkes skryf die konsertmeester die streke van al die strykers in die partye in, sodat al die stokke so ver moontlik gelyktydig beweeg en elke stryker dieselfde vertolking van die tone deur middel van die op- en afstreek kan gee. === Klankkleur === Strykers beheer hul toonkwaliteit deur die stok op wisselende afstande van die kam af aan die snare te raak: deur naby die kam te speel (''sul ponticello'') word die hoër harmonieke beklemtoon, en deur oor die toets te speel (''sul tasto'') word hulle verminder sodat die grondtoon beklemtoon word. By geleentheid vra komponiste dat die speler die snare met die hout van die stok in plaas van met die hare aanraak; dit staan as ''col legno'' ("met die hout") bekend. Daarby word met die hout oor die snaar gestryk of selfs op die snaar geslaan (''col legno battuto''). ''Coll'arco'' ("met die stok") is die aanduiding om weer op die gewone manier met die stokhare te speel. == Geskiedenis == === Oorsprong === [[Lêer:Church-island-fiddle.jpg|duimnael|Uitbeelding van 'n gestrykte snaarinstrument, 11de-eeuse Ierland]] Beeldende en beeldhoukundige getuienis uit die vroeë Egiptiese, Indiese, Helleense en Anatoliese beskawings dui daarop dat getokkelde snaarinstrumente lank voor die ontwikkeling van die stryktegniek bestaan het. Ondanks die ou oorsprong van die [[boogskiet|pyl en boog]] blyk dit dat gestrykte snaarinstrumente eers in 'n betreklik onlangse tydperk ontwikkel het. Die Chinese ''yazheng'' is 'n siter wat met 'n stok bespeel word; die vroegste Chinese bron oor hierdie pypsiter, wat met 'n stok gestryk word, dateer uit die 8ste eeu. Die gebruik van wrywingstokke in [[Sentraal-Asië]] blyk ouer te wees. Vermoedelik is hierdie speeltegniek eers omstreeks die 6de eeu in Sogdiana op luite toegepas, vanwaar dit China bereik het.<ref>Harvey Turnbull: "A Sogdian friction chordophone". In: D. R. Widdess, R. F. Wolpert (reds.): ''Music and Tradition. Essays on Asian and other musics presented to Laurence Picken''. Cambridge University Press, Cambridge 1981, pp. 197-206.</ref> Eric Halfpenny skryf in die ''[[Encyclopædia Britannica]]'' van 1988: "Stryk kan so ver terug as die Islamitiese beskawing van die 10de eeu nagespoor word ... dit lyk waarskynlik dat die beginsel van stryk onder die nomadiese ruiterkulture van Sentraal-Asië ontstaan het, vanwaar dit vinnig deur die Islamwêreld en die Ooste versprei het, sodat dit teen 1000 byna gelyktydig China, Java, Noord-Afrika, die Nabye Ooste en die Balkan, en Europa bereik het."<ref>Halfpenny, Eric (1988). ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Halfpenny merk op dat die woord vir "kam" in baie Eurasiese tale etimologies "perd" beteken, en dat die Chinese hul eie gestrykte instrumente as afkomstig van die "barbare" van Sentraal-Asië beskou het. Die Sentraal-Asiatiese teorie word ook deur Werner Bachmann in ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'' onderskryf. Bachmann wys op 'n 10de-eeuse Sentraal-Asiatiese muurskildery wat op gestrykte instrumente dui, in wat vandag die stad Kurbanshaid in [[Tadjikistan]] is. Omstandigheidsgetuienis ondersteun die Sentraal-Asiatiese teorie ook. Al die elemente wat vir die uitvinding van die stok nodig was, was waarskynlik terselfdertyd onder die ruitervolke van Sentraal-Asië aanwesig: * In 'n samelewing van berede krygers – onder die ruitervolke tel die Hunne en die [[Mongole]] – was perdehaar vanselfsprekend beskikbaar. * Die Sentraal-Asiatiese ruiters het in die krygsboog gespesialiseer, wat maklik as 'n tydelike manier kon dien om perdehaar onder hoë spanning te hou. * Perdehaar vir strykstokke word tot vandag toe uit streke met 'n streng koue klimaat verkry, onder meer Mongolië,<ref>{{Cite web |url=http://www.johnson-inst.com/horse.htm |title=From Horse to Bow |first=Mary |last=VanClay |work=Strings |date=Januarie–Februarie 1995 |archive-url=https://web.archive.org/web/19970210035934/http://www.johnson-inst.com/horse.htm |archive-date=10 Februarie 1997 |url-status=dead}}</ref> aangesien sulke haar 'n beter greep op die snare gee. * Hars, wat selfs by growwe perdehaar noodsaaklik is om klank voort te bring, word deur tradisionele [[boogskiet|boogskutters]] gebruik om die boogsnaar in stand te hou en, gemeng met byewas, om die afwerking van die boog te beskerm.<ref>Hansard, George Hagar (1841). "Section VIII: Of Yew Trees, Yew Bows, &c". In: ''The Book of Archery''.</ref> Hoe die stok ook al uitgevind is, dit het vinnig en wyd versprei. Die Sentraal-Asiatiese ruitervolke het 'n gebied beset wat die [[Syroete]] ingesluit het, waarlangs handelaars en reisigers goedere en vernuwings vinnig oor duisende kilometers vervoer het – onder meer, via Indië, per see na [[Java (eiland)|Java]]. Dit sou die byna gelyktydige verskyning van die strykstok op die talle plekke wat Halfpenny noem, verklaar. === Die Arabiese rabāb === Die Arabiese rabāb is 'n soort gestrykte snaarinstrument wat reeds in die 8ste eeu onder daardie naam bekend was en wat langs die Islamitiese handelsroetes oor 'n groot deel van Noord-Afrika, die Midde-Ooste, dele van Europa en die Verre Ooste versprei het.<ref>[https://www.bbc.co.uk/bitesize "The origins of the violin – the rebab"], [[BBC]].</ref> Dit is die vroegste bekende gestrykte instrument<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/487848/rabab |title=rabab (musical instrument) |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=17 Augustus 2013}}</ref> en die voorouer van al die Europese gestrykte instrumente, waaronder die rebec, die Bisantynse lira en die viool.<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/343204/lira |title=lira |publisher=Encyclopædia Britannica Online |year=2009 |access-date=20 Februarie 2009}}</ref> === Ontwikkeling van die Europese strykstok === [[Lêer:Arco violino XVII secolo.jpg|duimnael|400px|17de-eeuse barokstrykstok]] Die spanning van die behaarsel is by die eerste strykstokke by die gamba met die middelvinger en by die viool met die duim opgewek. Hierdie stokke was rond, dit wil sê opwaarts gewelf. Aanvanklik het alle stokke oor 'n insteekslof beskik. Die spanning van die stok kon daarmee net grof ingestel word, naamlik deur slowwe van verskillende hoogtes te verwissel en die haarlengte aan te pas. In die middel van die 17de eeu is die stokke ook van 'n getande stang voorsien om die spanning te reguleer. Sedert die middel van die 18de eeu is die stok aan die ent uitgeboor en die slof met 'n skroef gespan. Daardeur het 'n fyner afstemming van die stokspanning moontlik geword, wat die musikus toelaat om die optimale kompromis tussen springvermoë en 'n rustige ligging van die stok te vind. Vroeë barokstokke vir die viool het ongeveer 40 tot 50 g geweeg by 'n lengte van 50 tot 65 cm. Hulle is uit die uiteenlopendste houtsoorte gemaak, byvoorbeeld taksushout, en besonder hoogwaardiges ook uit die harde slanghout en uit [[ysterhout]]. Van ongeveer 1700 af het die stokke toenemend langer geword om lang aangehoue note beter te kan uitvoer. Die al hoe groter konsertsale het boonop 'n kragtiger toon vereis, en daarom is die stokke met 'n groter deursnee vervaardig; dit het hulle wel swaarder en dus traer gemaak, maar veral sterker en meer belasbaar. === Historiese strykstokke === Die vroeë 18de-eeuse stok wat as die Corelli-Tartini-model bekend staan, word ook die Italiaanse "sonate"-stok genoem. Hierdie basiese barokstok het teen 1725 'n ouer Franse dansstok vervang wat kort was en 'n klein punt gehad het. Die Franse dansstok is met die duim onder die hare vasgehou en met kort, vinnige strekies vir ritmiese dansmusiek gespeel. Die Italiaanse sonatestok was langer, 61 tot 71 cm, met 'n reguit of effens konvekse stok. Die kop word as 'n snoekkop beskryf, en die slof is óf vas (die insteekstok) óf het 'n skroefmeganisme. In vergelyking met 'n moderne stok in Tourte se styl is die Corelli-Tartini-model korter en ligter, veral by die punt, lê die balanspunt laer op die stok, is die hare soepeler en is die lint hare smaller – omtrent 6 mm breed. By die vroeë barokstok is die natuurlike streek nie-legato en lewer dit aan die begin en die einde van elke streek wat Leopold Mozart 'n "klein sagtheid" genoem het. Dit gee 'n ligter, helderder klank, en vinnige note word skoon geartikuleer sonder dat die hare die snaar verlaat. 'n Uitstekende voorbeeld van so 'n stok, deur David Boyden beskryf,<ref name="boyden">Boyden, David. ''The History of Violin Playing'', p. 207.</ref> maak deel uit van die Ansley Salz-versameling aan die Universiteit van Kalifornië in Berkeley; dit is omstreeks 1700 gemaak en word aan Stradivari toegeskryf. 'n Verdere stok wat aan die werkswinkel van [[Antonio Stradivari]] toegeskryf word, die sogenaamde King Charles IV-vioolstok, is in die versameling van die National Music Museum aan die Universiteit van Suid-Dakota.<ref>{{Cite web |last=McCulley |first=Michael |title=The Rawlins Gallery, King Charles IV Violin Bow |url=http://orgs.usd.edu/nmm/Violins/Bows/4882Stradivaribow.html |website=National Music Museum |date=12 Maart 2015 |access-date=13 Maart 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123145155/http://orgs.usd.edu/nmm/Violins/Bows/4882Stradivaribow.html |archive-date=23 Januarie 2016}}</ref> Teen die middel van die 18de eeu het 'n oorgangstydperk aangebreek waarin die afstand tussen die hare en die stok groter geword het, veral by die kop. Daardie groter afstand was nodig omdat die stok langer en reguiter geword het en 'n konkawe vorm begin aanneem het. Tot met die koms van Tourte se stok was daar in hierdie oorgangstydperk geen standaardisering van stokeienskappe nie: elke stok het in gewig, lengte en balans verskil, en die koppe het by enige gegewe maker geweldig gewissel. 'n Ander oorgangstipe is die Cramer-stok, vernoem na die violis Wilhelm Cramer (1746-1799), wat die vroeë deel van sy lewe in Mannheim en ná 1772 in Londen gewoon het. Hierdie stok en vergelykbare modelle in Parys het in die algemeen geheers tussen die geleidelike ondergang van die Corelli-Tartini-model en die geboorte van die Tourte-stok, dit wil sê rofweg van 1750 tot 1785. Volgens vooraanstaande kenners verteenwoordig die Cramer-stok 'n beslissende stap in die rigting van die moderne stok. Die hare is breër as by die Corelli-model maar steeds smaller as by 'n Tourte, die skroefmeganisme word standaard, en meer stokke word van pernambukhout gemaak eerder as van die vroeëre slanghout, ysterhout en chinahout, wat dikwels oor 'n deel van hul lengte gegroef is. Vooraanstaande makers van hierdie oorgangsmodelle was Duchaîne, La Fleur, Meauchand, Tourte ''père'' en Edward Dodd. Die onderliggende redes vir die verandering van die ou Corelli-Tartini-model na die Cramer en uiteindelik na die Tourte hou verband met die musikale eise van komponiste en violiste. Die klem op ''cantabile'', veral die lang uitgerekte en eweredig aangehoue frase, het 'n langer stok en 'n breër lint hare vereis.<ref>{{Cite web |url=http://www.boisestate.edu/music/pedagogylit/stringlit/week01/boyden.pdf |title=David Boyden |access-date=20 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217004036/http://www.boisestate.edu/music/pedagogylit/stringlit/week01/boyden.pdf |archive-date=17 Desember 2008 |url-status=dead}}</ref> Hierdie nuwe stokke was ideaal om die nuwe, baie groot konsertsale met klank te vul en het goed by die laat-klassieke en die nuwe romantiese repertorium gepas. Vandag, met die opkoms van die histories ingeligte uitvoeringspraktyk, het strykers weer belangstelling in die ligter voor-Tourte-stok ontwikkel, wat geskikter is vir die spel van instrumente wat in 'n styl van voor die 19de eeu gebou is. === Die moderne strykstok === [[Lêer:Violin bow parts.jpg|duimnael|Deur die skroef van 'n moderne vioolstrykstok te draai, beweeg die slof en word die spanning van die hare verstel.]] Die soort stok wat vandag in gebruik is, is grotendeels deur die strykstokmaker [[François Tourte]] in die 19de-eeuse Frankryk in sy moderne vorm gebring. Tourte, wat as horlosiemaker opgelei is, het omstreeks 1800 die voorloper van die "moderne" stok ontwikkel. Die vroeë Franse strykstokmakers het bevind dat pernambukhout, wat na Frankryk ingevoer is om tekstielkleurstof te maak, net die regte kombinasie van sterkte, veerkrag, gewig en skoonheid het; Tourte het gevind dat dit 'n maksimale styfheid van die stok by 'n nog aanvaarbare gewig lewer. Met hierdie swaar hout was die stok aanvanklik baie kopswaar, maar deur 'n sterk verjonging na die kop toe en die gebruik van swaar metaaldele aan die greepkant het hy weer 'n goeie balans bereik. Met die konstruksie van die slofring het dit moontlik geword om die behaarsel as 'n breë band te stabiliseer, wat op sy beurt 'n kragtiger toon moontlik maak. Van daardie tyd af is die stokke hoofsaaklik gebuig om die breekgevaar te verminder. Volgens James McKean word Tourte se stokke, "soos die instrumente van Stradivari, steeds as sonder gelyke beskou".<ref name="mckean" /> === Die ronde strykstok === [[Lêer:Rostropovich with BACHBow 1999.jpg|duimnael|Mstislav Rostropovich met 'n BACH.Bogen<ref>{{Cite web |url=https://www.bach-bogen.de/mstislav-rostropovich/ |title=Mstislav Rostropovich |website=Atelier BACH.Bogen}}</ref> in 1999]] In die 20ste eeu het violiste en tjelliste 'n sogenaamde ronde strykstok gebruik om meerstemmige klanke op strykinstrumente moontlik te maak. Dié stok het 'n na buite geboë (konvekse) stok. Vooraanstaande strykers soos Emil Telmányi, Rudolf Gaehler, Tossy Spivakovsky, [[Lorin Maazel]], Michael Bach, Gustav Rivinius, Janos Starker en [[Mstislav Rostropovich]], sowel as komponiste soos [[John Cage]], Dieter Schnebel, Walter Zimmermann en Hans Zender, het hulle met hierdie vernuwing in die strykinstrumentspel besig gehou. == Bekende strykstokmakers == [[Lêer:Punte archi storici da violino.jpg|duimnael|Koppe van drie vioolstrykstokke: (bo) 'n oorgangsmodel (F. Tourte), 'n swaanbekkop van 'n lang 18de-eeuse model, en 'n snoekkop van 'n 17de-eeuse model]] Die voorbeelde vir die moderne stokke is gelewer deur die Engelsman John Dodd (1752-1839), wat dit eerste reggekry het om die hout so te kloof dat dit nie meer gebreek het nie; die Duitser Christian Wilhelm Knopf (1767-1837), wat die slofbaan van metaal uitgevind het; en die Franse strykstokmaker François Tourte (1747-1835), wat onder die invloed van die violiste [[Giovanni Battista Viotti]], Rodolphe Kreutzer en [[Niccolò Paganini]] aan die stok sy huidige vorm gegee het en die eerste was wat pernambukhout gebruik het. 'n Oorspronklike Tourte-stok het in 2009 sowat €200 000 gekos. Die Franse vioolbouer [[Jean-Baptiste Vuillaume]], self 'n uiters bekwame vakman, het nie self stokke gebou nie, maar 'n aantal vernuwings uitgedink, soos die ronde "Vuillaume-baan" en stokke van alternatiewe materiaal (metaal). Baie van die belangrike Franse strykstokmakers van die laat 19de eeu, soos lede van die Lamy-familie, Dominique Peccatte en François-Nicolas Voirin, maar ook Hermann Richard Pfretzschner, het ten minste 'n tyd lank in sy werkswinkel gewerk. Verdere verbeterings is aan die begin van die 20ste eeu deur Eugène Sartory bereik. == Onderhoud == Versigtige eienaars maak die hare van 'n stok altyd los voordat hulle dit wegbêre. James McKean beveel aan dat die eienaar "die hare heeltemal losmaak en dit dan met 'n enkele draai van die knop terugbring"; die doel is om "die hare eweredig te hou maar die stok te laat ontspan".<ref name="mckean" /> Om die stok te styf te span, kan die stok ook beskadig en laat breek.<ref>{{Cite web |title=How To Adjust A Violin Bow For Better Sound |url=http://www.connollymusic.com/revelle/blog/adjust-a-violin-bow-for-better-sound |website=connollymusic.com |access-date=18 Oktober 2015 |archive-date=26 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926152230/http://www.connollymusic.com/revelle/blog/adjust-a-violin-bow-for-better-sound |url-status=dead }}</ref> Aangesien hare tydens gebruik breek, moet stokke van tyd tot tyd van nuwe hare voorsien word, gewoonlik deur 'n professionele strykstokmaker eerder as deur die eienaar van die instrument. Stokke verloor soms hul korrekte kromming en moet dan met dieselfde verhittingsmetode as by die oorspronklike vervaardiging herkrom word. Ten slotte moet die omwikkeling van die stok af en toe vervang word om 'n goeie greep te behou en die hout te beskerm. Hierdie herstelwerk word gewoonlik aan vakkundiges oorgelaat, aangesien die kop van die stok uiters breekbaar is en swak werk by die vervanging van die hare of 'n gebreekte puntplaatjie die stok kan verwoes. == Ander toepassings == Die Chinese ''yazheng'' en ''yaqin'', die Koreaanse ''ajaeng'' en die Rjoekjoe-siter ''teisō'' word gewoonlik "gestryk" met 'n stok wat met hars ingevryf is en wat sonder enige perdehaar wrywing teen die snare veroorsaak; by die ajaeng is dit 'n haarlose stok van forsitiahout. By die draailier word die snare op 'n soortgelyke manier in trilling gebring deur 'n "harswiel", 'n houtwiel wat aan die snare raak terwyl dit met 'n slinger gedraai word. 'n Strykstok word ook op instrumente buite die vioolfamilie gebruik: die psalterium word soms daarmee bespeel, en die musieksaag word meestal met 'n strykstok bespeel. In moderne musiek word 'n kontrabasstok soms gebruik om [[slaginstrument]]e aan te stryk – veral instrumente van metaal soos die vibrafoon,<ref>{{Cite web |date=9 September 2019 |title=On bowed vibraphone |url=https://adamholmesmusic.com/blog-on-bowed-vibraphone/ |access-date=14 Maart 2024 |website=Adam Holmes}}</ref><ref>{{Cite web |title=Extended Techniques for Vibraphone |url=https://www.malletjazz.com/lessons/ext_tech.html |access-date=14 Maart 2024 |website=malletjazz.com}}</ref> krotale<ref>{{Cite web |date=22 Junie 2020 |title=On bowed crotales |url=https://adamholmesmusic.com/on-bowed-crotales/ |access-date=14 Maart 2024 |website=Adam Holmes}}</ref> en [[simbaal|simbale]].<ref>{{Cite web |date=3 Februarie 2020 |title=On bowed cymbal |url=https://adamholmesmusic.com/blog-on-bowed-cymbal/ |access-date=14 Maart 2024 |website=Adam Holmes}}</ref><ref>{{Cite web |title=Writing For Bowed Cymbals |url=http://www.luigimarino.net/words/writing-for-bowed-cymbals.html |access-date=14 Maart 2024 |website=luigimarino.net}}</ref> Aangesien hierdie instrumente gewoonlik met 'n stok of 'n hamertjie geslaan word, kan 'n strykstok klankkleure na vore bring wat met die gewone tegniek onbereikbaar is. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Bachmann, Werner; Seletsky, Robert E.; Boyden, David D.; Liivoja-Lorius, Jaak. "History of the Bow". In: ''Grove Music Online'', 2001. * Harnoncourt, Nikolaus. ''Baroque Music Today: Music as Speech''. Amadeus Press, 1988. * Raffin, Jean François; Millant, Bernard. ''L'Archet''. Parys: L'Archet Éditions, 2000. {{ISBN|2-9515569-0-X}}. * Roda, Joseph H. ''Bows for Musical Instruments''. Chicago: W. Lewis, 1959. {{OCLC|906667}}. * Sadie, Stanley; Tyrrell, John (reds.) (2001). ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-517067-9}}. * Saint-George, Henry. ''The Bow''. Londen, 1896 (2de uitg. 1909). {{OCLC|312604}}. * Seletsky, Robert E. "New Light on the Old Bow", Deel 1: ''Early Music'', Mei 2004, pp. 286-296; Deel 2: ''Early Music'', Augustus 2004, pp. 415-426. * Vatelot, Étienne. ''Les Archets Français''. Sernor: M. Dufour, 1976. {{OCLC|2850939}}. * Wunderlich, Friedrich. ''Der Geigenbogen: eine Schrift für den Fachmann und alle Geiger''. Schuberth, 1952. {{OCLC|15346837}}. == Eksterne skakels == {{Commonscat|Bows (music)|strykstokke}} * [https://www.gutenberg.org/ebooks/29112 Saint-George, Henry: ''The Bow, Its History, Manufacture and Use''] op Project Gutenberg * [https://www.corilon.com/us/library/instruments/the-violin-bow-a-brief-depiction-of-its-history ''The violin bow: a brief depiction of its history''] by Corilon Violins * [http://www.gerbeth.at/Geschichte.htm Uitvoerige ontwikkelingsgeskiedenis van die stokbou] op die webwerf van die strykstokmaker Thomas M. Gerbeth [[Kategorie:Snaarinstrumente]] 6yqde0kjoew6dbe7xqjc51t0tue94rj 0 468956 2966756 2966755 2026-09-12T12:08:42Z Sobaka 328 /* Oorsake */ opruim 2966756 wikitext text/x-wiki Die '''digitale kloof''' is die ongelykheid tussen [[mens]]e, huishoudings, [[gemeenskap]]pe, streke en lande ten opsigte van toegang tot, die gebruik van en die voordele verkry uit digitale tegnologie. Dit sluit nie slegs toegang tot die [[Internet]] en digitale toestelle in nie, maar ook die bekostigbaarheid en gehalte van verbindings, digitale vaardighede, toepaslike inhoud en die vermoë om [[tegnologie]] doelgerig te gebruik. Die begrip word dikwels beskryf aan die hand van vier onderling verwante dimensies: motiverings-, materiële, vaardigheids- en gebruikstoegang.<ref name="vandijk">{{cite book |last=Van Dijk |first=Jan A. G. M. |title=The Deepening Divide: Inequality in the Information Society |publisher=Sage Publications |year=2005 |isbn=978-1-4129-0403-2}}</ref> Die digitale kloof bestaan dus nie net tussen mense wat aanlyn en vanlyn is nie. Dit kom ook voor tussen gebruikers met vinnige, betroubare en onbeperkte toegang en dié wat slegs sporadies, teen hoë koste of deur middel van beperkte mobiele toestelle toegang het. Digitale ongelykheid kan bestaande verskille in toegang tot [[onderwys]], [[werk]], finansiële dienste, gesondheidsorg, openbare dienste en politieke deelname verdiep. Namate meer dienste uitsluitlik of hoofsaaklik digitaal gelewer word, loop mense met onvoldoende toegang of vaardighede die gevaar om verder gemarginaliseer te word. == Dimensies == === Motivering en vertroue === Motiveringstoegang verwys na ’n persoon se bereidwilligheid en vertroue om digitale tegnologie te gebruik. Sommige mense gebruik nie digitale dienste nie omdat hulle dit nie as toepaslik of nuttig beskou nie, omdat hulle min vertroue in tegnologie het, of weens kommer oor [[privaatheid]], [[bedrog]], [[kubermisdaad]] en aanlyn teistering. Ouderdom, opvoeding, vorige blootstelling aan tegnologie en kulturele houdings kan digitale deelname beïnvloed. === Materiële toegang === Materiële toegang behels die beskikbaarheid van toestelle, [[elektrisiteit]], telekommunikasie-infrastruktuur en ’n betroubare internetverbinding. Die besit van ’n [[selfoon]] beteken nie noodwendig dat iemand oor betekenisvolle internettoegang beskik nie. ’n Gebruiker kan byvoorbeeld slegs ’n basiese selfoon besit, ’n toestel met ander huishoudingslede deel, of nie genoeg data kan bekostig om video’s, opvoedkundige materiaal of regeringsdienste te gebruik nie. In landelike en afgeleë gebiede word toegang dikwels beperk deur swak netwerkdekking, ’n onbetroubare elektrisiteitsvoorraad en die hoë koste van die oprigting en instandhouding van telekommunikasie-infrastruktuur. === Digitale vaardighede === Vaardigheidstoegang verwys na die [[kennis]] wat nodig is om digitale toestelle en dienste doeltreffend en veilig te gebruik. Dit wissel van basiese handelinge, soos die gebruik van ’n [[soekenjin]] of die stuur van ’n [[e-pos]], tot die beoordeling van aanlyn inligting, beskerming van persoonlike data, gebruik van kantoorsagteware en gevorderde vaardighede soos [[programmering]]. Digitale [[geletterdheid]] sluit ook die vermoë in om verkeerde inligting, aanlyn bedrog en gemanipuleerde inhoud te herken. Toegang tot ’n toestel sonder die nodige vaardighede lei dus nie noodwendig tot volle digitale deelname nie. === Gebruik en voordele === Gebruiksaanwending het betrekking op waarvoor, hoe gereeld en hoe doeltreffend digitale tegnologie gebruik word. Twee mense kan albei internettoegang hê, maar baie verskillende voordele daaruit verkry. Een persoon kan dit hoofsaaklik vir vermaak of boodskappe gebruik, terwyl ’n ander dit vir opleiding, werksoeke, banksake, ondernemingsontwikkeling en toegang tot openbare dienste aanwend. Hierdie verskil word soms die ''tweedevlak-digitale kloof'' genoem. ’n Verdere onderskeid, die ''derdevlak-digitale kloof'', verwys na ongelykhede in die tasbare maatskaplike, ekonomiese en politieke voordele wat mense uit hul gebruik van tegnologie verkry. == Oorsake en onderliggende faktore == Die digitale kloof hou verband met verskeie oorvleuelende vorme van ongelykheid, waaronder: * inkomste en die bekostigbaarheid van toestelle en data; * verskille tussen stedelike en landelike gebiede; * ouderdom en opvoedingsvlak; * geslag en maatskaplike norme; * [[gestremdheid]] en die toeganklikheid van digitale dienste; * die beskikbaarheid van elektrisiteit en telekommunikasie-infrastruktuur; * [[taal]] en die beskikbaarheid van plaaslik toepaslike inhoud; * politieke beperkings, [[sensuur]] en die doelbewuste afskakeling van internetdienste; en * die gehalte, snelheid en betroubaarheid van verbindings.<ref>{{cite web |title=Measuring digital development: Facts and Figures 2025 |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/ |publisher=Internasionale Telekommunikasie-unie |year=2025 |language=en |access-date=12 September 2026 }}</ref> Hierdie faktore werk dikwels saam. ’n Lae-inkomstegebruiker in ’n landelike gebied kan byvoorbeeld gelyktydig met swak netwerkdekking, duur data, ’n gebrek aan digitale vaardighede en min aanlyn inhoud in sy of haar huistaal gekonfronteer word. == Wêreldwye omvang == Internetgebruik het wêreldwyd sterk toegeneem, maar groot ongelykhede bly bestaan. Volgens die [[Internasionale Telekommunikasie-unie]] (ITU) was byna driekwart van die wêreldbevolking in 2025 aanlyn, terwyl ongeveer 2,2 miljard mense steeds vanlyn was. Die meeste mense sonder toegang het in lae- en middelinkomstelande gewoon.<ref name="ITU2025">{{cite web |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/ |title=Measuring digital development: Facts and Figures 2025 |publisher=International Telecommunication Union |year=2025 |access-date=10 September 2026}}</ref> Hoewel mobiele breëbanddekking ’n groot deel van die wêreldbevolking bereik, beteken netwerkdekking nie dat almal die internet werklik gebruik nie. Bekostigbaarheid, die prys van slimfone, gebrek aan vaardighede en die afwesigheid van toepaslike inhoud veroorsaak ’n sogenaamde ''gebruikskloof''. Verskille in die gehalte en snelheid van toegang het ook belangriker geword namate videodienste, afstandsonderrig, afstandswerk en [[kunsmatige intelligensie]] meer dataverbruik en rekenaarkrag vereis. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Internet]] [[Kategorie:Maatskaplike ongelykheid]] [[Kategorie:Ekonomiese ontwikkeling]] dm303ided7nf4q4jvzgv1cqmeqnyjre 2966813 2966756 2026-09-12T18:02:44Z Sobaka 328 bywerk 2966813 wikitext text/x-wiki Die '''digitale kloof''' is die ongelykheid tussen [[mens]]e, huishoudings, [[gemeenskap]]pe, streke en lande ten opsigte van toegang tot, die gebruik van en die voordele verkry uit digitale tegnologie. Dit sluit nie slegs toegang tot die [[Internet]] en digitale toestelle in nie, maar ook die bekostigbaarheid en gehalte van verbindings, digitale vaardighede, toepaslike inhoud en die vermoë om [[tegnologie]] doelgerig te gebruik. Die begrip word dikwels beskryf aan die hand van vier onderling verwante dimensies: motiverings-, materiële, vaardigheids- en gebruikstoegang.<ref name="vandijk">{{cite book |last=Van Dijk |first=Jan A. G. M. |title=The Deepening Divide: Inequality in the Information Society |publisher=Sage Publications |year=2005 |isbn=978-1-4129-0403-2}}</ref> Die digitale kloof bestaan dus nie net tussen mense wat aanlyn en vanlyn is nie. Dit kom ook voor tussen gebruikers met vinnige, betroubare en onbeperkte toegang en dié wat slegs sporadies, teen hoë koste of deur middel van beperkte mobiele toestelle toegang het. Digitale ongelykheid kan bestaande verskille in toegang tot [[onderwys]], [[werk]], finansiële dienste, gesondheidsorg, openbare dienste en politieke deelname verdiep. Namate meer dienste uitsluitlik of hoofsaaklik digitaal gelewer word, loop mense met onvoldoende toegang of vaardighede die gevaar om verder gemarginaliseer te word. == Dimensies == === Motivering en vertroue === Motiveringstoegang verwys na ’n persoon se bereidwilligheid en vertroue om digitale tegnologie te gebruik. Sommige mense gebruik nie digitale dienste nie omdat hulle dit nie as toepaslik of nuttig beskou nie, omdat hulle min vertroue in tegnologie het, of weens kommer oor [[privaatheid]], [[bedrog]], [[kubermisdaad]] en aanlyn teistering. Ouderdom, opvoeding, vorige blootstelling aan tegnologie en kulturele houdings kan digitale deelname beïnvloed. === Materiële toegang === Materiële toegang behels die beskikbaarheid van toestelle, [[elektrisiteit]], telekommunikasie-infrastruktuur en ’n betroubare internetverbinding. Die besit van ’n [[selfoon]] beteken nie noodwendig dat iemand oor betekenisvolle internettoegang beskik nie. ’n Gebruiker kan byvoorbeeld slegs ’n basiese selfoon besit, ’n toestel met ander huishoudingslede deel, of nie genoeg data kan bekostig om video’s, opvoedkundige materiaal of regeringsdienste te gebruik nie. In landelike en afgeleë gebiede word toegang dikwels beperk deur swak netwerkdekking, ’n onbetroubare elektrisiteitsvoorraad en die hoë koste van die oprigting en instandhouding van telekommunikasie-infrastruktuur. === Digitale vaardighede === Vaardigheidstoegang verwys na die [[kennis]] wat nodig is om digitale toestelle en dienste doeltreffend en veilig te gebruik. Dit wissel van basiese handelinge, soos die gebruik van ’n [[soekenjin]] of die stuur van ’n [[e-pos]], tot die beoordeling van aanlyn inligting, beskerming van persoonlike data, gebruik van kantoorsagteware en gevorderde vaardighede soos [[programmering]]. Digitale [[geletterdheid]] sluit ook die vermoë in om verkeerde inligting, aanlyn bedrog en gemanipuleerde inhoud te herken. Toegang tot ’n toestel sonder die nodige vaardighede lei dus nie noodwendig tot volle digitale deelname nie. === Gebruik en voordele === Gebruiksaanwending het betrekking op waarvoor, hoe gereeld en hoe doeltreffend digitale tegnologie gebruik word. Twee mense kan albei internettoegang hê, maar baie verskillende voordele daaruit verkry. Een persoon kan dit hoofsaaklik vir vermaak of boodskappe gebruik, terwyl ’n ander dit vir opleiding, werksoeke, banksake, ondernemingsontwikkeling en toegang tot openbare dienste aanwend. Hierdie verskil word soms die ''tweedevlak-digitale kloof'' genoem. ’n Verdere onderskeid, die ''derdevlak-digitale kloof'', verwys na ongelykhede in die tasbare maatskaplike, ekonomiese en politieke voordele wat mense uit hul gebruik van tegnologie verkry. == Oorsake en onderliggende faktore == Die digitale kloof hou verband met verskeie oorvleuelende vorme van ongelykheid, waaronder: * inkomste en die bekostigbaarheid van toestelle en data; * verskille tussen stedelike en landelike gebiede; * ouderdom en opvoedingsvlak; * geslag en maatskaplike norme; * [[gestremdheid]] en die toeganklikheid van digitale dienste; * die beskikbaarheid van elektrisiteit en telekommunikasie-infrastruktuur; * [[taal]] en die beskikbaarheid van plaaslik toepaslike inhoud; * politieke beperkings, [[sensuur]] en die doelbewuste afskakeling van internetdienste; en * die gehalte, snelheid en betroubaarheid van verbindings.<ref>{{cite web |title=Measuring digital development: Facts and Figures 2025 |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/ |publisher=Internasionale Telekommunikasie-unie |year=2025 |language=en |access-date=12 September 2026 }}</ref> Hierdie faktore werk dikwels saam. ’n Lae-inkomstegebruiker in ’n landelike gebied kan byvoorbeeld gelyktydig met swak netwerkdekking, duur data, ’n gebrek aan digitale vaardighede en min aanlyn inhoud in sy of haar huistaal gekonfronteer word. == Wêreldwye omvang == Internetgebruik het wêreldwyd sterk toegeneem, maar groot ongelykhede bly bestaan. Volgens die [[Internasionale Telekommunikasie-unie]] (ITU) was byna driekwart van die wêreldbevolking in 2025 aanlyn, terwyl ongeveer 2,2 miljard mense steeds vanlyn was. Die meeste mense sonder toegang het in lae- en middelinkomstelande gewoon.<ref name="ITU2025">{{cite web |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/ |title=Measuring digital development: Facts and Figures 2025 |publisher=International Telecommunication Union |year=2025 |access-date=10 September 2026}}</ref> Hoewel mobiele breëbanddekking ’n groot deel van die wêreldbevolking bereik, beteken netwerkdekking nie dat almal die internet werklik gebruik nie. Bekostigbaarheid, die prys van slimfone, gebrek aan vaardighede en die afwesigheid van toepaslike inhoud veroorsaak ’n sogenaamde ''gebruikskloof''. Verskille in die gehalte en snelheid van toegang het ook belangriker geword namate videodienste, afstandsonderrig, afstandswerk en [[kunsmatige intelligensie]] meer dataverbruik en rekenaarkrag vereis. == Afrika en die Globale Suide == In baie lande van die [[Globale Suide]] is ’n selfoon die belangrikste of enigste manier waarop mense toegang tot die internet verkry. Mobiele verbinding het toegang vinnig uitgebrei, maar gebruikers is dikwels afhanklik van voorafbetaalde data, goedkoper toestelle en wisselende netwerkdekking. Hierdie vorm van toegang is nie altyd voldoende vir aanlyn onderrig, die voltooiing van werksaansoeke, die bestuur van ’n onderneming of die aflaai van groot dokumente nie. Die digitale kloof in [[Afrika]] word verder beïnvloed deur lae huishoudelike inkomste, elektrisiteitstekorte, die koste van slimfone en beperkte vastebreëbandinfrastruktuur. Daar bestaan ook groot verskille tussen en binne lande. Stede en hoërinkomstegroepe het gewoonlik beter en goedkoper toegang as landelike en armer gemeenskappe. Taal vorm ’n verdere dimensie van die kloof. Baie Afrika- en ander minderheidstale beskik oor relatief min digitale inhoud, terminologiese hulpbronne, elektroniese woordeboeke, spraakherkenningstelsels en taaldata. Gebruikers kan dus tegnies aanlyn wees, maar steeds nie digitale dienste ten volle in hul eie taal gebruik nie. Hierdie verskynsel staan ook as die [[digitale taalkloof]] bekend.<ref>{{cite journal |last1=Bella |first1=Gábor |last2=Helm |first2=Paula |last3=Koch |first3=Gertraud |last4=Giunchiglia |first4=Fausto |title=Towards Bridging the Digital Language Divide |journal=arXiv |year=2023 |doi=10.48550/arXiv.2307.13405 |url=https://arxiv.org/abs/2307.13405}}</ref> == Suid-Afrika == [[Suid-Afrika]] beskik oor ’n omvangryke mobiele netwerk en ’n groeiende veselnetwerk, maar toegang verskil groot volgens inkomste, ligging en provinsie. Die land se digitale kloof weerspieël breër historiese en ekonomiese ongelykhede tussen stedelike en landelike gebiede, welgestelde en arm huishoudings, en formeel en minder goed bediende nedersettings. Volgens [[Statistieke Suid-Afrika]] se ''General Household Survey 2024'' het 82,1% van huishoudings toegang tot die internet op minstens een plek gehad. Mobiele toestelle was verreweg die belangrikste toegangsmiddel en is deur 75,6% van huishoudings gebruik. Slegs 17,4% van huishoudings het egter oor ’n vaste internetverbinding tuis beskik.<ref name="StatsSA2024">{{cite web |url=https://www.statssa.gov.za/publications/P0318/P03182024.pdf |title=General Household Survey 2024 |publisher=Statistics South Africa |year=2025 |pages=52–54 |access-date=10 September 2026}}</ref> Die provinsiale verskille was aansienlik. Vaste internettoegang tuis het gewissel van 44,9% van huishoudings in die [[Wes-Kaap]] en 25,8% in [[Gauteng]] tot 5,6% in Mpumalanga en 7,0% in Limpopo. Terwyl 27,2% van huishoudings in metropolitaanse gebiede tuisinternet gehad het, was die ooreenstemmende syfer vir landelike huishoudings slegs 2,7%.<ref name="StatsSA2024" /> Die statistiek toon waarom algemene syfers oor internettoegang die omvang van die kloof kan onderskat. ’n Huishouding word as verbind beskou indien minstens een lid op een plek toegang het, maar dit beteken nie noodwendig dat elke lid ’n geskikte toestel, voldoende data of ’n betroubare verbinding vir studie of werk het nie. [[Beurtkrag]] en ander onderbrekings in elektrisiteitsvoorsiening kan digitale toegang verder ontwrig. Die koste van data en toestelle, uiteenlopende digitale vaardighede en die beperkte beskikbaarheid van digitale dienste in al die land se amptelike tale bly ook struikelblokke. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Internet]] [[Kategorie:Maatskaplike ongelykheid]] [[Kategorie:Ekonomiese ontwikkeling]] tpjsedrra2jhk5dglo18l4lj1772fum 2966815 2966813 2026-09-12T18:05:08Z Sobaka 328 /* Suid-Afrika */ skakel 2966815 wikitext text/x-wiki Die '''digitale kloof''' is die ongelykheid tussen [[mens]]e, huishoudings, [[gemeenskap]]pe, streke en lande ten opsigte van toegang tot, die gebruik van en die voordele verkry uit digitale tegnologie. Dit sluit nie slegs toegang tot die [[Internet]] en digitale toestelle in nie, maar ook die bekostigbaarheid en gehalte van verbindings, digitale vaardighede, toepaslike inhoud en die vermoë om [[tegnologie]] doelgerig te gebruik. Die begrip word dikwels beskryf aan die hand van vier onderling verwante dimensies: motiverings-, materiële, vaardigheids- en gebruikstoegang.<ref name="vandijk">{{cite book |last=Van Dijk |first=Jan A. G. M. |title=The Deepening Divide: Inequality in the Information Society |publisher=Sage Publications |year=2005 |isbn=978-1-4129-0403-2}}</ref> Die digitale kloof bestaan dus nie net tussen mense wat aanlyn en vanlyn is nie. Dit kom ook voor tussen gebruikers met vinnige, betroubare en onbeperkte toegang en dié wat slegs sporadies, teen hoë koste of deur middel van beperkte mobiele toestelle toegang het. Digitale ongelykheid kan bestaande verskille in toegang tot [[onderwys]], [[werk]], finansiële dienste, gesondheidsorg, openbare dienste en politieke deelname verdiep. Namate meer dienste uitsluitlik of hoofsaaklik digitaal gelewer word, loop mense met onvoldoende toegang of vaardighede die gevaar om verder gemarginaliseer te word. == Dimensies == === Motivering en vertroue === Motiveringstoegang verwys na ’n persoon se bereidwilligheid en vertroue om digitale tegnologie te gebruik. Sommige mense gebruik nie digitale dienste nie omdat hulle dit nie as toepaslik of nuttig beskou nie, omdat hulle min vertroue in tegnologie het, of weens kommer oor [[privaatheid]], [[bedrog]], [[kubermisdaad]] en aanlyn teistering. Ouderdom, opvoeding, vorige blootstelling aan tegnologie en kulturele houdings kan digitale deelname beïnvloed. === Materiële toegang === Materiële toegang behels die beskikbaarheid van toestelle, [[elektrisiteit]], telekommunikasie-infrastruktuur en ’n betroubare internetverbinding. Die besit van ’n [[selfoon]] beteken nie noodwendig dat iemand oor betekenisvolle internettoegang beskik nie. ’n Gebruiker kan byvoorbeeld slegs ’n basiese selfoon besit, ’n toestel met ander huishoudingslede deel, of nie genoeg data kan bekostig om video’s, opvoedkundige materiaal of regeringsdienste te gebruik nie. In landelike en afgeleë gebiede word toegang dikwels beperk deur swak netwerkdekking, ’n onbetroubare elektrisiteitsvoorraad en die hoë koste van die oprigting en instandhouding van telekommunikasie-infrastruktuur. === Digitale vaardighede === Vaardigheidstoegang verwys na die [[kennis]] wat nodig is om digitale toestelle en dienste doeltreffend en veilig te gebruik. Dit wissel van basiese handelinge, soos die gebruik van ’n [[soekenjin]] of die stuur van ’n [[e-pos]], tot die beoordeling van aanlyn inligting, beskerming van persoonlike data, gebruik van kantoorsagteware en gevorderde vaardighede soos [[programmering]]. Digitale [[geletterdheid]] sluit ook die vermoë in om verkeerde inligting, aanlyn bedrog en gemanipuleerde inhoud te herken. Toegang tot ’n toestel sonder die nodige vaardighede lei dus nie noodwendig tot volle digitale deelname nie. === Gebruik en voordele === Gebruiksaanwending het betrekking op waarvoor, hoe gereeld en hoe doeltreffend digitale tegnologie gebruik word. Twee mense kan albei internettoegang hê, maar baie verskillende voordele daaruit verkry. Een persoon kan dit hoofsaaklik vir vermaak of boodskappe gebruik, terwyl ’n ander dit vir opleiding, werksoeke, banksake, ondernemingsontwikkeling en toegang tot openbare dienste aanwend. Hierdie verskil word soms die ''tweedevlak-digitale kloof'' genoem. ’n Verdere onderskeid, die ''derdevlak-digitale kloof'', verwys na ongelykhede in die tasbare maatskaplike, ekonomiese en politieke voordele wat mense uit hul gebruik van tegnologie verkry. == Oorsake en onderliggende faktore == Die digitale kloof hou verband met verskeie oorvleuelende vorme van ongelykheid, waaronder: * inkomste en die bekostigbaarheid van toestelle en data; * verskille tussen stedelike en landelike gebiede; * ouderdom en opvoedingsvlak; * geslag en maatskaplike norme; * [[gestremdheid]] en die toeganklikheid van digitale dienste; * die beskikbaarheid van elektrisiteit en telekommunikasie-infrastruktuur; * [[taal]] en die beskikbaarheid van plaaslik toepaslike inhoud; * politieke beperkings, [[sensuur]] en die doelbewuste afskakeling van internetdienste; en * die gehalte, snelheid en betroubaarheid van verbindings.<ref>{{cite web |title=Measuring digital development: Facts and Figures 2025 |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/ |publisher=Internasionale Telekommunikasie-unie |year=2025 |language=en |access-date=12 September 2026 }}</ref> Hierdie faktore werk dikwels saam. ’n Lae-inkomstegebruiker in ’n landelike gebied kan byvoorbeeld gelyktydig met swak netwerkdekking, duur data, ’n gebrek aan digitale vaardighede en min aanlyn inhoud in sy of haar huistaal gekonfronteer word. == Wêreldwye omvang == Internetgebruik het wêreldwyd sterk toegeneem, maar groot ongelykhede bly bestaan. Volgens die [[Internasionale Telekommunikasie-unie]] (ITU) was byna driekwart van die wêreldbevolking in 2025 aanlyn, terwyl ongeveer 2,2 miljard mense steeds vanlyn was. Die meeste mense sonder toegang het in lae- en middelinkomstelande gewoon.<ref name="ITU2025">{{cite web |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/ |title=Measuring digital development: Facts and Figures 2025 |publisher=International Telecommunication Union |year=2025 |access-date=10 September 2026}}</ref> Hoewel mobiele breëbanddekking ’n groot deel van die wêreldbevolking bereik, beteken netwerkdekking nie dat almal die internet werklik gebruik nie. Bekostigbaarheid, die prys van slimfone, gebrek aan vaardighede en die afwesigheid van toepaslike inhoud veroorsaak ’n sogenaamde ''gebruikskloof''. Verskille in die gehalte en snelheid van toegang het ook belangriker geword namate videodienste, afstandsonderrig, afstandswerk en [[kunsmatige intelligensie]] meer dataverbruik en rekenaarkrag vereis. == Afrika en die Globale Suide == In baie lande van die [[Globale Suide]] is ’n selfoon die belangrikste of enigste manier waarop mense toegang tot die internet verkry. Mobiele verbinding het toegang vinnig uitgebrei, maar gebruikers is dikwels afhanklik van voorafbetaalde data, goedkoper toestelle en wisselende netwerkdekking. Hierdie vorm van toegang is nie altyd voldoende vir aanlyn onderrig, die voltooiing van werksaansoeke, die bestuur van ’n onderneming of die aflaai van groot dokumente nie. Die digitale kloof in [[Afrika]] word verder beïnvloed deur lae huishoudelike inkomste, elektrisiteitstekorte, die koste van slimfone en beperkte vastebreëbandinfrastruktuur. Daar bestaan ook groot verskille tussen en binne lande. Stede en hoërinkomstegroepe het gewoonlik beter en goedkoper toegang as landelike en armer gemeenskappe. Taal vorm ’n verdere dimensie van die kloof. Baie Afrika- en ander minderheidstale beskik oor relatief min digitale inhoud, terminologiese hulpbronne, elektroniese woordeboeke, spraakherkenningstelsels en taaldata. Gebruikers kan dus tegnies aanlyn wees, maar steeds nie digitale dienste ten volle in hul eie taal gebruik nie. Hierdie verskynsel staan ook as die [[digitale taalkloof]] bekend.<ref>{{cite journal |last1=Bella |first1=Gábor |last2=Helm |first2=Paula |last3=Koch |first3=Gertraud |last4=Giunchiglia |first4=Fausto |title=Towards Bridging the Digital Language Divide |journal=arXiv |year=2023 |doi=10.48550/arXiv.2307.13405 |url=https://arxiv.org/abs/2307.13405}}</ref> == Suid-Afrika == [[Suid-Afrika]] beskik oor ’n omvangryke mobiele netwerk en ’n groeiende veselnetwerk, maar toegang verskil groot volgens inkomste, ligging en provinsie. Die land se digitale kloof weerspieël breër historiese en ekonomiese ongelykhede tussen stedelike en landelike gebiede, welgestelde en arm huishoudings, en formeel en minder goed bediende nedersettings. Volgens [[Statistiek Suid-Afrika]] se ''General Household Survey 2024'' het 82,1% van huishoudings toegang tot die internet op minstens een plek gehad. Mobiele toestelle was verreweg die belangrikste toegangsmiddel en is deur 75,6% van huishoudings gebruik. Slegs 17,4% van huishoudings het egter oor ’n vaste internetverbinding tuis beskik.<ref name="StatsSA2024">{{cite web |url=https://www.statssa.gov.za/publications/P0318/P03182024.pdf |title=General Household Survey 2024 |publisher=Statistics South Africa |year=2025 |pages=52–54 |access-date=10 September 2026}}</ref> Die provinsiale verskille was aansienlik. Vaste internettoegang tuis het gewissel van 44,9% van huishoudings in die [[Wes-Kaap]] en 25,8% in [[Gauteng]] tot 5,6% in Mpumalanga en 7,0% in Limpopo. Terwyl 27,2% van huishoudings in metropolitaanse gebiede tuisinternet gehad het, was die ooreenstemmende syfer vir landelike huishoudings slegs 2,7%.<ref name="StatsSA2024" /> Die statistiek toon waarom algemene syfers oor internettoegang die omvang van die kloof kan onderskat. ’n Huishouding word as verbind beskou indien minstens een lid op een plek toegang het, maar dit beteken nie noodwendig dat elke lid ’n geskikte toestel, voldoende data of ’n betroubare verbinding vir studie of werk het nie. [[Beurtkrag]] en ander onderbrekings in elektrisiteitsvoorsiening kan digitale toegang verder ontwrig. Die koste van data en toestelle, uiteenlopende digitale vaardighede en die beperkte beskikbaarheid van digitale dienste in al die land se amptelike tale bly ook struikelblokke. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Internet]] [[Kategorie:Maatskaplike ongelykheid]] [[Kategorie:Ekonomiese ontwikkeling]] fvuvem92068ia18ie8hprprlrjhsbrg 2966817 2966815 2026-09-12T18:06:21Z Sobaka 328 /* Afrika en die Globale Suide */ skakel 2966817 wikitext text/x-wiki Die '''digitale kloof''' is die ongelykheid tussen [[mens]]e, huishoudings, [[gemeenskap]]pe, streke en lande ten opsigte van toegang tot, die gebruik van en die voordele verkry uit digitale tegnologie. Dit sluit nie slegs toegang tot die [[Internet]] en digitale toestelle in nie, maar ook die bekostigbaarheid en gehalte van verbindings, digitale vaardighede, toepaslike inhoud en die vermoë om [[tegnologie]] doelgerig te gebruik. Die begrip word dikwels beskryf aan die hand van vier onderling verwante dimensies: motiverings-, materiële, vaardigheids- en gebruikstoegang.<ref name="vandijk">{{cite book |last=Van Dijk |first=Jan A. G. M. |title=The Deepening Divide: Inequality in the Information Society |publisher=Sage Publications |year=2005 |isbn=978-1-4129-0403-2}}</ref> Die digitale kloof bestaan dus nie net tussen mense wat aanlyn en vanlyn is nie. Dit kom ook voor tussen gebruikers met vinnige, betroubare en onbeperkte toegang en dié wat slegs sporadies, teen hoë koste of deur middel van beperkte mobiele toestelle toegang het. Digitale ongelykheid kan bestaande verskille in toegang tot [[onderwys]], [[werk]], finansiële dienste, gesondheidsorg, openbare dienste en politieke deelname verdiep. Namate meer dienste uitsluitlik of hoofsaaklik digitaal gelewer word, loop mense met onvoldoende toegang of vaardighede die gevaar om verder gemarginaliseer te word. == Dimensies == === Motivering en vertroue === Motiveringstoegang verwys na ’n persoon se bereidwilligheid en vertroue om digitale tegnologie te gebruik. Sommige mense gebruik nie digitale dienste nie omdat hulle dit nie as toepaslik of nuttig beskou nie, omdat hulle min vertroue in tegnologie het, of weens kommer oor [[privaatheid]], [[bedrog]], [[kubermisdaad]] en aanlyn teistering. Ouderdom, opvoeding, vorige blootstelling aan tegnologie en kulturele houdings kan digitale deelname beïnvloed. === Materiële toegang === Materiële toegang behels die beskikbaarheid van toestelle, [[elektrisiteit]], telekommunikasie-infrastruktuur en ’n betroubare internetverbinding. Die besit van ’n [[selfoon]] beteken nie noodwendig dat iemand oor betekenisvolle internettoegang beskik nie. ’n Gebruiker kan byvoorbeeld slegs ’n basiese selfoon besit, ’n toestel met ander huishoudingslede deel, of nie genoeg data kan bekostig om video’s, opvoedkundige materiaal of regeringsdienste te gebruik nie. In landelike en afgeleë gebiede word toegang dikwels beperk deur swak netwerkdekking, ’n onbetroubare elektrisiteitsvoorraad en die hoë koste van die oprigting en instandhouding van telekommunikasie-infrastruktuur. === Digitale vaardighede === Vaardigheidstoegang verwys na die [[kennis]] wat nodig is om digitale toestelle en dienste doeltreffend en veilig te gebruik. Dit wissel van basiese handelinge, soos die gebruik van ’n [[soekenjin]] of die stuur van ’n [[e-pos]], tot die beoordeling van aanlyn inligting, beskerming van persoonlike data, gebruik van kantoorsagteware en gevorderde vaardighede soos [[programmering]]. Digitale [[geletterdheid]] sluit ook die vermoë in om verkeerde inligting, aanlyn bedrog en gemanipuleerde inhoud te herken. Toegang tot ’n toestel sonder die nodige vaardighede lei dus nie noodwendig tot volle digitale deelname nie. === Gebruik en voordele === Gebruiksaanwending het betrekking op waarvoor, hoe gereeld en hoe doeltreffend digitale tegnologie gebruik word. Twee mense kan albei internettoegang hê, maar baie verskillende voordele daaruit verkry. Een persoon kan dit hoofsaaklik vir vermaak of boodskappe gebruik, terwyl ’n ander dit vir opleiding, werksoeke, banksake, ondernemingsontwikkeling en toegang tot openbare dienste aanwend. Hierdie verskil word soms die ''tweedevlak-digitale kloof'' genoem. ’n Verdere onderskeid, die ''derdevlak-digitale kloof'', verwys na ongelykhede in die tasbare maatskaplike, ekonomiese en politieke voordele wat mense uit hul gebruik van tegnologie verkry. == Oorsake en onderliggende faktore == Die digitale kloof hou verband met verskeie oorvleuelende vorme van ongelykheid, waaronder: * inkomste en die bekostigbaarheid van toestelle en data; * verskille tussen stedelike en landelike gebiede; * ouderdom en opvoedingsvlak; * geslag en maatskaplike norme; * [[gestremdheid]] en die toeganklikheid van digitale dienste; * die beskikbaarheid van elektrisiteit en telekommunikasie-infrastruktuur; * [[taal]] en die beskikbaarheid van plaaslik toepaslike inhoud; * politieke beperkings, [[sensuur]] en die doelbewuste afskakeling van internetdienste; en * die gehalte, snelheid en betroubaarheid van verbindings.<ref>{{cite web |title=Measuring digital development: Facts and Figures 2025 |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/ |publisher=Internasionale Telekommunikasie-unie |year=2025 |language=en |access-date=12 September 2026 }}</ref> Hierdie faktore werk dikwels saam. ’n Lae-inkomstegebruiker in ’n landelike gebied kan byvoorbeeld gelyktydig met swak netwerkdekking, duur data, ’n gebrek aan digitale vaardighede en min aanlyn inhoud in sy of haar huistaal gekonfronteer word. == Wêreldwye omvang == Internetgebruik het wêreldwyd sterk toegeneem, maar groot ongelykhede bly bestaan. Volgens die [[Internasionale Telekommunikasie-unie]] (ITU) was byna driekwart van die wêreldbevolking in 2025 aanlyn, terwyl ongeveer 2,2 miljard mense steeds vanlyn was. Die meeste mense sonder toegang het in lae- en middelinkomstelande gewoon.<ref name="ITU2025">{{cite web |url=https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/ |title=Measuring digital development: Facts and Figures 2025 |publisher=International Telecommunication Union |year=2025 |access-date=10 September 2026}}</ref> Hoewel mobiele breëbanddekking ’n groot deel van die wêreldbevolking bereik, beteken netwerkdekking nie dat almal die internet werklik gebruik nie. Bekostigbaarheid, die prys van slimfone, gebrek aan vaardighede en die afwesigheid van toepaslike inhoud veroorsaak ’n sogenaamde ''gebruikskloof''. Verskille in die gehalte en snelheid van toegang het ook belangriker geword namate videodienste, afstandsonderrig, afstandswerk en [[kunsmatige intelligensie]] meer dataverbruik en rekenaarkrag vereis. == Afrika en die Globale Suide == In baie lande van die [[Globale Suide en Globale Noorde|Globale Suide]] is ’n selfoon die belangrikste of enigste manier waarop mense toegang tot die internet verkry. Mobiele verbinding het toegang vinnig uitgebrei, maar gebruikers is dikwels afhanklik van voorafbetaalde data, goedkoper toestelle en wisselende netwerkdekking. Hierdie vorm van toegang is nie altyd voldoende vir aanlyn onderrig, die voltooiing van werksaansoeke, die bestuur van ’n onderneming of die aflaai van groot dokumente nie. Die digitale kloof in [[Afrika]] word verder beïnvloed deur lae huishoudelike inkomste, elektrisiteitstekorte, die koste van slimfone en beperkte vastebreëbandinfrastruktuur. Daar bestaan ook groot verskille tussen en binne lande. Stede en hoërinkomstegroepe het gewoonlik beter en goedkoper toegang as landelike en armer gemeenskappe. Taal vorm ’n verdere dimensie van die kloof. Baie Afrika- en ander minderheidstale beskik oor relatief min digitale inhoud, terminologiese hulpbronne, elektroniese woordeboeke, spraakherkenningstelsels en taaldata. Gebruikers kan dus tegnies aanlyn wees, maar steeds nie digitale dienste ten volle in hul eie taal gebruik nie. Hierdie verskynsel staan ook as die [[digitale taalkloof]] bekend.<ref>{{cite journal |last1=Bella |first1=Gábor |last2=Helm |first2=Paula |last3=Koch |first3=Gertraud |last4=Giunchiglia |first4=Fausto |title=Towards Bridging the Digital Language Divide |journal=arXiv |year=2023 |doi=10.48550/arXiv.2307.13405 |url=https://arxiv.org/abs/2307.13405}}</ref> == Suid-Afrika == [[Suid-Afrika]] beskik oor ’n omvangryke mobiele netwerk en ’n groeiende veselnetwerk, maar toegang verskil groot volgens inkomste, ligging en provinsie. Die land se digitale kloof weerspieël breër historiese en ekonomiese ongelykhede tussen stedelike en landelike gebiede, welgestelde en arm huishoudings, en formeel en minder goed bediende nedersettings. Volgens [[Statistiek Suid-Afrika]] se ''General Household Survey 2024'' het 82,1% van huishoudings toegang tot die internet op minstens een plek gehad. Mobiele toestelle was verreweg die belangrikste toegangsmiddel en is deur 75,6% van huishoudings gebruik. Slegs 17,4% van huishoudings het egter oor ’n vaste internetverbinding tuis beskik.<ref name="StatsSA2024">{{cite web |url=https://www.statssa.gov.za/publications/P0318/P03182024.pdf |title=General Household Survey 2024 |publisher=Statistics South Africa |year=2025 |pages=52–54 |access-date=10 September 2026}}</ref> Die provinsiale verskille was aansienlik. Vaste internettoegang tuis het gewissel van 44,9% van huishoudings in die [[Wes-Kaap]] en 25,8% in [[Gauteng]] tot 5,6% in Mpumalanga en 7,0% in Limpopo. Terwyl 27,2% van huishoudings in metropolitaanse gebiede tuisinternet gehad het, was die ooreenstemmende syfer vir landelike huishoudings slegs 2,7%.<ref name="StatsSA2024" /> Die statistiek toon waarom algemene syfers oor internettoegang die omvang van die kloof kan onderskat. ’n Huishouding word as verbind beskou indien minstens een lid op een plek toegang het, maar dit beteken nie noodwendig dat elke lid ’n geskikte toestel, voldoende data of ’n betroubare verbinding vir studie of werk het nie. [[Beurtkrag]] en ander onderbrekings in elektrisiteitsvoorsiening kan digitale toegang verder ontwrig. Die koste van data en toestelle, uiteenlopende digitale vaardighede en die beperkte beskikbaarheid van digitale dienste in al die land se amptelike tale bly ook struikelblokke. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Internet]] [[Kategorie:Maatskaplike ongelykheid]] [[Kategorie:Ekonomiese ontwikkeling]] 7vw7exw5zngumgitbhvzn7scvtvpbl3 0 468958 2966767 2026-09-12T13:46:21Z Aliwal2012 39067 Nuwe artikel 2966767 wikitext text/x-wiki Die '''[[1975 Formule Een-seisoen|1975]] [[Formule Een]] [[Britse Grand Prix]]''' is op 3 Maart op die [[Silverstone-renbaan]] in Silverstone, [[Brittanje]] gehou. Dit was die tiende wedren van die kampioenskapseisoen. == Uitslag == {| style="font-size: 95%;" class="wikitable sortable" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Oorsaak van uitval ! Roosterplek ! Punte |- ! 1 | 3 |{{GB-VLAG}} '''[[Jackie Stewart]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 79 | 1:43:11.0 | 16 | '''9''' |- ! 2 | 6 | {{US-VLAG}} '''[[Peter Revson]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 79 | 24.55 | 6 | '''6''' |- ! 3 | 1 |{{BR-VLAG}} '''[[Emerson Fittipaldi]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 79 | 25.06 | 2 | '''4''' |- ! 4 | 9 | {{IT-VLAG}} '''[[Arturo Merzario]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 78 | + 1 Ronde | 15 | '''3''' |- ! 5 | 5 | {{NZ-VLAG}} '''[[Denny Hulme]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 77 | + 2 Rondes | 1 | '''2''' |- ! 6 | 23 | {{US-VLAG}} '''[[George Follmer]]''' | '''[[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 77 | + 2 Rondes | 21 | '''1''' |- ! 7 | 18 | {{AR-VLAG}} [[Carlos Reutemann]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 2 Rondes | 8 | &nbsp; |- ! 8 | 12 |{{IT-VLAG}} [[Andrea de Adamich]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 77 | + 2 Rondes | 20 | &nbsp; |- ! 9 | 7 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 75 | Enjin | 3 | &nbsp; |- ! 10 | 21 | {{NZ-VLAG}} [[Howden Ganley]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 73 | + 6 Rondes | 19 | &nbsp; |- ! 11 | 2 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 73 | + 6 Rondes | 4 | &nbsp; |- ! NF | 11 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | Ongeluk | 9 | &nbsp; |- ! NC | 26 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Eddie Keizan]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 67 | Nie geklassifiseer | 22 | &nbsp; |- ! NC | 14 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 66 | Nie geklassifiseer | 18 | &nbsp; |- ! NC | 4 | {{FR-VLAG}} [[François Cevert]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 66 | Nie geklassifiseer | 25 | &nbsp; |- ! NC | 24 | {{GB-VLAG}} [[Mike Beuttler]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 65 | Nie geklassifiseer | 23 | &nbsp; |- ! NF | 19 | {{BR-VLAG}} [[Wilson Fittipaldi Jr.]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 52 | Ratkas | 17 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jackie Pretorius]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 35 | Oorverhit | 24 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 26 | Enjin | 10 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{GB-VLAG}} [[Jackie Oliver]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 14 | Enjin | 14 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 4 | Koppeling | 7 | &nbsp; |- ! NF | 25 | [[Bestand:Flag of South Africa 1928-1994.svg|20px]] [[Dave Charlton]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 3 | Ongeluk | 13 | &nbsp; |- ! NF | 15 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 2 | Ongeluk | 5 | &nbsp; |- ! NF | 8 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 2 | Ongeluk | 11 | &nbsp; |- ! NF | 10 | {{GB-VLAG}} [[Mike Hailwood]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 2 | Ongeluk | 12 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Britse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1973]] 0zfdk1b2gl1ujjo437p9uhzfvgn6s4v 2966768 2966767 2026-09-12T14:18:24Z Aliwal2012 39067 verbeter 2966768 wikitext text/x-wiki Die '''[[1975 Formule Een-seisoen|1973]] [[Formule Een]] [[Britse Grand Prix]]''' is op 14 Julie op die [[Silverstone-renbaan]] in Silverstone, [[Brittanje]] gehou. Dit was die tiende wedren van die kampioenskapseisoen. == Uitslag == {| style="font-size: 95%;" class="wikitable sortable" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Oorsaak van uitval ! Roosterplek ! Punte |- ! 1 | 8 | {{US-VLAG}} '''[[Peter Revson]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 67 | 1:29:18.5 | 3 | '''9''' |- ! 2 | 2 | {{SE-VLAG}} '''[[Ronnie Peterson]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 67 | 2.8 | 1 | '''6''' |- ! 3 | 7 | {{NZ-VLAG}} '''[[Denny Hulme]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 67 | 3 | 2 | '''4''' |- ! 4 | 27 | {{GB-VLAG}} '''[[James Hunt]]''' | '''[[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 67 | 3.4 | 11 | '''3''' |- ! 5 | 6 | {{FR-VLAG}} '''[[François Cevert]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 67 | 36.6 | 7 | '''2''' |- ! 6 | 10 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 67 | 44.7 | 8 | '''1''' |- ! 7 | 19 | {{CH-VLAG}} [[Clay Regazzoni]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 67 | + 1:11.7 | 10 | &nbsp; |- ! 8 | 3 | {{BE-VLAG}} [[Jacky Ickx]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 67 | + 1:17.4 | 19 | &nbsp; |- ! 9 | 25 | {{NZ-VLAG}} [[Howden Ganley]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 66 | + 1 Ronde | 18 | &nbsp; |- ! 10 | 5 | {{GB-VLAG}} [[Jackie Stewart]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 66 | + 1 Ronde | 4 | &nbsp; |- ! 11 | 15 | {{GB-VLAG}} [[Mike Beuttler]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 65 | + 2 Rondes | 24 | &nbsp; |- ! 12 | 21 | {{AT-VLAG}} [[Niki Lauda]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 63 | + 4 Rondes | 9 | &nbsp; |- ! 13 | 28 | {{vlagikoon|Liechtenstein}} [[Rikky von Opel]] | [[Ensign (Formule 1)|Ensign]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 61 | + 6 Rondes | 21 | &nbsp; |- ! NF | 11 | {{BR-VLAG}} [[Wilson Fittipaldi Jr.]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 44 | Olielek | 13 | &nbsp; |- ! NF | 1 | {{BR-VLAG}} [[Emerson Fittipaldi]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 36 | Transmissie | 5 | &nbsp; |- ! NF | 29 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 36 | Brandstofstelsel | 23 | &nbsp; |- ! NF | 12 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 24 | Onderstel | 27 | &nbsp; |- ! NF | 22 | {{NZ-VLAG}} [[Chris Amon]] | [[Tecno]] | 6 | Brandstofstelsel | 29 | &nbsp; |- ! NF | 30 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} [[Jody Scheckter]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 6 | &nbsp; |- ! NF | 23 | {{GB-VLAG}} [[Mike Hailwood]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 12 | &nbsp; |- ! NF | 31 | {{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 14 | &nbsp; |- ! NF | 24 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 15 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 0 | Botsing | 17 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{IT-VLAG}} [[Andrea de Adamich]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 20 | &nbsp; |- ! NF | 14 | {{GB-VLAG}} [[Roger Williamson]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 22 | &nbsp; |- ! NF | 16 | {{US-VLAG}} [[George Follmer]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 25 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{GB-VLAG}} [[Jackie Oliver]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Botsing | 26 | &nbsp; |- ! NF | 26 | {{NZ-VLAG}} [[Graham McRae]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Rempedaal | 28 | &nbsp; |- ! NF | 18 | {{GB-VLAG}} [[David Purley]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Iol | 16 | &nbsp; |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Britse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1973]] f0anb2l07ew7p3edkychx1w9xma708v 0 468959 2966771 2026-09-12T14:29:09Z Aliwal2012 39067 Hier kom 'n ding! 2966771 wikitext text/x-wiki Die '''[[1974 Formule Een-seisoen|1974]] [[Formule Een]] [[Britse Grand Prix]]''' is op 20 Julie op die [[Silverstone-renbaan]] in Silverstone, [[Brittanje]] gehou. Dit was die tiende wedren van die kampioenskapseisoen. == Uitslag == {| style="font-size: 95%;" class="wikitable sortable" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Oorsaak uitval ! Roosterplek ! Punte |- ! 1 | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} '''[[Jody Scheckter]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 75 | 1:43:02.2 | 3 | '''9''' |- ! 2 | 5 | {{BR-VLAG}} '''[[Emerson Fittipaldi]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 75 | + 15.3 | 8 | '''6''' |- ! 3 | 2 | {{BE-VLAG}} '''[[Jacky Ickx]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 75 | + 1:01.5 | 12 | '''4''' |- ! 4 | 11 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 75 | + 1:07.2 | 7 | '''3''' |- ! 5 | 12 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 74 | + 1 Ronde | 1 | '''2''' |- ! 6 | 7 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 74 | + 1 Ronde | 4 | '''1''' |- ! 7 | 6 | {{NZ-VLAG}} [[Denny Hulme]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 19 | &nbsp; |- ! 8 | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 5 | &nbsp; |- ! 9 | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 20 | &nbsp; |- ! 10 | 1 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 73 | + 2 Rondes | 2 | &nbsp; |- ! 11 | 28 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 73 | + 2 Rondes | 13 | &nbsp; |- ! 12 | 14 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 72 | + 3 Rondes | 23 | &nbsp; |- ! 13 | 26 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | + 6 Rondes | 22 | &nbsp; |- ! 14 | 19 | {{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 68 | + 7 Rondes | 17 | &nbsp; |- ! NF | 15 | {{FR-VLAG}} [[Henri Pescarolo]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 64 | Enjin | 24 | &nbsp; |- ! NC | 37 | {{FR-VLAG}} [[François Migault]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 62 | Nie geklassifiseer | 14 | &nbsp; |- ! NF | 33 | {{GB-VLAG}} [[Mike Hailwood]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 57 | Tol | 11 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 45 | Suspensie | 16 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 36 | Ongeluk | 9 | &nbsp; |- ! NF | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 35 | Enjin | 10 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Enjin | 15 | &nbsp; |- ! NF | 10 | {{IT-VLAG}} [[Vittorio Brambilla]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 17 | Brandstofstelsel | 18 | &nbsp; |- ! NF | 23 | {{AU-VLAG}} [[Tim Schenken]] | Trojan-[[Ford Motor Company|Ford]] | 6 | Suspensie | 25 | &nbsp; |- ! NF | 24 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 2 | Suspensie | 6 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{GB-VLAG}} [[Peter Gethin]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Fisiek | 21 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Britse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1974]] 109jwhcqawdcef2ft0we7iuzpb08v25 2966772 2966771 2026-09-12T14:33:25Z Aliwal2012 39067 Nuwe artikel 2966772 wikitext text/x-wiki Die '''[[1974 Formule Een-seisoen|1974]] [[Formule Een]] [[Britse Grand Prix]]''' is op 20 Julie op die [[Brands Hatch-renbaan]] in Kent,[[Brittanje]] gehou. Dit was die tiende wedren van die kampioenskapseisoen. == Uitslag == {| style="font-size: 95%;" class="wikitable sortable" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Span ! Rondtes ! Tyd/Oorsaak uitval ! Roosterplek ! Punte |- ! 1 | 3 | {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} '''[[Jody Scheckter]]''' | '''[[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 75 | 1:43:02.2 | 3 | '''9''' |- ! 2 | 5 | {{BR-VLAG}} '''[[Emerson Fittipaldi]]''' | '''[[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 75 | + 15.3 | 8 | '''6''' |- ! 3 | 2 | {{BE-VLAG}} '''[[Jacky Ickx]]''' | '''[[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 75 | + 1:01.5 | 12 | '''4''' |- ! 4 | 11 | {{CH-VLAG}} '''[[Clay Regazzoni]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 75 | + 1:07.2 | 7 | '''3''' |- ! 5 | 12 | {{AT-VLAG}} '''[[Niki Lauda]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 74 | + 1 Ronde | 1 | '''2''' |- ! 6 | 7 | {{AR-VLAG}} '''[[Carlos Reutemann]]''' | '''[[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]]''' | 74 | + 1 Ronde | 4 | '''1''' |- ! 7 | 6 | {{NZ-VLAG}} [[Denny Hulme]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 19 | &nbsp; |- ! 8 | 16 | {{GB-VLAG}} [[Tom Pryce]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 5 | &nbsp; |- ! 9 | 8 | {{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace|Carlos Pace]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 74 | + 1 Ronde | 20 | &nbsp; |- ! 10 | 1 | {{SE-VLAG}} [[Ronnie Peterson]] | [[Team Lotus (1958-1994)|Lotus]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 73 | + 2 Rondes | 2 | &nbsp; |- ! 11 | 28 | {{GB-VLAG}} [[John Watson]] | [[Brabham]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 73 | + 2 Rondes | 13 | &nbsp; |- ! 12 | 14 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Beltoise]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 72 | + 3 Rondes | 23 | &nbsp; |- ! 13 | 26 | {{GB-VLAG}} [[Graham Hill]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 69 | + 6 Rondes | 22 | &nbsp; |- ! 14 | 19 | {{DE-VLAG}} [[Jochen Mass]] | [[Surtees (Formule 1)|Surtees]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 68 | + 7 Rondes | 17 | &nbsp; |- ! NF | 15 | {{FR-VLAG}} [[Henri Pescarolo]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 64 | Enjin | 24 | &nbsp; |- ! NC | 37 | {{FR-VLAG}} [[François Migault]] | [[British Racing Motors|BRM]] | 62 | Nie geklassifiseer | 14 | &nbsp; |- ! NF | 33 | {{GB-VLAG}} [[Mike Hailwood]] | [[McLaren]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 57 | Tol | 11 | &nbsp; |- ! NF | 17 | {{FR-VLAG}} [[Jean-Pierre Jarier]] | [[Shadow (Formule 1)|Shadow]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 45 | Suspensie | 16 | &nbsp; |- ! NF | 9 | {{DE-VLAG}} [[Hans Joachim Stuck]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 36 | Ongeluk | 9 | &nbsp; |- ! NF | 4 | {{FR-VLAG}} [[Patrick Depailler]] | [[Tyrrell Racing|Tyrrell]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 35 | Enjin | 10 | &nbsp; |- ! NF | 20 | {{IT-VLAG}} [[Arturo Merzario]] | [[Iso Marlboro]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 25 | Enjin | 15 | &nbsp; |- ! NF | 10 | {{IT-VLAG}} [[Vittorio Brambilla]] | [[March Engineering|March]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 17 | Brandstofstelsel | 18 | &nbsp; |- ! NF | 23 | {{AU-VLAG}} [[Tim Schenken]] | Trojan-[[Ford Motor Company|Ford]] | 6 | Suspensie | 25 | &nbsp; |- ! NF | 24 | {{GB-VLAG}} [[James Hunt]] | [[Hesketh (Formule 1)|Hesketh]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 2 | Suspensie | 6 | &nbsp; |- ! NF | 27 | {{GB-VLAG}} [[Peter Gethin]] | [[Lola (renmotor)|Lola]]-[[Ford Motor Company|Ford]] | 0 | Fisiek | 21 | &nbsp; |- |} {{F1GP 1970–1979}} [[Kategorie:Britse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 1974]] d3cgip1tznx92vg1uzveg7h5jsxiex7 0 468960 2966780 2026-09-12T15:01:54Z Kewarona 203617 Servikale Kanker 2966780 wikitext text/x-wiki == Servikale Kanker == Servikale kanker is n tipe kanker wat in die serviks begin wat die onderste deel van die baarmoeder is wat met die vagina verbind. Dit is n ernstige siekte maar die goeie ding is dat dikwels voorkom en suksesvol behandel kan word wanneer dit vroeg gevind word. Een van die hoofoorsake van servikale kanker is n virus genaamd menslike papillomavirus (HPV). HPV is baie algemeen en kan deur seksuele kontak van een persoon na n ander oorgedra word.In baie mense raak die liggaam natuurlik van die virus ontslae. Wanneer seker soorte HPV egter lank in die liggaam bly kan dit veranderinge in die selle van die serviks veroorsaak.As hierdie veranderinge nie opgespoor en behandel word nie kan hulle uiteindelik in kanker ontwikkel. Servikale kanker kan op verskeie maniere voorkom word.HPV inenting kan beskerm teen die tipes HPV wat versntwoordelik is vir baie gevalle van servikale kanker. In Suid-Afrika bly servikale kanker n belangrike gesondheidsorg.Baie vroue kan die siekte net pntdek wanneer dit reeds gevorder het. Daarom is bewustheid HPV inenting en gereelde sifting so belangrik. Vroue moet gemaklik voel om oor hul gesondheid te praat en nagegaan te word wanneer nodig. Die belangrikste is dat servikale kanker nie beteken dat daar geen hoop is nie. Waanneer dit vroeg opgespoor word kan behandeling baie effektief wees . Om vir jou gesondheid te sorg en gereeld te gaan sifting kan n groot versil maak == Verwysings == # [https://cansa.org.za/cervical-cancer/ Cervical Cancer - CANSA - The Cancer Association of South Africa | CANSA – The Cancer Association of South Africa] # [https://www.health.gov.za/wp-content/uploads/2026/05/ELIMINATION-OF-CERVICAL-CANCER-IN-SOUTH-AFRICA_A-strategic-and-implementation-framework_04052026_FV.pdf ELIMINATION-OF-CERVICAL-CANCER-IN-SOUTH-AFRICA_A-strategic-and-implementation-framework_04052026_FV.pdf] bco7mvgq0hti35qa7z4q3t5w1m9inlg 0 468961 2966782 2026-09-12T15:12:41Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die [[Sjahada|geloofsbelydenis]] in wit skrif op 'n swart agtergrond.]] '''Djihadisme''' is die ideologie van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op Islamitiese beginsels wil vestig.<ref name=Ahmad2024>{{Cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Aisha |title=Jihadist Governance in Civil Wars |date=27 Februarie...' 2966782 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die [[Sjahada|geloofsbelydenis]] in wit skrif op 'n swart agtergrond.]] '''Djihadisme''' is die ideologie van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op Islamitiese beginsels wil vestig.<ref name=Ahmad2024>{{Cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Aisha |title=Jihadist Governance in Civil Wars |date=27 Februarie 2024 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of International Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.763 |isbn=978-0-19-084662-6}}</ref><ref name=Mendelsohn2024>{{Cite journal |author-last=Mendelsohn |author-first=Barak |date=21 Maart 2024 |title=On the Horizon: The Future of the Jihadi Movement |journal=CTC Sentinel |volume=17 |issue=3 |pages=1–10 |location=West Point, New York |publisher=Combating Terrorism Center |url=https://ctc.westpoint.edu/wp-content/uploads/2024/03/CTC-SENTINEL-032024.pdf}}</ref> In 'n enger sin verwys dit na die oortuiging dat 'n gewapende konfrontasie 'n doeltreffende en teologies geldige metode is om sosiaal-politieke verandering in die rigting van 'n Islamitiese regeringstelsel teweeg te bring.<ref name=Sedgwick2015>{{Cite journal |author-last=Sedgwick |author-first=Mark |date=April 2015 |title=Jihadism, Narrow and Wide: The Dangers of Loose Use of an Important Term |journal=Perspectives on Terrorism |location=Den Haag |publisher=International Centre for Counter-Terrorism |volume=9 |issue=2 |pages=34–41 |issn=2334-3745}}</ref><ref name=Ashour2011>{{Cite journal |author-last=Ashour |author-first=Omar |date=Julie 2011 |title=Post-Jihadism: Libya and the Global Transformations of Armed Islamist Movements |journal=Terrorism and Political Violence |volume=23 |issue=3 |pages=377–397 |doi=10.1080/09546553.2011.560218 |issn=0954-6553}}</ref> Die woord is 'n [[neologisme]] wat van die begrip ''[[djihad]]'' afgelei is,<ref name=Larousse>{{Cite web |title=Djihadisme |url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/djihadisme/10910151 |website=larousse.fr}}</ref> wat nie beteken dat die djihad self noodwendig na geweld of oorlog verwys nie; die djihadisme is egter onmiskenbaar aan gewelddadige optrede verbind, vandaar die algemene gebruik van die uitdrukking "djihadistiese terrorisme".<ref name=Benichou>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=25 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die djihadisme is 'n ongelyksoortige militante ekstremistiese stroming binne die [[Soenni|Soennitiese]] [[Islamisme]] in sy salafistiese gedaante.<ref name=Lohlker>{{Cite web |author-last=Lohlker |author-first=Rüdiger |title=Dschihadismus |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/islamismus/39439/dschihadismus |work=Dossier Islamismus |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |date=7 November 2011}}</ref> Die aanhangers daarvan, die '''djihadiste''', gaan uit van 'n verlies aan mag, kultuur en invloed van [[Islam]] as godsdiens en as politieke stelsel wat deur [[globalisering]], modernisering en kapitalisme veroorsaak is, en lei daaruit die aanspraak af dat die [[Moslem]]s gesamentlik – en die djihadiste persoonlik – 'n herlewing van die "oer-Islam" moet bewerkstellig, hoewel in 'n radikaal salafistiese uitleg wat self eers in die moderne tyd ontstaan het.<ref name=Lohlker/> Hulle beroep hulle daarby op die Islamitiese begrip van die ''kleiner djihad'', wat hulle as die godsdienstige plig van elke Moslem tot 'n gewelddadige stryd ter verdediging van Islam teen ongelowiges uitlê – waaronder hulle benewens die aanhangers van ander godsdienste ook Moslems met afwykende oortuigings tel.<ref name=Lohlker/> Djihadistiese ideoloë stel die djihad voor as 'n "rewolusionêre stryd" teen die internasionale orde om die Moslem-wêreld onder [[Sjaria|Islamitiese reg]] te verenig.<ref name=Charters>{{Cite journal |author-last=Charters |author-first=David A. |date=6 Februarie 2007 |title=Something Old, Something New…? Al Qaeda, Jihadism, and Fascism |journal=Terrorism and Political Violence |publisher=Routledge |volume=19 |pages=65–93 |doi=10.1080/09546550601054832 |issn=0954-6553}}</ref> Die djihadisme het sy wortels in die [[ideologie|ideologiese]] ontwikkelinge van die Islamitiese herlewingsbeweging van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, wat in die loop van die twintigste en een-en-twintigste eeu tot die Qutbisme en die salafistiese djihadisme uitgegroei het.<ref name=Poljarevic>{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |volume=21 |pages=485–512 |doi=10.1163/9789004435544_026 |isbn=978-90-04-43554-4}}</ref><ref name=Jalal>{{Cite book |author-last=Jalal |author-first=Ayesha |year=2009 |chapter=Islam Subverted? Jihad as Terrorism |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |pages=239–301 |doi=10.4159/9780674039070-007 |isbn=978-0-674-03907-0}}</ref> Die Islamitiese organisasies wat aan die [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] van 1979 tot 1989 deelgeneem het, het die opkoms daarvan versterk, en sedertdien het dit in verskeie gewapende konflikte versprei.<ref name=Hekmatpour>{{Cite journal |author-last=Hekmatpour |author-first=Peyman |date=1 Januarie 2018 |title=What do we know about the Islamic Radicalism: A meta-analysis of academic publications |journal=113th Annual Meeting of the American Sociological Association}}</ref> Volgens een raming was djihadistiese groepe in 1990 by 5 persent van die burgeroorloë betrokke, maar teen 2014 by meer as 40 persent.<ref name=Fearon>{{Cite journal |author-last=Fearon |author-first=James D. |date=2017 |title=Civil War & the Current International System |journal=Daedalus |publisher=MIT Press |volume=146 |issue=4 |pages=20–22 |doi=10.1162/DAED_a_00456 |issn=0011-5266}}</ref> Die definisie van die djihadisme wissel egter van kenner tot kenner: vir sommige verwys die woord slegs na die salafistiese djihadisme, terwyl ander dit ook op nie-salafistiese bewegings toepas, veral [[Sjia|sjiïtiese]] bewegings.<ref name=iReMMO>{{Cite web |author1=Dominique Thomas |author2=Abdelasiem El Difraoui |author3=Marjane Kamal |title=Origines et manifestations du Djihadisme |publisher=Institut de recherche et d'études Méditerranée, Moyen-Orient |url=https://www.youtube.com/watch?v=dxoTLRBBYik |date=10 November 2013}}</ref><ref name=Therme>{{Cite web |author-last=Therme |author-first=Clément |title=Jihadist Ideology: The Anthropological Perspective |url=http://www.monde-diplomatique.fr/2011/09/THERME/20977 |website=monde-diplomatique.fr |date=2011}}</ref> == Terminologie == {{Hoofartikel|Djihad}} Die begrip ''djihad'' ("inspanning", "strewe", "stryd") is grondliggend aan Islam en het verskeie gebruike. Die tradisie onderskei die "groter djihad", die innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, van die "kleiner djihad", wat verder onderverdeel word in die djihad van die pen of die tong (debat of oorreding) en die djihad van die swaard (oorlogvoering). Laasgenoemde vorm het in die klassieke Islamitiese uitleg verowering en bekering beteken, gewoonlik met die uitsondering van die aanhangers van ander monoteïstiese godsdienste.<ref name=DLB>{{Cite encyclopedia |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref name=Bonner>{{Cite book |author-last=Bonner |author-first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2738-1 |page=13}}</ref> Moderniste onder die Moslem-geleerdes stel die militêre djihad oor die algemeen met verdedigende oorlogvoering gelyk.<ref name=Peters2015>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |year=2015 |chapter=The Doctrine of Jihad in Modern Islam |title=Islam and Colonialism: The Doctrine of Jihad in Modern History |location=Berlyn en Boston |publisher=De Gruyter |volume=20 |pages=105–124 |doi=10.1515/9783110824858.105 |isbn=978-3-11-082485-8}}</ref><ref name=Hallaq>{{Cite book |author-last=Hallaq |author-first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=334–338}}</ref> Die woord "djihadisme" is sedert die 1990's in gebruik, en het ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] in die Verenigde State veel wyer versprei geraak.<ref name=BBCwhat>{{Cite web |title=What is jihadism? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30411519 |website=BBC News |date=11 Desember 2014}}</ref><ref name=Kramer>{{Cite journal |author-last=Kramer |author-first=Martin |date=Lente 2003 |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |journal=Middle East Quarterly |volume=10 |issue=2 |pages=65–77 |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists}}</ref> Dit is die eerste keer deur die Indiese en Pakistanse massamedia gebruik, en deur Franse akademici, wat die presieser uitdrukking "salafisties-djihadisties" gebruik het.<ref name=BBCwhat/> Die geskiedkundige David A. Charters omskryf die djihadisme as "'n rewolusionêre program waarvan die ideologie radikale maatskaplike verandering in die Moslem-wêreld belowe ... [met] 'n sentrale rol vir die ''djihad'' as 'n gewapende politieke stryd om 'afvallige' regimes omver te werp, hul ongelowige bondgenote te verdryf, en sodoende Moslem-gebiede tot regering volgens Islamitiese beginsels te herstel".<ref name=Charters/> Volgens Reuven Firestone beskryf die woord, soos dit gewoonlik in die Westerse wêreld gebruik word, "militante Islamitiese bewegings wat as 'n bestaansbedreiging vir die Weste beskou word".<ref name=Firestone>{{Cite book |author-last=Firestone |author-first=Reuven |year=2012 |chapter="Jihadism" as a new religious movement |editor1-last=Hammer |editor1-first=Olav |editor2-last=Rothstein |editor2-first=Mikael |title=The Cambridge Companion to New Religious Movements |location=Cambridge en New York |publisher=Cambridge University Press |pages=263–285 |doi=10.1017/CCOL9780521196505.018 |isbn=978-0-521-19650-5}}</ref> David Romano, 'n navorser in die politieke wetenskap aan die McGill-universiteit, gebruik dit vir "'n individu of politieke beweging wat sy aandag, diskoers en aktiwiteite hoofsaaklik toespits op die voer van 'n gewelddadige, onversetlike veldtog wat hy 'n ''djihad'' noem".<ref name=Romano>{{Cite encyclopedia |author=David Romano |title=Jihadists in Iraq |editor1=John L. Esposito |editor2=Emad El-Din Shahin |encyclopedia=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2013 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.003 |isbn=978-0-19-539589-1}}</ref> Hy onderskei die djihadistiese diskoers, wat die djihad as 'n wêreldwye projek om die wêreld te hervorm aanbied, van die weerstandsdiskoers van groepe soos [[Hezbollah]], wat as 'n streeksprojek teen 'n bepaalde vyand aangebied word.<ref name=Romano/> Jarret Brachman beskou die woord as "lomp en omstrede", juis omdat dit die woord ''djihad'' bevat, wat vir die meeste Moslems na 'n geestelike arbeid aan die self verwys en een van die grondslae van 'n vroom lewe is.<ref name=Brachman>{{Cite book |author-last=Brachman |author-first=Jarret |title=Global Jihadism: Theory and Practice |publisher=Routledge |location=Londen |year=2008 |pages=4–5, 11–12 |isbn=978-0-415-45242-7}}</ref> Baie Moslems gebruik die woorde "djihadisme" en "djihadis" nie, omdat hulle nie van die verbintenis tussen onwettige geweld en 'n edel godsdienstige begrip hou nie, en verkies eerder woorde wat die betrokkenes se aanspraak ontken, soos "afwykendes".<ref name=BBCwhat/> [[Maajid Nawaz]], stigter van die anti-ekstremisme-denktenk Quilliam, omskryf die djihadisme as 'n gewelddadige onderafdeling van die Islamisme: "Islamisme [is] die begeerte om enige weergawe van Islam op enige samelewing af te dwing. Djihadisme is die poging om dit met geweld te doen."<ref name=Nawaz>{{Cite web |url=http://www.thedailybeast.com/admit-it-these-terrorists-are-muslims |title=Admit It: These Terrorists Are Muslims |work=The Daily Beast |author=Maajid Nawaz |date=14 Junie 2016}}</ref> "Djihad Cool" is 'n benaming vir die herbemarking van die militante djihadisme as modieus onder jonger mense, deur middel van verbruikerskultuur, [[sosiale media]], tydskrifte, [[Kletsrym|kletsrym]]-video's, speelgoed en propagandavideo's.<ref name=Emerson>{{Cite web |url=http://www.familysecuritymatters.org/publications/detail/jihad-is-cool-jihadist-magazines-recruit-young-terrorists |title=Jihad is Cool: Jihadist Magazines Recruit Young Terrorists |work=Family Security Matters |author=Steve Emerson |date=15 April 2013}}</ref><ref name=npr>{{Cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125186382 |title=Jihadi Cool: Terrorist Recruiters' Latest Weapon |work=National Public Radio |author=Dina Temple-Raston |date=6 Maart 2010}}</ref> Dit is 'n [[subkultuur]] wat hoofsaaklik op mense in ontwikkelde lande toegepas word wat gewerf word om na konflikgebiede te reis.<ref name=npr/> == Geskiedenis == === Ideologiese wortels === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|links|duimnael|Die Egiptiese Moslem-geleerde Sayyid Qutb het met sy tronkgeskrifte die ideologiese grondslag van die salafisties-djihadistiese beweging gelê.]] Islamitiese ekstremisme dateer terug tot die vroeë geskiedenis van Islam met die verskyning van die [[Kharidjiete]] in die sewende eeu.<ref name=Izutsu>{{Cite book |author-last=Izutsu |author-first=Toshihiko |year=2006 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (''Kāfir''): The Khārijites and the origin of the problem |location=Tokio |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2}}</ref> Hulle het hulle tydens die eerste Islamitiese burgeroorlog van sowel die Soenniete as die Sjiïete afgeskei en was veral bekend vir 'n radikale benadering tot die ''takfir'' – die verklaring dat 'n ander Moslem 'n ongelowige is – waarvolgens hulle sowel Soennitiese as sjiïtiese Moslems tot ongelowiges of vals Moslems verklaar het en hulle gevolglik weens hul vermeende afvalligheid die dood waardig geag het.<ref name=Izutsu/> Onder die vroeëre Moslem-geleerdes en teoloë wat 'n diepgaande invloed op die Islamitiese fundamentalisme en op die ideologie van die hedendaagse djihadisme gehad het, tel die middeleeuse denkers [[Ibn Taymiyyah]], Ibn Kathir en [[Wahhabisme|Muhammad ibn Abd al-Wahhab]], naas die moderne Islamitiese ideoloë Muhammad Rashid Rida, [[Sayyid Qutb]] en Abul Ala Maududi.<ref name=Habeck>{{Cite book |author-last=R. Habeck |author-first=Mary |title=Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0-300-11306-4 |location=Londen |pages=17–18, 42}}</ref><ref name=Jalal/> Onder die invloedrykste ideologiese wortels van die djihadisme word die [[Wahhabisme]] gereken, wat in die agtiende eeu op die Arabiese Skiereiland ontstaan het, sowel as die [[Moslembroederskap]], wat in 1928 in [[Egipte]] gestig is, en die Pakistanse eweknie daarvan, die Jamaat-e-Islami van Maududi.<ref name=Wohler>{{Cite book |author-last=Wöhler-Khalfallah |author-first=Khadija Katja |title=Islamischer Fundamentalismus: Von der Urgemeinde bis zur Deutschen Islamkonferenz |publisher=Hans Schiler |location=Berlyn |year=2009 |pages=70–180 |isbn=978-3-89930-229-5}}</ref><ref name=Lacroix>{{Cite journal |author1=Laurent Bonnefoy |author2=Stéphane Lacroix |title=Le problème saoudien. Le wahhabisme, rempart ou inspirateur de l'État islamique ? |journal=Revue du crieur |issue=3 |date=Maart 2016 |pages=41–42}}</ref> Sayyid Qutb, 'n Egiptiese ideoloog en 'n vooraanstaande leier van die Moslembroederskap, was in die 1960's 'n invloedryke voorstander van 'n pan-Islamitiese ideologie.<ref name=Polk>{{Cite book |author-last=Polk |author-first=William R. |year=2018 |chapter=The Philosopher of the Muslim Revolt, Sayyid Qutb |title=Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North |location=New Haven en Londen |publisher=Yale University Press |pages=370–380 |doi=10.2307/j.ctv1bvnfdq.40 |isbn=978-0-300-22290-6}}</ref> Hy was die eerste om dié beginsels, wat ander Moslems tot ongelowiges verklaar, uiteen te sit in sy hoofwerk ''Fi zilal al-Qur'an'' ("In die skaduwee van die Koran") en sy manifes ''Ma'alim fi'l-tariq'' ("Mylpale") van 1966, wat gelei het tot sy teregstelling deur die Egiptiese regering van [[Gamal Abdel Nasser]] in daardie jaar.<ref name=Cook2015>{{Cite book |author-last=Cook |author-first=David |year=2015 |chapter=Radical Islam and Contemporary Jihad Theory |title=Understanding Jihad |location=Berkeley |publisher=University of California Press |edition=2de |pages=93–127 |isbn=978-0-520-28732-7}}</ref><ref name=Moussalli>{{Cite book |author-last=Moussalli |author-first=Ahmad S. |year=2012 |chapter=Sayyid Qutb: Founder of Radical Islamic Political Ideology |editor-last=Akbarzadeh |editor-first=Shahram |title=Routledge Handbook of Political Islam |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=9–26 |isbn=978-1-138-57782-4}}</ref> Volgens Qutb het die Moslem-gemeenskap (''ummah'') reeds eeue tevore opgehou bestaan en na die ''jahiliyyah'' – die voor-Islamitiese tydperk van onkunde – teruggekeer, omdat dié wat hulleself Moslems noem, versuim het om die Islamitiese reg na te kom.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Om Islam te herstel, het hy voorgestel dat die moderne samelewing verwerp word, dat 'n [[avant-garde]] na die voorbeeld van die vroeë Moslem-geslagte gevorm word, dat Islam verkondig word, en dat die gelowige hom op armoede en selfs die dood voorberei met die oog op 'n djihad teen wat hy as 'n ''jahili''-regering en -samelewing beskou het, en die omverwerping daarvan.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Die Qutbisme is deur baie vooraanstaande Moslem-geleerdes sowel as deur ander lede van die Egiptiese Moslembroederskap, soos Yusuf al-Qaradawi, veroordeel.<ref name=Moussalli/> Ná Qutb se teregstelling het [[Ayman al-Zawahiri]] die Egiptiese Islamitiese Djihad gestig, 'n organisasie wat die regering wou vervang met 'n Islamitiese staat wat Qutb se idees sou weerspieël.<ref name=Wright>{{Cite book |title=The Looming Tower |author=Lawrence Wright |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=0-375-41486-X |chapter=2}}</ref> Onder die vroeë djihadistiese groepe tel at-Takfir wa-l-Hidjra en al-Djihad, wat in die 1970's as afsplitsings van die Moslembroederskap gestig is en met terreuraanvalle op verskeie Egiptiese staatsamptenare die aandag getrek het, waaronder die moord op president [[Anwar Sadat]] in 1981.<ref name=Wohler/> Dit was veral dié sluipmoord wat die djihadisme internasionaal bekend gemaak het, aangesien die dadergroep sy beweegredes uitvoerig geformuleer het.<ref name=Jansen>{{Cite journal |author-last=Jansen |author-first=Johannes J. G. |title=The Creed of Sadat's Assassins. The Contents of "The Forgotten Duty" analysed |journal=Die Welt des Islams |volume=25 |year=1985 |pages=1–30}}</ref><ref name=Peters160>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam |publisher=Markus Wiener |location=Princeton |year=2005 |pages=160–167}}</ref> Die uitleg van die ideologiese grondslae van die djihadisme verskil. Vir die politikoloog [[Antoine Sfeir]] is die djihadisme in die loop van die oorlog in [[Afghanistan]] in die 1980's gebore, as die vrug van 'n sintese tussen die tradisionalistiese Wahhabitiese stroming en die strategie van die Moslembroederskap.<ref name=Sfeir>{{Cite web |title=Islam – Salafisme, jihadisme |url=https://antoinesfeir.wordpress.com/decryptages/salafisme/ |website=Die blog van Antoine Sfeir |author=Antoine Sfeir}}</ref> Vir Anne-Clémentine Larroque is die djihadisme nie "wesenseie aan die godsdiens" nie, maar 'n hedendaagse beweging wat uit die stellings van twee groot ideoloë voortkom: Qutb, wat in die 1960's die terugkeer tot 'n politieke Islam geteoretiseer het waarin die djihad 'n sentrale plek inneem, en Maududi, wat in dieselfde tydperk die stryd om die skepping van 'n Pakistanse Islamitiese staat bepleit het.<ref name=Larroque>{{Cite web |author1=Eugénie Bastié |author2=Anne-Clémentine Larroque |url=http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2014/08/08/31002-20140808ARTFIG00116-hamas-freres-musulmans-djihadistes-les-differents-visages-de-l-islamisme.php |title=Hamas, Frères musulmans, djihadistes : les différents visages de l'islamisme |work=FigaroVox |date=8 Augustus 2014}}</ref> Volgens die akademikus Stéphane Lacroix het die djihadisme 'n geslagslyn wat van dié van die [[Salafisme]] en die Wahhabisme onderskei moet word: dit staan eerder in die intellektuele erfenis van die moderne Islamitiese bewegings, en ontstaan in die 1950's en 1960's onder Qutb se pen as "'n rewolusionêre variant van die Islamisme". Eers in die 1990's, onder godsdienstige ideoloë soos Abu Qatada en die Palestynsgebore Abu Muhammad al-Maqdisi, het die djihadistiese diskoers gesalafiseer, 'n ontwikkeling wat sy hoogtepunt met die koms van die [[Islamitiese Staat]] bereik het. Lacroix beklemtoon dat dié wat die djihadistiese leer vasgelê het, oorwegend Egiptenaars, Siriërs en Palestyne was.<ref name=Lacroix/> Die herkoms van die ideologie word verskillend beoordeel. Vir die Franse antiterreurregter David Bénichou het die djihadisme sy wortels in die [[Koran]] en die [[Hadit|hadith]].<ref name=Benichou329>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=329 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die geskiedkundiges Ladan en Roya Boroumand meen daarenteen dat die bron van die djihadiste se ideologie nie die Koran is nie, maar die leninisme, die [[fascisme]] en die [[totalitarisme|totalitêre]] strominge van die twintigste eeu.<ref name=Boroumand>{{Cite journal |author1=Ladan Boroumand |author2=Roya Boroumand |title=Terror, Islam, and Democracy |journal=Journal of Democracy |volume=13 |issue=2 |date=April 2002}}</ref> Die sosioloog Farhad Khosrokhavar sien in die djihadisme "die mees uitgewerkte totalitêre ideologie sedert die [[kommunisme]] en die nasionaal-sosialisme", en merk op dat sommige djihadiste selfs sjiïete kan wees; volgens hom neem die djihadistiese ideoloë Westerse ekstremistiese idees op, veral dié van die uiterste linkervleuel en die uiterste regtervleuel.<ref name=Khosro>{{Cite web |url=http://www.ehess.fr/fr/enseignement/enseignements/2010/ue/1075/ |title=L'idéologie du jihadisme |website=ehess.fr}}</ref> Vir [[Olivier Roy]] is die djihadiste bowenal deur radikaliteit en geweld geboei, en nie deur Islam as sodanig nie; hy praat daarom van 'n "islamisering van die radikaliteit", teenoor die "radikalisering van Islam" wat deur die Islamkundige Gilles Kepel verdedig word.<ref name=RoyLM>{{Cite news |author=Olivier Roy |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2016/10/12/pour-olivier-roy-l-islam-n-explique-pas-le-terrorisme_5012540_3232.html |title=Pour Olivier Roy, l'islam n'explique pas le terrorisme |work=Le Monde |date=12 Oktober 2016}}</ref> 'n Verklaring wat vir die djihadiste se bereidheid gegee word om burgerlikes en belydende Moslems te dood op grond daarvan dat hulle in werklikheid afvalliges is, is die sterk verminderde invloed van die tradisionele, uiteenlopende klas geleerdes en regsgeleerdes. In die oorgrote meerderheid Moslem-lande is die private godsdienstige stigtings wat die onafhanklikheid van die geleerdes eeue lank onderhou het, gedurende die na-koloniale 1950's en 1960's deur die staat oorgeneem; die regsgeleerdes het staatsamptenare geword en is mettertyd deur die publiek gesien as mense wat die belange van die heersers dien.<ref name=AbouElFadl>{{Cite book |author-last=Abou El Fadl |author-first=Khaled |title=The Place of Tolerance in Islam |date=2002 |publisher=Beacon Press |pages=6, 8–9 |isbn=978-0-8070-0229-2}}</ref> In dié gesagsleemte het 'n aggressiewe sendingsywer ingetree wat met tienmiljarde dollars se olie-uitvoergeld uit [[Saoedi-Arabië]] befonds is.<ref name=Kepel51>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2006 |publisher=I.B. Tauris |page=51 |isbn=978-1-84511-257-8}}</ref> === Die Sowjet-Afghaanse Oorlog en die ontstaan van al-Kaïda === [[Lêer:Mujahideen prayer in Shultan Valley Kunar, 1987.jpg|duimnael|Afghaanse ''mudjahidien'' in gebed in die provinsie Kunar, Afghanistan (1987).]] Die organisatoriese vroeë vorme van die djihadisme het in die 1980's in Afghanistan groot internasionale steun en toeloop gekry, ná die Sowjet-inval aan die einde van 1979, toe Islamitiese ''mudjahidien'' met die steun van [[Pakistan]], Saoedi-Arabië en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teen die Sowjetleër en die kommunistiese regering wat dit gesteun het, geveg het.<ref name=Lohlker/> Die Palestynse teoloog Abdallah Azzam was een van die invloedrykste bevorderaars van die godsdienstig gemotiveerde deelname van Arabiese Moslems aan die oorlog, en word as die grondlegger van die djihadisme beskou.<ref name=Lohlker/><ref name=iReMMO/> Sy volgeling [[Osama bin Laden]] het met die internasionale netwerk [[Al-Kaïda]] wat hy opgebou het, van die 1990's af die vernaamste verteenwoordiger van die nou grensoorskrydende djihadistiese beweging geword.<ref name=Lohlker/> Al-Kaïda het ontwikkel uit die Maktab al-Khidamat ("Dienskantoor"), 'n organisasie wat in 1984 in Peshawar in Pakistan deur Bin Laden en Azzam gestig is om fondse in te samel en buitelandse ''mudjahidien'' vir die oorlog te werf.<ref name=Aydinli>{{Cite book |author-last=Aydınlı |author-first=Ersel |year=2018 |chapter=The Jihadists pre-9/11 |title=Violent Non-State Actors: From Anarchists to Jihadists |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=65–109 |isbn=978-1-315-56139-4}}</ref> Daar word gesê dat die Sowjet-Afghaanse Oorlog "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n hoofmag in die Moslem-wêreld versterk het".<ref name=Commins174>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |page=174}}</ref> Ná die oorlog het die veterane na hul tuislande teruggekeer en van daar na ander konflikgebiede met Moslem-bevolkings versprei, soos [[Algerië]], [[Bosnië en Herzegowina|Bosnië]] en [[Tsjetsjnië]], wat 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep het.<ref name=Commins156>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |pages=156–157}}</ref> Ná die geslaagde partisaneoorlog in Afghanistan het die swaartepunt van die djihadistiese bedrywigheid na [[terrorisme]] verskuif, waarvan die aanvalle op die Verenigde State op 11 September 2001 die grootste internasionale uitwerking gehad het.<ref name=Lohlker/> Onafhanklik van al-Kaïda het daar van die 1990's af magtige djihadistiese groeperinge ontstaan in onder meer [[Somalië]] (al-Shabaab), Pakistan (Lashkar-e-Taiba), [[Rusland]] (die Kaukasus-Emiraat) en [[Indonesië]] (Jemaah Islamiyah).<ref name=Huhnholz2010>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Dschihadistische Raumpraxis. Raumordnungspolitische Herausforderungen des militanten sunnitischen Fundamentalismus |publisher=LIT |location=Berlyn |year=2010 |isbn=978-3-643-10546-2}}</ref> === Irak, die Arabiese Lente en die Islamitiese Staat === [[Lêer:Abu Musab al-Zarqawi portrait.jpg|duimnael|Abu Musab al-Zarqawi, voormalige leier van al-Kaïda in Irak.]] Die besetting van [[Irak]] deur internasionale troepe, wat op die [[Irakse Oorlog]] van 2003 gevolg het, het 'n nuwe strydgebied gebied waarop djihadistiese organisasies met aanslae en gevegshandelinge internasionale aandag verwerf en uiteenlopende hulpbronne kon buitmaak. In die sogenaamde "Irakse verset" het verskeie mededingende groepe naas mekaar geveg. Terwyl al-Kaïda die verklaarde hoofteenstander van die "oorlog teen terreur" van president George W. Bush was, het die organisasie sy struktuur ten gunste van 'n sterker regionalisering verander, met verskillende swaartepunte in die [[Magreb]], [[Jemen]], Somalië, en Afghanistan en Pakistan.<ref name=Lohlker/> Die wrewel onder die Soenniete oor hul marginalisering ná die val van die Ba'athistiese regime in 2003 het tot die opkoms van djihadistiese netwerke in die streek gelei, wat in die opstand onder leiding van al-Kaïda in Irak uitgeloop het.<ref name=Williams>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=45–46, 179, 185–195}}</ref> Die beleid van de-Ba'athifisering wat deur die nuwe regering ingestel is, het tot groter steun vir die djihadiste gelei, en oorblyfsels van die Irakse Ba'athiste het hulle in hul gemeenskaplike stryd teen die Verenigde State met al-Kaïda begin verbind.<ref name=Williams188>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=188–192 |chapter=4: The Invasion and Occupation of Iraq}}</ref> Die oorlogsjoernalis George Packer skryf in ''The Assassins' Gate'': {{Aanhaling|teks=Die oorlog in Irak het sommige van die Bush-regering se bewerings vals bewys en ander selfvervullend gemaak. Een daarvan was die aandrang op 'n operasionele skakel tussen Irak en al-Kaïda ... ná die val van die regime was die kragtigste ideologiese mag agter die opstand Islam en sy vyandigheid teenoor nie-Islamitiese indringers. Sommige voormalige Ba'athistiese amptenare het selfs opgehou drink en begin bid. Die opstand is ''mukawama'', oftewel verset, genoem, met bybetekenisse van godsdienstige regmatigheid; sy vegters het ''mudjahidien'' geword en het verklaar dat hul sending die djihad is.|teken=George Packer, ''The Assassins' Gate''<ref name=Packer>{{Cite book |author-last=Packer |author-first=George |title=The Assassins' Gate: America in Iraq |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2006 |isbn=978-0-374-53055-6 |page=309}}</ref>}} In die loop van die volksopstande van die [[Arabiese Lente]] van 2010 af het verdere djihadistiese groeperinge in [[Tunisië]], Egipte, [[Libië]] en [[Sirië]] ontstaan. Reeds sedert die middel van die 2000's het dit geblyk dat al-Kaïda se netwerk, wat op trans- en internasionaliteit berus, in vergelyking met meer regionale djihadistiese groepe weliswaar buigsamer, maar ook minder organisasiebekwaam was. Die vervolgingsdruk op wêreldwyd optredende djihadiste het gelei tot 'n magsverskuiwing binne die djihadisme, omdat plaaslik en streeksgewys gewortelde strominge hulle duursamer, talryker, doeltreffender en polities magtiger kon vestig as verspreide individue en klein groepe wat slegs deur idees verbind is.<ref name=Huhnholz2012>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |editor=Jochen Kleinschmidt |chapter=Dschihadismus und Territorialität. Eine politiktheoretische Perspektive auf Ursachen, Bedingungen und Folgen fehlenden Territorialdenkens im militanten sunnitischen Fundamentalismus |title=Der terrorisierte Staat. Entgrenzungsphänomene politischer Gewalt |publisher=Steiner |location=Stuttgart |year=2012 |pages=189–216 |isbn=978-3-515-10117-2}}</ref> Die [[Islamitiese Staat]] (IS) het in 2014 'n leiersposisie binne die djihadistiese beweging bereik wat met dié van al-Kaïda meegeding het, deurdat dit daarin geslaag het om 'n uitgestrekte aaneenlopende gebied in die noordweste van Irak en die ooste van Sirië te verower en groot wapenvoorrade van die Irakse weermag buit te maak.<ref name=Huhnholz2015>{{Cite journal |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Heimkehr ins Kalifat? Historische Ursprünge und gegenwärtige Folgen der sakralen Geographie des Dschihadismus |journal=Die Friedens-Warte |issue=3–4 |volume=90 |date=2015 |pages=311–339 |isbn=978-3-8305-3683-3}}</ref> Teen die einde van 2015 het die selfverklaarde [[kalifaat]] 'n gebied met sowat 12 miljoen inwoners regeer, waar dit sy ekstremistiese uitleg van die Islamitiese reg afgedwing het, 'n jaarlikse begroting van meer as een miljard Amerikaanse dollar bestuur het en meer as 30 000 vegters beveel het.<ref name=Gerges>{{Cite book |author-last=Gerges |author-first=Fawaz A. |title=ISIS: A History |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17000-8 |pages=21–22}}</ref><ref name=Shinkman>{{Cite web |author-last=Shinkman |author-first=Paul D. |date=27 Desember 2017 |title=ISIS By the Numbers in 2017 |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-12-27/isis-by-the-numbers-in-2017 |work=U.S. News & World Report}}</ref> Ná die massale vervolging van minderhede met omvangryke menseregteskendings, waaronder in die besonder die volksmoord op die Jesidi's in Noord-Irak, en verskeie onthoofdings van Westerse gyselaars wat doelbewus vir die media geënsceneer is,<ref name=Zeit>{{Cite news |title=UN werfen IS Völkermord vor |url=http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-03/islamischer-staat-voelkermord-uno |work=Zeit Online |date=19 Maart 2015}}</ref> het IS van Augustus 2014 tot Maart 2019 die teiken van militêre ingryping geword, in die vorm van lugaanvalle deur die internasionale alliansie teen die Islamitiese Staat in Irak en Sirië, sowel as van langdurige grondgevegte deur die Irakse weermag, die Koerdiese Peshmerga en die Koerdiese Volksbeskermingseenhede (YPG).<ref name=Zeit/> In September 2014 het die [[Veiligheidsraad]] van die [[Verenigde Nasies]] hom in sy eenparig aanvaarde resolusie 2178 teen internasionale verskynsels van terrorisme gerig en daarby uitdruklik IS, die al-Nusra-front en ander groeperinge wat met al-Kaïda verbonde is of daaruit ontstaan het, genoem. Ramings van die Verenigde Nasies het in daardie tyd van meer as 13 000 buitelandse vegters uit meer as 80 state uitgegaan wat hulle by IS en al-Nusra aangesluit het.<ref name=UNSC>{{Cite web |title=Security Council Unanimously Adopts Resolution Condemning Violent Extremism, Underscoring Need to Prevent Travel, Support for Foreign Terrorist Fighters |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11580.doc.htm |publisher=Verenigde Nasies |date=24 September 2014}}</ref> Ná 'n uitputtende konflik met Amerikaanse, Irakse en Koerdiese magte het IS teen 2019 die beheer oor al sy Midde-Oosterse gebiede verloor en na 'n opstand vanuit afgeleë skuilplekke teruggekeer, terwyl sy propaganda voortgeduur het. Dié pogings het 'n beduidende aanhang in Noord-Afrika en die Sahel-streek gewerf, waar IS steeds noemenswaardige gebied beheer.<ref name=CTK>{{Cite news |author1=Brian Carter |author2=Kathryn Tyson |author3=Liam Karr |author4=Peter Mills |date=17 Mei 2023 |title=Salafi Jihadi Movement Weekly Update |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/salafi-jihadi-movement-weekly-update-may-17-2023 |work=Institute for the Study of War}}</ref> Die herstel van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan in 2021 en die vestiging van 'n nuwe Siriese regering ná die val van Bashar al-Assad in 2024 het onderskeidelik uit die salafisties-djihadistiese groepe [[Taliban]] en Hayat Tahrir al-Sham voortgekom.<ref name=AtlCouncil>{{Cite web |date=18 Desember 2024 |title=The fall of the Assad regime is just the beginning of Syria's quest for stability |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-quest-for-stability-hts-sharaa/ |website=Atlantic Council}}</ref><ref name=WashInst>{{Cite web |title=Return of the Islamic Emirate of Afghanistan: The Jihadist State of Play |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/return-islamic-emirate-afghanistan-jihadist-state-play |website=The Washington Institute}}</ref> === Sedert 2019 === Van 2019 af bevind die transnasionale terrorisme hom in 'n fase van verswakking, wat blyk uit 'n versplintering van die djihadistiese toneel in talle klein organisasies wat boonop mekaar beveg. IS het van 2014 af streeksorganisasies in Afghanistan, Libië, Egipte, Jemen, die [[Sahara]], die [[Sahel]]-streek, die [[Kaukasus]] en selfs die [[Filippyne]] geskep en dié groeperinge "provinsies" (''wilayat'') genoem, maar hulle staan meestal in mededinging met eenhede van al-Kaïda, sodat 'n nuwe organisasie van formaat hom nie kon vorm nie.<ref name=Ponticelli>{{Cite journal |author=Nathanaël Ponticelli |title=La stratégie hybride de l'État islamique : quels enseignements et quels enjeux ? |journal=Les Notes de l'IRIS |date=Januarie 2020 |pages=34–35 |url=https://www.iris-france.org/wp-content/uploads/2020/01/La-strat%C3%A9gie-hybride-de-l%C3%89tat-islamique.pdf}}</ref> In 2022 was die djihadiste veral sterk in Afghanistan, Sirië en Afrika.<ref name=FTVI>{{Cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/niger/le-groupe-etat-islamique-cherche-un-second-souffle-en-afrique_5265169.html |title=Le groupe État islamique cherche un second souffle en Afrique |year=2022 |website=francetvinfo.fr}}</ref> In Augustus 2021 het die Taliban, bondgenote van al-Kaïda, met die onttrekking van die Verenigde State en sy bondgenote 'n ongekende oorwinning behaal, hoewel dit gerelativeer word deur die feit dat die Taliban hulle fel teen die plaaslike IS-tak, die "provinsie Khorasan", verset het, wat in 2021 en 2022 verwoestende aanslae bly pleeg het. In Sirië het oorblywende IS-groepe ondergronds teen hul talle vyande bly veg, terwyl Hayat Tahrir al-Sham, destyds met al-Kaïda verbonde, hom van die provinsie Idlib in die noordweste meester gemaak het, wat vegters uit die hele wêreld gelok het. Die toestand was nog dramatieser in [[Mali]] en die buurlande, waar die djihadistiese beweging sedert 2012 in omvang toegeneem het. Daarby kom 'n reeds gevestigde djihadistiese teenwoordigheid in Somalië (al-Shabaab), [[Nigerië]] ([[Boko Haram]]) en, meer onlangs, in ander streke suid van die Sahara. Dit is in Afrika dat die djihadiste hul operasiegebiede die meeste kon uitbrei en die kring van hul ondersteuners die meeste kon vergroot.<ref name=Steinberg>{{Cite journal |author-last=Steinberg |author-first=Guido |title=Internationale Sicherheitspolitik: Transnationaler Terrorismus |journal=Informationen zur politischen Bildung |issue=353 |date=Januarie 2022 |page=29 |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Met die onttrekking van die Verenigde State uit Afghanistan het die Weste sy stelsel van terreurbestryding herskik. Soos die onttrekking van die Franse troepe uit Mali in 2022 toon, is die tyd van grootskaalse ingrypings in die Moslem-wêreld verby. In verskeie state, waaronder Jemen, Somalië en Niger, word die stryd teen terrorisme voortgesit, maar met veldtogte wat minder mense en hulpbronne verg en van vlieënierlose vliegtuie en gespesialiseerde personeel gebruik maak.<ref name=Martinez>{{Cite book |author-last=Martinez |author-first=Luis |title=L'Afrique, le prochain califat ? La spectaculaire expansion du djihadisme |publisher=Tallandier |year=2023}}</ref> == Salafistiese djihadisme == Die Egiptiese Islamitiese bewegings van die 1950's word oor die algemeen as die voorlopers van die hedendaagse salafisties-djihadistiese groepe beskou.<ref name=Shapoo>{{Cite web |author-last=Farid Shapoo |author-first=Sajid |date=19 Julie 2017 |title=Salafi Jihadism – An Ideological Misnomer |url=https://www.researchgate.net/publication/318573548 |website=ResearchGate}}</ref> Die teologiese leerstellings van die Siries-Egiptiese geleerde Rashid Rida (1865–1935) het dié bewegings sterk beïnvloed; onder sy noemenswaardige idees tel die herlewing van die tradisies van die vroeë Moslem-geslagte en die verwydering van Westerse invloede en van die ''jahiliyyah'' uit die Moslem-wêreld, met die model van die "reggeleide" kaliefs voor oë.<ref name=Turner>{{Cite book |author-last=A. Turner |author-first=John |title=Religious Ideology and the Roots of the Global Jihad: Salafi Jihadism and International Order |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-349-48873-5 |location=New York |page=114 |doi=10.1057/9781137409577}}</ref><ref name=Farmer>{{Cite book |author-last=R. Farmer |author-first=Brian |title=Understanding Radical Islam: Medieval Ideology in the Twenty-first Century |publisher=Peter Lang |year=2007 |isbn=978-0-8204-8843-1 |location=New York |page=80}}</ref> In 2003 het die CIA-beampte Marc Sageman die salafistiese djihadisme beskryf as 'n "maatskaplike Moslem-herlewingsbeweging" met "wortels in Egipte". Volgens hom word die salafistiese djihadiste beïnvloed deur die strategie van vooraanstaande Egiptiese ideoloë soos Sayyid Qutb en Muhammad Abd al-Salam Faradj, wat die rewolusionêre omverwerping van sekulêre regimes en die vestiging van Islamitiese state deur 'n gewapende djihad bepleit het.<ref name=Sageman>{{Cite web |date=9 Julie 2003 |title=The Global Salafi Jihad |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/hearings/hearing3/witness_sageman.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> Volgens die Franse politikoloog Gilles Kepel het die salafistiese weergawe van die djihadisme "eerbied vir die heilige tekste in hul mees letterlike vorm" verenig "met 'n volstrekte toewyding aan die djihad, waarvan die nommer-een-teiken Amerika moes wees, wat as die grootste vyand van die geloof beskou is".<ref name=KepelJihad>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-257-8 |pages=219–222}}</ref> Kepel het geskryf dat die salafiste wat hy in die 1980's in Europa teëgekom het, "heeltemal onpolities" was; teen die middel van die 1990's het hy egter van hulle ontmoet wat gemeen het dat 'n djihad in die vorm van "geweld en terrorisme" "geregverdig is om hul politieke doelwitte te verwesenlik". Die vermenging van baie salafiste wat van die Europese hoofstroomsamelewing vervreem was met gewelddadige djihadiste het "'n plofbare mengsel" geskep.<ref name=Livesey>{{Cite web |date=2005 |title=The Salafist movement |author=Bruce Livesey |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |publisher=PBS Frontline}}</ref> Volgens Rudolph Peters "kopieer" hedendaagse tradisionalistiese Moslems "frases uit die klassieke werke oor die [[Fikh|fikh]]" in hul geskrifte oor die djihad; die moderniste "beklemtoon die verdedigende aspek van die djihad en beskou dit as die ekwivalent van die regverdige oorlog in die moderne internasionale reg; en die hedendaagse fundamentaliste (Abul A'la Maududi, Sayyid Qutb, Abdullah Azzam en ander) sien dit as 'n stryd om die uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale".<ref name=Peters150>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Markus Wiener |year=1996 |location=Princeton |page=150 |isbn=90-04-04854-5}}</ref> === Ideoloë === Onder die "teoretici" van die salafistiese djihadisme tel Afghaanse djihadveterane soos die Palestyn Abu Qatada, die Siriër Mustafa Setmariam Nasar en die Egiptenaar Mustapha Kamel, bekend as Abu Hamza al-Masri.<ref name=Kepel220>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=Harvard University Press |year=2002 |page=220}}</ref> Al-Kaïda se tweede leier en medestigter Ayman al-Zawahiri het Sayyid Qutb en sy geskrifte geprys en verklaar dat Qutb se oproep die ideologiese inspirasie vir die hedendaagse salafisties-djihadistiese beweging gevorm het.<ref name=Alarabiya>{{Cite web |author-last=al-Saleh |author-first=Huda |date=21 Maart 2018 |title=After Saudi Crown Prince's pledge to eliminate Brotherhood, Zawahri defends them |url=https://english.alarabiya.net/features/2018/03/21/Al-Qaeda-s-Zawahiri-defends-the-Muslim-Brotherhood-in-new-video-message |website=Al Arabiya News}}</ref> Ander vooraanstaande figure in die beweging sluit in Anwar al-Awlaki, voormalige leier van al-Kaïda op die Arabiese Skiereiland; Abu Bakar Bashir, leier van die verbode Indonesiese militante groep Jemaah Islamiyah; Nasir al-Fahd, 'n Saoedi-Arabiese salafisties-djihadistiese geleerde; Mohammed Yusuf, stigter van Boko Haram; Omar Bakri Muhammad; en Abu Bakr al-Baghdadi, die eerste leier van die Islamitiese Staat.<ref name=Scheuer>{{Cite book |author-last=Scheuer |author-first=Michael |title=Osama Bin Laden |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975327-7 |page=247}}</ref><ref name=Moghadam>{{Cite book |author-last=Moghadam |author-first=Assaf |title=The Globalization of Martyrdom: Al Qaeda, Salafi Jihad, and the Diffusion of Suicide Attacks |date=2011 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0144-7 |page=45}}</ref><ref name=BBCBaghdadi>{{Cite news |title=Who was Abu Bakr al-Baghdadi? |date=28 Oktober 2019 |work=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-50200392}}</ref> === Groepe === [[Lêer:Flag of Al Qaeda.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1980's deur al-Kaïda en sy faksies gebruik word.]] Onder die salafisties-djihadistiese groepe tel al-Kaïda,<ref name=Sageman/><ref name=Aydinli/> Salafia Djihadia,<ref name=Stanford>{{Cite web |date=6 Augustus 2012 |title=Moroccan Islamic Combatant Group |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/129 |publisher=Stanford-universiteit}}</ref> die nou ontbinde Algerynse Gewapende Islamitiese Groep (GIA)<ref name=KepelJihad/> en die Egiptiese groep al-Gama'a al-Islamiyya.<ref name=Jamestown>{{Cite journal |date=27 September 2012 |title=Former militants of Egypt's Al-Gama'a al-Islamiya struggle for political success |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=10 |issue=18 |page=1}}</ref> Al-Kaïda is waarskynlik die bekendste en doeltreffendste daarvan.<ref name=Jones>{{Cite book |author-last=Jones |author-first=Seth G. |title=A Persistent Threat: The Evolution of al Qa'ida and Other Salafi Jihadists |date=2014 |publisher=RAND Corporation}}</ref> Salafia Djihadia is 'n terreurorganisasie wat in [[Marokko]] en [[Spanje]] gesetel is en met al-Kaïda en die Marokkaanse Islamitiese Strydersgroep verbonde was. Die groep is bekend vir sy deelname aan die bomaanvalle in Casablanca in 2003, waarin 12 selfmoordbomplanters 33 mense doodgemaak en meer as 100 beseer het. Dit is wisselend beskryf as 'n beweging, as 'n los netwerk van salafisties-djihadistiese groepe en selle, en as 'n versamelnaam wat deur die Marokkaanse owerhede op militante salafistiese aktiviste toegepas word.<ref name=Pargeter>{{Cite journal |author-last=Pargeter |author-first=Alison |title=The Islamist Movement in Morocco |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=3 |issue=10}}</ref><ref name=Botha>{{Cite web |author-last=Botha |author-first=Anneli |date=Junie 2008 |title=Terrorism in the Maghreb: The Transnationalisation of Domestic Terrorism, hoofstuk 3: Terrorism in Morocco |url=https://www.issafrica.org/chapter-3-terrorism-in-morocco |publisher=Institute for Security Studies}}</ref> Al-Gama'a al-Islamiyya het van 1992 tot 1998 'n opstand teen die Egiptiese regering gevoer waarin minstens 800 Egiptiese polisiebeamptes, soldate, djihadiste en burgerlikes gedood is. Buite Egipte is dit veral bekend vir 'n aanval in November 1997 by die tempel van Hatsjepsoet in [[Luxor]], waar agt-en-vyftig buitelandse toeriste doodgemaak is. Die groep het in Maart 1999 'n wapenstilstand verklaar.<ref name=FAS>{{Cite web |title=al-Gama'at al-Islamiyya (Islamic Group) |url=https://fas.org/irp/world/para/ig.htm |publisher=FAS Intelligence Resource Program}}</ref><ref name=Jamestown/> In Sirië en Irak is sowel die al-Nusra-front as die Islamitiese Staat as salafisties-djihadistiese terreurorganisasies beskryf.<ref name=Hassan2014>{{Cite news |author-last=Hassan |author-first=Hassan |date=16 Augustus 2014 |title=Isis: a portrait of the menace that is sweeping my homeland |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/16/isis-salafi-menace-jihadist-homeland-syria |work=The Guardian}}</ref> Die al-Nusra-front is beskryf as 'n groep met "'n onbuigsame salafisties-djihadistiese ideologie" en as een van "die doeltreffendste" groepe wat teen die Siriese regime geveg het.<ref name=Benotman>{{Cite web |author-last=Benotman |author-first=Noman |title=Jabhat al-Nusra, A Strategic Briefing |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf |publisher=Quilliam Foundation}}</ref> Boko Haram in Nigerië is 'n salafisties-djihadistiese terreurorganisasie wat tienduisende mense doodgemaak en 2,3 miljoen mense uit hul huise verdryf het.<ref name=Thurston>{{Cite book |author-last=Thurston |author-first=Alexander |title=Boko Haram: The History of an African Jihadist Movement |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19708-1 |page=18}}</ref> Ander voorbeelde is Djund Ansar Allah in die [[Gasastrook]] en al-Salafiya al-Djihadiya in die [[Sinai]], wat in 2012 gestig is om die Egiptiese veiligheidsmagte en die Israeliese weermag te beveg.<ref name=Barnett>{{Cite web |author-last=Barnett |author-first=David |date=19 November 2012 |title=Sinai jihadists reportedly travel to Gaza to join Hamas in fight against Israel |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2012/11/sinai_salafists_reportedly_tra.php |website=Long War Journal}}</ref> == Deobandi-djihadisme == [[Lêer:Sami-ul-Haq.jpg|duimnael|Sami-ul-Haq, Deobandi-geleerde en ideoloog van die Taliban.]] Die Deobandi-djihadisme is 'n militante uitleg van Islam wat op die leerstellings van die Soennitiese Deobandi-beweging steun, wat in die negentiende eeu op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. Die beweging het drie golwe van gewapende djihad deurloop. Die eerste het die stigting van 'n Islamitiese gebied rondom Thana Bhawan tydens die Indiese opstand van 1857 behels, wat geval het nadat die Britte die Deobandi-magte in die slag van Shamli verslaan het. Ná die stigting van die Darul Uloom Deoband het Mahmud Hasan Deobandi die tweede golf ingelei en 'n gewapende verset teen die Britte gemobiliseer; ná die ontdekking van sy sogenaamde sybriewe-beweging is hy gearresteer en op Malta aangehou. Aan die einde van 1979 het die Pakistanse-Afghaanse grens die middelpunt van die derde golf geword, wat deur die Sowjet-Afghaanse Oorlog aangevuur is. Onder die beskerming van president Zia-ul-Haq het die beweging deur godsdiensskole soos die Darul Uloom Haqqania en die Jamia Uloom-ul-Islamia uitgebrei. Militante wat aan die Pakistanse-Afghaanse grens opgelei is, het aan die Afghaanse djihad deelgeneem en later verskeie organisasies gevorm, waaronder die Taliban. Die Taliban is in die middel van die 1990's in Afghanistan gestig deur Mullah Omar, 'n voormalige ''mudjahid'' wat 'n oog in die oorlog teen die Sowjetunie verloor het; in 1994 het hy 'n groep studente en geleerdes bymekaargebring, van wie baie hul opleiding in Deobandi-godsdiensskole in Khyber Pakhtunkhwa en Beloetsjistan ontvang het.<ref name=KhanThesis>{{Cite thesis |author-last=Khan |author-first=Irfanullah |title=The Deoband Movement and the Rise of Religious Militancy in Pakistan |type=PhD |publisher=Quaid-i-Azam-universiteit |year=2018 |page=226 |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/13652}}</ref> == Sjiïtiese djihadisme == Die woord "djihadisme" word byna uitsluitlik vir Soennitiese ekstremistiese groepe gebruik.<ref name=Econ>{{Cite news |title=The war against jihadists. Unsavoury allies |work=The Economist |date=6 September 2014 |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21615647-growing-power-shia-militias-iraq-and-syria-poses-tricky}}</ref> In Sirië, byvoorbeeld, waar duisende buitelandse Moslem-vegters aan die [[Siriese Burgeroorlog]] deelgeneem het, word nie-Siriese sjiïtiese Islamitiese groepe dikwels "milisies" genoem, terwyl Soennitiese buitelandse vegters "djihadiste" genoem word.<ref name=Econ/> Volgens die Iranees-Amerikaanse akademikus Vali Nasr verskil die politieke neigings van sjiïtiese en Soennitiese Islamitiese ideologieë: die Soennitiese fundamentalisme "in Pakistan en 'n groot deel van die Arabiese wêreld" is "ver van polities rewolusionêr" en is daarop gerig om die politieke bestel te islamiseer eerder as om dit deur 'n rewolusionêre stryd te verander, terwyl die sjiïtiese opvatting van 'n politieke Islam sterk deur [[Roeholla Chomeini]] en sy klem op die onderdrukking van die armes en die klassestryd beïnvloed is.<ref name=Nasr>{{Cite book |author-last=Nasr |author-first=Vali |year=2007 |chapter=The Battle of Islamic Fundamentalisms |title=The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future |location=New York en Londen |publisher=W. W. Norton |pages=148–149 |isbn=978-0-393-06211-3}}</ref> Die uitdrukking "sjiïtiese djihadisme" is veral sedert die Irakse Oorlog gebruik om die sjiïtiese gewapende groepe aan te dui wat teen die koalisiemagte in Irak opgetree het, soos die Mahdi-leër, Asaib Ahl al-Haq, die Kataib Hezbollah, die Badr-organisasie en die Brigade van die Beloofde Dag.<ref name=Caillet>{{Cite web |author-last=Caillet |author-first=Romain |title=Le « Jihad chiite » en Syrie et en Irak |url=http://jihadologie.blogs.liberation.fr/2018/04/12/le-jihad-chiite-en-syrie-et-en-irak/ |website=jihadologie.blogs.liberation.fr |date=12 April 2018}}</ref> Die Islamkundige Romain Caillet beskryf dit as 'n vorm van Islamitiese terrorisme van sjiïtiese inspirasie wat steeds aktueel is. Voorbeelde wat gewoonlik met dié verskynsel verbind word, is die aanslag in die Rue de Rennes in 1986 deur [[Hezbollah]], die aanslag in Beiroet in Oktober 1983 waarin 58 Franse soldate gesterf het, en die aanslag in Buenos Aires in 1994. In 2012 is 'n aanslag in Bourgas in Bulgarye op Israeliese toeriste gepleeg wat 7 mense se lewens geëis en 32 beseer het; Hezbollah en Iran is as skuldig aangewys, en verskeie lande het daarna besluit om Hezbollah as 'n terreurorganisasie te klassifiseer.<ref name=Caillet/><ref name=NouvelObs>{{Cite web |title=La Bulgarie impute au Hezbollah l'attentat de Bourgas |url=https://www.nouvelobs.com/monde/20130205.REU6645/la-bulgarie-impute-au-hezbollah-l-attentat-de-bourgas |website=nouvelobs.com}}</ref><ref name=LMHezbollah>{{Cite news |title=Le Hezbollah classé organisation terroriste par l'UE |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2013/07/23/le-hezbollah-classe-organisation-terroriste-par-l-ue_3451432_3214.html |work=Le Monde |date=23 Julie 2013}}</ref> Die verskynsel het tydens die Siriese Burgeroorlog in 2014 nuwe stukrag gekry, toe verskeie sjiïtiese milisies aan die kant van die magte van Bashar al-Assad aan die geveg deelgeneem het met die verdediging van die heilige plekke van die sjiïtiese Islam, soos die mausoleum van Sayyida Zeinab suid van [[Damaskus]], as vernaamste doelwit.<ref name=Parisien>{{Cite web |title=Sayeda Zeinab, haut lieu de pèlerinage chiite près de Damas |url=http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/sayeda-zeinab-haut-lieu-de-pelerinage-chiite-pres-de-damas-22-02-2016-5568527.php |website=leparisien.fr |date=22 Februarie 2016}}</ref> Dit het tot al meer sektarisme gelei, veral teenoor die Soenniete, wat toenemend onder wandade van dié milisies gely het.<ref name=OLJ>{{Cite news |author=Constance Daire |title=D'une vengeance à l'autre : les représailles des milices chiites en Irak |url=https://www.lorientlejour.com/article/1033070/dune-vengeance-a-lautre-les-represailles-des-milices-chiites-en-irak.html |work=L'Orient-Le Jour |date=3 Februarie 2017}}</ref> Volgens Sabrina Mervin, 'n navorser by die Franse Nasionale Sentrum vir Wetenskaplike Navorsing en 'n kenner van die Sjia, kan die woord "djihadis" wel vir sjiïtiese gewapende bewegings soos Hezbollah gebruik word, maar dit is 'n woord wat dié bewegings selde van hulleself gebruik; bewus van hul minderheidskarakter, beskou die sjiïete die djihad steeds as verdedigend.<ref name=Dalle>{{Cite book |author1-last=Dalle |author1-first=Ignace |author2-last=Glasman |author2-first=Wladimir |title=Le cauchemar syrien |publisher=Fayard |date=2016 |page=251 |isbn=978-2-213-69901-1}}</ref> Die Duitse oriëntalis en joernalis Daniel Gerlach stel die woord "muqawamis" voor (van die Arabiese ''muqawama'', "verset") om sommige van die sjiïtiese gewapende groepe te beskryf, aangesien die diskoers van die verset volgens hom hul ideologie en propaganda meer bepaal as die djihad.<ref name=Zenith>{{Cite web |title=Are Shia Militias Jihadist? |url=https://magazine.zenith.me/en/politics/jihadism-vs-muqawamism |website=magazine.zenith.me |date=20 Desember 2017}}</ref> Ook ander skrywers beskou die ideologie van die verset as oorheersend onder sjiïtiese Islamitiese groepe en stel dieselfde woord ter wille van duidelikheid voor.<ref name=Zenith/> == Oortuigings == Volgens Shadi Hamid en Rashid Dar word die djihadisme gedryf deur die gedagte dat die djihad 'n "individuele verpligting" (''fard 'ayn'') is wat op alle Moslems rus. Dit staan teenoor die oortuiging van Moslems tot dusver, en van hedendaagse nie-djihadiste, dat die djihad 'n "gesamentlike verpligting" (''fard al-kifaya'') is wat op las van die wettige verteenwoordigers van die Moslem-gemeenskap uitgevoer word. Die djihadiste hou vol dat alle Moslems moet deelneem, omdat die huidige Moslem-leiers volgens hulle onwettig is en nie die gesag het om geregverdigde geweld te gelas nie.<ref name=HamidDar>{{Cite web |author1-last=Hamid |author1-first=Shadi |author2-last=Dar |author2-first=Rashid |title=Islamism, Salafism, and jihadism: A primer |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/07/15/islamism-salafism-and-jihadism-a-primer/ |publisher=Brookings Institution |date=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste beginsel van die djihadisme is dat daar 'n sameswering bestaan om Islam te vernietig, en dat die samesweerderlande die Christelike "kruisvaarderlande" en hul Joodse en sionistiese bondgenote in Israel is.<ref name=Brachman/> Vir die Koeweitse teoretikus Hamid al-Ali moet die sjiïete by dié vyande van Islam gevoeg word.<ref name=Brachman/> === Die ontwikkeling van die djihadbegrip === Verskeie waarnemers het op die ontwikkeling in die reëls van die djihad gewys – van die oorspronklike "klassieke" leer tot dié van die een-en-twintigste-eeuse salafistiese djihadisme.<ref name=Ajjoub>{{Cite book |author-last=Ajjoub |author-first=Orwa |year=2021 |title=The Development of the Theological and Political Aspects of Jihadi-Salafism |location=Lund |publisher=Center for Middle Eastern Studies |pages=1–28 |isbn=978-91-7895-772-9}}</ref> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – aangebring deur Islamiste wat andersins enige nuwigheid in die godsdiens veroordeel – wat eens "ondenkbaar" was, "genormaliseer". "Die blote gedagte dat Moslems hulleself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was eers in die vroeë 1990's dat enigiemand enige plek probeer het om die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, te regverdig."<ref name=Kadri>{{Cite book |author-last=Kadri |author-first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0-09-952327-7 |pages=150–151, 172–175}}</ref> Die eerste of "klassieke" leer van die djihad, wat teen die einde van die agtste eeu ontwikkel is, het die "djihad van die swaard" eerder as die "djihad van die hart" beklemtoon,<ref name=LewisPol>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |year=1988 |title=The Political Language of Islam |page=72 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-47693-6}}</ref> maar het talle regsbeperkinge bevat wat uit uitlegte van sowel die Koran as die hadith ontwikkel is, soos gedetailleerde reëls oor die aanvang, die voer en die beëindiging van 'n djihad, die behandeling van gevangenes en die verdeling van buit. Tensy daar 'n skielike aanval op die Moslem-gemeenskap was, was die djihad nie 'n persoonlike verpligting nie, maar 'n gesamentlike een,<ref name=Khadduri>{{Cite book |author-last=Khadduri |author-first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |year=1955 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |page=60}}</ref> wat "op die weg van God" gekwyt moes word en slegs deur die kalief gelas kon word, "wie se diskresie oor die voer daarvan feitlik onbeperk was".<ref name=Kadri/> Martelaarskap wat uit 'n aanval op die vyand sonder ag op 'n mens se eie veiligheid voortgekom het, is as lofwaardig beskou, maar om deur 'n mens se eie hand te sterf, het 'n besondere plek in die hel verdien.<ref name=LewisAss>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |title=The Assassins: A Radical Sect in Islam |year=2003 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0-7867-2455-0}}</ref> Geleerdes soos Abul A'la Maududi, Abdullah Azzam en Roeholla Chomeini, sowel as die leiers van al-Kaïda en ander, meen dat 'n verdedigende wêreldwye djihad 'n persoonlike verpligting is, wat beteken dat geen kalief of Moslem-staatshoof dit hoef af te kondig nie; dat om jouself in die proses van die dood van die vyand te dood, 'n daad van martelaarskap is wat 'n besondere plek in die hemel besorg eerder as in die hel; en dat die dood van Moslem-omstanders nie dade van djihad in die wiele behoort te ry nie.<ref name=Habeck/><ref name=Gorka>{{Cite web |title=Understanding History's Seven Stages of Jihad |author-last=Gorka |author-first=Sebastian |date=3 Oktober 2009 |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/understanding-history%E2%80%99s-seven-stages-of-jihad |website=Combating Terrorism Center}}</ref> Die militêre ontleder Sebastian Gorka beskryf die nuwe uitleg van die djihad as die "opsetlike teiken van burgerlikes deur 'n nie-staatsakteur met onkonvensionele middele".<ref name=Gorka/> Daar word aangeneem dat al-Kaïda se afsplitsings en mededingers, die Djama'at al-Tawhid wal-Djihad en die Islamitiese Staat, swaar beïnvloed is deur 'n werk oor die djihad uit 2004 met die titel ''Idarat at-Tawahhush'' ("Die bestuur van barbaarsheid") deur Abu Bakr Naji, wat bedoel was om 'n strategie te bied om 'n nuwe kalifaat te skep deur eers "lewensbelangrike ekonomiese en strategiese teikens" te vernietig en die vyand met wreedheid skrik aan te jaag om sy wil te breek.<ref name=Ajjoub/><ref name=Wright2014>{{Cite magazine |author-last=Wright |author-first=Lawrence |title=ISIS's Savage Strategy in Iraq |url=http://www.newyorker.com/news/daily-comment/isiss-savage-strategy-in-iraq |magazine=The New Yorker |date=16 Junie 2014}}</ref> Die teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is as een van die sleutelteoretici agter die moderne djihadistiese geweld uitgewys.<ref name=Ajjoub/><ref name=Bunzel>{{Cite journal |author-last=Bunzel |author-first=Cole |date=18 Februarie 2016 |title=The Kingdom and the Caliphate: Duel of the Islamic States |journal=Carnegie Papers |volume=265 |pages=1–43 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |location=Washington, D.C.}}</ref> Sy teologiese en regsgeleerde regverdigings het Abu Musab al-Zarqawi beïnvloed, sowel as verskeie ander djihadistiese terreurgroepe, waaronder die Islamitiese Staat en Boko Haram. Zarqawi het 'n manuskrip van 579 bladsye met al-Muhajir se idees – in Arabies bekend as ''Fiqh al-Dima'', oftewel "die regsleer van die bloed" – in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur die Islamitiese Staat ingespan is.<ref name=Ajjoub/><ref name=AtlanticMuhajir>{{Cite magazine |author1-last=al-Saud |author1-first=Abdullah K. |author2-last=Winter |author2-first=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref><ref name=GuardianMuhajir>{{Cite news |author-last=Townsend |author-first=Mark |date=13 Mei 2018 |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Die boek is deur die terreurbestrydingskenner Orwa Ajjoub beskryf as 'n werk wat "selfmoordoperasies, die verminking van lyke, onthoofding en die dood van kinders en nie-vegtendes" rasionaliseer en regverdig.<ref name=Ajjoub/> Charlie Winter beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afskuwelike dade te regverdig" en skryf dat al-Muhajir 'n manier gebied het "om feitlik enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word".<ref name=AtlanticMuhajir/> == Teenstanders == In die raamwerk van hul strewe om 'n Islamitiese staat te herstel wat die sjaria toepas, verset die Soennitiese djihadiste hulle teen elke vorm van sekulêre regering – of dit nou die [[demokrasie]], die kommunisme of die Ba'athisme is – sowel as teen elke soort nie-Moslem politieke orde.<ref name=IBP>{{Cite book |title=Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook |publisher=International Business Publications |year=2011 |isbn=978-1-4387-2472-0 |page=59}}</ref> Die Soennitiese Islamitiese teenstand teen die bewind van die Siriese Ba'ath-party het kort ná die staatsgreep van 1963 ontwikkel, wat [[Sirië]] in 'n nasionalistiese, sosialistiese en sekulêre staat omskep het. Nadat [[Hafez al-Assad]] in 1970 die onbetwiste leier van die party en die staat geword het, het die toenemende sigbaarheid van Alawitiese oorheersing en kliekbevoordeling tot groeiende wrewel gelei, wat uiteindelik in die Islamitiese opstande van 1976 tot 1982 uitgeloop het. Die "Islamitiese Front", 'n koalisie van Islamitiese organisasies onder leiding van die Siriese Moslembroederskap, het 'n groot rol in die verspreiding van die opstande gespeel en 'n djihad verklaar om die Ba'athistiese bewind omver te werp. Die opstande is wreed onderdruk in die slagting van Hama in 1982, waarin tussen 20 000 en 40 000 mense gesterf het.<ref name=Lefevre>{{Cite book |author-last=Lefèvre |author-first=Raphaël |title=Ashes of Hama: The Muslim Brotherhood in Syria |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-933062-1 |location=New York |pages=43–133}}</ref> Tydens die Siriese opstand van 2011 het die Moslembroederskap 'n sleutelrol in die anti-Assad-betogings naas die sekulêre opposisie gespeel. Buitelandse vrywilligers het in 2012 Sirië begin binnekom, en die al-Nusra-front, die Siriese tak van al-Kaïda, was een van die grootste djihadistiese faksies in die burgeroorlog.<ref name=Telegraph>{{Cite web |date=2 Desember 2012 |title=Inside Jabhat al Nusra – the most extreme wing of Syria's struggle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9716545/Inside-Jabhat-al-Nusra-the-most-extreme-wing-of-Syrias-struggle.html |work=The Daily Telegraph}}</ref> Reeds in die 1980's het Osama bin Laden preke gelewer waarin hy die Irakse president [[Saddam Hoesein|Saddam Hoesein]] as 'n afvallige veroordeel en die Ba'athistiese Irak as 'n "ateïstiese regime" met hegemoniese ambisies in die Golfstreek gebrandmerk het; volgens sy wêreldbeskouing is "die sosialiste ongelowiges waar hulle ook al is".<ref name=FoxNews>{{Cite news |title=Israel: Iraq Aids Palestinian Terror, But No Links to Al Qaeda |work=Fox News |date=1 Februarie 2003 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,77248,00.html}}</ref> Tydens die Sowjet-Afghaanse Oorlog is Moslems wêreldwyd deur die Golfstate, Egipte, Pakistan, Marokko, [[Jordanië]] en verskeie pro-Westerse Arabiese lande aangemoedig om 'n djihad te voer om die kommunistiese indringers in Afghanistan te verslaan. Die Verenigde State en sy bondgenote het die Islamitiese rewolusionêre gesteun om die bedreiging van die "goddelose kommunisme" die hoof te bied, deur die Afghaanse ''mudjahidien'' van geld, materieel en opleiding te voorsien. Honderdduisende vrywilligers is uit verskeie lande gewerf. Ná die omverwerping van die kommunistiese regime en die ontbinding van die Sowjetunie het baie buitelandse djihadiste wat in die transnasionale netwerke van al-Kaïda saamgetrek is, hul stryd as deel van 'n "wêreldwye djihad" begin beskou, wat hulle uiteindelik in die 1990's met die Verenigde State in botsing gebring het.<ref name=Williams/> Ná die uitbreek van die Siriese opstand in 2011 het die opstand teen die Assad-bewind in 'n sektariese burgeroorlog ontaard waarin die Soennitiese Islamitiese faksies hulle teen die sjiïtiese milisies met Iranse steun gestel het. In Egipte het die Moslembroederskap tot 'n djihad teen die Siriese regering en sy Iranse bondgenote opgeroep en Hezbollah daarvan beskuldig dat dit 'n "sektariese oorlog" voer. Saoedi-Arabië het eweneens verskeie djihadistiese faksies teen die Assad-bewind gesteun en die stryd as deel van sy breër proksiekonflik met [[Iran]] beskou. Soennitiese buitelandse djihadiste het na Sirië saamgetrek uit Saoedi-Arabië, Bahrein, Jemen, Koeweit, Tunisië, Libië, Egipte, Marokko en ander Arabiese state, sowel as uit Tsjetsjnië, Pakistan, Afghanistan en Westerse lande.<ref name=Hosenball>{{Cite news |author-last=Hosenball |author-first=Mark |date=1 Mei 2014 |title=In Iraq and Syria, a resurgence of foreign suicide bombers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-security-iraq-suicidebombs-idUSBREA400ZO20140501}}</ref> == Verspreiding via die internet == Hoewel die djihadisme hom oorspronklik tot 'n hoofsaaklik Arabiessprekende gehoor gerig het, kom djihadistiese propaganda met die opkoms van die [[internet]] ook in tale soos Frans, Engels, Duits en Spaans voor.<ref name=Guerin>{{Cite book |author1=Michel Guérin |author2=Jean-Luc Marret |title=Histoires de Djihad |publisher=Des Équateurs |year=2014}}</ref> Die oorredingskrag van die djihadisme, en die ontstellende eenvoud daarvan, ontwikkel so deur 'n multimedia-propaganda wat in die teken staan van 'n strewe om die djihadisme te verwêreldlik.<ref name=Salazar>{{Cite book |author=Philippe-Joseph Salazar |title=Paroles armées : Comprendre et combattre la propagande terroriste |publisher=Lemieux |year=2015}}</ref> Om hul dade van godsdienstige geweld te regverdig, steun djihadistiese individue en netwerke op die nie-bindende genre van Islamitiese regsliteratuur, die ''[[fatwa]]'', soos ontwikkel deur salafisties-djihadistiese regsgesagte, wie se geskrifte via die internet gedeel en versprei word.<ref name=French2020>{{Cite book |author-last=French |author-first=Nathan S. |year=2020 |chapter=A Jihadi-Salafi Legal Tradition? Debating Authority and Martyrdom |title=And God Knows the Martyrs: Martyrdom and Violence in Jihadi-Salafism |location=Oxford en New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190092153.003.0002 |pages=36–69 |isbn=978-0-19-009215-3}}</ref> Aan die einde van 2011 het die Amerikaanse regering opgemerk dat djihadistiese bewegings [[X (sosiale netwerk)|Twitter]] begin gebruik om hul nuus te versprei; volgens die kenner Romain Caillet het hulle van die begin van 2013, toe die massagebruik van die netwerk begin het, tot September 2014 byna volkome ongestraf gebly.<ref name=Vespa>{{Cite web |author=Xavier Vespa |title=Le gouvernement américain veut museler Twitter |url=http://twitteradar.com/le-gouvernement-americain-veut-museler-twitter/twitter-ailleurs |website=Twitteradar |date=2 Januarie 2012}}</ref> Twitter het later aangekondig dat dit 235 000 rekeninge in die eerste helfte van 2016 en 377 000 in die tweede helfte geskrap het. Dié optrede het daartoe gelei dat die netwerk minder gebruik is, veral ten gunste van [[Telegram]].<ref name=LMTwitter>{{Cite news |author=William Audureau |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2017/03/22/pour-les-djihadistes-la-dynamique-est-plutot-d-abandonner-twitter_5099068_4408996.html |title=« Pour les djihadistes, la dynamique est plutôt d'abandonner Twitter » |work=Le Monde |date=22 Maart 2017}}</ref> In 2020 is djihadistiese propaganda ook op minder bekende geënkripteerde boodskapdienste aangetref.<ref name=Parisien2020>{{Cite news |author-last=Wintrebert |author-first=Hugo |title=Ils combattent Daech depuis leur chambre |work=Le Parisien |date=14 Februarie 2020 |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/terrorisme-ces-anonymes-qui-traquent-les-djihadistes-de-daech-sur-internet-15-02-2020-8260242.php}}</ref> == Djihadisme in Europa == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em" |+ Djihadistiese terugkeerders na Wes-Europa (stand: 2018)<ref name=CookVale>{{Cite book |author1=Joana Cook |author2=Gina Vale |title=From Daesh to "diaspora". Tracing the women and minors of Islamic State |publisher=ICSR, King's College |location=Londen |year=2018 |page=17}}</ref> ! Land !! Aantal !! Persentasie |- | [[Frankryk]] || 1 910 || 32 % |- | [[Duitsland]] || 950 || 16 % |- | [[Verenigde Koninkryk]] || 850 || 14,5 % |- | [[België]] || 498 || 8,5 % |- | [[Swede]] || 310 || 5 % |- | [[Nederland]] || 300 || 5 % |- | [[Spanje]] || 230 || 4 % |- | [[Denemarke]] || 145 || 2,5 % |} Sedert 11 September 2001 het meer as 150 Islamities gemotiveerde aanslae in Europa plaasgevind, waarin ongeveer 800 mense gesterf en ongeveer 5 000 beseer is.<ref name=Reynie>{{Cite book |author-last=Reynié |author-first=Dominique |title=Les attentats islamistes dans le monde 1979-2021 |publisher=Fondation pour l'innovation politique |date=2021 |page=9 |url=https://www.fondapol.org/app/uploads/2021/09/enquete-terrorisme-2021-cahiers-fr-2021-11-15-wg.pdf}}</ref> Voorbeelde is die aanslae in [[Madrid]] (2004), [[Londen]] (2005), op ''[[Charlie Hebdo]]'' (2015), in [[Kopenhagen]] (2015), [[Berlyn]] (2016), [[Brussel]] (2016), [[Nice]] (2016), [[Barcelona]] (2017), Londen (2017), [[Manchester]] (2017) en [[Wene]] (2020). Dit maak die djihadisme 'n eersterangse uitdaging vir die politiek, die samelewing en die demokrasie in Europa.<ref name=Micheron>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Die aanslag op ''Charlie Hebdo'' op 7 Januarie 2015 in [[Parys]] is deur 'n djihadistiese groep met bande met al-Kaïda opgeëis,<ref name=LMCharlie>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/14/aqpa-revendique-l-attaque-contre-charlie-hebdo_4555720_3224.html |title=Al-Qaida dans la péninsule Arabique revendique l'attaque contre « Charlie Hebdo » |work=Le Monde |date=14 Januarie 2015}}</ref> terwyl die dader van die gyselaardrama in die Hyper Cacher-winkel homself as verbonde aan die Islamitiese Staat voorgehou het.<ref name=LMCoulibaly>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/11/dans-un-enregistrement-amedy-coulibaly-revendique-l-attentat-de-montrouge_4553648_3224.html |title=Dans une vidéo posthume, Amedy Coulibaly revendique l'attentat de Montrouge |work=Le Monde |date=11 Januarie 2015}}</ref> Die aanslae van 13 November 2015 in Parys en Saint-Denis en dié van 14 Julie 2016 in Nice is eweneens deur die Islamitiese Staat opgeëis.<ref name=LPParis>{{Cite news |url=http://www.lepoint.fr/societe/attentats-a-paris-l-etat-islamique-revendique-les-attaques-14-11-2015-1981610_23.php |title=Attentats à Paris : l'État islamique revendique les attaques |work=Le Point |date=14 November 2015}}</ref> In 2018 het Joana Cook en Gina Vale 'n ondersoek gepubliseer wat sowat 6 000 mense ingesluit het wat na Irak of Sirië gereis het, hulle daar by die Islamitiese Staat aangesluit het en daarna na hul tuisland teruggekeer het. Negentig persent van hulle kom uit agt lande van die [[Europese Unie]].<ref name=CookVale/> Gemeet aan die grootte van die bevolking staan België, Swede en Denemarke boaan die lys; van dié lande het die twee Skandinawiese lande geen koloniale verlede nie en tel hul samelewings onder die mees egalitêre ter wêreld.<ref name=Micheron12>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |pages=12–13 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> In Frankryk blyk ekstreme Islamiste eerder uit groepies, families en vriendekringe gewerf te word wat dikwels uit bepaalde stadswyke kom, maar wat nie noodwendig die maatskaplik mees randstandiges is nie. Ook in Duitsland kom slegs 3 persent van die statisties aangetekende djihadiste uit die oostelike deelstate en Oos-Berlyn, maar 30 persent uit die ekonomies voorspoedige Noordryn-Wesfale; en ook uit die ekonomies swak Belgiese streek Wallonië het slegs enkeles na Sirië gereis.<ref name=Micheron15>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |page=15 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Volgens die Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz is sedert 2015 vyftien djihadisties gemotiveerde aanslae in Duitsland verhoed.<ref name=BfV2021>{{Cite web |url=http://www.verfassungsschutz.de/DE/themen/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/islamismus-und-islamistischer-terrorismus_node.html |title=Islamismus und islamistischer Terrorismus |date=1 Maart 2021 |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> In Swede het die veiligheidspolisie in 2017 berig dat die getal djihadiste in die land van ongeveer 200 in 2010 tot 'n paar duisend gestyg het.<ref name=Aftonbladet>{{Cite news |title=Säpochefen: "Det finns tusentals radikala islamister i Sverige" |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/a/OVQRq/sapochefen-tusentals-radikala-islamister-i-sverige |work=Aftonbladet |date=2017}}</ref> Volgens die Sweedse navorser Magnus Ranstorp is die salafistiese djihadisme antidemokraties en [[homofobie|homofobies]] en het dit die onderwerping van vroue ten doel, en staan dit daarom teenoor 'n maatskaplike orde wat op die demokrasie gegrond is.<ref name=DR>{{Cite news |title=Ekstremistisk islamisme vokser i Sverige |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/ekstremistisk-islamisme-vokser-i-sverige |work=DR |date=2018}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het 'n verslag bevind dat lande in die Midde-Ooste finansiële steun aan moskees en Islamitiese opvoedkundige instellings verskaf wat met die verspreiding van salafisties-djihadistiese materiaal verbind is.<ref name=BBCSaudi>{{Cite news |date=5 Julie 2017 |title=Saudi Arabia has 'clear link' to UK extremism, report says |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-40496778 |work=BBC News}}</ref> Ramings van die Duitse binnelandse intelligensiediens toon dat die salafistiese beweging in Duitsland van 3 800 aanhangers in 2011 tot 7 500 in 2015 gegroei het; die meeste werwing vind op die internet en op straat plaas en trek hoofsaaklik jongmense.<ref name=bfvSalafi>{{Cite web |title=Salafistische Bestrebungen – Inhalte und Ziele salafistischer Ideologie |url=http://www.verfassungsschutz.de/de/arbeitsfelder/af-islamismus-und-islamistischer-terrorismus/was-ist-islamismus/salafistische-bestrebungen |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> Volgens die Duitse Bundeszentrale für politische Bildung is byna alle djihadistiese terroriste salafiste, maar is nie alle salafiste terroriste nie.<ref name=Pfahl>{{Cite web |author-last=Pfahl-Traughber |author-first=Armin |date=9 September 2015 |title=Salafismus – was ist das überhaupt? |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/radikalisierungspraevention/211830/salafismus-was-ist-das-ueberhaupt |website=bpb.de}}</ref> In Frankryk is 'n salafisties-djihadistiese moskee in [[Marseille]] in Desember 2017 deur die owerhede gesluit omdat daar oor 'n gewelddadige djihad gepreek is,<ref name=Marseille>{{Cite web |date=12 Desember 2017 |title=Une mosquée salafiste fermée à Marseille sur ordre de la préfecture |url=https://www.20minutes.fr/societe/2186387-20171212-marseille-mosquee-salafiste-fermee-ordre-prefecture-police |website=20minutes.fr}}</ref> en in 2018 is die prediker Elhadi Doudi ná goedkeuring deur die Europese Hof vir Menseregte na Algerië gedeporteer.<ref name=Doudi>{{Cite web |date=20 April 2018 |title=La France expulse un imam salafiste vers l'Algérie pour ses prêches radicaux |url=https://www.france24.com/fr/20180420-imam-salafiste-marseille-france-algerie-justice-salafisme-doudi-expulsion-cedh-islam |website=France 24}}</ref> == Sosiologiese en sielkundige verklarings == Die djihadisme is veral in die [[diaspora]] buite die Moslem-wêreld aantreklik vir maatskaplik agtergestelde Moslems – oorwegend jong seuns uit voormalige immigrantefamilies – aangesien hulle hulle, weg van die alledaagse Islam van die Moslem-wêreld, met eiegekose brokstukke van die djihadistiese ideologie 'n wêreldbeeld op maat kan skep wat dit moontlik maak om hul eie waarneming van die maatskaplike leefwêreld volgens subjektief aanneemlike patrone te orden, die onbegryplike gevolglogies uit te lê, en hul eie begeertes en angste te verwerk. Die sendingsywer van baie djihadiste spruit daarby uit hul elitêre selfverstaan as voorbeeldige getuies van 'n "ware" Islam, oftewel as die avant-garde van 'n Islamitiese herlewing. Die kritiek en die geweld van die djihadisme rig hulle daarom, anders as sy propaganda en die openbare beeld daarvan, meerendeels teen die massa gewone Moslems self en teen die meerderheidsislam in al sy gedaantes.<ref name=Lohlker/> Europese djihadiste het dikwels 'n baie swak kennis van Arabies; hul indoktrinasie geskied dan deur benaderde vertalings van die propaganda wat op die internet beskikbaar is.<ref name=Guerin/> Die beweegredes vir dié radikalisering is uiteenlopend en kan om maatskaplike, kulturele, individuele, gesins- of sielkundige redes ontwikkel. Volgens internasionale studies speel 'n oorskatting of onderskatting van die self, die dubbele vervreemding van jongmense wat voel dat hulle nie aan hul woonland en ook nie aan die land van hul familie se herkoms behoort nie, ouderdom en 'n gevoel van slagofferskap 'n rol, sowel as die soeke na behoort aan 'n gemeenskap of gesin, 'n swak hantering van woede en 'n psigiatriese dimensie.<ref name=Guerin/> Kinders van immigrante is kultureel by die gasheersamelewing ingeskakel, maar struktureel nie, aangesien hulle dikwels ten opsigte van werk en behuising gediskrimineer word; dié teenstrydigheid tussen kulturele en strukturele integrasie kan die mees gefrustreerdes tot geweld aanspoor.<ref name=Schnapper>{{Cite book |author-last=Schnapper |author-first=Dominique |title=Qu'est-ce que l'intégration ? |publisher=Gallimard |year=2007 |pages=57, 82, 88, 194–195}}</ref> Die djihadisme geniet soms die voordeel van 'n modegier en kan vir 'n te liggelowige mens romanties voorkom; die werklikheid is dikwels minder roemryk en meer haglik, met sommige wat vir logistieke take aangewend word en ander wat gedood word.<ref name=Guerin/> Vir die antropoloog Loïc Le Pape stem dié vorm van radikale verbintenis nie ooreen met 'n klassieke godsdienstige bekering of met 'n sektariese militantisme nie: {{Aanhaling|teks=Dit verbind die krag van die godsdienstige gevoel met 'n politieke en militêre verbintenis. Die skielikheid van die radikaliseringstrajekte word verklaar deur die skynbare samehang van 'n denkstelsel wat uit los stukke saamgestel is. ... Die jong bekeerlinge tot die Islamitiese Staat steun op 'n verskraalde en gewelddadige lesing van die voorskrifte van Islam en verbind millennialistiese en apokaliptiese oortuigings met 'n [[samesweringsteorie|samesweringsdenke]] (die Jode, die Weste, die Illuminati) wat hulle met 'n growwe geopolitieke geskiedenis kombineer. Om die radikalisme tot 'n blote saak van godsdiens te herlei, is dus net so gewaag as om te meen dat die godsdiens nie een van die bepalende faktore daarvan is nie.|teken=Loïc Le Pape<ref name=LePape>{{Cite web |title=Le basculement vers le jihadisme n'est pas seulement religieux |url=http://www.liberation.fr/debats/2016/01/17/le-basculement-vers-le-jihadisme-n-est-pas-seulement-religieux_1427012 |website=liberation.fr |date=17 Januarie 2016}}</ref>}} == Veroordeling in die Moslem-wêreld == Volgens die politikoloog Barak Mendelsohn "verwerp die oorgrote meerderheid Moslems die djihadistiese sienings van Islam. Verder toon die geval van Saoedi-Arabië en ander Golfregimes dat state binnelandse legitimiteit deur ekonomiese ontwikkeling en maatskaplike verandering kan verwerf, eerder as op grond van godsdiens en vroomheid."<ref name=Mendelsohn2024/> Die gewelddadige djihadisme is in al sy vorme reeds in Januarie 2002 in die Mekka-manifes deur die Internasionale Islamitiese Geleerderaad skerp veroordeel en enige dekking deur Islam of die Koran is daaraan ontsê. Met die stelling "Djihad is nie terrorisme nie" word in die manifes 'n ongewapende djihad wat aan die vrede verbind is, van alle Moslems geëis.<ref name=Mekka>{{Cite journal |title=Terrorism: Islam's Viewpoint |journal=The Muslim World League Journal |date=Julie 2002 |url=http://muslimcanada.org/fiqhcouncil.html}}</ref> == Lys van konflikte == {| class="wikitable" ! Konflik !! Datums !! Betrokke groepe !! Land of lande |- | [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] || 1979–1989 || Afghaanse ''mudjahidien'' || [[Afghanistan]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1989–1992 || Afghaanse ''mudjahidien'' en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Kasjmir || 1990–hede || Lashkar-e-Taiba || [[Kasjmir]] |- | Somaliese Burgeroorlog || 1991–hede || Al-Shabaab || [[Somalië]] |- | Algerynse Burgeroorlog || 1991–2002 || Gewapende Islamitiese Groep || [[Algerië]] |- | Bosniese Oorlog || 1992–1995 || Bosniese ''mudjahidien'' || [[Bosnië en Herzegowina]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1992–1996 || [[Taliban]] en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Tsjetsjnië || 1994–2017 || ''Mudjahidien'' in [[Tsjetsjnië]] || [[Rusland]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1996–2001 || Taliban en al-Kaïda || Afghanistan |- | Al-Kaïda-opstand in Jemen || 1998–hede || [[Al-Kaïda]] || [[Jemen]] |- | Oorlog in Afghanistan || 2001–2021 || Taliban, al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Khorasan || Afghanistan |- | Opstand in die Magreb || 2002–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || Algerië, [[Mali]], Niger, Mauritanië, [[Tunisië]], [[Marokko]] en [[Libië]] |- | Irakse opstand || 2003–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || [[Irak]] |- | Opstand in die Noord-Kaukasus || 2009–2017 || Kaukasus-Emiraat en Islamitiese Staat || Rusland |- | Boko Haram-opstand || 2009–hede || [[Boko Haram]] || [[Nigerië]], Kameroen, Niger en Tsjad |- | Islamitiese opstand in die Sahel || 2011–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Sahel || Mali, Burkina Faso, Niger, Nigerië, Kameroen, Tsjad, Benin, Togo, Ghana en Ivoorkus |- | [[Siriese Burgeroorlog]] || 2011–2024 || Al-Kaïda, Hayat Tahrir al-Sham en Islamitiese Staat || [[Sirië]] |- | Oorlog teen die Islamitiese Staat || 2014–hede || [[Islamitiese Staat]] || |- | Konflik tussen die Islamitiese Staat en die Taliban || 2015–hede || Taliban en Islamitiese Staat || Afghanistan |} == Sien ook == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Djihad]] * [[Islamisme]] * [[Salafisme]] * [[Wahhabisme]] * [[Islamitiese Staat]] * [[Al-Kaïda]] * [[Boko Haram]] * [[Taliban]] * [[Terrorisme]] * [[Kruistog]] {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] [[Kategorie:Politiek]] i2buoq6sx6hdjvik06j9zhi6uxnz8qu 2966785 2966782 2026-09-12T15:17:27Z Pynappel 70858 2966785 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die [[Sjahada|geloofsbelydenis]] in wit skrif op 'n swart agtergrond.]] '''Djihadisme''' is die ideologie van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op Islamitiese beginsels wil vestig.<ref name=Ahmad2024>{{Cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Aisha |title=Jihadist Governance in Civil Wars |date=27 Februarie 2024 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of International Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.763 |isbn=978-0-19-084662-6}}</ref><ref name=Mendelsohn2024>{{Cite journal |author-last=Mendelsohn |author-first=Barak |date=21 Maart 2024 |title=On the Horizon: The Future of the Jihadi Movement |journal=CTC Sentinel |volume=17 |issue=3 |pages=1–10 |location=West Point, New York |publisher=Combating Terrorism Center |url=https://ctc.westpoint.edu/wp-content/uploads/2024/03/CTC-SENTINEL-032024.pdf}}</ref> In 'n enger sin verwys dit na die oortuiging dat 'n gewapende konfrontasie 'n doeltreffende en teologies geldige metode is om sosiaal-politieke verandering in die rigting van 'n Islamitiese regeringstelsel teweeg te bring.<ref name=Sedgwick2015>{{Cite journal |author-last=Sedgwick |author-first=Mark |date=April 2015 |title=Jihadism, Narrow and Wide: The Dangers of Loose Use of an Important Term |journal=Perspectives on Terrorism |location=Den Haag |publisher=International Centre for Counter-Terrorism |volume=9 |issue=2 |pages=34–41 |issn=2334-3745}}</ref><ref name=Ashour2011>{{Cite journal |author-last=Ashour |author-first=Omar |date=Julie 2011 |title=Post-Jihadism: Libya and the Global Transformations of Armed Islamist Movements |journal=Terrorism and Political Violence |volume=23 |issue=3 |pages=377–397 |doi=10.1080/09546553.2011.560218 |issn=0954-6553}}</ref> Die woord is 'n [[neologisme]] wat van die begrip ''[[djihad]]'' afgelei is,<ref name=Larousse>{{Cite web |title=Djihadisme |url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/djihadisme/10910151 |website=larousse.fr}}</ref> wat nie beteken dat die ''djihad'' self noodwendig na geweld of oorlog verwys nie; die djihadisme is egter onmiskenbaar aan gewelddadige optrede verbind, vandaar die algemene gebruik van die uitdrukking "djihadistiese terrorisme".<ref name=Benichou>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=25 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die djihadisme is 'n ongelyksoortige militante ekstremistiese stroming binne die [[Soenni|Soennitiese]] [[Islamisme]] in sy salafistiese gedaante.<ref name=Lohlker>{{Cite web |author-last=Lohlker |author-first=Rüdiger |title=Dschihadismus |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/islamismus/39439/dschihadismus |work=Dossier Islamismus |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |date=7 November 2011}}</ref> Die aanhangers daarvan, die '''djihadiste''', gaan uit van 'n verlies aan mag, kultuur en invloed van [[Islam]] as godsdiens en as politieke stelsel wat deur [[globalisering]], modernisering en kapitalisme veroorsaak is, en lei daaruit die aanspraak af dat die [[Moslem]]s gesamentlik – en die djihadiste persoonlik – 'n herlewing van die "oer-Islam" moet bewerkstellig, hoewel in 'n radikaal salafistiese uitleg wat self eers in die moderne tyd ontstaan het.<ref name=Lohlker/> Hulle beroep hulle daarby op die Islamitiese begrip van die ''kleiner djihad'', wat hulle as die godsdienstige plig van elke Moslem tot 'n gewelddadige stryd ter verdediging van Islam teen ongelowiges uitlê – waaronder hulle benewens die aanhangers van ander godsdienste ook Moslems met afwykende oortuigings tel.<ref name=Lohlker/> Djihadistiese ideoloë stel die ''djihad'' voor as 'n "rewolusionêre stryd" teen die internasionale orde om die Moslem-wêreld onder [[Sjaria|Islamitiese reg]] te verenig.<ref name=Charters>{{Cite journal |author-last=Charters |author-first=David A. |date=6 Februarie 2007 |title=Something Old, Something New…? Al Qaeda, Jihadism, and Fascism |journal=Terrorism and Political Violence |publisher=Routledge |volume=19 |pages=65–93 |doi=10.1080/09546550601054832 |issn=0954-6553}}</ref> Die djihadisme het sy wortels in die [[ideologie|ideologiese]] ontwikkelinge van die Islamitiese herlewingsbeweging van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, wat in die loop van die twintigste en een-en-twintigste eeu tot die Qutbisme en die salafistiese djihadisme uitgegroei het.<ref name=Poljarevic>{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |volume=21 |pages=485–512 |doi=10.1163/9789004435544_026 |isbn=978-90-04-43554-4}}</ref><ref name=Jalal>{{Cite book |author-last=Jalal |author-first=Ayesha |year=2009 |chapter=Islam Subverted? Jihad as Terrorism |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |pages=239–301 |doi=10.4159/9780674039070-007 |isbn=978-0-674-03907-0}}</ref> Die Islamitiese organisasies wat aan die [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] van 1979 tot 1989 deelgeneem het, het die opkoms daarvan versterk, en sedertdien het dit in verskeie gewapende konflikte versprei.<ref name=Hekmatpour>{{Cite journal |author-last=Hekmatpour |author-first=Peyman |date=1 Januarie 2018 |title=What do we know about the Islamic Radicalism: A meta-analysis of academic publications |journal=113th Annual Meeting of the American Sociological Association}}</ref> Volgens een raming was djihadistiese groepe in 1990 by 5 persent van die burgeroorloë betrokke, maar teen 2014 by meer as 40 persent.<ref name=Fearon>{{Cite journal |author-last=Fearon |author-first=James D. |date=2017 |title=Civil War & the Current International System |journal=Daedalus |publisher=MIT Press |volume=146 |issue=4 |pages=20–22 |doi=10.1162/DAED_a_00456 |issn=0011-5266}}</ref> Die definisie van die djihadisme wissel egter van kenner tot kenner: vir sommige verwys die woord slegs na die salafistiese djihadisme, terwyl ander dit ook op nie-salafistiese bewegings toepas, veral [[Sjia|sjiïtiese]] bewegings.<ref name=iReMMO>{{Cite web |author1=Dominique Thomas |author2=Abdelasiem El Difraoui |author3=Marjane Kamal |title=Origines et manifestations du Djihadisme |publisher=Institut de recherche et d'études Méditerranée, Moyen-Orient |url=https://www.youtube.com/watch?v=dxoTLRBBYik |date=10 November 2013}}</ref><ref name=Therme>{{Cite web |author-last=Therme |author-first=Clément |title=Jihadist Ideology: The Anthropological Perspective |url=http://www.monde-diplomatique.fr/2011/09/THERME/20977 |website=monde-diplomatique.fr |date=2011}}</ref> == Terminologie == {{Hoofartikel|Djihad}} Die begrip ''djihad'' ("inspanning", "strewe", "stryd") is grondliggend aan Islam en het verskeie gebruike. Die tradisie onderskei die "groter ''djihad''", die innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, van die "kleiner ''djihad''", wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die pen of die tong (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die swaard (oorlogvoering). Laasgenoemde vorm het in die klassieke Islamitiese uitleg verowering en bekering beteken, gewoonlik met die uitsondering van die aanhangers van ander monoteïstiese godsdienste.<ref name=DLB>{{Cite encyclopedia |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref name=Bonner>{{Cite book |author-last=Bonner |author-first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2738-1 |page=13}}</ref> Moderniste onder die Moslem-geleerdes stel die militêre ''djihad'' oor die algemeen met verdedigende oorlogvoering gelyk.<ref name=Peters2015>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |year=2015 |chapter=The Doctrine of Jihad in Modern Islam |title=Islam and Colonialism: The Doctrine of Jihad in Modern History |location=Berlyn en Boston |publisher=De Gruyter |volume=20 |pages=105–124 |doi=10.1515/9783110824858.105 |isbn=978-3-11-082485-8}}</ref><ref name=Hallaq>{{Cite book |author-last=Hallaq |author-first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=334–338}}</ref> Die woord "djihadisme" is sedert die 1990's in gebruik, en het ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] in die Verenigde State veel wyer versprei geraak.<ref name=BBCwhat>{{Cite web |title=What is jihadism? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30411519 |website=BBC News |date=11 Desember 2014}}</ref><ref name=Kramer>{{Cite journal |author-last=Kramer |author-first=Martin |date=Lente 2003 |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |journal=Middle East Quarterly |volume=10 |issue=2 |pages=65–77 |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists}}</ref> Dit is die eerste keer deur die Indiese en Pakistanse massamedia gebruik, en deur Franse akademici, wat die presieser uitdrukking "salafisties-djihadisties" gebruik het.<ref name=BBCwhat/> Die geskiedkundige David A. Charters omskryf die djihadisme as "'n rewolusionêre program waarvan die ideologie radikale maatskaplike verandering in die Moslem-wêreld belowe ... [met] 'n sentrale rol vir die ''djihad'' as 'n gewapende politieke stryd om 'afvallige' regimes omver te werp, hul ongelowige bondgenote te verdryf, en sodoende Moslem-gebiede tot regering volgens Islamitiese beginsels te herstel".<ref name=Charters/> Volgens Reuven Firestone beskryf die woord, soos dit gewoonlik in die Westerse wêreld gebruik word, "militante Islamitiese bewegings wat as 'n bestaansbedreiging vir die Weste beskou word".<ref name=Firestone>{{Cite book |author-last=Firestone |author-first=Reuven |year=2012 |chapter="Jihadism" as a new religious movement |editor1-last=Hammer |editor1-first=Olav |editor2-last=Rothstein |editor2-first=Mikael |title=The Cambridge Companion to New Religious Movements |location=Cambridge en New York |publisher=Cambridge University Press |pages=263–285 |doi=10.1017/CCOL9780521196505.018 |isbn=978-0-521-19650-5}}</ref> David Romano, 'n navorser in die politieke wetenskap aan die McGill-universiteit, gebruik dit vir "'n individu of politieke beweging wat sy aandag, diskoers en aktiwiteite hoofsaaklik toespits op die voer van 'n gewelddadige, onversetlike veldtog wat hy 'n ''djihad'' noem".<ref name=Romano>{{Cite encyclopedia |author=David Romano |title=Jihadists in Iraq |editor1=John L. Esposito |editor2=Emad El-Din Shahin |encyclopedia=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2013 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.003 |isbn=978-0-19-539589-1}}</ref> Hy onderskei die djihadistiese diskoers, wat die ''djihad'' as 'n wêreldwye projek om die wêreld te hervorm aanbied, van die weerstandsdiskoers van groepe soos [[Hezbollah]], wat as 'n streeksprojek teen 'n bepaalde vyand aangebied word.<ref name=Romano/> Jarret Brachman beskou die woord as "lomp en omstrede", juis omdat dit die woord ''djihad'' bevat, wat vir die meeste Moslems na 'n geestelike arbeid aan die self verwys en een van die grondslae van 'n vroom lewe is.<ref name=Brachman>{{Cite book |author-last=Brachman |author-first=Jarret |title=Global Jihadism: Theory and Practice |publisher=Routledge |location=Londen |year=2008 |pages=4–5, 11–12 |isbn=978-0-415-45242-7}}</ref> Baie Moslems gebruik die woorde "djihadisme" en "djihadis" nie, omdat hulle nie van die verbintenis tussen onwettige geweld en 'n edel godsdienstige begrip hou nie, en verkies eerder woorde wat die betrokkenes se aanspraak ontken, soos "afwykendes".<ref name=BBCwhat/> [[Maajid Nawaz]], stigter van die anti-ekstremisme-denktenk Quilliam, omskryf die djihadisme as 'n gewelddadige onderafdeling van die Islamisme: "Islamisme [is] die begeerte om enige weergawe van Islam op enige samelewing af te dwing. Djihadisme is die poging om dit met geweld te doen."<ref name=Nawaz>{{Cite web |url=http://www.thedailybeast.com/admit-it-these-terrorists-are-muslims |title=Admit It: These Terrorists Are Muslims |work=The Daily Beast |author=Maajid Nawaz |date=14 Junie 2016}}</ref> "Djihad Cool" is 'n benaming vir die herbemarking van die militante djihadisme as modieus onder jonger mense, deur middel van verbruikerskultuur, [[sosiale media]], tydskrifte, [[Kletsrym|kletsrym]]-video's, speelgoed en propagandavideo's.<ref name=Emerson>{{Cite web |url=http://www.familysecuritymatters.org/publications/detail/jihad-is-cool-jihadist-magazines-recruit-young-terrorists |title=Jihad is Cool: Jihadist Magazines Recruit Young Terrorists |work=Family Security Matters |author=Steve Emerson |date=15 April 2013}}</ref><ref name=npr>{{Cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125186382 |title=Jihadi Cool: Terrorist Recruiters' Latest Weapon |work=National Public Radio |author=Dina Temple-Raston |date=6 Maart 2010}}</ref> Dit is 'n [[subkultuur]] wat hoofsaaklik op mense in ontwikkelde lande toegepas word wat gewerf word om na konflikgebiede te reis.<ref name=npr/> == Geskiedenis == === Ideologiese wortels === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|links|duimnael|Die Egiptiese Moslem-geleerde Sayyid Qutb het met sy tronkgeskrifte die ideologiese grondslag van die salafisties-djihadistiese beweging gelê.]] Islamitiese ekstremisme dateer terug tot die vroeë geskiedenis van Islam met die verskyning van die [[Kharidjiete]] in die sewende eeu.<ref name=Izutsu>{{Cite book |author-last=Izutsu |author-first=Toshihiko |year=2006 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (''Kāfir''): The Khārijites and the origin of the problem |location=Tokio |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2}}</ref> Hulle het hulle tydens die eerste Islamitiese burgeroorlog van sowel die Soenniete as die Sjiïete afgeskei en was veral bekend vir 'n radikale benadering tot die ''takfir'' – die verklaring dat 'n ander Moslem 'n ongelowige is – waarvolgens hulle sowel Soennitiese as sjiïtiese Moslems tot ongelowiges of vals Moslems verklaar het en hulle gevolglik weens hul vermeende afvalligheid die dood waardig geag het.<ref name=Izutsu/> Onder die vroeëre Moslem-geleerdes en teoloë wat 'n diepgaande invloed op die Islamitiese fundamentalisme en op die ideologie van die hedendaagse djihadisme gehad het, tel die middeleeuse denkers [[Ibn Taymiyyah]], Ibn Kathir en [[Wahhabisme|Muhammad ibn Abd al-Wahhab]], naas die moderne Islamitiese ideoloë Muhammad Rashid Rida, [[Sayyid Qutb]] en Abul Ala Maududi.<ref name=Habeck>{{Cite book |author-last=R. Habeck |author-first=Mary |title=Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0-300-11306-4 |location=Londen |pages=17–18, 42}}</ref><ref name=Jalal/> Onder die invloedrykste ideologiese wortels van die djihadisme word die [[Wahhabisme]] gereken, wat in die agtiende eeu op die Arabiese Skiereiland ontstaan het, sowel as die [[Moslembroederskap]], wat in 1928 in [[Egipte]] gestig is, en die Pakistanse eweknie daarvan, die Jamaat-e-Islami van Maududi.<ref name=Wohler>{{Cite book |author-last=Wöhler-Khalfallah |author-first=Khadija Katja |title=Islamischer Fundamentalismus: Von der Urgemeinde bis zur Deutschen Islamkonferenz |publisher=Hans Schiler |location=Berlyn |year=2009 |pages=70–180 |isbn=978-3-89930-229-5}}</ref><ref name=Lacroix>{{Cite journal |author1=Laurent Bonnefoy |author2=Stéphane Lacroix |title=Le problème saoudien. Le wahhabisme, rempart ou inspirateur de l'État islamique ? |journal=Revue du crieur |issue=3 |date=Maart 2016 |pages=41–42}}</ref> Sayyid Qutb, 'n Egiptiese ideoloog en 'n vooraanstaande leier van die Moslembroederskap, was in die 1960's 'n invloedryke voorstander van 'n pan-Islamitiese ideologie.<ref name=Polk>{{Cite book |author-last=Polk |author-first=William R. |year=2018 |chapter=The Philosopher of the Muslim Revolt, Sayyid Qutb |title=Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North |location=New Haven en Londen |publisher=Yale University Press |pages=370–380 |doi=10.2307/j.ctv1bvnfdq.40 |isbn=978-0-300-22290-6}}</ref> Hy was die eerste om dié beginsels, wat ander Moslems tot ongelowiges verklaar, uiteen te sit in sy hoofwerk ''Fi zilal al-Qur'an'' ("In die skaduwee van die Koran") en sy manifes ''Ma'alim fi'l-tariq'' ("Mylpale") van 1966, wat gelei het tot sy teregstelling deur die Egiptiese regering van [[Gamal Abdel Nasser]] in daardie jaar.<ref name=Cook2015>{{Cite book |author-last=Cook |author-first=David |year=2015 |chapter=Radical Islam and Contemporary Jihad Theory |title=Understanding Jihad |location=Berkeley |publisher=University of California Press |edition=2de |pages=93–127 |isbn=978-0-520-28732-7}}</ref><ref name=Moussalli>{{Cite book |author-last=Moussalli |author-first=Ahmad S. |year=2012 |chapter=Sayyid Qutb: Founder of Radical Islamic Political Ideology |editor-last=Akbarzadeh |editor-first=Shahram |title=Routledge Handbook of Political Islam |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=9–26 |isbn=978-1-138-57782-4}}</ref> Volgens Qutb het die Moslem-gemeenskap (''ummah'') reeds eeue tevore opgehou bestaan en na die ''jahiliyyah'' – die voor-Islamitiese tydperk van onkunde – teruggekeer, omdat dié wat hulleself Moslems noem, versuim het om die Islamitiese reg na te kom.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Om Islam te herstel, het hy voorgestel dat die moderne samelewing verwerp word, dat 'n [[avant-garde]] na die voorbeeld van die vroeë Moslem-geslagte gevorm word, dat Islam verkondig word, en dat die gelowige hom op armoede en selfs die dood voorberei met die oog op 'n ''djihad'' teen wat hy as 'n ''jahili''-regering en -samelewing beskou het, en die omverwerping daarvan.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Die Qutbisme is deur baie vooraanstaande Moslem-geleerdes sowel as deur ander lede van die Egiptiese Moslembroederskap, soos Yusuf al-Qaradawi, veroordeel.<ref name=Moussalli/> Ná Qutb se teregstelling het [[Ayman al-Zawahiri]] die Egiptiese Islamitiese Djihad gestig, 'n organisasie wat die regering wou vervang met 'n Islamitiese staat wat Qutb se idees sou weerspieël.<ref name=Wright>{{Cite book |title=The Looming Tower |author=Lawrence Wright |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=0-375-41486-X |chapter=2}}</ref> Onder die vroeë djihadistiese groepe tel at-Takfir wa-l-Hidjra en al-Djihad, wat in die 1970's as afsplitsings van die Moslembroederskap gestig is en met terreuraanvalle op verskeie Egiptiese staatsamptenare die aandag getrek het, waaronder die moord op president [[Anwar Sadat]] in 1981.<ref name=Wohler/> Dit was veral dié sluipmoord wat die djihadisme internasionaal bekend gemaak het, aangesien die dadergroep sy beweegredes uitvoerig geformuleer het.<ref name=Jansen>{{Cite journal |author-last=Jansen |author-first=Johannes J. G. |title=The Creed of Sadat's Assassins. The Contents of "The Forgotten Duty" analysed |journal=Die Welt des Islams |volume=25 |year=1985 |pages=1–30}}</ref><ref name=Peters160>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam |publisher=Markus Wiener |location=Princeton |year=2005 |pages=160–167}}</ref> Die uitleg van die ideologiese grondslae van die djihadisme verskil. Vir die politikoloog [[Antoine Sfeir]] is die djihadisme in die loop van die oorlog in [[Afghanistan]] in die 1980's gebore, as die vrug van 'n sintese tussen die tradisionalistiese Wahhabitiese stroming en die strategie van die Moslembroederskap.<ref name=Sfeir>{{Cite web |title=Islam – Salafisme, jihadisme |url=https://antoinesfeir.wordpress.com/decryptages/salafisme/ |website=Die blog van Antoine Sfeir |author=Antoine Sfeir}}</ref> Vir Anne-Clémentine Larroque is die djihadisme nie "wesenseie aan die godsdiens" nie, maar 'n hedendaagse beweging wat uit die stellings van twee groot ideoloë voortkom: Qutb, wat in die 1960's die terugkeer tot 'n politieke Islam geteoretiseer het waarin die ''djihad'' 'n sentrale plek inneem, en Maududi, wat in dieselfde tydperk die stryd om die skepping van 'n Pakistanse Islamitiese staat bepleit het.<ref name=Larroque>{{Cite web |author1=Eugénie Bastié |author2=Anne-Clémentine Larroque |url=http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2014/08/08/31002-20140808ARTFIG00116-hamas-freres-musulmans-djihadistes-les-differents-visages-de-l-islamisme.php |title=Hamas, Frères musulmans, djihadistes : les différents visages de l'islamisme |work=FigaroVox |date=8 Augustus 2014}}</ref> Volgens die akademikus Stéphane Lacroix het die djihadisme 'n geslagslyn wat van dié van die [[Salafisme]] en die Wahhabisme onderskei moet word: dit staan eerder in die intellektuele erfenis van die moderne Islamitiese bewegings, en ontstaan in die 1950's en 1960's onder Qutb se pen as "'n rewolusionêre variant van die Islamisme". Eers in die 1990's, onder godsdienstige ideoloë soos Abu Qatada en die Palestynsgebore Abu Muhammad al-Maqdisi, het die djihadistiese diskoers gesalafiseer, 'n ontwikkeling wat sy hoogtepunt met die koms van die [[Islamitiese Staat]] bereik het. Lacroix beklemtoon dat dié wat die djihadistiese leer vasgelê het, oorwegend Egiptenaars, Siriërs en Palestyne was.<ref name=Lacroix/> Die herkoms van die ideologie word verskillend beoordeel. Vir die Franse antiterreurregter David Bénichou het die djihadisme sy wortels in die [[Koran]] en die [[Hadit|hadith]].<ref name=Benichou329>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=329 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die geskiedkundiges Ladan en Roya Boroumand meen daarenteen dat die bron van die djihadiste se ideologie nie die Koran is nie, maar die leninisme, die [[fascisme]] en die [[totalitarisme|totalitêre]] strominge van die twintigste eeu.<ref name=Boroumand>{{Cite journal |author1=Ladan Boroumand |author2=Roya Boroumand |title=Terror, Islam, and Democracy |journal=Journal of Democracy |volume=13 |issue=2 |date=April 2002}}</ref> Die sosioloog Farhad Khosrokhavar sien in die djihadisme "die mees uitgewerkte totalitêre ideologie sedert die [[kommunisme]] en die nasionaal-sosialisme", en merk op dat sommige djihadiste selfs sjiïete kan wees; volgens hom neem die djihadistiese ideoloë Westerse ekstremistiese idees op, veral dié van die uiterste linkervleuel en die uiterste regtervleuel.<ref name=Khosro>{{Cite web |url=http://www.ehess.fr/fr/enseignement/enseignements/2010/ue/1075/ |title=L'idéologie du jihadisme |website=ehess.fr}}</ref> Vir [[Olivier Roy]] is die djihadiste bowenal deur radikaliteit en geweld geboei, en nie deur Islam as sodanig nie; hy praat daarom van 'n "islamisering van die radikaliteit", teenoor die "radikalisering van Islam" wat deur die Islamkundige Gilles Kepel verdedig word.<ref name=RoyLM>{{Cite news |author=Olivier Roy |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2016/10/12/pour-olivier-roy-l-islam-n-explique-pas-le-terrorisme_5012540_3232.html |title=Pour Olivier Roy, l'islam n'explique pas le terrorisme |work=Le Monde |date=12 Oktober 2016}}</ref> 'n Verklaring wat vir die djihadiste se bereidheid gegee word om burgerlikes en belydende Moslems te dood op grond daarvan dat hulle in werklikheid afvalliges is, is die sterk verminderde invloed van die tradisionele, uiteenlopende klas geleerdes en regsgeleerdes. In die oorgrote meerderheid Moslem-lande is die private godsdienstige stigtings wat die onafhanklikheid van die geleerdes eeue lank onderhou het, gedurende die na-koloniale 1950's en 1960's deur die staat oorgeneem; die regsgeleerdes het staatsamptenare geword en is mettertyd deur die publiek gesien as mense wat die belange van die heersers dien.<ref name=AbouElFadl>{{Cite book |author-last=Abou El Fadl |author-first=Khaled |title=The Place of Tolerance in Islam |date=2002 |publisher=Beacon Press |pages=6, 8–9 |isbn=978-0-8070-0229-2}}</ref> In dié gesagsleemte het 'n aggressiewe sendingsywer ingetree wat met tienmiljarde dollars se olie-uitvoergeld uit [[Saoedi-Arabië]] befonds is.<ref name=Kepel51>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2006 |publisher=I.B. Tauris |page=51 |isbn=978-1-84511-257-8}}</ref> === Die Sowjet-Afghaanse Oorlog en die ontstaan van al-Kaïda === [[Lêer:Mujahideen prayer in Shultan Valley Kunar, 1987.jpg|duimnael|Afghaanse ''mudjahidien'' in gebed in die provinsie Kunar, Afghanistan (1987).]] Die organisatoriese vroeë vorme van die djihadisme het in die 1980's in Afghanistan groot internasionale steun en toeloop gekry, ná die Sowjet-inval aan die einde van 1979, toe Islamitiese ''mudjahidien'' met die steun van [[Pakistan]], Saoedi-Arabië en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teen die Sowjetleër en die kommunistiese regering wat dit gesteun het, geveg het.<ref name=Lohlker/> Die Palestynse teoloog Abdallah Azzam was een van die invloedrykste bevorderaars van die godsdienstig gemotiveerde deelname van Arabiese Moslems aan die oorlog, en word as die grondlegger van die djihadisme beskou.<ref name=Lohlker/><ref name=iReMMO/> Sy volgeling [[Osama bin Laden]] het met die internasionale netwerk [[Al-Kaïda]] wat hy opgebou het, van die 1990's af die vernaamste verteenwoordiger van die nou grensoorskrydende djihadistiese beweging geword.<ref name=Lohlker/> Al-Kaïda het ontwikkel uit die Maktab al-Khidamat ("Dienskantoor"), 'n organisasie wat in 1984 in Peshawar in Pakistan deur Bin Laden en Azzam gestig is om fondse in te samel en buitelandse ''mudjahidien'' vir die oorlog te werf.<ref name=Aydinli>{{Cite book |author-last=Aydınlı |author-first=Ersel |year=2018 |chapter=The Jihadists pre-9/11 |title=Violent Non-State Actors: From Anarchists to Jihadists |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=65–109 |isbn=978-1-315-56139-4}}</ref> Daar word gesê dat die Sowjet-Afghaanse Oorlog "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n hoofmag in die Moslem-wêreld versterk het".<ref name=Commins174>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |page=174}}</ref> Ná die oorlog het die veterane na hul tuislande teruggekeer en van daar na ander konflikgebiede met Moslem-bevolkings versprei, soos [[Algerië]], [[Bosnië en Herzegowina|Bosnië]] en [[Tsjetsjnië]], wat 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep het.<ref name=Commins156>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |pages=156–157}}</ref> Ná die geslaagde partisaneoorlog in Afghanistan het die swaartepunt van die djihadistiese bedrywigheid na [[terrorisme]] verskuif, waarvan die aanvalle op die Verenigde State op 11 September 2001 die grootste internasionale uitwerking gehad het.<ref name=Lohlker/> Onafhanklik van al-Kaïda het daar van die 1990's af magtige djihadistiese groeperinge ontstaan in onder meer [[Somalië]] (al-Shabaab), Pakistan (Lashkar-e-Taiba), [[Rusland]] (die Kaukasus-Emiraat) en [[Indonesië]] (Jemaah Islamiyah).<ref name=Huhnholz2010>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Dschihadistische Raumpraxis. Raumordnungspolitische Herausforderungen des militanten sunnitischen Fundamentalismus |publisher=LIT |location=Berlyn |year=2010 |isbn=978-3-643-10546-2}}</ref> === Irak, die Arabiese Lente en die Islamitiese Staat === [[Lêer:Abu Musab al-Zarqawi portrait.jpg|duimnael|Abu Musab al-Zarqawi, voormalige leier van al-Kaïda in Irak.]] Die besetting van [[Irak]] deur internasionale troepe, wat op die [[Irakse Oorlog]] van 2003 gevolg het, het 'n nuwe strydgebied gebied waarop djihadistiese organisasies met aanslae en gevegshandelinge internasionale aandag verwerf en uiteenlopende hulpbronne kon buitmaak. In die sogenaamde "Irakse verset" het verskeie mededingende groepe naas mekaar geveg. Terwyl al-Kaïda die verklaarde hoofteenstander van die "oorlog teen terreur" van president George W. Bush was, het die organisasie sy struktuur ten gunste van 'n sterker regionalisering verander, met verskillende swaartepunte in die [[Magreb]], [[Jemen]], Somalië, en Afghanistan en Pakistan.<ref name=Lohlker/> Die wrewel onder die Soenniete oor hul marginalisering ná die val van die Ba'athistiese regime in 2003 het tot die opkoms van djihadistiese netwerke in die streek gelei, wat in die opstand onder leiding van al-Kaïda in Irak uitgeloop het.<ref name=Williams>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=45–46, 179, 185–195}}</ref> Die beleid van de-Ba'athifisering wat deur die nuwe regering ingestel is, het tot groter steun vir die djihadiste gelei, en oorblyfsels van die Irakse Ba'athiste het hulle in hul gemeenskaplike stryd teen die Verenigde State met al-Kaïda begin verbind.<ref name=Williams188>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=188–192 |chapter=4: The Invasion and Occupation of Iraq}}</ref> Die oorlogsjoernalis George Packer skryf in ''The Assassins' Gate'': {{Aanhaling|teks=Die oorlog in Irak het sommige van die Bush-regering se bewerings vals bewys en ander selfvervullend gemaak. Een daarvan was die aandrang op 'n operasionele skakel tussen Irak en al-Kaïda ... ná die val van die regime was die kragtigste ideologiese mag agter die opstand Islam en sy vyandigheid teenoor nie-Islamitiese indringers. Sommige voormalige Ba'athistiese amptenare het selfs opgehou drink en begin bid. Die opstand is ''mukawama'', oftewel verset, genoem, met bybetekenisse van godsdienstige regmatigheid; sy vegters het ''mudjahidien'' geword en het verklaar dat hul sending die djihad is.|teken=George Packer, ''The Assassins' Gate''<ref name=Packer>{{Cite book |author-last=Packer |author-first=George |title=The Assassins' Gate: America in Iraq |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2006 |isbn=978-0-374-53055-6 |page=309}}</ref>}} In die loop van die volksopstande van die [[Arabiese Lente]] van 2010 af het verdere djihadistiese groeperinge in [[Tunisië]], Egipte, [[Libië]] en [[Sirië]] ontstaan. Reeds sedert die middel van die 2000's het dit geblyk dat al-Kaïda se netwerk, wat op trans- en internasionaliteit berus, in vergelyking met meer regionale djihadistiese groepe weliswaar buigsamer, maar ook minder organisasiebekwaam was. Die vervolgingsdruk op wêreldwyd optredende djihadiste het gelei tot 'n magsverskuiwing binne die djihadisme, omdat plaaslik en streeksgewys gewortelde strominge hulle duursamer, talryker, doeltreffender en polities magtiger kon vestig as verspreide individue en klein groepe wat slegs deur idees verbind is.<ref name=Huhnholz2012>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |editor=Jochen Kleinschmidt |chapter=Dschihadismus und Territorialität. Eine politiktheoretische Perspektive auf Ursachen, Bedingungen und Folgen fehlenden Territorialdenkens im militanten sunnitischen Fundamentalismus |title=Der terrorisierte Staat. Entgrenzungsphänomene politischer Gewalt |publisher=Steiner |location=Stuttgart |year=2012 |pages=189–216 |isbn=978-3-515-10117-2}}</ref> Die [[Islamitiese Staat]] (IS) het in 2014 'n leiersposisie binne die djihadistiese beweging bereik wat met dié van al-Kaïda meegeding het, deurdat dit daarin geslaag het om 'n uitgestrekte aaneenlopende gebied in die noordweste van Irak en die ooste van Sirië te verower en groot wapenvoorrade van die Irakse weermag buit te maak.<ref name=Huhnholz2015>{{Cite journal |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Heimkehr ins Kalifat? Historische Ursprünge und gegenwärtige Folgen der sakralen Geographie des Dschihadismus |journal=Die Friedens-Warte |issue=3–4 |volume=90 |date=2015 |pages=311–339 |isbn=978-3-8305-3683-3}}</ref> Teen die einde van 2015 het die selfverklaarde [[kalifaat]] 'n gebied met sowat 12 miljoen inwoners regeer, waar dit sy ekstremistiese uitleg van die Islamitiese reg afgedwing het, 'n jaarlikse begroting van meer as een miljard Amerikaanse dollar bestuur het en meer as 30 000 vegters beveel het.<ref name=Gerges>{{Cite book |author-last=Gerges |author-first=Fawaz A. |title=ISIS: A History |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17000-8 |pages=21–22}}</ref><ref name=Shinkman>{{Cite web |author-last=Shinkman |author-first=Paul D. |date=27 Desember 2017 |title=ISIS By the Numbers in 2017 |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-12-27/isis-by-the-numbers-in-2017 |work=U.S. News & World Report}}</ref> Ná die massale vervolging van minderhede met omvangryke menseregteskendings, waaronder in die besonder die volksmoord op die Jesidi's in Noord-Irak, en verskeie onthoofdings van Westerse gyselaars wat doelbewus vir die media geënsceneer is,<ref name=Zeit>{{Cite news |title=UN werfen IS Völkermord vor |url=http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-03/islamischer-staat-voelkermord-uno |work=Zeit Online |date=19 Maart 2015}}</ref> het IS van Augustus 2014 tot Maart 2019 die teiken van militêre ingryping geword, in die vorm van lugaanvalle deur die internasionale alliansie teen die Islamitiese Staat in Irak en Sirië, sowel as van langdurige grondgevegte deur die Irakse weermag, die Koerdiese Peshmerga en die Koerdiese Volksbeskermingseenhede (YPG).<ref name=Zeit/> In September 2014 het die [[Veiligheidsraad]] van die [[Verenigde Nasies]] hom in sy eenparig aanvaarde resolusie 2178 teen internasionale verskynsels van terrorisme gerig en daarby uitdruklik IS, die al-Nusra-front en ander groeperinge wat met al-Kaïda verbonde is of daaruit ontstaan het, genoem. Ramings van die Verenigde Nasies het in daardie tyd van meer as 13 000 buitelandse vegters uit meer as 80 state uitgegaan wat hulle by IS en al-Nusra aangesluit het.<ref name=UNSC>{{Cite web |title=Security Council Unanimously Adopts Resolution Condemning Violent Extremism, Underscoring Need to Prevent Travel, Support for Foreign Terrorist Fighters |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11580.doc.htm |publisher=Verenigde Nasies |date=24 September 2014}}</ref> Ná 'n uitputtende konflik met Amerikaanse, Irakse en Koerdiese magte het IS teen 2019 die beheer oor al sy Midde-Oosterse gebiede verloor en na 'n opstand vanuit afgeleë skuilplekke teruggekeer, terwyl sy propaganda voortgeduur het. Dié pogings het 'n beduidende aanhang in Noord-Afrika en die Sahel-streek gewerf, waar IS steeds noemenswaardige gebied beheer.<ref name=CTK>{{Cite news |author1=Brian Carter |author2=Kathryn Tyson |author3=Liam Karr |author4=Peter Mills |date=17 Mei 2023 |title=Salafi Jihadi Movement Weekly Update |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/salafi-jihadi-movement-weekly-update-may-17-2023 |work=Institute for the Study of War}}</ref> Die herstel van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan in 2021 en die vestiging van 'n nuwe Siriese regering ná die val van Bashar al-Assad in 2024 het onderskeidelik uit die salafisties-djihadistiese groepe [[Taliban]] en Hayat Tahrir al-Sham voortgekom.<ref name=AtlCouncil>{{Cite web |date=18 Desember 2024 |title=The fall of the Assad regime is just the beginning of Syria's quest for stability |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-quest-for-stability-hts-sharaa/ |website=Atlantic Council}}</ref><ref name=WashInst>{{Cite web |title=Return of the Islamic Emirate of Afghanistan: The Jihadist State of Play |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/return-islamic-emirate-afghanistan-jihadist-state-play |website=The Washington Institute}}</ref> === Sedert 2019 === Van 2019 af bevind die transnasionale terrorisme hom in 'n fase van verswakking, wat blyk uit 'n versplintering van die djihadistiese toneel in talle klein organisasies wat boonop mekaar beveg. IS het van 2014 af streeksorganisasies in Afghanistan, Libië, Egipte, Jemen, die [[Sahara]], die [[Sahel]]-streek, die [[Kaukasus]] en selfs die [[Filippyne]] geskep en dié groeperinge "provinsies" (''wilayat'') genoem, maar hulle staan meestal in mededinging met eenhede van al-Kaïda, sodat 'n nuwe organisasie van formaat hom nie kon vorm nie.<ref name=Ponticelli>{{Cite journal |author=Nathanaël Ponticelli |title=La stratégie hybride de l'État islamique : quels enseignements et quels enjeux ? |journal=Les Notes de l'IRIS |date=Januarie 2020 |pages=34–35 |url=https://www.iris-france.org/wp-content/uploads/2020/01/La-strat%C3%A9gie-hybride-de-l%C3%89tat-islamique.pdf}}</ref> In 2022 was die djihadiste veral sterk in Afghanistan, Sirië en Afrika.<ref name=FTVI>{{Cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/niger/le-groupe-etat-islamique-cherche-un-second-souffle-en-afrique_5265169.html |title=Le groupe État islamique cherche un second souffle en Afrique |year=2022 |website=francetvinfo.fr}}</ref> In Augustus 2021 het die Taliban, bondgenote van al-Kaïda, met die onttrekking van die Verenigde State en sy bondgenote 'n ongekende oorwinning behaal, hoewel dit gerelativeer word deur die feit dat die Taliban hulle fel teen die plaaslike IS-tak, die "provinsie Khorasan", verset het, wat in 2021 en 2022 verwoestende aanslae bly pleeg het. In Sirië het oorblywende IS-groepe ondergronds teen hul talle vyande bly veg, terwyl Hayat Tahrir al-Sham, destyds met al-Kaïda verbonde, hom van die provinsie Idlib in die noordweste meester gemaak het, wat vegters uit die hele wêreld gelok het. Die toestand was nog dramatieser in [[Mali]] en die buurlande, waar die djihadistiese beweging sedert 2012 in omvang toegeneem het. Daarby kom 'n reeds gevestigde djihadistiese teenwoordigheid in Somalië (al-Shabaab), [[Nigerië]] ([[Boko Haram]]) en, meer onlangs, in ander streke suid van die Sahara. Dit is in Afrika dat die djihadiste hul operasiegebiede die meeste kon uitbrei en die kring van hul ondersteuners die meeste kon vergroot.<ref name=Steinberg>{{Cite journal |author-last=Steinberg |author-first=Guido |title=Internationale Sicherheitspolitik: Transnationaler Terrorismus |journal=Informationen zur politischen Bildung |issue=353 |date=Januarie 2022 |page=29 |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Met die onttrekking van die Verenigde State uit Afghanistan het die Weste sy stelsel van terreurbestryding herskik. Soos die onttrekking van die Franse troepe uit Mali in 2022 toon, is die tyd van grootskaalse ingrypings in die Moslem-wêreld verby. In verskeie state, waaronder Jemen, Somalië en Niger, word die stryd teen terrorisme voortgesit, maar met veldtogte wat minder mense en hulpbronne verg en van vlieënierlose vliegtuie en gespesialiseerde personeel gebruik maak.<ref name=Martinez>{{Cite book |author-last=Martinez |author-first=Luis |title=L'Afrique, le prochain califat ? La spectaculaire expansion du djihadisme |publisher=Tallandier |year=2023}}</ref> == Salafistiese djihadisme == Die Egiptiese Islamitiese bewegings van die 1950's word oor die algemeen as die voorlopers van die hedendaagse salafisties-djihadistiese groepe beskou.<ref name=Shapoo>{{Cite web |author-last=Farid Shapoo |author-first=Sajid |date=19 Julie 2017 |title=Salafi Jihadism – An Ideological Misnomer |url=https://www.researchgate.net/publication/318573548 |website=ResearchGate}}</ref> Die teologiese leerstellings van die Siries-Egiptiese geleerde Rashid Rida (1865–1935) het dié bewegings sterk beïnvloed; onder sy noemenswaardige idees tel die herlewing van die tradisies van die vroeë Moslem-geslagte en die verwydering van Westerse invloede en van die ''jahiliyyah'' uit die Moslem-wêreld, met die model van die "reggeleide" kaliefs voor oë.<ref name=Turner>{{Cite book |author-last=A. Turner |author-first=John |title=Religious Ideology and the Roots of the Global Jihad: Salafi Jihadism and International Order |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-349-48873-5 |location=New York |page=114 |doi=10.1057/9781137409577}}</ref><ref name=Farmer>{{Cite book |author-last=R. Farmer |author-first=Brian |title=Understanding Radical Islam: Medieval Ideology in the Twenty-first Century |publisher=Peter Lang |year=2007 |isbn=978-0-8204-8843-1 |location=New York |page=80}}</ref> In 2003 het die CIA-beampte Marc Sageman die salafistiese djihadisme beskryf as 'n "maatskaplike Moslem-herlewingsbeweging" met "wortels in Egipte". Volgens hom word die salafistiese djihadiste beïnvloed deur die strategie van vooraanstaande Egiptiese ideoloë soos Sayyid Qutb en Muhammad Abd al-Salam Faradj, wat die rewolusionêre omverwerping van sekulêre regimes en die vestiging van Islamitiese state deur 'n gewapende djihad bepleit het.<ref name=Sageman>{{Cite web |date=9 Julie 2003 |title=The Global Salafi Jihad |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/hearings/hearing3/witness_sageman.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> Volgens die Franse politikoloog Gilles Kepel het die salafistiese weergawe van die djihadisme "eerbied vir die heilige tekste in hul mees letterlike vorm" verenig "met 'n volstrekte toewyding aan die djihad, waarvan die nommer-een-teiken Amerika moes wees, wat as die grootste vyand van die geloof beskou is".<ref name=KepelJihad>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-257-8 |pages=219–222}}</ref> Kepel het geskryf dat die salafiste wat hy in die 1980's in Europa teëgekom het, "heeltemal onpolities" was; teen die middel van die 1990's het hy egter van hulle ontmoet wat gemeen het dat 'n djihad in die vorm van "geweld en terrorisme" "geregverdig is om hul politieke doelwitte te verwesenlik". Die vermenging van baie salafiste wat van die Europese hoofstroomsamelewing vervreem was met gewelddadige djihadiste het "'n plofbare mengsel" geskep.<ref name=Livesey>{{Cite web |date=2005 |title=The Salafist movement |author=Bruce Livesey |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |publisher=PBS Frontline}}</ref> Volgens Rudolph Peters "kopieer" hedendaagse tradisionalistiese Moslems "frases uit die klassieke werke oor die [[Fikh|fikh]]" in hul geskrifte oor die djihad; die moderniste "beklemtoon die verdedigende aspek van die djihad en beskou dit as die ekwivalent van die regverdige oorlog in die moderne internasionale reg; en die hedendaagse fundamentaliste (Abul A'la Maududi, Sayyid Qutb, Abdullah Azzam en ander) sien dit as 'n stryd om die uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale".<ref name=Peters150>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Markus Wiener |year=1996 |location=Princeton |page=150 |isbn=90-04-04854-5}}</ref> === Ideoloë === Onder die "teoretici" van die salafistiese djihadisme tel Afghaanse djihadveterane soos die Palestyn Abu Qatada, die Siriër Mustafa Setmariam Nasar en die Egiptenaar Mustapha Kamel, bekend as Abu Hamza al-Masri.<ref name=Kepel220>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=Harvard University Press |year=2002 |page=220}}</ref> Al-Kaïda se tweede leier en medestigter Ayman al-Zawahiri het Sayyid Qutb en sy geskrifte geprys en verklaar dat Qutb se oproep die ideologiese inspirasie vir die hedendaagse salafisties-djihadistiese beweging gevorm het.<ref name=Alarabiya>{{Cite web |author-last=al-Saleh |author-first=Huda |date=21 Maart 2018 |title=After Saudi Crown Prince's pledge to eliminate Brotherhood, Zawahri defends them |url=https://english.alarabiya.net/features/2018/03/21/Al-Qaeda-s-Zawahiri-defends-the-Muslim-Brotherhood-in-new-video-message |website=Al Arabiya News}}</ref> Ander vooraanstaande figure in die beweging sluit in Anwar al-Awlaki, voormalige leier van al-Kaïda op die Arabiese Skiereiland; Abu Bakar Bashir, leier van die verbode Indonesiese militante groep Jemaah Islamiyah; Nasir al-Fahd, 'n Saoedi-Arabiese salafisties-djihadistiese geleerde; Mohammed Yusuf, stigter van Boko Haram; Omar Bakri Muhammad; en Abu Bakr al-Baghdadi, die eerste leier van die Islamitiese Staat.<ref name=Scheuer>{{Cite book |author-last=Scheuer |author-first=Michael |title=Osama Bin Laden |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975327-7 |page=247}}</ref><ref name=Moghadam>{{Cite book |author-last=Moghadam |author-first=Assaf |title=The Globalization of Martyrdom: Al Qaeda, Salafi Jihad, and the Diffusion of Suicide Attacks |date=2011 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0144-7 |page=45}}</ref><ref name=BBCBaghdadi>{{Cite news |title=Who was Abu Bakr al-Baghdadi? |date=28 Oktober 2019 |work=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-50200392}}</ref> === Groepe === [[Lêer:Flag of Al Qaeda.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1980's deur al-Kaïda en sy faksies gebruik word.]] Onder die salafisties-djihadistiese groepe tel al-Kaïda,<ref name=Sageman/><ref name=Aydinli/> Salafia Djihadia,<ref name=Stanford>{{Cite web |date=6 Augustus 2012 |title=Moroccan Islamic Combatant Group |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/129 |publisher=Stanford-universiteit}}</ref> die nou ontbinde Algerynse Gewapende Islamitiese Groep (GIA)<ref name=KepelJihad/> en die Egiptiese groep al-Gama'a al-Islamiyya.<ref name=Jamestown>{{Cite journal |date=27 September 2012 |title=Former militants of Egypt's Al-Gama'a al-Islamiya struggle for political success |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=10 |issue=18 |page=1}}</ref> Al-Kaïda is waarskynlik die bekendste en doeltreffendste daarvan.<ref name=Jones>{{Cite book |author-last=Jones |author-first=Seth G. |title=A Persistent Threat: The Evolution of al Qa'ida and Other Salafi Jihadists |date=2014 |publisher=RAND Corporation}}</ref> Salafia Djihadia is 'n terreurorganisasie wat in [[Marokko]] en [[Spanje]] gesetel is en met al-Kaïda en die Marokkaanse Islamitiese Strydersgroep verbonde was. Die groep is bekend vir sy deelname aan die bomaanvalle in Casablanca in 2003, waarin 12 selfmoordbomplanters 33 mense doodgemaak en meer as 100 beseer het. Dit is wisselend beskryf as 'n beweging, as 'n los netwerk van salafisties-djihadistiese groepe en selle, en as 'n versamelnaam wat deur die Marokkaanse owerhede op militante salafistiese aktiviste toegepas word.<ref name=Pargeter>{{Cite journal |author-last=Pargeter |author-first=Alison |title=The Islamist Movement in Morocco |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=3 |issue=10}}</ref><ref name=Botha>{{Cite web |author-last=Botha |author-first=Anneli |date=Junie 2008 |title=Terrorism in the Maghreb: The Transnationalisation of Domestic Terrorism, hoofstuk 3: Terrorism in Morocco |url=https://www.issafrica.org/chapter-3-terrorism-in-morocco |publisher=Institute for Security Studies}}</ref> Al-Gama'a al-Islamiyya het van 1992 tot 1998 'n opstand teen die Egiptiese regering gevoer waarin minstens 800 Egiptiese polisiebeamptes, soldate, djihadiste en burgerlikes gedood is. Buite Egipte is dit veral bekend vir 'n aanval in November 1997 by die tempel van Hatsjepsoet in [[Luxor]], waar agt-en-vyftig buitelandse toeriste doodgemaak is. Die groep het in Maart 1999 'n wapenstilstand verklaar.<ref name=FAS>{{Cite web |title=al-Gama'at al-Islamiyya (Islamic Group) |url=https://fas.org/irp/world/para/ig.htm |publisher=FAS Intelligence Resource Program}}</ref><ref name=Jamestown/> In Sirië en Irak is sowel die al-Nusra-front as die Islamitiese Staat as salafisties-djihadistiese terreurorganisasies beskryf.<ref name=Hassan2014>{{Cite news |author-last=Hassan |author-first=Hassan |date=16 Augustus 2014 |title=Isis: a portrait of the menace that is sweeping my homeland |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/16/isis-salafi-menace-jihadist-homeland-syria |work=The Guardian}}</ref> Die al-Nusra-front is beskryf as 'n groep met "'n onbuigsame salafisties-djihadistiese ideologie" en as een van "die doeltreffendste" groepe wat teen die Siriese regime geveg het.<ref name=Benotman>{{Cite web |author-last=Benotman |author-first=Noman |title=Jabhat al-Nusra, A Strategic Briefing |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf |publisher=Quilliam Foundation}}</ref> Boko Haram in Nigerië is 'n salafisties-djihadistiese terreurorganisasie wat tienduisende mense doodgemaak en 2,3 miljoen mense uit hul huise verdryf het.<ref name=Thurston>{{Cite book |author-last=Thurston |author-first=Alexander |title=Boko Haram: The History of an African Jihadist Movement |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19708-1 |page=18}}</ref> Ander voorbeelde is Djund Ansar Allah in die [[Gasastrook]] en al-Salafiya al-Djihadiya in die [[Sinai]], wat in 2012 gestig is om die Egiptiese veiligheidsmagte en die Israeliese weermag te beveg.<ref name=Barnett>{{Cite web |author-last=Barnett |author-first=David |date=19 November 2012 |title=Sinai jihadists reportedly travel to Gaza to join Hamas in fight against Israel |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2012/11/sinai_salafists_reportedly_tra.php |website=Long War Journal}}</ref> == Deobandi-djihadisme == [[Lêer:Sami-ul-Haq.jpg|duimnael|Sami-ul-Haq, Deobandi-geleerde en ideoloog van die Taliban.]] Die Deobandi-djihadisme is 'n militante uitleg van Islam wat op die leerstellings van die Soennitiese Deobandi-beweging steun, wat in die negentiende eeu op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. Die beweging het drie golwe van gewapende djihad deurloop. Die eerste het die stigting van 'n Islamitiese gebied rondom Thana Bhawan tydens die Indiese opstand van 1857 behels, wat geval het nadat die Britte die Deobandi-magte in die slag van Shamli verslaan het. Ná die stigting van die Darul Uloom Deoband het Mahmud Hasan Deobandi die tweede golf ingelei en 'n gewapende verset teen die Britte gemobiliseer; ná die ontdekking van sy sogenaamde sybriewe-beweging is hy gearresteer en op Malta aangehou. Aan die einde van 1979 het die Pakistanse-Afghaanse grens die middelpunt van die derde golf geword, wat deur die Sowjet-Afghaanse Oorlog aangevuur is. Onder die beskerming van president Zia-ul-Haq het die beweging deur godsdiensskole soos die Darul Uloom Haqqania en die Jamia Uloom-ul-Islamia uitgebrei. Militante wat aan die Pakistanse-Afghaanse grens opgelei is, het aan die Afghaanse djihad deelgeneem en later verskeie organisasies gevorm, waaronder die Taliban. Die Taliban is in die middel van die 1990's in Afghanistan gestig deur Mullah Omar, 'n voormalige ''mudjahid'' wat 'n oog in die oorlog teen die Sowjetunie verloor het; in 1994 het hy 'n groep studente en geleerdes bymekaargebring, van wie baie hul opleiding in Deobandi-godsdiensskole in Khyber Pakhtunkhwa en Beloetsjistan ontvang het.<ref name=KhanThesis>{{Cite thesis |author-last=Khan |author-first=Irfanullah |title=The Deoband Movement and the Rise of Religious Militancy in Pakistan |type=PhD |publisher=Quaid-i-Azam-universiteit |year=2018 |page=226 |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/13652}}</ref> == Sjiïtiese djihadisme == Die woord "djihadisme" word byna uitsluitlik vir Soennitiese ekstremistiese groepe gebruik.<ref name=Econ>{{Cite news |title=The war against jihadists. Unsavoury allies |work=The Economist |date=6 September 2014 |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21615647-growing-power-shia-militias-iraq-and-syria-poses-tricky}}</ref> In Sirië, byvoorbeeld, waar duisende buitelandse Moslem-vegters aan die [[Siriese Burgeroorlog]] deelgeneem het, word nie-Siriese sjiïtiese Islamitiese groepe dikwels "milisies" genoem, terwyl Soennitiese buitelandse vegters "djihadiste" genoem word.<ref name=Econ/> Volgens die Iranees-Amerikaanse akademikus Vali Nasr verskil die politieke neigings van sjiïtiese en Soennitiese Islamitiese ideologieë: die Soennitiese fundamentalisme "in Pakistan en 'n groot deel van die Arabiese wêreld" is "ver van polities rewolusionêr" en is daarop gerig om die politieke bestel te islamiseer eerder as om dit deur 'n rewolusionêre stryd te verander, terwyl die sjiïtiese opvatting van 'n politieke Islam sterk deur [[Roeholla Chomeini]] en sy klem op die onderdrukking van die armes en die klassestryd beïnvloed is.<ref name=Nasr>{{Cite book |author-last=Nasr |author-first=Vali |year=2007 |chapter=The Battle of Islamic Fundamentalisms |title=The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future |location=New York en Londen |publisher=W. W. Norton |pages=148–149 |isbn=978-0-393-06211-3}}</ref> Die uitdrukking "sjiïtiese djihadisme" is veral sedert die Irakse Oorlog gebruik om die sjiïtiese gewapende groepe aan te dui wat teen die koalisiemagte in Irak opgetree het, soos die Mahdi-leër, Asaib Ahl al-Haq, die Kataib Hezbollah, die Badr-organisasie en die Brigade van die Beloofde Dag.<ref name=Caillet>{{Cite web |author-last=Caillet |author-first=Romain |title=Le « Jihad chiite » en Syrie et en Irak |url=http://jihadologie.blogs.liberation.fr/2018/04/12/le-jihad-chiite-en-syrie-et-en-irak/ |website=jihadologie.blogs.liberation.fr |date=12 April 2018}}</ref> Die Islamkundige Romain Caillet beskryf dit as 'n vorm van Islamitiese terrorisme van sjiïtiese inspirasie wat steeds aktueel is. Voorbeelde wat gewoonlik met dié verskynsel verbind word, is die aanslag in die Rue de Rennes in 1986 deur [[Hezbollah]], die aanslag in Beiroet in Oktober 1983 waarin 58 Franse soldate gesterf het, en die aanslag in Buenos Aires in 1994. In 2012 is 'n aanslag in Bourgas in Bulgarye op Israeliese toeriste gepleeg wat 7 mense se lewens geëis en 32 beseer het; Hezbollah en Iran is as skuldig aangewys, en verskeie lande het daarna besluit om Hezbollah as 'n terreurorganisasie te klassifiseer.<ref name=Caillet/><ref name=NouvelObs>{{Cite web |title=La Bulgarie impute au Hezbollah l'attentat de Bourgas |url=https://www.nouvelobs.com/monde/20130205.REU6645/la-bulgarie-impute-au-hezbollah-l-attentat-de-bourgas |website=nouvelobs.com}}</ref><ref name=LMHezbollah>{{Cite news |title=Le Hezbollah classé organisation terroriste par l'UE |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2013/07/23/le-hezbollah-classe-organisation-terroriste-par-l-ue_3451432_3214.html |work=Le Monde |date=23 Julie 2013}}</ref> Die verskynsel het tydens die Siriese Burgeroorlog in 2014 nuwe stukrag gekry, toe verskeie sjiïtiese milisies aan die kant van die magte van Bashar al-Assad aan die geveg deelgeneem het met die verdediging van die heilige plekke van die sjiïtiese Islam, soos die mausoleum van Sayyida Zeinab suid van [[Damaskus]], as vernaamste doelwit.<ref name=Parisien>{{Cite web |title=Sayeda Zeinab, haut lieu de pèlerinage chiite près de Damas |url=http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/sayeda-zeinab-haut-lieu-de-pelerinage-chiite-pres-de-damas-22-02-2016-5568527.php |website=leparisien.fr |date=22 Februarie 2016}}</ref> Dit het tot al meer sektarisme gelei, veral teenoor die Soenniete, wat toenemend onder wandade van dié milisies gely het.<ref name=OLJ>{{Cite news |author=Constance Daire |title=D'une vengeance à l'autre : les représailles des milices chiites en Irak |url=https://www.lorientlejour.com/article/1033070/dune-vengeance-a-lautre-les-represailles-des-milices-chiites-en-irak.html |work=L'Orient-Le Jour |date=3 Februarie 2017}}</ref> Volgens Sabrina Mervin, 'n navorser by die Franse Nasionale Sentrum vir Wetenskaplike Navorsing en 'n kenner van die Sjia, kan die woord "djihadis" wel vir sjiïtiese gewapende bewegings soos Hezbollah gebruik word, maar dit is 'n woord wat dié bewegings selde van hulleself gebruik; bewus van hul minderheidskarakter, beskou die sjiïete die djihad steeds as verdedigend.<ref name=Dalle>{{Cite book |author1-last=Dalle |author1-first=Ignace |author2-last=Glasman |author2-first=Wladimir |title=Le cauchemar syrien |publisher=Fayard |date=2016 |page=251 |isbn=978-2-213-69901-1}}</ref> Die Duitse oriëntalis en joernalis Daniel Gerlach stel die woord "muqawamis" voor (van die Arabiese ''muqawama'', "verset") om sommige van die sjiïtiese gewapende groepe te beskryf, aangesien die diskoers van die verset volgens hom hul ideologie en propaganda meer bepaal as die djihad.<ref name=Zenith>{{Cite web |title=Are Shia Militias Jihadist? |url=https://magazine.zenith.me/en/politics/jihadism-vs-muqawamism |website=magazine.zenith.me |date=20 Desember 2017}}</ref> Ook ander skrywers beskou die ideologie van die verset as oorheersend onder sjiïtiese Islamitiese groepe en stel dieselfde woord ter wille van duidelikheid voor.<ref name=Zenith/> == Oortuigings == Volgens Shadi Hamid en Rashid Dar word die djihadisme gedryf deur die gedagte dat die djihad 'n "individuele verpligting" (''fard 'ayn'') is wat op alle Moslems rus. Dit staan teenoor die oortuiging van Moslems tot dusver, en van hedendaagse nie-djihadiste, dat die djihad 'n "gesamentlike verpligting" (''fard al-kifaya'') is wat op las van die wettige verteenwoordigers van die Moslem-gemeenskap uitgevoer word. Die djihadiste hou vol dat alle Moslems moet deelneem, omdat die huidige Moslem-leiers volgens hulle onwettig is en nie die gesag het om geregverdigde geweld te gelas nie.<ref name=HamidDar>{{Cite web |author1-last=Hamid |author1-first=Shadi |author2-last=Dar |author2-first=Rashid |title=Islamism, Salafism, and jihadism: A primer |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/07/15/islamism-salafism-and-jihadism-a-primer/ |publisher=Brookings Institution |date=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste beginsel van die djihadisme is dat daar 'n sameswering bestaan om Islam te vernietig, en dat die samesweerderlande die Christelike "kruisvaarderlande" en hul Joodse en sionistiese bondgenote in Israel is.<ref name=Brachman/> Vir die Koeweitse teoretikus Hamid al-Ali moet die sjiïete by dié vyande van Islam gevoeg word.<ref name=Brachman/> === Die ontwikkeling van die djihadbegrip === Verskeie waarnemers het op die ontwikkeling in die reëls van die djihad gewys – van die oorspronklike "klassieke" leer tot dié van die een-en-twintigste-eeuse salafistiese djihadisme.<ref name=Ajjoub>{{Cite book |author-last=Ajjoub |author-first=Orwa |year=2021 |title=The Development of the Theological and Political Aspects of Jihadi-Salafism |location=Lund |publisher=Center for Middle Eastern Studies |pages=1–28 |isbn=978-91-7895-772-9}}</ref> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – aangebring deur Islamiste wat andersins enige nuwigheid in die godsdiens veroordeel – wat eens "ondenkbaar" was, "genormaliseer". "Die blote gedagte dat Moslems hulleself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was eers in die vroeë 1990's dat enigiemand enige plek probeer het om die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, te regverdig."<ref name=Kadri>{{Cite book |author-last=Kadri |author-first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0-09-952327-7 |pages=150–151, 172–175}}</ref> Die eerste of "klassieke" leer van die djihad, wat teen die einde van die agtste eeu ontwikkel is, het die "djihad van die swaard" eerder as die "djihad van die hart" beklemtoon,<ref name=LewisPol>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |year=1988 |title=The Political Language of Islam |page=72 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-47693-6}}</ref> maar het talle regsbeperkinge bevat wat uit uitlegte van sowel die Koran as die hadith ontwikkel is, soos gedetailleerde reëls oor die aanvang, die voer en die beëindiging van 'n djihad, die behandeling van gevangenes en die verdeling van buit. Tensy daar 'n skielike aanval op die Moslem-gemeenskap was, was die djihad nie 'n persoonlike verpligting nie, maar 'n gesamentlike een,<ref name=Khadduri>{{Cite book |author-last=Khadduri |author-first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |year=1955 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |page=60}}</ref> wat "op die weg van God" gekwyt moes word en slegs deur die kalief gelas kon word, "wie se diskresie oor die voer daarvan feitlik onbeperk was".<ref name=Kadri/> Martelaarskap wat uit 'n aanval op die vyand sonder ag op 'n mens se eie veiligheid voortgekom het, is as lofwaardig beskou, maar om deur 'n mens se eie hand te sterf, het 'n besondere plek in die hel verdien.<ref name=LewisAss>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |title=The Assassins: A Radical Sect in Islam |year=2003 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0-7867-2455-0}}</ref> Geleerdes soos Abul A'la Maududi, Abdullah Azzam en Roeholla Chomeini, sowel as die leiers van al-Kaïda en ander, meen dat 'n verdedigende wêreldwye djihad 'n persoonlike verpligting is, wat beteken dat geen kalief of Moslem-staatshoof dit hoef af te kondig nie; dat om jouself in die proses van die dood van die vyand te dood, 'n daad van martelaarskap is wat 'n besondere plek in die hemel besorg eerder as in die hel; en dat die dood van Moslem-omstanders nie dade van djihad in die wiele behoort te ry nie.<ref name=Habeck/><ref name=Gorka>{{Cite web |title=Understanding History's Seven Stages of Jihad |author-last=Gorka |author-first=Sebastian |date=3 Oktober 2009 |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/understanding-history%E2%80%99s-seven-stages-of-jihad |website=Combating Terrorism Center}}</ref> Die militêre ontleder Sebastian Gorka beskryf die nuwe uitleg van die djihad as die "opsetlike teiken van burgerlikes deur 'n nie-staatsakteur met onkonvensionele middele".<ref name=Gorka/> Daar word aangeneem dat al-Kaïda se afsplitsings en mededingers, die Djama'at al-Tawhid wal-Djihad en die Islamitiese Staat, swaar beïnvloed is deur 'n werk oor die djihad uit 2004 met die titel ''Idarat at-Tawahhush'' ("Die bestuur van barbaarsheid") deur Abu Bakr Naji, wat bedoel was om 'n strategie te bied om 'n nuwe kalifaat te skep deur eers "lewensbelangrike ekonomiese en strategiese teikens" te vernietig en die vyand met wreedheid skrik aan te jaag om sy wil te breek.<ref name=Ajjoub/><ref name=Wright2014>{{Cite magazine |author-last=Wright |author-first=Lawrence |title=ISIS's Savage Strategy in Iraq |url=http://www.newyorker.com/news/daily-comment/isiss-savage-strategy-in-iraq |magazine=The New Yorker |date=16 Junie 2014}}</ref> Die teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is as een van die sleutelteoretici agter die moderne djihadistiese geweld uitgewys.<ref name=Ajjoub/><ref name=Bunzel>{{Cite journal |author-last=Bunzel |author-first=Cole |date=18 Februarie 2016 |title=The Kingdom and the Caliphate: Duel of the Islamic States |journal=Carnegie Papers |volume=265 |pages=1–43 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |location=Washington, D.C.}}</ref> Sy teologiese en regsgeleerde regverdigings het Abu Musab al-Zarqawi beïnvloed, sowel as verskeie ander djihadistiese terreurgroepe, waaronder die Islamitiese Staat en Boko Haram. Zarqawi het 'n manuskrip van 579 bladsye met al-Muhajir se idees – in Arabies bekend as ''Fiqh al-Dima'', oftewel "die regsleer van die bloed" – in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur die Islamitiese Staat ingespan is.<ref name=Ajjoub/><ref name=AtlanticMuhajir>{{Cite magazine |author1-last=al-Saud |author1-first=Abdullah K. |author2-last=Winter |author2-first=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref><ref name=GuardianMuhajir>{{Cite news |author-last=Townsend |author-first=Mark |date=13 Mei 2018 |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Die boek is deur die terreurbestrydingskenner Orwa Ajjoub beskryf as 'n werk wat "selfmoordoperasies, die verminking van lyke, onthoofding en die dood van kinders en nie-vegtendes" rasionaliseer en regverdig.<ref name=Ajjoub/> Charlie Winter beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afskuwelike dade te regverdig" en skryf dat al-Muhajir 'n manier gebied het "om feitlik enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word".<ref name=AtlanticMuhajir/> == Teenstanders == In die raamwerk van hul strewe om 'n Islamitiese staat te herstel wat die sjaria toepas, verset die Soennitiese djihadiste hulle teen elke vorm van sekulêre regering – of dit nou die [[demokrasie]], die kommunisme of die Ba'athisme is – sowel as teen elke soort nie-Moslem politieke orde.<ref name=IBP>{{Cite book |title=Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook |publisher=International Business Publications |year=2011 |isbn=978-1-4387-2472-0 |page=59}}</ref> Die Soennitiese Islamitiese teenstand teen die bewind van die Siriese Ba'ath-party het kort ná die staatsgreep van 1963 ontwikkel, wat [[Sirië]] in 'n nasionalistiese, sosialistiese en sekulêre staat omskep het. Nadat [[Hafez al-Assad]] in 1970 die onbetwiste leier van die party en die staat geword het, het die toenemende sigbaarheid van Alawitiese oorheersing en kliekbevoordeling tot groeiende wrewel gelei, wat uiteindelik in die Islamitiese opstande van 1976 tot 1982 uitgeloop het. Die "Islamitiese Front", 'n koalisie van Islamitiese organisasies onder leiding van die Siriese Moslembroederskap, het 'n groot rol in die verspreiding van die opstande gespeel en 'n djihad verklaar om die Ba'athistiese bewind omver te werp. Die opstande is wreed onderdruk in die slagting van Hama in 1982, waarin tussen 20 000 en 40 000 mense gesterf het.<ref name=Lefevre>{{Cite book |author-last=Lefèvre |author-first=Raphaël |title=Ashes of Hama: The Muslim Brotherhood in Syria |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-933062-1 |location=New York |pages=43–133}}</ref> Tydens die Siriese opstand van 2011 het die Moslembroederskap 'n sleutelrol in die anti-Assad-betogings naas die sekulêre opposisie gespeel. Buitelandse vrywilligers het in 2012 Sirië begin binnekom, en die al-Nusra-front, die Siriese tak van al-Kaïda, was een van die grootste djihadistiese faksies in die burgeroorlog.<ref name=Telegraph>{{Cite web |date=2 Desember 2012 |title=Inside Jabhat al Nusra – the most extreme wing of Syria's struggle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9716545/Inside-Jabhat-al-Nusra-the-most-extreme-wing-of-Syrias-struggle.html |work=The Daily Telegraph}}</ref> Reeds in die 1980's het Osama bin Laden preke gelewer waarin hy die Irakse president [[Saddam Hoesein|Saddam Hoesein]] as 'n afvallige veroordeel en die Ba'athistiese Irak as 'n "ateïstiese regime" met hegemoniese ambisies in die Golfstreek gebrandmerk het; volgens sy wêreldbeskouing is "die sosialiste ongelowiges waar hulle ook al is".<ref name=FoxNews>{{Cite news |title=Israel: Iraq Aids Palestinian Terror, But No Links to Al Qaeda |work=Fox News |date=1 Februarie 2003 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,77248,00.html}}</ref> Tydens die Sowjet-Afghaanse Oorlog is Moslems wêreldwyd deur die Golfstate, Egipte, Pakistan, Marokko, [[Jordanië]] en verskeie pro-Westerse Arabiese lande aangemoedig om 'n djihad te voer om die kommunistiese indringers in Afghanistan te verslaan. Die Verenigde State en sy bondgenote het die Islamitiese rewolusionêre gesteun om die bedreiging van die "goddelose kommunisme" die hoof te bied, deur die Afghaanse ''mudjahidien'' van geld, materieel en opleiding te voorsien. Honderdduisende vrywilligers is uit verskeie lande gewerf. Ná die omverwerping van die kommunistiese regime en die ontbinding van die Sowjetunie het baie buitelandse djihadiste wat in die transnasionale netwerke van al-Kaïda saamgetrek is, hul stryd as deel van 'n "wêreldwye djihad" begin beskou, wat hulle uiteindelik in die 1990's met die Verenigde State in botsing gebring het.<ref name=Williams/> Ná die uitbreek van die Siriese opstand in 2011 het die opstand teen die Assad-bewind in 'n sektariese burgeroorlog ontaard waarin die Soennitiese Islamitiese faksies hulle teen die sjiïtiese milisies met Iranse steun gestel het. In Egipte het die Moslembroederskap tot 'n djihad teen die Siriese regering en sy Iranse bondgenote opgeroep en Hezbollah daarvan beskuldig dat dit 'n "sektariese oorlog" voer. Saoedi-Arabië het eweneens verskeie djihadistiese faksies teen die Assad-bewind gesteun en die stryd as deel van sy breër proksiekonflik met [[Iran]] beskou. Soennitiese buitelandse djihadiste het na Sirië saamgetrek uit Saoedi-Arabië, Bahrein, Jemen, Koeweit, Tunisië, Libië, Egipte, Marokko en ander Arabiese state, sowel as uit Tsjetsjnië, Pakistan, Afghanistan en Westerse lande.<ref name=Hosenball>{{Cite news |author-last=Hosenball |author-first=Mark |date=1 Mei 2014 |title=In Iraq and Syria, a resurgence of foreign suicide bombers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-security-iraq-suicidebombs-idUSBREA400ZO20140501}}</ref> == Verspreiding via die internet == Hoewel die djihadisme hom oorspronklik tot 'n hoofsaaklik Arabiessprekende gehoor gerig het, kom djihadistiese propaganda met die opkoms van die [[internet]] ook in tale soos Frans, Engels, Duits en Spaans voor.<ref name=Guerin>{{Cite book |author1=Michel Guérin |author2=Jean-Luc Marret |title=Histoires de Djihad |publisher=Des Équateurs |year=2014}}</ref> Die oorredingskrag van die djihadisme, en die ontstellende eenvoud daarvan, ontwikkel so deur 'n multimedia-propaganda wat in die teken staan van 'n strewe om die djihadisme te verwêreldlik.<ref name=Salazar>{{Cite book |author=Philippe-Joseph Salazar |title=Paroles armées : Comprendre et combattre la propagande terroriste |publisher=Lemieux |year=2015}}</ref> Om hul dade van godsdienstige geweld te regverdig, steun djihadistiese individue en netwerke op die nie-bindende genre van Islamitiese regsliteratuur, die ''[[fatwa]]'', soos ontwikkel deur salafisties-djihadistiese regsgesagte, wie se geskrifte via die internet gedeel en versprei word.<ref name=French2020>{{Cite book |author-last=French |author-first=Nathan S. |year=2020 |chapter=A Jihadi-Salafi Legal Tradition? Debating Authority and Martyrdom |title=And God Knows the Martyrs: Martyrdom and Violence in Jihadi-Salafism |location=Oxford en New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190092153.003.0002 |pages=36–69 |isbn=978-0-19-009215-3}}</ref> Aan die einde van 2011 het die Amerikaanse regering opgemerk dat djihadistiese bewegings [[X (sosiale netwerk)|Twitter]] begin gebruik om hul nuus te versprei; volgens die kenner Romain Caillet het hulle van die begin van 2013, toe die massagebruik van die netwerk begin het, tot September 2014 byna volkome ongestraf gebly.<ref name=Vespa>{{Cite web |author=Xavier Vespa |title=Le gouvernement américain veut museler Twitter |url=http://twitteradar.com/le-gouvernement-americain-veut-museler-twitter/twitter-ailleurs |website=Twitteradar |date=2 Januarie 2012}}</ref> Twitter het later aangekondig dat dit 235 000 rekeninge in die eerste helfte van 2016 en 377 000 in die tweede helfte geskrap het. Dié optrede het daartoe gelei dat die netwerk minder gebruik is, veral ten gunste van [[Telegram]].<ref name=LMTwitter>{{Cite news |author=William Audureau |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2017/03/22/pour-les-djihadistes-la-dynamique-est-plutot-d-abandonner-twitter_5099068_4408996.html |title=« Pour les djihadistes, la dynamique est plutôt d'abandonner Twitter » |work=Le Monde |date=22 Maart 2017}}</ref> In 2020 is djihadistiese propaganda ook op minder bekende geënkripteerde boodskapdienste aangetref.<ref name=Parisien2020>{{Cite news |author-last=Wintrebert |author-first=Hugo |title=Ils combattent Daech depuis leur chambre |work=Le Parisien |date=14 Februarie 2020 |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/terrorisme-ces-anonymes-qui-traquent-les-djihadistes-de-daech-sur-internet-15-02-2020-8260242.php}}</ref> == Djihadisme in Europa == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em" |+ Djihadistiese terugkeerders na Wes-Europa (stand: 2018)<ref name=CookVale>{{Cite book |author1=Joana Cook |author2=Gina Vale |title=From Daesh to "diaspora". Tracing the women and minors of Islamic State |publisher=ICSR, King's College |location=Londen |year=2018 |page=17}}</ref> ! Land !! Aantal !! Persentasie |- | [[Frankryk]] || 1 910 || 32 % |- | [[Duitsland]] || 950 || 16 % |- | [[Verenigde Koninkryk]] || 850 || 14,5 % |- | [[België]] || 498 || 8,5 % |- | [[Swede]] || 310 || 5 % |- | [[Nederland]] || 300 || 5 % |- | [[Spanje]] || 230 || 4 % |- | [[Denemarke]] || 145 || 2,5 % |} Sedert 11 September 2001 het meer as 150 Islamities gemotiveerde aanslae in Europa plaasgevind, waarin ongeveer 800 mense gesterf en ongeveer 5 000 beseer is.<ref name=Reynie>{{Cite book |author-last=Reynié |author-first=Dominique |title=Les attentats islamistes dans le monde 1979-2021 |publisher=Fondation pour l'innovation politique |date=2021 |page=9 |url=https://www.fondapol.org/app/uploads/2021/09/enquete-terrorisme-2021-cahiers-fr-2021-11-15-wg.pdf}}</ref> Voorbeelde is die aanslae in [[Madrid]] (2004), [[Londen]] (2005), op ''[[Charlie Hebdo]]'' (2015), in [[Kopenhagen]] (2015), [[Berlyn]] (2016), [[Brussel]] (2016), [[Nice]] (2016), [[Barcelona]] (2017), Londen (2017), [[Manchester]] (2017) en [[Wene]] (2020). Dit maak die djihadisme 'n eersterangse uitdaging vir die politiek, die samelewing en die demokrasie in Europa.<ref name=Micheron>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Die aanslag op ''Charlie Hebdo'' op 7 Januarie 2015 in [[Parys]] is deur 'n djihadistiese groep met bande met al-Kaïda opgeëis,<ref name=LMCharlie>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/14/aqpa-revendique-l-attaque-contre-charlie-hebdo_4555720_3224.html |title=Al-Qaida dans la péninsule Arabique revendique l'attaque contre « Charlie Hebdo » |work=Le Monde |date=14 Januarie 2015}}</ref> terwyl die dader van die gyselaardrama in die Hyper Cacher-winkel homself as verbonde aan die Islamitiese Staat voorgehou het.<ref name=LMCoulibaly>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/11/dans-un-enregistrement-amedy-coulibaly-revendique-l-attentat-de-montrouge_4553648_3224.html |title=Dans une vidéo posthume, Amedy Coulibaly revendique l'attentat de Montrouge |work=Le Monde |date=11 Januarie 2015}}</ref> Die aanslae van 13 November 2015 in Parys en Saint-Denis en dié van 14 Julie 2016 in Nice is eweneens deur die Islamitiese Staat opgeëis.<ref name=LPParis>{{Cite news |url=http://www.lepoint.fr/societe/attentats-a-paris-l-etat-islamique-revendique-les-attaques-14-11-2015-1981610_23.php |title=Attentats à Paris : l'État islamique revendique les attaques |work=Le Point |date=14 November 2015}}</ref> In 2018 het Joana Cook en Gina Vale 'n ondersoek gepubliseer wat sowat 6 000 mense ingesluit het wat na Irak of Sirië gereis het, hulle daar by die Islamitiese Staat aangesluit het en daarna na hul tuisland teruggekeer het. Negentig persent van hulle kom uit agt lande van die [[Europese Unie]].<ref name=CookVale/> Gemeet aan die grootte van die bevolking staan België, Swede en Denemarke boaan die lys; van dié lande het die twee Skandinawiese lande geen koloniale verlede nie en tel hul samelewings onder die mees egalitêre ter wêreld.<ref name=Micheron12>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |pages=12–13 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> In Frankryk blyk ekstreme Islamiste eerder uit groepies, families en vriendekringe gewerf te word wat dikwels uit bepaalde stadswyke kom, maar wat nie noodwendig die maatskaplik mees randstandiges is nie. Ook in Duitsland kom slegs 3 persent van die statisties aangetekende djihadiste uit die oostelike deelstate en Oos-Berlyn, maar 30 persent uit die ekonomies voorspoedige Noordryn-Wesfale; en ook uit die ekonomies swak Belgiese streek Wallonië het slegs enkeles na Sirië gereis.<ref name=Micheron15>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |page=15 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Volgens die Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz is sedert 2015 vyftien djihadisties gemotiveerde aanslae in Duitsland verhoed.<ref name=BfV2021>{{Cite web |url=http://www.verfassungsschutz.de/DE/themen/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/islamismus-und-islamistischer-terrorismus_node.html |title=Islamismus und islamistischer Terrorismus |date=1 Maart 2021 |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> In Swede het die veiligheidspolisie in 2017 berig dat die getal djihadiste in die land van ongeveer 200 in 2010 tot 'n paar duisend gestyg het.<ref name=Aftonbladet>{{Cite news |title=Säpochefen: "Det finns tusentals radikala islamister i Sverige" |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/a/OVQRq/sapochefen-tusentals-radikala-islamister-i-sverige |work=Aftonbladet |date=2017}}</ref> Volgens die Sweedse navorser Magnus Ranstorp is die salafistiese djihadisme antidemokraties en [[homofobie|homofobies]] en het dit die onderwerping van vroue ten doel, en staan dit daarom teenoor 'n maatskaplike orde wat op die demokrasie gegrond is.<ref name=DR>{{Cite news |title=Ekstremistisk islamisme vokser i Sverige |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/ekstremistisk-islamisme-vokser-i-sverige |work=DR |date=2018}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het 'n verslag bevind dat lande in die Midde-Ooste finansiële steun aan moskees en Islamitiese opvoedkundige instellings verskaf wat met die verspreiding van salafisties-djihadistiese materiaal verbind is.<ref name=BBCSaudi>{{Cite news |date=5 Julie 2017 |title=Saudi Arabia has 'clear link' to UK extremism, report says |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-40496778 |work=BBC News}}</ref> Ramings van die Duitse binnelandse intelligensiediens toon dat die salafistiese beweging in Duitsland van 3 800 aanhangers in 2011 tot 7 500 in 2015 gegroei het; die meeste werwing vind op die internet en op straat plaas en trek hoofsaaklik jongmense.<ref name=bfvSalafi>{{Cite web |title=Salafistische Bestrebungen – Inhalte und Ziele salafistischer Ideologie |url=http://www.verfassungsschutz.de/de/arbeitsfelder/af-islamismus-und-islamistischer-terrorismus/was-ist-islamismus/salafistische-bestrebungen |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> Volgens die Duitse Bundeszentrale für politische Bildung is byna alle djihadistiese terroriste salafiste, maar is nie alle salafiste terroriste nie.<ref name=Pfahl>{{Cite web |author-last=Pfahl-Traughber |author-first=Armin |date=9 September 2015 |title=Salafismus – was ist das überhaupt? |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/radikalisierungspraevention/211830/salafismus-was-ist-das-ueberhaupt |website=bpb.de}}</ref> In Frankryk is 'n salafisties-djihadistiese moskee in [[Marseille]] in Desember 2017 deur die owerhede gesluit omdat daar oor 'n gewelddadige djihad gepreek is,<ref name=Marseille>{{Cite web |date=12 Desember 2017 |title=Une mosquée salafiste fermée à Marseille sur ordre de la préfecture |url=https://www.20minutes.fr/societe/2186387-20171212-marseille-mosquee-salafiste-fermee-ordre-prefecture-police |website=20minutes.fr}}</ref> en in 2018 is die prediker Elhadi Doudi ná goedkeuring deur die Europese Hof vir Menseregte na Algerië gedeporteer.<ref name=Doudi>{{Cite web |date=20 April 2018 |title=La France expulse un imam salafiste vers l'Algérie pour ses prêches radicaux |url=https://www.france24.com/fr/20180420-imam-salafiste-marseille-france-algerie-justice-salafisme-doudi-expulsion-cedh-islam |website=France 24}}</ref> == Sosiologiese en sielkundige verklarings == Die djihadisme is veral in die [[diaspora]] buite die Moslem-wêreld aantreklik vir maatskaplik agtergestelde Moslems – oorwegend jong seuns uit voormalige immigrantefamilies – aangesien hulle hulle, weg van die alledaagse Islam van die Moslem-wêreld, met eiegekose brokstukke van die djihadistiese ideologie 'n wêreldbeeld op maat kan skep wat dit moontlik maak om hul eie waarneming van die maatskaplike leefwêreld volgens subjektief aanneemlike patrone te orden, die onbegryplike gevolglogies uit te lê, en hul eie begeertes en angste te verwerk. Die sendingsywer van baie djihadiste spruit daarby uit hul elitêre selfverstaan as voorbeeldige getuies van 'n "ware" Islam, oftewel as die avant-garde van 'n Islamitiese herlewing. Die kritiek en die geweld van die djihadisme rig hulle daarom, anders as sy propaganda en die openbare beeld daarvan, meerendeels teen die massa gewone Moslems self en teen die meerderheidsislam in al sy gedaantes.<ref name=Lohlker/> Europese djihadiste het dikwels 'n baie swak kennis van Arabies; hul indoktrinasie geskied dan deur benaderde vertalings van die propaganda wat op die internet beskikbaar is.<ref name=Guerin/> Die beweegredes vir dié radikalisering is uiteenlopend en kan om maatskaplike, kulturele, individuele, gesins- of sielkundige redes ontwikkel. Volgens internasionale studies speel 'n oorskatting of onderskatting van die self, die dubbele vervreemding van jongmense wat voel dat hulle nie aan hul woonland en ook nie aan die land van hul familie se herkoms behoort nie, ouderdom en 'n gevoel van slagofferskap 'n rol, sowel as die soeke na behoort aan 'n gemeenskap of gesin, 'n swak hantering van woede en 'n psigiatriese dimensie.<ref name=Guerin/> Kinders van immigrante is kultureel by die gasheersamelewing ingeskakel, maar struktureel nie, aangesien hulle dikwels ten opsigte van werk en behuising gediskrimineer word; dié teenstrydigheid tussen kulturele en strukturele integrasie kan die mees gefrustreerdes tot geweld aanspoor.<ref name=Schnapper>{{Cite book |author-last=Schnapper |author-first=Dominique |title=Qu'est-ce que l'intégration ? |publisher=Gallimard |year=2007 |pages=57, 82, 88, 194–195}}</ref> Die djihadisme geniet soms die voordeel van 'n modegier en kan vir 'n te liggelowige mens romanties voorkom; die werklikheid is dikwels minder roemryk en meer haglik, met sommige wat vir logistieke take aangewend word en ander wat gedood word.<ref name=Guerin/> Vir die antropoloog Loïc Le Pape stem dié vorm van radikale verbintenis nie ooreen met 'n klassieke godsdienstige bekering of met 'n sektariese militantisme nie: {{Aanhaling|teks=Dit verbind die krag van die godsdienstige gevoel met 'n politieke en militêre verbintenis. Die skielikheid van die radikaliseringstrajekte word verklaar deur die skynbare samehang van 'n denkstelsel wat uit los stukke saamgestel is. ... Die jong bekeerlinge tot die Islamitiese Staat steun op 'n verskraalde en gewelddadige lesing van die voorskrifte van Islam en verbind millennialistiese en apokaliptiese oortuigings met 'n [[samesweringsteorie|samesweringsdenke]] (die Jode, die Weste, die Illuminati) wat hulle met 'n growwe geopolitieke geskiedenis kombineer. Om die radikalisme tot 'n blote saak van godsdiens te herlei, is dus net so gewaag as om te meen dat die godsdiens nie een van die bepalende faktore daarvan is nie.|teken=Loïc Le Pape<ref name=LePape>{{Cite web |title=Le basculement vers le jihadisme n'est pas seulement religieux |url=http://www.liberation.fr/debats/2016/01/17/le-basculement-vers-le-jihadisme-n-est-pas-seulement-religieux_1427012 |website=liberation.fr |date=17 Januarie 2016}}</ref>}} == Veroordeling in die Moslem-wêreld == Volgens die politikoloog Barak Mendelsohn "verwerp die oorgrote meerderheid Moslems die djihadistiese sienings van Islam. Verder toon die geval van Saoedi-Arabië en ander Golfregimes dat state binnelandse legitimiteit deur ekonomiese ontwikkeling en maatskaplike verandering kan verwerf, eerder as op grond van godsdiens en vroomheid."<ref name=Mendelsohn2024/> Die gewelddadige djihadisme is in al sy vorme reeds in Januarie 2002 in die Mekka-manifes deur die Internasionale Islamitiese Geleerderaad skerp veroordeel en enige dekking deur Islam of die Koran is daaraan ontsê. Met die stelling "Djihad is nie terrorisme nie" word in die manifes 'n ongewapende djihad wat aan die vrede verbind is, van alle Moslems geëis.<ref name=Mekka>{{Cite journal |title=Terrorism: Islam's Viewpoint |journal=The Muslim World League Journal |date=Julie 2002 |url=http://muslimcanada.org/fiqhcouncil.html}}</ref> == Lys van konflikte == {| class="wikitable" ! Konflik !! Datums !! Betrokke groepe !! Land of lande |- | [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] || 1979–1989 || Afghaanse ''mudjahidien'' || [[Afghanistan]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1989–1992 || Afghaanse ''mudjahidien'' en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Kasjmir || 1990–hede || Lashkar-e-Taiba || [[Kasjmir]] |- | Somaliese Burgeroorlog || 1991–hede || Al-Shabaab || [[Somalië]] |- | Algerynse Burgeroorlog || 1991–2002 || Gewapende Islamitiese Groep || [[Algerië]] |- | Bosniese Oorlog || 1992–1995 || Bosniese ''mudjahidien'' || [[Bosnië en Herzegowina]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1992–1996 || [[Taliban]] en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Tsjetsjnië || 1994–2017 || ''Mudjahidien'' in [[Tsjetsjnië]] || [[Rusland]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1996–2001 || Taliban en al-Kaïda || Afghanistan |- | Al-Kaïda-opstand in Jemen || 1998–hede || [[Al-Kaïda]] || [[Jemen]] |- | Oorlog in Afghanistan || 2001–2021 || Taliban, al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Khorasan || Afghanistan |- | Opstand in die Magreb || 2002–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || Algerië, [[Mali]], Niger, Mauritanië, [[Tunisië]], [[Marokko]] en [[Libië]] |- | Irakse opstand || 2003–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || [[Irak]] |- | Opstand in die Noord-Kaukasus || 2009–2017 || Kaukasus-Emiraat en Islamitiese Staat || Rusland |- | Boko Haram-opstand || 2009–hede || [[Boko Haram]] || [[Nigerië]], Kameroen, Niger en Tsjad |- | Islamitiese opstand in die Sahel || 2011–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Sahel || Mali, Burkina Faso, Niger, Nigerië, Kameroen, Tsjad, Benin, Togo, Ghana en Ivoorkus |- | [[Siriese Burgeroorlog]] || 2011–2024 || Al-Kaïda, Hayat Tahrir al-Sham en Islamitiese Staat || [[Sirië]] |- | Oorlog teen die Islamitiese Staat || 2014–hede || [[Islamitiese Staat]] || |- | Konflik tussen die Islamitiese Staat en die Taliban || 2015–hede || Taliban en Islamitiese Staat || Afghanistan |} == Sien ook == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Djihad]] * [[Islamisme]] * [[Salafisme]] * [[Wahhabisme]] * [[Islamitiese Staat]] * [[Al-Kaïda]] * [[Boko Haram]] * [[Taliban]] * [[Terrorisme]] * [[Kruistog]] {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] [[Kategorie:Politiek]] pbf1lpc5frijuavz0ubt6zetmfxhjgp 2966793 2966785 2026-09-12T16:23:36Z Pynappel 70858 2966793 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die [[Sjahada|geloofsbelydenis]] in wit skrif op 'n swart agtergrond.]] '''Djihadisme''' is die ideologie van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op Islamitiese beginsels wil vestig.<ref name=Ahmad2024>{{Cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Aisha |title=Jihadist Governance in Civil Wars |date=27 Februarie 2024 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of International Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.763 |isbn=978-0-19-084662-6}}</ref><ref name=Mendelsohn2024>{{Cite journal |author-last=Mendelsohn |author-first=Barak |date=21 Maart 2024 |title=On the Horizon: The Future of the Jihadi Movement |journal=CTC Sentinel |volume=17 |issue=3 |pages=1–10 |location=West Point, New York |publisher=Combating Terrorism Center |url=https://ctc.westpoint.edu/wp-content/uploads/2024/03/CTC-SENTINEL-032024.pdf}}</ref> In 'n enger sin verwys dit na die oortuiging dat 'n gewapende konfrontasie 'n doeltreffende en teologies geldige metode is om sosiaal-politieke verandering in die rigting van 'n Islamitiese regeringstelsel teweeg te bring.<ref name=Sedgwick2015>{{Cite journal |author-last=Sedgwick |author-first=Mark |date=April 2015 |title=Jihadism, Narrow and Wide: The Dangers of Loose Use of an Important Term |journal=Perspectives on Terrorism |location=Den Haag |publisher=International Centre for Counter-Terrorism |volume=9 |issue=2 |pages=34–41 |issn=2334-3745}}</ref><ref name=Ashour2011>{{Cite journal |author-last=Ashour |author-first=Omar |date=Julie 2011 |title=Post-Jihadism: Libya and the Global Transformations of Armed Islamist Movements |journal=Terrorism and Political Violence |volume=23 |issue=3 |pages=377–397 |doi=10.1080/09546553.2011.560218 |issn=0954-6553}}</ref> Die woord is 'n [[neologisme]] wat van die begrip ''[[djihad]]'' afgelei is,<ref name=Larousse>{{Cite web |title=Djihadisme |url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/djihadisme/10910151 |website=larousse.fr}}</ref> wat nie beteken dat die ''djihad'' self noodwendig na geweld of oorlog verwys nie; die djihadisme is egter onmiskenbaar aan gewelddadige optrede verbind, vandaar die algemene gebruik van die uitdrukking "djihadistiese terrorisme".<ref name=Benichou>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=25 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die djihadisme is 'n ongelyksoortige militante ekstremistiese stroming binne die [[Soenni|Soennitiese]] [[Islamisme]] in sy salafistiese gedaante.<ref name=Lohlker>{{Cite web |author-last=Lohlker |author-first=Rüdiger |title=Dschihadismus |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/islamismus/39439/dschihadismus |work=Dossier Islamismus |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |date=7 November 2011}}</ref> Die aanhangers daarvan, die '''djihadiste''', gaan uit van 'n verlies aan mag, kultuur en invloed van [[Islam]] as godsdiens en as politieke stelsel wat deur [[globalisering]], modernisering en kapitalisme veroorsaak is, en lei daaruit die aanspraak af dat die [[Moslem]]s gesamentlik – en die djihadiste persoonlik – 'n herlewing van die "oer-Islam" moet bewerkstellig, hoewel in 'n radikaal salafistiese uitleg wat self eers in die moderne tyd ontstaan het.<ref name=Lohlker/> Hulle beroep hulle daarby op die Islamitiese begrip van die ''kleiner djihad'', wat hulle as die godsdienstige plig van elke Moslem tot 'n gewelddadige stryd ter verdediging van Islam teen ongelowiges uitlê – waaronder hulle benewens die aanhangers van ander godsdienste ook Moslems met afwykende oortuigings tel.<ref name=Lohlker/> Djihadistiese ideoloë stel die ''djihad'' voor as 'n "rewolusionêre stryd" teen die internasionale orde om die Moslem-wêreld onder [[Sjaria|Islamitiese reg]] te verenig.<ref name=Charters>{{Cite journal |author-last=Charters |author-first=David A. |date=6 Februarie 2007 |title=Something Old, Something New…? Al Qaeda, Jihadism, and Fascism |journal=Terrorism and Political Violence |publisher=Routledge |volume=19 |pages=65–93 |doi=10.1080/09546550601054832 |issn=0954-6553}}</ref> Die djihadisme het sy wortels in die [[ideologie|ideologiese]] ontwikkelinge van die Islamitiese herlewingsbeweging van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, wat in die loop van die twintigste en een-en-twintigste eeu tot die Qutbisme en die salafistiese djihadisme uitgegroei het.<ref name=Poljarevic>{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |volume=21 |pages=485–512 |doi=10.1163/9789004435544_026 |isbn=978-90-04-43554-4}}</ref><ref name=Jalal>{{Cite book |author-last=Jalal |author-first=Ayesha |year=2009 |chapter=Islam Subverted? Jihad as Terrorism |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |pages=239–301 |doi=10.4159/9780674039070-007 |isbn=978-0-674-03907-0}}</ref> Die Islamitiese organisasies wat aan die [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] van 1979 tot 1989 deelgeneem het, het die opkoms daarvan versterk, en sedertdien het dit in verskeie gewapende konflikte versprei.<ref name=Hekmatpour>{{Cite journal |author-last=Hekmatpour |author-first=Peyman |date=1 Januarie 2018 |title=What do we know about the Islamic Radicalism: A meta-analysis of academic publications |journal=113th Annual Meeting of the American Sociological Association}}</ref> Volgens een raming was djihadistiese groepe in 1990 by 5 persent van die burgeroorloë betrokke, maar teen 2014 by meer as 40 persent.<ref name=Fearon>{{Cite journal |author-last=Fearon |author-first=James D. |date=2017 |title=Civil War & the Current International System |journal=Daedalus |publisher=MIT Press |volume=146 |issue=4 |pages=20–22 |doi=10.1162/DAED_a_00456 |issn=0011-5266}}</ref> Die definisie van die djihadisme wissel egter van kenner tot kenner: vir sommige verwys die woord slegs na die salafistiese djihadisme, terwyl ander dit ook op nie-salafistiese bewegings toepas, veral [[Sjia|sjiïtiese]] bewegings.<ref name=iReMMO>{{Cite web |author1=Dominique Thomas |author2=Abdelasiem El Difraoui |author3=Marjane Kamal |title=Origines et manifestations du Djihadisme |publisher=Institut de recherche et d'études Méditerranée, Moyen-Orient |url=https://www.youtube.com/watch?v=dxoTLRBBYik |date=10 November 2013}}</ref><ref name=Therme>{{Cite web |author-last=Therme |author-first=Clément |title=Jihadist Ideology: The Anthropological Perspective |url=http://www.monde-diplomatique.fr/2011/09/THERME/20977 |website=monde-diplomatique.fr |date=2011}}</ref> == Terminologie == {{Hoofartikel|Djihad}} Die begrip ''djihad'' ("inspanning", "strewe", "stryd") is grondliggend aan Islam en het verskeie gebruike. Die tradisie onderskei die "groter ''djihad''", die innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, van die "kleiner ''djihad''", wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die pen of die tong (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die swaard (oorlogvoering). Laasgenoemde vorm het in die klassieke Islamitiese uitleg verowering en bekering beteken, gewoonlik met die uitsondering van die aanhangers van ander monoteïstiese godsdienste.<ref name=DLB>{{Cite encyclopedia |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref name=Bonner>{{Cite book |author-last=Bonner |author-first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2738-1 |page=13}}</ref> Moderniste onder die Moslem-geleerdes stel die militêre ''djihad'' oor die algemeen met verdedigende oorlogvoering gelyk.<ref name=Peters2015>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |year=2015 |chapter=The Doctrine of Jihad in Modern Islam |title=Islam and Colonialism: The Doctrine of Jihad in Modern History |location=Berlyn en Boston |publisher=De Gruyter |volume=20 |pages=105–124 |doi=10.1515/9783110824858.105 |isbn=978-3-11-082485-8}}</ref><ref name=Hallaq>{{Cite book |author-last=Hallaq |author-first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=334–338}}</ref> Die woord "djihadisme" is sedert die 1990's in gebruik, en het ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] in die Verenigde State veel wyer versprei geraak.<ref name=BBCwhat>{{Cite web |title=What is jihadism? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30411519 |website=BBC News |date=11 Desember 2014}}</ref><ref name=Kramer>{{Cite journal |author-last=Kramer |author-first=Martin |date=Lente 2003 |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |journal=Middle East Quarterly |volume=10 |issue=2 |pages=65–77 |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists}}</ref> Dit is die eerste keer deur die Indiese en Pakistanse massamedia gebruik, en deur Franse akademici, wat die presieser uitdrukking "salafisties-djihadisties" gebruik het.<ref name=BBCwhat/> Die geskiedkundige David A. Charters omskryf die djihadisme as "'n rewolusionêre program waarvan die ideologie radikale maatskaplike verandering in die Moslem-wêreld belowe ... [met] 'n sentrale rol vir die ''djihad'' as 'n gewapende politieke stryd om 'afvallige' regimes omver te werp, hul ongelowige bondgenote te verdryf, en sodoende Moslem-gebiede tot regering volgens Islamitiese beginsels te herstel".<ref name=Charters/> Volgens Reuven Firestone beskryf die woord, soos dit gewoonlik in die Westerse wêreld gebruik word, "militante Islamitiese bewegings wat as 'n bestaansbedreiging vir die Weste beskou word".<ref name=Firestone>{{Cite book |author-last=Firestone |author-first=Reuven |year=2012 |chapter="Jihadism" as a new religious movement |editor1-last=Hammer |editor1-first=Olav |editor2-last=Rothstein |editor2-first=Mikael |title=The Cambridge Companion to New Religious Movements |location=Cambridge en New York |publisher=Cambridge University Press |pages=263–285 |doi=10.1017/CCOL9780521196505.018 |isbn=978-0-521-19650-5}}</ref> David Romano, 'n navorser in die politieke wetenskap aan die McGill-universiteit, gebruik dit vir "'n individu of politieke beweging wat sy aandag, diskoers en aktiwiteite hoofsaaklik toespits op die voer van 'n gewelddadige, onversetlike veldtog wat hy 'n ''djihad'' noem".<ref name=Romano>{{Cite encyclopedia |author=David Romano |title=Jihadists in Iraq |editor1=John L. Esposito |editor2=Emad El-Din Shahin |encyclopedia=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2013 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.003 |isbn=978-0-19-539589-1}}</ref> Hy onderskei die djihadistiese diskoers, wat die ''djihad'' as 'n wêreldwye projek om die wêreld te hervorm aanbied, van die weerstandsdiskoers van groepe soos [[Hezbollah]], wat as 'n streeksprojek teen 'n bepaalde vyand aangebied word.<ref name=Romano/> Jarret Brachman beskou die woord as "lomp en omstrede", juis omdat dit die woord ''djihad'' bevat, wat vir die meeste Moslems na 'n geestelike arbeid aan die self verwys en een van die grondslae van 'n vroom lewe is.<ref name=Brachman>{{Cite book |author-last=Brachman |author-first=Jarret |title=Global Jihadism: Theory and Practice |publisher=Routledge |location=Londen |year=2008 |pages=4–5, 11–12 |isbn=978-0-415-45242-7}}</ref> Baie Moslems gebruik die woorde "djihadisme" en "djihadis" nie, omdat hulle nie van die verbintenis tussen onwettige geweld en 'n edel godsdienstige begrip hou nie, en verkies eerder woorde wat die betrokkenes se aanspraak ontken, soos "afwykendes".<ref name=BBCwhat/> [[Maajid Nawaz]], stigter van die anti-ekstremisme-denktenk Quilliam, omskryf die djihadisme as 'n gewelddadige onderafdeling van die Islamisme: "Islamisme [is] die begeerte om enige weergawe van Islam op enige samelewing af te dwing. Djihadisme is die poging om dit met geweld te doen."<ref name=Nawaz>{{Cite web |url=http://www.thedailybeast.com/admit-it-these-terrorists-are-muslims |title=Admit It: These Terrorists Are Muslims |work=The Daily Beast |author=Maajid Nawaz |date=14 Junie 2016}}</ref> "Djihad Cool" is 'n benaming vir die herbemarking van die militante djihadisme as modieus onder jonger mense, deur middel van verbruikerskultuur, [[sosiale media]], tydskrifte, [[Kletsrym|kletsrym]]-video's, speelgoed en propagandavideo's.<ref name=Emerson>{{Cite web |url=http://www.familysecuritymatters.org/publications/detail/jihad-is-cool-jihadist-magazines-recruit-young-terrorists |title=Jihad is Cool: Jihadist Magazines Recruit Young Terrorists |work=Family Security Matters |author=Steve Emerson |date=15 April 2013}}</ref><ref name=npr>{{Cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125186382 |title=Jihadi Cool: Terrorist Recruiters' Latest Weapon |work=National Public Radio |author=Dina Temple-Raston |date=6 Maart 2010}}</ref> Dit is 'n [[subkultuur]] wat hoofsaaklik op mense in ontwikkelde lande toegepas word wat gewerf word om na konflikgebiede te reis.<ref name=npr/> == Geskiedenis == === Ideologiese wortels === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|links|duimnael|Die Egiptiese Moslem-geleerde Sayyid Qutb het met sy tronkgeskrifte die ideologiese grondslag van die salafisties-djihadistiese beweging gelê.]] Islamitiese ekstremisme dateer terug tot die vroeë geskiedenis van Islam met die verskyning van die [[Kharidjiete]] in die sewende eeu.<ref name=Izutsu>{{Cite book |author-last=Izutsu |author-first=Toshihiko |year=2006 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (''Kāfir''): The Khārijites and the origin of the problem |location=Tokio |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies |pages=1–20 |isbn=983-9154-70-2}}</ref> Hulle het hulle tydens die eerste Islamitiese burgeroorlog van sowel die Soenniete as die Sjiïete afgeskei en was veral bekend vir 'n radikale benadering tot die ''takfir'' – die verklaring dat 'n ander Moslem 'n ongelowige is – waarvolgens hulle sowel Soennitiese as sjiïtiese Moslems tot ongelowiges of vals Moslems verklaar het en hulle gevolglik weens hul vermeende afvalligheid die dood waardig geag het.<ref name=Izutsu/> Onder die vroeëre Moslem-geleerdes en teoloë wat 'n diepgaande invloed op die Islamitiese fundamentalisme en op die ideologie van die hedendaagse djihadisme gehad het, tel die middeleeuse denkers [[Ibn Taymiyyah]], Ibn Kathir en [[Wahhabisme|Muhammad ibn Abd al-Wahhab]], naas die moderne Islamitiese ideoloë Muhammad Rashid Rida, [[Sayyid Qutb]] en Abul Ala Maududi.<ref name=Habeck>{{Cite book |author-last=R. Habeck |author-first=Mary |title=Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0-300-11306-4 |location=Londen |pages=17–18, 42}}</ref><ref name=Jalal/> Onder die invloedrykste ideologiese wortels van die djihadisme word die [[Wahhabisme]] gereken, wat in die agtiende eeu op die Arabiese Skiereiland ontstaan het, sowel as die [[Moslembroederskap]], wat in 1928 in [[Egipte]] gestig is, en die Pakistanse eweknie daarvan, die Jamaat-e-Islami van Maududi.<ref name=Wohler>{{Cite book |author-last=Wöhler-Khalfallah |author-first=Khadija Katja |title=Islamischer Fundamentalismus: Von der Urgemeinde bis zur Deutschen Islamkonferenz |publisher=Hans Schiler |location=Berlyn |year=2009 |pages=70–180 |isbn=978-3-89930-229-5}}</ref><ref name=Lacroix>{{Cite journal |author1=Laurent Bonnefoy |author2=Stéphane Lacroix |title=Le problème saoudien. Le wahhabisme, rempart ou inspirateur de l'État islamique ? |journal=Revue du crieur |issue=3 |date=Maart 2016 |pages=41–42}}</ref> Sayyid Qutb, 'n Egiptiese ideoloog en 'n vooraanstaande leier van die Moslembroederskap, was in die 1960's 'n invloedryke voorstander van 'n pan-Islamitiese ideologie.<ref name=Polk>{{Cite book |author-last=Polk |author-first=William R. |year=2018 |chapter=The Philosopher of the Muslim Revolt, Sayyid Qutb |title=Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North |location=New Haven en Londen |publisher=Yale University Press |pages=370–380 |doi=10.2307/j.ctv1bvnfdq.40 |isbn=978-0-300-22290-6}}</ref> Hy was die eerste om dié beginsels, wat ander Moslems tot ongelowiges verklaar, uiteen te sit in sy hoofwerk ''Fi zilal al-Qur'an'' ("In die skaduwee van die Koran") en sy manifes ''Ma'alim fi'l-tariq'' ("Mylpale") van 1966, wat gelei het tot sy teregstelling deur die Egiptiese regering van [[Gamal Abdel Nasser]] in daardie jaar.<ref name=Cook2015>{{Cite book |author-last=Cook |author-first=David |year=2015 |chapter=Radical Islam and Contemporary Jihad Theory |title=Understanding Jihad |location=Berkeley |publisher=University of California Press |edition=2de |pages=93–127 |isbn=978-0-520-28732-7}}</ref><ref name=Moussalli>{{Cite book |author-last=Moussalli |author-first=Ahmad S. |year=2012 |chapter=Sayyid Qutb: Founder of Radical Islamic Political Ideology |editor-last=Akbarzadeh |editor-first=Shahram |title=Routledge Handbook of Political Islam |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=9–26 |isbn=978-1-138-57782-4}}</ref> Volgens Qutb het die Moslem-gemeenskap (''oemma'') reeds eeue tevore opgehou bestaan en na die ''jahiliyyah'' – die voor-Islamitiese tydperk van onkunde – teruggekeer, omdat dié wat hulleself Moslems noem, versuim het om die Islamitiese reg na te kom.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Om Islam te herstel, het hy voorgestel dat die moderne samelewing verwerp word, dat 'n [[avant-garde]] na die voorbeeld van die vroeë Moslem-geslagte gevorm word, dat Islam verkondig word, en dat die gelowige hom op armoede en selfs die dood voorberei met die oog op 'n ''djihad'' teen wat hy as 'n ''jahili''-regering en -samelewing beskou het, en die omverwerping daarvan.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Die Qutbisme is deur baie vooraanstaande Moslem-geleerdes sowel as deur ander lede van die Egiptiese Moslembroederskap, soos Yusuf al-Qaradawi, veroordeel.<ref name=Moussalli/> Ná Qutb se teregstelling het [[Ayman al-Zawahiri]] die Egiptiese Islamitiese Djihad gestig, 'n organisasie wat die regering wou vervang met 'n Islamitiese staat wat Qutb se idees sou weerspieël.<ref name=Wright>{{Cite book |title=The Looming Tower |author=Lawrence Wright |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=0-375-41486-X |chapter=2}}</ref> Onder die vroeë djihadistiese groepe tel at-Takfir wa-l-Hidjra en al-Djihad, wat in die 1970's as afsplitsings van die Moslembroederskap gestig is en met terreuraanvalle op verskeie Egiptiese staatsamptenare die aandag getrek het, waaronder die moord op president [[Anwar Sadat]] in 1981.<ref name=Wohler/> Dit was veral dié sluipmoord wat die djihadisme internasionaal bekend gemaak het, aangesien die dadergroep sy beweegredes uitvoerig geformuleer het.<ref name=Jansen>{{Cite journal |author-last=Jansen |author-first=Johannes J. G. |title=The Creed of Sadat's Assassins. The Contents of "The Forgotten Duty" analysed |journal=Die Welt des Islams |volume=25 |year=1985 |pages=1–30}}</ref><ref name=Peters160>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam |publisher=Markus Wiener |location=Princeton |year=2005 |pages=160–167}}</ref> Die uitleg van die ideologiese grondslae van die djihadisme verskil. Vir die politikoloog [[Antoine Sfeir]] is die djihadisme in die loop van die oorlog in [[Afghanistan]] in die 1980's gebore, as die vrug van 'n sintese tussen die tradisionalistiese Wahhabitiese stroming en die strategie van die Moslembroederskap.<ref name=Sfeir>{{Cite web |title=Islam – Salafisme, jihadisme |url=https://antoinesfeir.wordpress.com/decryptages/salafisme/ |website=Die blog van Antoine Sfeir |author=Antoine Sfeir}}</ref> Vir Anne-Clémentine Larroque is die djihadisme nie "wesenseie aan die godsdiens" nie, maar 'n hedendaagse beweging wat uit die stellings van twee groot ideoloë voortkom: Qutb, wat in die 1960's die terugkeer tot 'n politieke Islam geteoretiseer het waarin die ''djihad'' 'n sentrale plek inneem, en Maududi, wat in dieselfde tydperk die stryd om die skepping van 'n Pakistanse Islamitiese staat bepleit het.<ref name=Larroque>{{Cite web |author1=Eugénie Bastié |author2=Anne-Clémentine Larroque |url=http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2014/08/08/31002-20140808ARTFIG00116-hamas-freres-musulmans-djihadistes-les-differents-visages-de-l-islamisme.php |title=Hamas, Frères musulmans, djihadistes : les différents visages de l'islamisme |work=FigaroVox |date=8 Augustus 2014}}</ref> Volgens die akademikus Stéphane Lacroix het die djihadisme 'n geslagslyn wat van dié van die [[Salafisme]] en die Wahhabisme onderskei moet word: dit staan eerder in die intellektuele erfenis van die moderne Islamitiese bewegings, en ontstaan in die 1950's en 1960's onder Qutb se pen as "'n rewolusionêre variant van die Islamisme". Eers in die 1990's, onder godsdienstige ideoloë soos Abu Qatada en die Palestynsgebore Abu Muhammad al-Maqdisi, het die djihadistiese diskoers gesalafiseer, 'n ontwikkeling wat sy hoogtepunt met die koms van die [[Islamitiese Staat]] bereik het. Lacroix beklemtoon dat dié wat die djihadistiese leer vasgelê het, oorwegend Egiptenaars, Siriërs en Palestyne was.<ref name=Lacroix/> Die herkoms van die ideologie word verskillend beoordeel. Vir die Franse antiterreurregter David Bénichou het die djihadisme sy wortels in die [[Koran]] en die [[Hadit|hadith]].<ref name=Benichou329>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=329 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die geskiedkundiges Ladan en Roya Boroumand meen daarenteen dat die bron van die djihadiste se ideologie nie die Koran is nie, maar die leninisme, die [[fascisme]] en die [[totalitarisme|totalitêre]] strominge van die twintigste eeu.<ref name=Boroumand>{{Cite journal |author1=Ladan Boroumand |author2=Roya Boroumand |title=Terror, Islam, and Democracy |journal=Journal of Democracy |volume=13 |issue=2 |date=April 2002}}</ref> Die sosioloog Farhad Khosrokhavar sien in die djihadisme "die mees uitgewerkte totalitêre ideologie sedert die [[kommunisme]] en die nasionaal-sosialisme", en merk op dat sommige djihadiste selfs sjiïete kan wees; volgens hom neem die djihadistiese ideoloë Westerse ekstremistiese idees op, veral dié van die uiterste linkervleuel en die uiterste regtervleuel.<ref name=Khosro>{{Cite web |url=http://www.ehess.fr/fr/enseignement/enseignements/2010/ue/1075/ |title=L'idéologie du jihadisme |website=ehess.fr}}</ref> Vir [[Olivier Roy]] is die djihadiste bowenal deur radikaliteit en geweld geboei, en nie deur Islam as sodanig nie; hy praat daarom van 'n "islamisering van die radikaliteit", teenoor die "radikalisering van Islam" wat deur die Islamkundige Gilles Kepel verdedig word.<ref name=RoyLM>{{Cite news |author=Olivier Roy |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2016/10/12/pour-olivier-roy-l-islam-n-explique-pas-le-terrorisme_5012540_3232.html |title=Pour Olivier Roy, l'islam n'explique pas le terrorisme |work=Le Monde |date=12 Oktober 2016}}</ref> 'n Verklaring wat vir die djihadiste se bereidheid gegee word om burgerlikes en belydende Moslems te dood op grond daarvan dat hulle in werklikheid afvalliges is, is die sterk verminderde invloed van die tradisionele, uiteenlopende klas geleerdes en regsgeleerdes. In die oorgrote meerderheid Moslem-lande is die private godsdienstige stigtings wat die onafhanklikheid van die geleerdes eeue lank onderhou het, gedurende die na-koloniale 1950's en 1960's deur die staat oorgeneem; die regsgeleerdes het staatsamptenare geword en is mettertyd deur die publiek gesien as mense wat die belange van die heersers dien.<ref name=AbouElFadl>{{Cite book |author-last=Abou El Fadl |author-first=Khaled |title=The Place of Tolerance in Islam |date=2002 |publisher=Beacon Press |pages=6, 8–9 |isbn=978-0-8070-0229-2}}</ref> In dié gesagsleemte het 'n aggressiewe sendingsywer ingetree wat met tienmiljarde dollars se olie-uitvoergeld uit [[Saoedi-Arabië]] befonds is.<ref name=Kepel51>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2006 |publisher=I.B. Tauris |page=51 |isbn=978-1-84511-257-8}}</ref> === Die Sowjet-Afghaanse Oorlog en die ontstaan van al-Kaïda === [[Lêer:Mujahideen prayer in Shultan Valley Kunar, 1987.jpg|duimnael|Afghaanse ''mudjahidien'' in gebed in die provinsie Kunar, Afghanistan (1987).]] Die organisatoriese vroeë vorme van die djihadisme het in die 1980's in Afghanistan groot internasionale steun en toeloop gekry, ná die Sowjet-inval aan die einde van 1979, toe Islamitiese ''mudjahidien'' met die steun van [[Pakistan]], Saoedi-Arabië en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teen die Sowjetleër en die kommunistiese regering wat dit gesteun het, geveg het.<ref name=Lohlker/> Die Palestynse teoloog Abdallah Azzam was een van die invloedrykste bevorderaars van die godsdienstig gemotiveerde deelname van Arabiese Moslems aan die oorlog, en word as die grondlegger van die djihadisme beskou.<ref name=Lohlker/><ref name=iReMMO/> Sy volgeling [[Osama bin Laden]] het met die internasionale netwerk [[Al-Kaïda]] wat hy opgebou het, van die 1990's af die vernaamste verteenwoordiger van die nou grensoorskrydende djihadistiese beweging geword.<ref name=Lohlker/> Al-Kaïda het ontwikkel uit die Maktab al-Khidamat ("Dienskantoor"), 'n organisasie wat in 1984 in Peshawar in Pakistan deur Bin Laden en Azzam gestig is om fondse in te samel en buitelandse ''mudjahidien'' vir die oorlog te werf.<ref name=Aydinli>{{Cite book |author-last=Aydınlı |author-first=Ersel |year=2018 |chapter=The Jihadists pre-9/11 |title=Violent Non-State Actors: From Anarchists to Jihadists |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=65–109 |isbn=978-1-315-56139-4}}</ref> Daar word gesê dat die Sowjet-Afghaanse Oorlog "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n hoofmag in die Moslem-wêreld versterk het".<ref name=Commins174>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |page=174}}</ref> Ná die oorlog het die veterane na hul tuislande teruggekeer en van daar na ander konflikgebiede met Moslem-bevolkings versprei, soos [[Algerië]], [[Bosnië en Herzegowina|Bosnië]] en [[Tsjetsjnië]], wat 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep het.<ref name=Commins156>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |pages=156–157}}</ref> Ná die geslaagde partisaneoorlog in Afghanistan het die swaartepunt van die djihadistiese bedrywigheid na [[terrorisme]] verskuif, waarvan die aanvalle op die Verenigde State op 11 September 2001 die grootste internasionale uitwerking gehad het.<ref name=Lohlker/> Onafhanklik van al-Kaïda het daar van die 1990's af magtige djihadistiese groeperinge ontstaan in onder meer [[Somalië]] (al-Shabaab), Pakistan (Lashkar-e-Taiba), [[Rusland]] (die Kaukasus-Emiraat) en [[Indonesië]] (Jemaah Islamiyah).<ref name=Huhnholz2010>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Dschihadistische Raumpraxis. Raumordnungspolitische Herausforderungen des militanten sunnitischen Fundamentalismus |publisher=LIT |location=Berlyn |year=2010 |isbn=978-3-643-10546-2}}</ref> === Irak, die Arabiese Lente en die Islamitiese Staat === [[Lêer:Abu Musab al-Zarqawi portrait.jpg|duimnael|Abu Musab al-Zarqawi, voormalige leier van al-Kaïda in Irak.]] Die besetting van [[Irak]] deur internasionale troepe, wat op die [[Irakse Oorlog]] van 2003 gevolg het, het 'n nuwe strydgebied gebied waarop djihadistiese organisasies met aanslae en gevegshandelinge internasionale aandag verwerf en uiteenlopende hulpbronne kon buitmaak. In die sogenaamde "Irakse verset" het verskeie mededingende groepe naas mekaar geveg. Terwyl al-Kaïda die verklaarde hoofteenstander van die "oorlog teen terreur" van president George W. Bush was, het die organisasie sy struktuur ten gunste van 'n sterker regionalisering verander, met verskillende swaartepunte in die [[Magreb]], [[Jemen]], Somalië, en Afghanistan en Pakistan.<ref name=Lohlker/> Die wrewel onder die Soenniete oor hul marginalisering ná die val van die Ba'athistiese regime in 2003 het tot die opkoms van djihadistiese netwerke in die streek gelei, wat in die opstand onder leiding van al-Kaïda in Irak uitgeloop het.<ref name=Williams>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=45–46, 179, 185–195}}</ref> Die beleid van de-Ba'athifisering wat deur die nuwe regering ingestel is, het tot groter steun vir die djihadiste gelei, en oorblyfsels van die Irakse Ba'athiste het hulle in hul gemeenskaplike stryd teen die Verenigde State met al-Kaïda begin verbind.<ref name=Williams188>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=188–192 |chapter=4: The Invasion and Occupation of Iraq}}</ref> Die oorlogsjoernalis George Packer skryf in ''The Assassins' Gate'': {{Aanhaling|teks=Die oorlog in Irak het sommige van die Bush-regering se bewerings vals bewys en ander selfvervullend gemaak. Een daarvan was die aandrang op 'n operasionele skakel tussen Irak en al-Kaïda ... ná die val van die regime was die kragtigste ideologiese mag agter die opstand Islam en sy vyandigheid teenoor nie-Islamitiese indringers. Sommige voormalige Ba'athistiese amptenare het selfs opgehou drink en begin bid. Die opstand is ''mukawama'', oftewel verset, genoem, met bybetekenisse van godsdienstige regmatigheid; sy vegters het ''mudjahidien'' geword en het verklaar dat hul sending die djihad is.|teken=George Packer, ''The Assassins' Gate''<ref name=Packer>{{Cite book |author-last=Packer |author-first=George |title=The Assassins' Gate: America in Iraq |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2006 |isbn=978-0-374-53055-6 |page=309}}</ref>}} In die loop van die volksopstande van die [[Arabiese Lente]] van 2010 af het verdere djihadistiese groeperinge in [[Tunisië]], Egipte, [[Libië]] en [[Sirië]] ontstaan. Reeds sedert die middel van die 2000's het dit geblyk dat al-Kaïda se netwerk, wat op trans- en internasionaliteit berus, in vergelyking met meer regionale djihadistiese groepe weliswaar buigsamer, maar ook minder organisasiebekwaam was. Die vervolgingsdruk op wêreldwyd optredende djihadiste het gelei tot 'n magsverskuiwing binne die djihadisme, omdat plaaslik en streeksgewys gewortelde strominge hulle duursamer, talryker, doeltreffender en polities magtiger kon vestig as verspreide individue en klein groepe wat slegs deur idees verbind is.<ref name=Huhnholz2012>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |editor=Jochen Kleinschmidt |chapter=Dschihadismus und Territorialität. Eine politiktheoretische Perspektive auf Ursachen, Bedingungen und Folgen fehlenden Territorialdenkens im militanten sunnitischen Fundamentalismus |title=Der terrorisierte Staat. Entgrenzungsphänomene politischer Gewalt |publisher=Steiner |location=Stuttgart |year=2012 |pages=189–216 |isbn=978-3-515-10117-2}}</ref> Die [[Islamitiese Staat]] (IS) het in 2014 'n leiersposisie binne die djihadistiese beweging bereik wat met dié van al-Kaïda meegeding het, deurdat dit daarin geslaag het om 'n uitgestrekte aaneenlopende gebied in die noordweste van Irak en die ooste van Sirië te verower en groot wapenvoorrade van die Irakse weermag buit te maak.<ref name=Huhnholz2015>{{Cite journal |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Heimkehr ins Kalifat? Historische Ursprünge und gegenwärtige Folgen der sakralen Geographie des Dschihadismus |journal=Die Friedens-Warte |issue=3–4 |volume=90 |date=2015 |pages=311–339 |isbn=978-3-8305-3683-3}}</ref> Teen die einde van 2015 het die selfverklaarde [[kalifaat]] 'n gebied met sowat 12 miljoen inwoners regeer, waar dit sy ekstremistiese uitleg van die Islamitiese reg afgedwing het, 'n jaarlikse begroting van meer as een miljard Amerikaanse dollar bestuur het en meer as 30 000 vegters beveel het.<ref name=Gerges>{{Cite book |author-last=Gerges |author-first=Fawaz A. |title=ISIS: A History |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17000-8 |pages=21–22}}</ref><ref name=Shinkman>{{Cite web |author-last=Shinkman |author-first=Paul D. |date=27 Desember 2017 |title=ISIS By the Numbers in 2017 |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-12-27/isis-by-the-numbers-in-2017 |work=U.S. News & World Report}}</ref> Ná die massale vervolging van minderhede met omvangryke menseregteskendings, waaronder in die besonder die volksmoord op die Jesidi's in Noord-Irak, en verskeie onthoofdings van Westerse gyselaars wat doelbewus vir die media geënsceneer is,<ref name=Zeit>{{Cite news |title=UN werfen IS Völkermord vor |url=http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-03/islamischer-staat-voelkermord-uno |work=Zeit Online |date=19 Maart 2015}}</ref> het IS van Augustus 2014 tot Maart 2019 die teiken van militêre ingryping geword, in die vorm van lugaanvalle deur die internasionale alliansie teen die Islamitiese Staat in Irak en Sirië, sowel as van langdurige grondgevegte deur die Irakse weermag, die Koerdiese Peshmerga en die Koerdiese Volksbeskermingseenhede (YPG).<ref name=Zeit/> In September 2014 het die [[Veiligheidsraad]] van die [[Verenigde Nasies]] hom in sy eenparig aanvaarde resolusie 2178 teen internasionale verskynsels van terrorisme gerig en daarby uitdruklik IS, die al-Nusra-front en ander groeperinge wat met al-Kaïda verbonde is of daaruit ontstaan het, genoem. Ramings van die Verenigde Nasies het in daardie tyd van meer as 13 000 buitelandse vegters uit meer as 80 state uitgegaan wat hulle by IS en al-Nusra aangesluit het.<ref name=UNSC>{{Cite web |title=Security Council Unanimously Adopts Resolution Condemning Violent Extremism, Underscoring Need to Prevent Travel, Support for Foreign Terrorist Fighters |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11580.doc.htm |publisher=Verenigde Nasies |date=24 September 2014}}</ref> Ná 'n uitputtende konflik met Amerikaanse, Irakse en Koerdiese magte het IS teen 2019 die beheer oor al sy Midde-Oosterse gebiede verloor en na 'n opstand vanuit afgeleë skuilplekke teruggekeer, terwyl sy propaganda voortgeduur het. Dié pogings het 'n beduidende aanhang in Noord-Afrika en die Sahel-streek gewerf, waar IS steeds noemenswaardige gebied beheer.<ref name=CTK>{{Cite news |author1=Brian Carter |author2=Kathryn Tyson |author3=Liam Karr |author4=Peter Mills |date=17 Mei 2023 |title=Salafi Jihadi Movement Weekly Update |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/salafi-jihadi-movement-weekly-update-may-17-2023 |work=Institute for the Study of War}}</ref> Die herstel van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan in 2021 en die vestiging van 'n nuwe Siriese regering ná die val van Bashar al-Assad in 2024 het onderskeidelik uit die salafisties-djihadistiese groepe [[Taliban]] en Hayat Tahrir al-Sham voortgekom.<ref name=AtlCouncil>{{Cite web |date=18 Desember 2024 |title=The fall of the Assad regime is just the beginning of Syria's quest for stability |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-quest-for-stability-hts-sharaa/ |website=Atlantic Council}}</ref><ref name=WashInst>{{Cite web |title=Return of the Islamic Emirate of Afghanistan: The Jihadist State of Play |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/return-islamic-emirate-afghanistan-jihadist-state-play |website=The Washington Institute}}</ref> === Sedert 2019 === Van 2019 af bevind die transnasionale terrorisme hom in 'n fase van verswakking, wat blyk uit 'n versplintering van die djihadistiese toneel in talle klein organisasies wat boonop mekaar beveg. IS het van 2014 af streeksorganisasies in Afghanistan, Libië, Egipte, Jemen, die [[Sahara]], die [[Sahel]]-streek, die [[Kaukasus]] en selfs die [[Filippyne]] geskep en dié groeperinge "provinsies" (''wilayat'') genoem, maar hulle staan meestal in mededinging met eenhede van al-Kaïda, sodat 'n nuwe organisasie van formaat hom nie kon vorm nie.<ref name=Ponticelli>{{Cite journal |author=Nathanaël Ponticelli |title=La stratégie hybride de l'État islamique : quels enseignements et quels enjeux ? |journal=Les Notes de l'IRIS |date=Januarie 2020 |pages=34–35 |url=https://www.iris-france.org/wp-content/uploads/2020/01/La-strat%C3%A9gie-hybride-de-l%C3%89tat-islamique.pdf}}</ref> In 2022 was die djihadiste veral sterk in Afghanistan, Sirië en Afrika.<ref name=FTVI>{{Cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/niger/le-groupe-etat-islamique-cherche-un-second-souffle-en-afrique_5265169.html |title=Le groupe État islamique cherche un second souffle en Afrique |year=2022 |website=francetvinfo.fr}}</ref> In Augustus 2021 het die Taliban, bondgenote van al-Kaïda, met die onttrekking van die Verenigde State en sy bondgenote 'n ongekende oorwinning behaal, hoewel dit gerelativeer word deur die feit dat die Taliban hulle fel teen die plaaslike IS-tak, die "provinsie Khorasan", verset het, wat in 2021 en 2022 verwoestende aanslae bly pleeg het. In Sirië het oorblywende IS-groepe ondergronds teen hul talle vyande bly veg, terwyl Hayat Tahrir al-Sham, destyds met al-Kaïda verbonde, hom van die provinsie Idlib in die noordweste meester gemaak het, wat vegters uit die hele wêreld gelok het. Die toestand was nog dramatieser in [[Mali]] en die buurlande, waar die djihadistiese beweging sedert 2012 in omvang toegeneem het. Daarby kom 'n reeds gevestigde djihadistiese teenwoordigheid in Somalië (al-Shabaab), [[Nigerië]] ([[Boko Haram]]) en, meer onlangs, in ander streke suid van die Sahara. Dit is in Afrika dat die djihadiste hul operasiegebiede die meeste kon uitbrei en die kring van hul ondersteuners die meeste kon vergroot.<ref name=Steinberg>{{Cite journal |author-last=Steinberg |author-first=Guido |title=Internationale Sicherheitspolitik: Transnationaler Terrorismus |journal=Informationen zur politischen Bildung |issue=353 |date=Januarie 2022 |page=29 |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Met die onttrekking van die Verenigde State uit Afghanistan het die Weste sy stelsel van terreurbestryding herskik. Soos die onttrekking van die Franse troepe uit Mali in 2022 toon, is die tyd van grootskaalse ingrypings in die Moslem-wêreld verby. In verskeie state, waaronder Jemen, Somalië en Niger, word die stryd teen terrorisme voortgesit, maar met veldtogte wat minder mense en hulpbronne verg en van vlieënierlose vliegtuie en gespesialiseerde personeel gebruik maak.<ref name=Martinez>{{Cite book |author-last=Martinez |author-first=Luis |title=L'Afrique, le prochain califat ? La spectaculaire expansion du djihadisme |publisher=Tallandier |year=2023}}</ref> == Salafistiese djihadisme == Die Egiptiese Islamitiese bewegings van die 1950's word oor die algemeen as die voorlopers van die hedendaagse salafisties-djihadistiese groepe beskou.<ref name=Shapoo>{{Cite web |author-last=Farid Shapoo |author-first=Sajid |date=19 Julie 2017 |title=Salafi Jihadism – An Ideological Misnomer |url=https://www.researchgate.net/publication/318573548 |website=ResearchGate}}</ref> Die teologiese leerstellings van die Siries-Egiptiese geleerde Rashid Rida (1865–1935) het dié bewegings sterk beïnvloed; onder sy noemenswaardige idees tel die herlewing van die tradisies van die vroeë Moslem-geslagte en die verwydering van Westerse invloede en van die ''jahiliyyah'' uit die Moslem-wêreld, met die model van die "reggeleide" kaliefs voor oë.<ref name=Turner>{{Cite book |author-last=A. Turner |author-first=John |title=Religious Ideology and the Roots of the Global Jihad: Salafi Jihadism and International Order |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-349-48873-5 |location=New York |page=114 |doi=10.1057/9781137409577}}</ref><ref name=Farmer>{{Cite book |author-last=R. Farmer |author-first=Brian |title=Understanding Radical Islam: Medieval Ideology in the Twenty-first Century |publisher=Peter Lang |year=2007 |isbn=978-0-8204-8843-1 |location=New York |page=80}}</ref> In 2003 het die CIA-beampte Marc Sageman die salafistiese djihadisme beskryf as 'n "maatskaplike Moslem-herlewingsbeweging" met "wortels in Egipte". Volgens hom word die salafistiese djihadiste beïnvloed deur die strategie van vooraanstaande Egiptiese ideoloë soos Sayyid Qutb en Muhammad Abd al-Salam Faradj, wat die rewolusionêre omverwerping van sekulêre regimes en die vestiging van Islamitiese state deur 'n gewapende djihad bepleit het.<ref name=Sageman>{{Cite web |date=9 Julie 2003 |title=The Global Salafi Jihad |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/hearings/hearing3/witness_sageman.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> Volgens die Franse politikoloog Gilles Kepel het die salafistiese weergawe van die djihadisme "eerbied vir die heilige tekste in hul mees letterlike vorm" verenig "met 'n volstrekte toewyding aan die djihad, waarvan die nommer-een-teiken Amerika moes wees, wat as die grootste vyand van die geloof beskou is".<ref name=KepelJihad>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-257-8 |pages=219–222}}</ref> Kepel het geskryf dat die salafiste wat hy in die 1980's in Europa teëgekom het, "heeltemal onpolities" was; teen die middel van die 1990's het hy egter van hulle ontmoet wat gemeen het dat 'n djihad in die vorm van "geweld en terrorisme" "geregverdig is om hul politieke doelwitte te verwesenlik". Die vermenging van baie salafiste wat van die Europese hoofstroomsamelewing vervreem was met gewelddadige djihadiste het "'n plofbare mengsel" geskep.<ref name=Livesey>{{Cite web |date=2005 |title=The Salafist movement |author=Bruce Livesey |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |publisher=PBS Frontline}}</ref> Volgens Rudolph Peters "kopieer" hedendaagse tradisionalistiese Moslems "frases uit die klassieke werke oor die [[Fikh|fikh]]" in hul geskrifte oor die djihad; die moderniste "beklemtoon die verdedigende aspek van die djihad en beskou dit as die ekwivalent van die regverdige oorlog in die moderne internasionale reg; en die hedendaagse fundamentaliste (Abul A'la Maududi, Sayyid Qutb, Abdullah Azzam en ander) sien dit as 'n stryd om die uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale".<ref name=Peters150>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Markus Wiener |year=1996 |location=Princeton |page=150 |isbn=90-04-04854-5}}</ref> === Ideoloë === Onder die "teoretici" van die salafistiese djihadisme tel Afghaanse djihadveterane soos die Palestyn Abu Qatada, die Siriër Mustafa Setmariam Nasar en die Egiptenaar Mustapha Kamel, bekend as Abu Hamza al-Masri.<ref name=Kepel220>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=Harvard University Press |year=2002 |page=220}}</ref> Al-Kaïda se tweede leier en medestigter Ayman al-Zawahiri het Sayyid Qutb en sy geskrifte geprys en verklaar dat Qutb se oproep die ideologiese inspirasie vir die hedendaagse salafisties-djihadistiese beweging gevorm het.<ref name=Alarabiya>{{Cite web |author-last=al-Saleh |author-first=Huda |date=21 Maart 2018 |title=After Saudi Crown Prince's pledge to eliminate Brotherhood, Zawahri defends them |url=https://english.alarabiya.net/features/2018/03/21/Al-Qaeda-s-Zawahiri-defends-the-Muslim-Brotherhood-in-new-video-message |website=Al Arabiya News}}</ref> Ander vooraanstaande figure in die beweging sluit in Anwar al-Awlaki, voormalige leier van al-Kaïda op die Arabiese Skiereiland; Abu Bakar Bashir, leier van die verbode Indonesiese militante groep Jemaah Islamiyah; Nasir al-Fahd, 'n Saoedi-Arabiese salafisties-djihadistiese geleerde; Mohammed Yusuf, stigter van Boko Haram; Omar Bakri Muhammad; en Abu Bakr al-Baghdadi, die eerste leier van die Islamitiese Staat.<ref name=Scheuer>{{Cite book |author-last=Scheuer |author-first=Michael |title=Osama Bin Laden |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975327-7 |page=247}}</ref><ref name=Moghadam>{{Cite book |author-last=Moghadam |author-first=Assaf |title=The Globalization of Martyrdom: Al Qaeda, Salafi Jihad, and the Diffusion of Suicide Attacks |date=2011 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0144-7 |page=45}}</ref><ref name=BBCBaghdadi>{{Cite news |title=Who was Abu Bakr al-Baghdadi? |date=28 Oktober 2019 |work=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-50200392}}</ref> === Groepe === [[Lêer:Flag of Al Qaeda.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1980's deur al-Kaïda en sy faksies gebruik word.]] Onder die salafisties-djihadistiese groepe tel al-Kaïda,<ref name=Sageman/><ref name=Aydinli/> Salafia Djihadia,<ref name=Stanford>{{Cite web |date=6 Augustus 2012 |title=Moroccan Islamic Combatant Group |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/129 |publisher=Stanford-universiteit}}</ref> die nou ontbinde Algerynse Gewapende Islamitiese Groep (GIA)<ref name=KepelJihad/> en die Egiptiese groep al-Gama'a al-Islamiyya.<ref name=Jamestown>{{Cite journal |date=27 September 2012 |title=Former militants of Egypt's Al-Gama'a al-Islamiya struggle for political success |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=10 |issue=18 |page=1}}</ref> Al-Kaïda is waarskynlik die bekendste en doeltreffendste daarvan.<ref name=Jones>{{Cite book |author-last=Jones |author-first=Seth G. |title=A Persistent Threat: The Evolution of al Qa'ida and Other Salafi Jihadists |date=2014 |publisher=RAND Corporation}}</ref> Salafia Djihadia is 'n terreurorganisasie wat in [[Marokko]] en [[Spanje]] gesetel is en met al-Kaïda en die Marokkaanse Islamitiese Strydersgroep verbonde was. Die groep is bekend vir sy deelname aan die bomaanvalle in Casablanca in 2003, waarin 12 selfmoordbomplanters 33 mense doodgemaak en meer as 100 beseer het. Dit is wisselend beskryf as 'n beweging, as 'n los netwerk van salafisties-djihadistiese groepe en selle, en as 'n versamelnaam wat deur die Marokkaanse owerhede op militante salafistiese aktiviste toegepas word.<ref name=Pargeter>{{Cite journal |author-last=Pargeter |author-first=Alison |title=The Islamist Movement in Morocco |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=3 |issue=10}}</ref><ref name=Botha>{{Cite web |author-last=Botha |author-first=Anneli |date=Junie 2008 |title=Terrorism in the Maghreb: The Transnationalisation of Domestic Terrorism, hoofstuk 3: Terrorism in Morocco |url=https://www.issafrica.org/chapter-3-terrorism-in-morocco |publisher=Institute for Security Studies}}</ref> Al-Gama'a al-Islamiyya het van 1992 tot 1998 'n opstand teen die Egiptiese regering gevoer waarin minstens 800 Egiptiese polisiebeamptes, soldate, djihadiste en burgerlikes gedood is. Buite Egipte is dit veral bekend vir 'n aanval in November 1997 by die tempel van Hatsjepsoet in [[Luxor]], waar agt-en-vyftig buitelandse toeriste doodgemaak is. Die groep het in Maart 1999 'n wapenstilstand verklaar.<ref name=FAS>{{Cite web |title=al-Gama'at al-Islamiyya (Islamic Group) |url=https://fas.org/irp/world/para/ig.htm |publisher=FAS Intelligence Resource Program}}</ref><ref name=Jamestown/> In Sirië en Irak is sowel die al-Nusra-front as die Islamitiese Staat as salafisties-djihadistiese terreurorganisasies beskryf.<ref name=Hassan2014>{{Cite news |author-last=Hassan |author-first=Hassan |date=16 Augustus 2014 |title=Isis: a portrait of the menace that is sweeping my homeland |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/16/isis-salafi-menace-jihadist-homeland-syria |work=The Guardian}}</ref> Die al-Nusra-front is beskryf as 'n groep met "'n onbuigsame salafisties-djihadistiese ideologie" en as een van "die doeltreffendste" groepe wat teen die Siriese regime geveg het.<ref name=Benotman>{{Cite web |author-last=Benotman |author-first=Noman |title=Jabhat al-Nusra, A Strategic Briefing |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf |publisher=Quilliam Foundation}}</ref> Boko Haram in Nigerië is 'n salafisties-djihadistiese terreurorganisasie wat tienduisende mense doodgemaak en 2,3 miljoen mense uit hul huise verdryf het.<ref name=Thurston>{{Cite book |author-last=Thurston |author-first=Alexander |title=Boko Haram: The History of an African Jihadist Movement |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19708-1 |page=18}}</ref> Ander voorbeelde is Djund Ansar Allah in die [[Gasastrook]] en al-Salafiya al-Djihadiya in die [[Sinai]], wat in 2012 gestig is om die Egiptiese veiligheidsmagte en die Israeliese weermag te beveg.<ref name=Barnett>{{Cite web |author-last=Barnett |author-first=David |date=19 November 2012 |title=Sinai jihadists reportedly travel to Gaza to join Hamas in fight against Israel |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2012/11/sinai_salafists_reportedly_tra.php |website=Long War Journal}}</ref> == Deobandi-djihadisme == [[Lêer:Sami-ul-Haq.jpg|duimnael|Sami-ul-Haq, Deobandi-geleerde en ideoloog van die Taliban.]] Die Deobandi-djihadisme is 'n militante uitleg van Islam wat op die leerstellings van die Soennitiese Deobandi-beweging steun, wat in die negentiende eeu op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. Die beweging het drie golwe van gewapende djihad deurloop. Die eerste het die stigting van 'n Islamitiese gebied rondom Thana Bhawan tydens die Indiese opstand van 1857 behels, wat geval het nadat die Britte die Deobandi-magte in die slag van Shamli verslaan het. Ná die stigting van die Darul Uloom Deoband het Mahmud Hasan Deobandi die tweede golf ingelei en 'n gewapende verset teen die Britte gemobiliseer; ná die ontdekking van sy sogenaamde sybriewe-beweging is hy gearresteer en op Malta aangehou. Aan die einde van 1979 het die Pakistanse-Afghaanse grens die middelpunt van die derde golf geword, wat deur die Sowjet-Afghaanse Oorlog aangevuur is. Onder die beskerming van president Zia-ul-Haq het die beweging deur godsdiensskole soos die Darul Uloom Haqqania en die Jamia Uloom-ul-Islamia uitgebrei. Militante wat aan die Pakistanse-Afghaanse grens opgelei is, het aan die Afghaanse djihad deelgeneem en later verskeie organisasies gevorm, waaronder die Taliban. Die Taliban is in die middel van die 1990's in Afghanistan gestig deur Mullah Omar, 'n voormalige ''mudjahid'' wat 'n oog in die oorlog teen die Sowjetunie verloor het; in 1994 het hy 'n groep studente en geleerdes bymekaargebring, van wie baie hul opleiding in Deobandi-godsdiensskole in Khyber Pakhtunkhwa en Beloetsjistan ontvang het.<ref name=KhanThesis>{{Cite thesis |author-last=Khan |author-first=Irfanullah |title=The Deoband Movement and the Rise of Religious Militancy in Pakistan |type=PhD |publisher=Quaid-i-Azam-universiteit |year=2018 |page=226 |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/13652}}</ref> == Sjiïtiese djihadisme == Die woord "djihadisme" word byna uitsluitlik vir Soennitiese ekstremistiese groepe gebruik.<ref name=Econ>{{Cite news |title=The war against jihadists. Unsavoury allies |work=The Economist |date=6 September 2014 |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21615647-growing-power-shia-militias-iraq-and-syria-poses-tricky}}</ref> In Sirië, byvoorbeeld, waar duisende buitelandse Moslem-vegters aan die [[Siriese Burgeroorlog]] deelgeneem het, word nie-Siriese sjiïtiese Islamitiese groepe dikwels "milisies" genoem, terwyl Soennitiese buitelandse vegters "djihadiste" genoem word.<ref name=Econ/> Volgens die Iranees-Amerikaanse akademikus Vali Nasr verskil die politieke neigings van sjiïtiese en Soennitiese Islamitiese ideologieë: die Soennitiese fundamentalisme "in Pakistan en 'n groot deel van die Arabiese wêreld" is "ver van polities rewolusionêr" en is daarop gerig om die politieke bestel te islamiseer eerder as om dit deur 'n rewolusionêre stryd te verander, terwyl die sjiïtiese opvatting van 'n politieke Islam sterk deur [[Roeholla Chomeini]] en sy klem op die onderdrukking van die armes en die klassestryd beïnvloed is.<ref name=Nasr>{{Cite book |author-last=Nasr |author-first=Vali |year=2007 |chapter=The Battle of Islamic Fundamentalisms |title=The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future |location=New York en Londen |publisher=W. W. Norton |pages=148–149 |isbn=978-0-393-06211-3}}</ref> Die uitdrukking "sjiïtiese djihadisme" is veral sedert die Irakse Oorlog gebruik om die sjiïtiese gewapende groepe aan te dui wat teen die koalisiemagte in Irak opgetree het, soos die Mahdi-leër, Asaib Ahl al-Haq, die Kataib Hezbollah, die Badr-organisasie en die Brigade van die Beloofde Dag.<ref name=Caillet>{{Cite web |author-last=Caillet |author-first=Romain |title=Le « Jihad chiite » en Syrie et en Irak |url=http://jihadologie.blogs.liberation.fr/2018/04/12/le-jihad-chiite-en-syrie-et-en-irak/ |website=jihadologie.blogs.liberation.fr |date=12 April 2018}}</ref> Die Islamkundige Romain Caillet beskryf dit as 'n vorm van Islamitiese terrorisme van sjiïtiese inspirasie wat steeds aktueel is. Voorbeelde wat gewoonlik met dié verskynsel verbind word, is die aanslag in die Rue de Rennes in 1986 deur [[Hezbollah]], die aanslag in Beiroet in Oktober 1983 waarin 58 Franse soldate gesterf het, en die aanslag in Buenos Aires in 1994. In 2012 is 'n aanslag in Bourgas in Bulgarye op Israeliese toeriste gepleeg wat 7 mense se lewens geëis en 32 beseer het; Hezbollah en Iran is as skuldig aangewys, en verskeie lande het daarna besluit om Hezbollah as 'n terreurorganisasie te klassifiseer.<ref name=Caillet/><ref name=NouvelObs>{{Cite web |title=La Bulgarie impute au Hezbollah l'attentat de Bourgas |url=https://www.nouvelobs.com/monde/20130205.REU6645/la-bulgarie-impute-au-hezbollah-l-attentat-de-bourgas |website=nouvelobs.com}}</ref><ref name=LMHezbollah>{{Cite news |title=Le Hezbollah classé organisation terroriste par l'UE |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2013/07/23/le-hezbollah-classe-organisation-terroriste-par-l-ue_3451432_3214.html |work=Le Monde |date=23 Julie 2013}}</ref> Die verskynsel het tydens die Siriese Burgeroorlog in 2014 nuwe stukrag gekry, toe verskeie sjiïtiese milisies aan die kant van die magte van Bashar al-Assad aan die geveg deelgeneem het met die verdediging van die heilige plekke van die sjiïtiese Islam, soos die mausoleum van Sayyida Zeinab suid van [[Damaskus]], as vernaamste doelwit.<ref name=Parisien>{{Cite web |title=Sayeda Zeinab, haut lieu de pèlerinage chiite près de Damas |url=http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/sayeda-zeinab-haut-lieu-de-pelerinage-chiite-pres-de-damas-22-02-2016-5568527.php |website=leparisien.fr |date=22 Februarie 2016}}</ref> Dit het tot al meer sektarisme gelei, veral teenoor die Soenniete, wat toenemend onder wandade van dié milisies gely het.<ref name=OLJ>{{Cite news |author=Constance Daire |title=D'une vengeance à l'autre : les représailles des milices chiites en Irak |url=https://www.lorientlejour.com/article/1033070/dune-vengeance-a-lautre-les-represailles-des-milices-chiites-en-irak.html |work=L'Orient-Le Jour |date=3 Februarie 2017}}</ref> Volgens Sabrina Mervin, 'n navorser by die Franse Nasionale Sentrum vir Wetenskaplike Navorsing en 'n kenner van die Sjia, kan die woord "djihadis" wel vir sjiïtiese gewapende bewegings soos Hezbollah gebruik word, maar dit is 'n woord wat dié bewegings selde van hulleself gebruik; bewus van hul minderheidskarakter, beskou die sjiïete die djihad steeds as verdedigend.<ref name=Dalle>{{Cite book |author1-last=Dalle |author1-first=Ignace |author2-last=Glasman |author2-first=Wladimir |title=Le cauchemar syrien |publisher=Fayard |date=2016 |page=251 |isbn=978-2-213-69901-1}}</ref> Die Duitse oriëntalis en joernalis Daniel Gerlach stel die woord "muqawamis" voor (van die Arabiese ''muqawama'', "verset") om sommige van die sjiïtiese gewapende groepe te beskryf, aangesien die diskoers van die verset volgens hom hul ideologie en propaganda meer bepaal as die djihad.<ref name=Zenith>{{Cite web |title=Are Shia Militias Jihadist? |url=https://magazine.zenith.me/en/politics/jihadism-vs-muqawamism |website=magazine.zenith.me |date=20 Desember 2017}}</ref> Ook ander skrywers beskou die ideologie van die verset as oorheersend onder sjiïtiese Islamitiese groepe en stel dieselfde woord ter wille van duidelikheid voor.<ref name=Zenith/> == Oortuigings == Volgens Shadi Hamid en Rashid Dar word die djihadisme gedryf deur die gedagte dat die djihad 'n "individuele verpligting" (''fard 'ayn'') is wat op alle Moslems rus. Dit staan teenoor die oortuiging van Moslems tot dusver, en van hedendaagse nie-djihadiste, dat die djihad 'n "gesamentlike verpligting" (''fard al-kifaya'') is wat op las van die wettige verteenwoordigers van die Moslem-gemeenskap uitgevoer word. Die djihadiste hou vol dat alle Moslems moet deelneem, omdat die huidige Moslem-leiers volgens hulle onwettig is en nie die gesag het om geregverdigde geweld te gelas nie.<ref name=HamidDar>{{Cite web |author1-last=Hamid |author1-first=Shadi |author2-last=Dar |author2-first=Rashid |title=Islamism, Salafism, and jihadism: A primer |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/07/15/islamism-salafism-and-jihadism-a-primer/ |publisher=Brookings Institution |date=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste beginsel van die djihadisme is dat daar 'n sameswering bestaan om Islam te vernietig, en dat die samesweerderlande die Christelike "kruisvaarderlande" en hul Joodse en sionistiese bondgenote in Israel is.<ref name=Brachman/> Vir die Koeweitse teoretikus Hamid al-Ali moet die sjiïete by dié vyande van Islam gevoeg word.<ref name=Brachman/> === Die ontwikkeling van die djihadbegrip === Verskeie waarnemers het op die ontwikkeling in die reëls van die djihad gewys – van die oorspronklike "klassieke" leer tot dié van die een-en-twintigste-eeuse salafistiese djihadisme.<ref name=Ajjoub>{{Cite book |author-last=Ajjoub |author-first=Orwa |year=2021 |title=The Development of the Theological and Political Aspects of Jihadi-Salafism |location=Lund |publisher=Center for Middle Eastern Studies |pages=1–28 |isbn=978-91-7895-772-9}}</ref> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – aangebring deur Islamiste wat andersins enige nuwigheid in die godsdiens veroordeel – wat eens "ondenkbaar" was, "genormaliseer". "Die blote gedagte dat Moslems hulleself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was eers in die vroeë 1990's dat enigiemand enige plek probeer het om die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, te regverdig."<ref name=Kadri>{{Cite book |author-last=Kadri |author-first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0-09-952327-7 |pages=150–151, 172–175}}</ref> Die eerste of "klassieke" leer van die djihad, wat teen die einde van die agtste eeu ontwikkel is, het die "djihad van die swaard" eerder as die "djihad van die hart" beklemtoon,<ref name=LewisPol>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |year=1988 |title=The Political Language of Islam |page=72 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-47693-6}}</ref> maar het talle regsbeperkinge bevat wat uit uitlegte van sowel die Koran as die hadith ontwikkel is, soos gedetailleerde reëls oor die aanvang, die voer en die beëindiging van 'n djihad, die behandeling van gevangenes en die verdeling van buit. Tensy daar 'n skielike aanval op die Moslem-gemeenskap was, was die djihad nie 'n persoonlike verpligting nie, maar 'n gesamentlike een,<ref name=Khadduri>{{Cite book |author-last=Khadduri |author-first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |year=1955 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |page=60}}</ref> wat "op die weg van God" gekwyt moes word en slegs deur die kalief gelas kon word, "wie se diskresie oor die voer daarvan feitlik onbeperk was".<ref name=Kadri/> Martelaarskap wat uit 'n aanval op die vyand sonder ag op 'n mens se eie veiligheid voortgekom het, is as lofwaardig beskou, maar om deur 'n mens se eie hand te sterf, het 'n besondere plek in die hel verdien.<ref name=LewisAss>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |title=The Assassins: A Radical Sect in Islam |year=2003 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0-7867-2455-0}}</ref> Geleerdes soos Abul A'la Maududi, Abdullah Azzam en Roeholla Chomeini, sowel as die leiers van al-Kaïda en ander, meen dat 'n verdedigende wêreldwye djihad 'n persoonlike verpligting is, wat beteken dat geen kalief of Moslem-staatshoof dit hoef af te kondig nie; dat om jouself in die proses van die dood van die vyand te dood, 'n daad van martelaarskap is wat 'n besondere plek in die hemel besorg eerder as in die hel; en dat die dood van Moslem-omstanders nie dade van djihad in die wiele behoort te ry nie.<ref name=Habeck/><ref name=Gorka>{{Cite web |title=Understanding History's Seven Stages of Jihad |author-last=Gorka |author-first=Sebastian |date=3 Oktober 2009 |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/understanding-history%E2%80%99s-seven-stages-of-jihad |website=Combating Terrorism Center}}</ref> Die militêre ontleder Sebastian Gorka beskryf die nuwe uitleg van die djihad as die "opsetlike teiken van burgerlikes deur 'n nie-staatsakteur met onkonvensionele middele".<ref name=Gorka/> Daar word aangeneem dat al-Kaïda se afsplitsings en mededingers, die Djama'at al-Tawhid wal-Djihad en die Islamitiese Staat, swaar beïnvloed is deur 'n werk oor die djihad uit 2004 met die titel ''Idarat at-Tawahhush'' ("Die bestuur van barbaarsheid") deur Abu Bakr Naji, wat bedoel was om 'n strategie te bied om 'n nuwe kalifaat te skep deur eers "lewensbelangrike ekonomiese en strategiese teikens" te vernietig en die vyand met wreedheid skrik aan te jaag om sy wil te breek.<ref name=Ajjoub/><ref name=Wright2014>{{Cite magazine |author-last=Wright |author-first=Lawrence |title=ISIS's Savage Strategy in Iraq |url=http://www.newyorker.com/news/daily-comment/isiss-savage-strategy-in-iraq |magazine=The New Yorker |date=16 Junie 2014}}</ref> Die teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is as een van die sleutelteoretici agter die moderne djihadistiese geweld uitgewys.<ref name=Ajjoub/><ref name=Bunzel>{{Cite journal |author-last=Bunzel |author-first=Cole |date=18 Februarie 2016 |title=The Kingdom and the Caliphate: Duel of the Islamic States |journal=Carnegie Papers |volume=265 |pages=1–43 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |location=Washington, D.C.}}</ref> Sy teologiese en regsgeleerde regverdigings het Abu Musab al-Zarqawi beïnvloed, sowel as verskeie ander djihadistiese terreurgroepe, waaronder die Islamitiese Staat en Boko Haram. Zarqawi het 'n manuskrip van 579 bladsye met al-Muhajir se idees – in Arabies bekend as ''Fiqh al-Dima'', oftewel "die regsleer van die bloed" – in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur die Islamitiese Staat ingespan is.<ref name=Ajjoub/><ref name=AtlanticMuhajir>{{Cite magazine |author1-last=al-Saud |author1-first=Abdullah K. |author2-last=Winter |author2-first=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref><ref name=GuardianMuhajir>{{Cite news |author-last=Townsend |author-first=Mark |date=13 Mei 2018 |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Die boek is deur die terreurbestrydingskenner Orwa Ajjoub beskryf as 'n werk wat "selfmoordoperasies, die verminking van lyke, onthoofding en die dood van kinders en nie-vegtendes" rasionaliseer en regverdig.<ref name=Ajjoub/> Charlie Winter beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afskuwelike dade te regverdig" en skryf dat al-Muhajir 'n manier gebied het "om feitlik enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word".<ref name=AtlanticMuhajir/> == Teenstanders == In die raamwerk van hul strewe om 'n Islamitiese staat te herstel wat die sjaria toepas, verset die Soennitiese djihadiste hulle teen elke vorm van sekulêre regering – of dit nou die [[demokrasie]], die kommunisme of die Ba'athisme is – sowel as teen elke soort nie-Moslem politieke orde.<ref name=IBP>{{Cite book |title=Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook |publisher=International Business Publications |year=2011 |isbn=978-1-4387-2472-0 |page=59}}</ref> Die Soennitiese Islamitiese teenstand teen die bewind van die Siriese Ba'ath-party het kort ná die staatsgreep van 1963 ontwikkel, wat [[Sirië]] in 'n nasionalistiese, sosialistiese en sekulêre staat omskep het. Nadat [[Hafez al-Assad]] in 1970 die onbetwiste leier van die party en die staat geword het, het die toenemende sigbaarheid van Alawitiese oorheersing en kliekbevoordeling tot groeiende wrewel gelei, wat uiteindelik in die Islamitiese opstande van 1976 tot 1982 uitgeloop het. Die "Islamitiese Front", 'n koalisie van Islamitiese organisasies onder leiding van die Siriese Moslembroederskap, het 'n groot rol in die verspreiding van die opstande gespeel en 'n djihad verklaar om die Ba'athistiese bewind omver te werp. Die opstande is wreed onderdruk in die slagting van Hama in 1982, waarin tussen 20 000 en 40 000 mense gesterf het.<ref name=Lefevre>{{Cite book |author-last=Lefèvre |author-first=Raphaël |title=Ashes of Hama: The Muslim Brotherhood in Syria |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-933062-1 |location=New York |pages=43–133}}</ref> Tydens die Siriese opstand van 2011 het die Moslembroederskap 'n sleutelrol in die anti-Assad-betogings naas die sekulêre opposisie gespeel. Buitelandse vrywilligers het in 2012 Sirië begin binnekom, en die al-Nusra-front, die Siriese tak van al-Kaïda, was een van die grootste djihadistiese faksies in die burgeroorlog.<ref name=Telegraph>{{Cite web |date=2 Desember 2012 |title=Inside Jabhat al Nusra – the most extreme wing of Syria's struggle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9716545/Inside-Jabhat-al-Nusra-the-most-extreme-wing-of-Syrias-struggle.html |work=The Daily Telegraph}}</ref> Reeds in die 1980's het Osama bin Laden preke gelewer waarin hy die Irakse president [[Saddam Hoesein|Saddam Hoesein]] as 'n afvallige veroordeel en die Ba'athistiese Irak as 'n "ateïstiese regime" met hegemoniese ambisies in die Golfstreek gebrandmerk het; volgens sy wêreldbeskouing is "die sosialiste ongelowiges waar hulle ook al is".<ref name=FoxNews>{{Cite news |title=Israel: Iraq Aids Palestinian Terror, But No Links to Al Qaeda |work=Fox News |date=1 Februarie 2003 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,77248,00.html}}</ref> Tydens die Sowjet-Afghaanse Oorlog is Moslems wêreldwyd deur die Golfstate, Egipte, Pakistan, Marokko, [[Jordanië]] en verskeie pro-Westerse Arabiese lande aangemoedig om 'n djihad te voer om die kommunistiese indringers in Afghanistan te verslaan. Die Verenigde State en sy bondgenote het die Islamitiese rewolusionêre gesteun om die bedreiging van die "goddelose kommunisme" die hoof te bied, deur die Afghaanse ''mudjahidien'' van geld, materieel en opleiding te voorsien. Honderdduisende vrywilligers is uit verskeie lande gewerf. Ná die omverwerping van die kommunistiese regime en die ontbinding van die Sowjetunie het baie buitelandse djihadiste wat in die transnasionale netwerke van al-Kaïda saamgetrek is, hul stryd as deel van 'n "wêreldwye djihad" begin beskou, wat hulle uiteindelik in die 1990's met die Verenigde State in botsing gebring het.<ref name=Williams/> Ná die uitbreek van die Siriese opstand in 2011 het die opstand teen die Assad-bewind in 'n sektariese burgeroorlog ontaard waarin die Soennitiese Islamitiese faksies hulle teen die sjiïtiese milisies met Iranse steun gestel het. In Egipte het die Moslembroederskap tot 'n djihad teen die Siriese regering en sy Iranse bondgenote opgeroep en Hezbollah daarvan beskuldig dat dit 'n "sektariese oorlog" voer. Saoedi-Arabië het eweneens verskeie djihadistiese faksies teen die Assad-bewind gesteun en die stryd as deel van sy breër proksiekonflik met [[Iran]] beskou. Soennitiese buitelandse djihadiste het na Sirië saamgetrek uit Saoedi-Arabië, Bahrein, Jemen, Koeweit, Tunisië, Libië, Egipte, Marokko en ander Arabiese state, sowel as uit Tsjetsjnië, Pakistan, Afghanistan en Westerse lande.<ref name=Hosenball>{{Cite news |author-last=Hosenball |author-first=Mark |date=1 Mei 2014 |title=In Iraq and Syria, a resurgence of foreign suicide bombers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-security-iraq-suicidebombs-idUSBREA400ZO20140501}}</ref> == Verspreiding via die internet == Hoewel die djihadisme hom oorspronklik tot 'n hoofsaaklik Arabiessprekende gehoor gerig het, kom djihadistiese propaganda met die opkoms van die [[internet]] ook in tale soos Frans, Engels, Duits en Spaans voor.<ref name=Guerin>{{Cite book |author1=Michel Guérin |author2=Jean-Luc Marret |title=Histoires de Djihad |publisher=Des Équateurs |year=2014}}</ref> Die oorredingskrag van die djihadisme, en die ontstellende eenvoud daarvan, ontwikkel so deur 'n multimedia-propaganda wat in die teken staan van 'n strewe om die djihadisme te verwêreldlik.<ref name=Salazar>{{Cite book |author=Philippe-Joseph Salazar |title=Paroles armées : Comprendre et combattre la propagande terroriste |publisher=Lemieux |year=2015}}</ref> Om hul dade van godsdienstige geweld te regverdig, steun djihadistiese individue en netwerke op die nie-bindende genre van Islamitiese regsliteratuur, die ''[[fatwa]]'', soos ontwikkel deur salafisties-djihadistiese regsgesagte, wie se geskrifte via die internet gedeel en versprei word.<ref name=French2020>{{Cite book |author-last=French |author-first=Nathan S. |year=2020 |chapter=A Jihadi-Salafi Legal Tradition? Debating Authority and Martyrdom |title=And God Knows the Martyrs: Martyrdom and Violence in Jihadi-Salafism |location=Oxford en New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190092153.003.0002 |pages=36–69 |isbn=978-0-19-009215-3}}</ref> Aan die einde van 2011 het die Amerikaanse regering opgemerk dat djihadistiese bewegings [[X (sosiale netwerk)|Twitter]] begin gebruik om hul nuus te versprei; volgens die kenner Romain Caillet het hulle van die begin van 2013, toe die massagebruik van die netwerk begin het, tot September 2014 byna volkome ongestraf gebly.<ref name=Vespa>{{Cite web |author=Xavier Vespa |title=Le gouvernement américain veut museler Twitter |url=http://twitteradar.com/le-gouvernement-americain-veut-museler-twitter/twitter-ailleurs |website=Twitteradar |date=2 Januarie 2012}}</ref> Twitter het later aangekondig dat dit 235 000 rekeninge in die eerste helfte van 2016 en 377 000 in die tweede helfte geskrap het. Dié optrede het daartoe gelei dat die netwerk minder gebruik is, veral ten gunste van [[Telegram]].<ref name=LMTwitter>{{Cite news |author=William Audureau |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2017/03/22/pour-les-djihadistes-la-dynamique-est-plutot-d-abandonner-twitter_5099068_4408996.html |title=« Pour les djihadistes, la dynamique est plutôt d'abandonner Twitter » |work=Le Monde |date=22 Maart 2017}}</ref> In 2020 is djihadistiese propaganda ook op minder bekende geënkripteerde boodskapdienste aangetref.<ref name=Parisien2020>{{Cite news |author-last=Wintrebert |author-first=Hugo |title=Ils combattent Daech depuis leur chambre |work=Le Parisien |date=14 Februarie 2020 |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/terrorisme-ces-anonymes-qui-traquent-les-djihadistes-de-daech-sur-internet-15-02-2020-8260242.php}}</ref> == Djihadisme in Europa == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em" |+ Djihadistiese terugkeerders na Wes-Europa (stand: 2018)<ref name=CookVale>{{Cite book |author1=Joana Cook |author2=Gina Vale |title=From Daesh to "diaspora". Tracing the women and minors of Islamic State |publisher=ICSR, King's College |location=Londen |year=2018 |page=17}}</ref> ! Land !! Aantal !! Persentasie |- | [[Frankryk]] || 1 910 || 32 % |- | [[Duitsland]] || 950 || 16 % |- | [[Verenigde Koninkryk]] || 850 || 14,5 % |- | [[België]] || 498 || 8,5 % |- | [[Swede]] || 310 || 5 % |- | [[Nederland]] || 300 || 5 % |- | [[Spanje]] || 230 || 4 % |- | [[Denemarke]] || 145 || 2,5 % |} Sedert 11 September 2001 het meer as 150 Islamities gemotiveerde aanslae in Europa plaasgevind, waarin ongeveer 800 mense gesterf en ongeveer 5 000 beseer is.<ref name=Reynie>{{Cite book |author-last=Reynié |author-first=Dominique |title=Les attentats islamistes dans le monde 1979-2021 |publisher=Fondation pour l'innovation politique |date=2021 |page=9 |url=https://www.fondapol.org/app/uploads/2021/09/enquete-terrorisme-2021-cahiers-fr-2021-11-15-wg.pdf}}</ref> Voorbeelde is die aanslae in [[Madrid]] (2004), [[Londen]] (2005), op ''[[Charlie Hebdo]]'' (2015), in [[Kopenhagen]] (2015), [[Berlyn]] (2016), [[Brussel]] (2016), [[Nice]] (2016), [[Barcelona]] (2017), Londen (2017), [[Manchester]] (2017) en [[Wene]] (2020). Dit maak die djihadisme 'n eersterangse uitdaging vir die politiek, die samelewing en die demokrasie in Europa.<ref name=Micheron>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Die aanslag op ''Charlie Hebdo'' op 7 Januarie 2015 in [[Parys]] is deur 'n djihadistiese groep met bande met al-Kaïda opgeëis,<ref name=LMCharlie>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/14/aqpa-revendique-l-attaque-contre-charlie-hebdo_4555720_3224.html |title=Al-Qaida dans la péninsule Arabique revendique l'attaque contre « Charlie Hebdo » |work=Le Monde |date=14 Januarie 2015}}</ref> terwyl die dader van die gyselaardrama in die Hyper Cacher-winkel homself as verbonde aan die Islamitiese Staat voorgehou het.<ref name=LMCoulibaly>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/11/dans-un-enregistrement-amedy-coulibaly-revendique-l-attentat-de-montrouge_4553648_3224.html |title=Dans une vidéo posthume, Amedy Coulibaly revendique l'attentat de Montrouge |work=Le Monde |date=11 Januarie 2015}}</ref> Die aanslae van 13 November 2015 in Parys en Saint-Denis en dié van 14 Julie 2016 in Nice is eweneens deur die Islamitiese Staat opgeëis.<ref name=LPParis>{{Cite news |url=http://www.lepoint.fr/societe/attentats-a-paris-l-etat-islamique-revendique-les-attaques-14-11-2015-1981610_23.php |title=Attentats à Paris : l'État islamique revendique les attaques |work=Le Point |date=14 November 2015}}</ref> In 2018 het Joana Cook en Gina Vale 'n ondersoek gepubliseer wat sowat 6 000 mense ingesluit het wat na Irak of Sirië gereis het, hulle daar by die Islamitiese Staat aangesluit het en daarna na hul tuisland teruggekeer het. Negentig persent van hulle kom uit agt lande van die [[Europese Unie]].<ref name=CookVale/> Gemeet aan die grootte van die bevolking staan België, Swede en Denemarke boaan die lys; van dié lande het die twee Skandinawiese lande geen koloniale verlede nie en tel hul samelewings onder die mees egalitêre ter wêreld.<ref name=Micheron12>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |pages=12–13 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> In Frankryk blyk ekstreme Islamiste eerder uit groepies, families en vriendekringe gewerf te word wat dikwels uit bepaalde stadswyke kom, maar wat nie noodwendig die maatskaplik mees randstandiges is nie. Ook in Duitsland kom slegs 3 persent van die statisties aangetekende djihadiste uit die oostelike deelstate en Oos-Berlyn, maar 30 persent uit die ekonomies voorspoedige Noordryn-Wesfale; en ook uit die ekonomies swak Belgiese streek Wallonië het slegs enkeles na Sirië gereis.<ref name=Micheron15>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |page=15 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Volgens die Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz is sedert 2015 vyftien djihadisties gemotiveerde aanslae in Duitsland verhoed.<ref name=BfV2021>{{Cite web |url=http://www.verfassungsschutz.de/DE/themen/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/islamismus-und-islamistischer-terrorismus_node.html |title=Islamismus und islamistischer Terrorismus |date=1 Maart 2021 |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> In Swede het die veiligheidspolisie in 2017 berig dat die getal djihadiste in die land van ongeveer 200 in 2010 tot 'n paar duisend gestyg het.<ref name=Aftonbladet>{{Cite news |title=Säpochefen: "Det finns tusentals radikala islamister i Sverige" |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/a/OVQRq/sapochefen-tusentals-radikala-islamister-i-sverige |work=Aftonbladet |date=2017}}</ref> Volgens die Sweedse navorser Magnus Ranstorp is die salafistiese djihadisme antidemokraties en [[homofobie|homofobies]] en het dit die onderwerping van vroue ten doel, en staan dit daarom teenoor 'n maatskaplike orde wat op die demokrasie gegrond is.<ref name=DR>{{Cite news |title=Ekstremistisk islamisme vokser i Sverige |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/ekstremistisk-islamisme-vokser-i-sverige |work=DR |date=2018}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het 'n verslag bevind dat lande in die Midde-Ooste finansiële steun aan moskees en Islamitiese opvoedkundige instellings verskaf wat met die verspreiding van salafisties-djihadistiese materiaal verbind is.<ref name=BBCSaudi>{{Cite news |date=5 Julie 2017 |title=Saudi Arabia has 'clear link' to UK extremism, report says |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-40496778 |work=BBC News}}</ref> Ramings van die Duitse binnelandse intelligensiediens toon dat die salafistiese beweging in Duitsland van 3 800 aanhangers in 2011 tot 7 500 in 2015 gegroei het; die meeste werwing vind op die internet en op straat plaas en trek hoofsaaklik jongmense.<ref name=bfvSalafi>{{Cite web |title=Salafistische Bestrebungen – Inhalte und Ziele salafistischer Ideologie |url=http://www.verfassungsschutz.de/de/arbeitsfelder/af-islamismus-und-islamistischer-terrorismus/was-ist-islamismus/salafistische-bestrebungen |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> Volgens die Duitse Bundeszentrale für politische Bildung is byna alle djihadistiese terroriste salafiste, maar is nie alle salafiste terroriste nie.<ref name=Pfahl>{{Cite web |author-last=Pfahl-Traughber |author-first=Armin |date=9 September 2015 |title=Salafismus – was ist das überhaupt? |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/radikalisierungspraevention/211830/salafismus-was-ist-das-ueberhaupt |website=bpb.de}}</ref> In Frankryk is 'n salafisties-djihadistiese moskee in [[Marseille]] in Desember 2017 deur die owerhede gesluit omdat daar oor 'n gewelddadige djihad gepreek is,<ref name=Marseille>{{Cite web |date=12 Desember 2017 |title=Une mosquée salafiste fermée à Marseille sur ordre de la préfecture |url=https://www.20minutes.fr/societe/2186387-20171212-marseille-mosquee-salafiste-fermee-ordre-prefecture-police |website=20minutes.fr}}</ref> en in 2018 is die prediker Elhadi Doudi ná goedkeuring deur die Europese Hof vir Menseregte na Algerië gedeporteer.<ref name=Doudi>{{Cite web |date=20 April 2018 |title=La France expulse un imam salafiste vers l'Algérie pour ses prêches radicaux |url=https://www.france24.com/fr/20180420-imam-salafiste-marseille-france-algerie-justice-salafisme-doudi-expulsion-cedh-islam |website=France 24}}</ref> == Sosiologiese en sielkundige verklarings == Die djihadisme is veral in die [[diaspora]] buite die Moslem-wêreld aantreklik vir maatskaplik agtergestelde Moslems – oorwegend jong seuns uit voormalige immigrantefamilies – aangesien hulle hulle, weg van die alledaagse Islam van die Moslem-wêreld, met eiegekose brokstukke van die djihadistiese ideologie 'n wêreldbeeld op maat kan skep wat dit moontlik maak om hul eie waarneming van die maatskaplike leefwêreld volgens subjektief aanneemlike patrone te orden, die onbegryplike gevolglogies uit te lê, en hul eie begeertes en angste te verwerk. Die sendingsywer van baie djihadiste spruit daarby uit hul elitêre selfverstaan as voorbeeldige getuies van 'n "ware" Islam, oftewel as die avant-garde van 'n Islamitiese herlewing. Die kritiek en die geweld van die djihadisme rig hulle daarom, anders as sy propaganda en die openbare beeld daarvan, meerendeels teen die massa gewone Moslems self en teen die meerderheidsislam in al sy gedaantes.<ref name=Lohlker/> Europese djihadiste het dikwels 'n baie swak kennis van Arabies; hul indoktrinasie geskied dan deur benaderde vertalings van die propaganda wat op die internet beskikbaar is.<ref name=Guerin/> Die beweegredes vir dié radikalisering is uiteenlopend en kan om maatskaplike, kulturele, individuele, gesins- of sielkundige redes ontwikkel. Volgens internasionale studies speel 'n oorskatting of onderskatting van die self, die dubbele vervreemding van jongmense wat voel dat hulle nie aan hul woonland en ook nie aan die land van hul familie se herkoms behoort nie, ouderdom en 'n gevoel van slagofferskap 'n rol, sowel as die soeke na behoort aan 'n gemeenskap of gesin, 'n swak hantering van woede en 'n psigiatriese dimensie.<ref name=Guerin/> Kinders van immigrante is kultureel by die gasheersamelewing ingeskakel, maar struktureel nie, aangesien hulle dikwels ten opsigte van werk en behuising gediskrimineer word; dié teenstrydigheid tussen kulturele en strukturele integrasie kan die mees gefrustreerdes tot geweld aanspoor.<ref name=Schnapper>{{Cite book |author-last=Schnapper |author-first=Dominique |title=Qu'est-ce que l'intégration ? |publisher=Gallimard |year=2007 |pages=57, 82, 88, 194–195}}</ref> Die djihadisme geniet soms die voordeel van 'n modegier en kan vir 'n te liggelowige mens romanties voorkom; die werklikheid is dikwels minder roemryk en meer haglik, met sommige wat vir logistieke take aangewend word en ander wat gedood word.<ref name=Guerin/> Vir die antropoloog Loïc Le Pape stem dié vorm van radikale verbintenis nie ooreen met 'n klassieke godsdienstige bekering of met 'n sektariese militantisme nie: {{Aanhaling|teks=Dit verbind die krag van die godsdienstige gevoel met 'n politieke en militêre verbintenis. Die skielikheid van die radikaliseringstrajekte word verklaar deur die skynbare samehang van 'n denkstelsel wat uit los stukke saamgestel is. ... Die jong bekeerlinge tot die Islamitiese Staat steun op 'n verskraalde en gewelddadige lesing van die voorskrifte van Islam en verbind millennialistiese en apokaliptiese oortuigings met 'n [[samesweringsteorie|samesweringsdenke]] (die Jode, die Weste, die Illuminati) wat hulle met 'n growwe geopolitieke geskiedenis kombineer. Om die radikalisme tot 'n blote saak van godsdiens te herlei, is dus net so gewaag as om te meen dat die godsdiens nie een van die bepalende faktore daarvan is nie.|teken=Loïc Le Pape<ref name=LePape>{{Cite web |title=Le basculement vers le jihadisme n'est pas seulement religieux |url=http://www.liberation.fr/debats/2016/01/17/le-basculement-vers-le-jihadisme-n-est-pas-seulement-religieux_1427012 |website=liberation.fr |date=17 Januarie 2016}}</ref>}} == Veroordeling in die Moslem-wêreld == Volgens die politikoloog Barak Mendelsohn "verwerp die oorgrote meerderheid Moslems die djihadistiese sienings van Islam. Verder toon die geval van Saoedi-Arabië en ander Golfregimes dat state binnelandse legitimiteit deur ekonomiese ontwikkeling en maatskaplike verandering kan verwerf, eerder as op grond van godsdiens en vroomheid."<ref name=Mendelsohn2024/> Die gewelddadige djihadisme is in al sy vorme reeds in Januarie 2002 in die Mekka-manifes deur die Internasionale Islamitiese Geleerderaad skerp veroordeel en enige dekking deur Islam of die Koran is daaraan ontsê. Met die stelling "Djihad is nie terrorisme nie" word in die manifes 'n ongewapende djihad wat aan die vrede verbind is, van alle Moslems geëis.<ref name=Mekka>{{Cite journal |title=Terrorism: Islam's Viewpoint |journal=The Muslim World League Journal |date=Julie 2002 |url=http://muslimcanada.org/fiqhcouncil.html}}</ref> == Lys van konflikte == {| class="wikitable" ! Konflik !! Datums !! Betrokke groepe !! Land of lande |- | [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] || 1979–1989 || Afghaanse ''mudjahidien'' || [[Afghanistan]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1989–1992 || Afghaanse ''mudjahidien'' en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Kasjmir || 1990–hede || Lashkar-e-Taiba || [[Kasjmir]] |- | Somaliese Burgeroorlog || 1991–hede || Al-Shabaab || [[Somalië]] |- | Algerynse Burgeroorlog || 1991–2002 || Gewapende Islamitiese Groep || [[Algerië]] |- | Bosniese Oorlog || 1992–1995 || Bosniese ''mudjahidien'' || [[Bosnië en Herzegowina]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1992–1996 || [[Taliban]] en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Tsjetsjnië || 1994–2017 || ''Mudjahidien'' in [[Tsjetsjnië]] || [[Rusland]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1996–2001 || Taliban en al-Kaïda || Afghanistan |- | Al-Kaïda-opstand in Jemen || 1998–hede || [[Al-Kaïda]] || [[Jemen]] |- | Oorlog in Afghanistan || 2001–2021 || Taliban, al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Khorasan || Afghanistan |- | Opstand in die Magreb || 2002–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || Algerië, [[Mali]], Niger, Mauritanië, [[Tunisië]], [[Marokko]] en [[Libië]] |- | Irakse opstand || 2003–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || [[Irak]] |- | Opstand in die Noord-Kaukasus || 2009–2017 || Kaukasus-Emiraat en Islamitiese Staat || Rusland |- | Boko Haram-opstand || 2009–hede || [[Boko Haram]] || [[Nigerië]], Kameroen, Niger en Tsjad |- | Islamitiese opstand in die Sahel || 2011–hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Sahel || Mali, Burkina Faso, Niger, Nigerië, Kameroen, Tsjad, Benin, Togo, Ghana en Ivoorkus |- | [[Siriese Burgeroorlog]] || 2011–2024 || Al-Kaïda, Hayat Tahrir al-Sham en Islamitiese Staat || [[Sirië]] |- | Oorlog teen die Islamitiese Staat || 2014–hede || [[Islamitiese Staat]] || |- | Konflik tussen die Islamitiese Staat en die Taliban || 2015–hede || Taliban en Islamitiese Staat || Afghanistan |} == Sien ook == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Djihad]] * [[Islamisme]] * [[Salafisme]] * [[Wahhabisme]] * [[Islamitiese Staat]] * [[Al-Kaïda]] * [[Boko Haram]] * [[Taliban]] * [[Terrorisme]] * [[Kruistog]] {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] [[Kategorie:Politiek]] ora2bpacxo2s191zfpv8rg71z6cv677 2966795 2966793 2026-09-12T16:28:23Z Pynappel 70858 AWS 11 2966795 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die [[Sjahada|geloofsbelydenis]] in wit skrif op 'n swart agtergrond.]] '''Djihadisme''' is die ideologie van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op Islamitiese beginsels wil vestig.<ref name=Ahmad2024>{{Cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Aisha |title=Jihadist Governance in Civil Wars |date=27 Februarie 2024 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of International Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.763 |isbn=978-0-19-084662-6}}</ref><ref name=Mendelsohn2024>{{Cite journal |author-last=Mendelsohn |author-first=Barak |date=21 Maart 2024 |title=On the Horizon: The Future of the Jihadi Movement |journal=CTC Sentinel |volume=17 |issue=3 |pages=1–10 |location=West Point, New York |publisher=Combating Terrorism Center |url=https://ctc.westpoint.edu/wp-content/uploads/2024/03/CTC-SENTINEL-032024.pdf}}</ref> In 'n enger sin verwys dit na die oortuiging dat 'n gewapende konfrontasie 'n doeltreffende en teologies geldige metode is om sosiaal-politieke verandering in die rigting van 'n Islamitiese regeringstelsel teweeg te bring.<ref name=Sedgwick2015>{{Cite journal |author-last=Sedgwick |author-first=Mark |date=April 2015 |title=Jihadism, Narrow and Wide: The Dangers of Loose Use of an Important Term |journal=Perspectives on Terrorism |location=Den Haag |publisher=International Centre for Counter-Terrorism |volume=9 |issue=2 |pages=34-41 |issn=2334-3745}}</ref><ref name=Ashour2011>{{Cite journal |author-last=Ashour |author-first=Omar |date=Julie 2011 |title=Post-Jihadism: Libya and the Global Transformations of Armed Islamist Movements |journal=Terrorism and Political Violence |volume=23 |issue=3 |pages=377-397 |doi=10.1080/09546553.2011.560218 |issn=0954-6553}}</ref> Die woord is 'n [[neologisme]] wat van die begrip ''[[djihad]]'' afgelei is,<ref name=Larousse>{{Cite web |title=Djihadisme |url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/djihadisme/10910151 |website=larousse.fr}}</ref> wat nie beteken dat die ''djihad'' self noodwendig na geweld of oorlog verwys nie; die djihadisme is egter onmiskenbaar aan gewelddadige optrede verbind, vandaar die algemene gebruik van die uitdrukking "djihadistiese terrorisme".<ref name=Benichou>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=25 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die djihadisme is 'n ongelyksoortige militante ekstremistiese stroming binne die [[Soenni|Soennitiese]] [[Islamisme]] in sy salafistiese gedaante.<ref name=Lohlker>{{Cite web |author-last=Lohlker |author-first=Rüdiger |title=Dschihadismus |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/islamismus/39439/dschihadismus |work=Dossier Islamismus |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |date=7 November 2011}}</ref> Die aanhangers daarvan, die '''djihadiste''', gaan uit van 'n verlies aan mag, kultuur en invloed van [[Islam]] as godsdiens en as politieke stelsel wat deur [[globalisering]], modernisering en kapitalisme veroorsaak is, en lei daaruit die aanspraak af dat die [[Moslem]]s gesamentlik – en die djihadiste persoonlik – 'n herlewing van die "oer-Islam" moet bewerkstellig, hoewel in 'n radikaal salafistiese uitleg wat self eers in die moderne tyd ontstaan het.<ref name=Lohlker/> Hulle beroep hulle daarby op die Islamitiese begrip van die ''kleiner djihad'', wat hulle as die godsdienstige plig van elke Moslem tot 'n gewelddadige stryd ter verdediging van Islam teen ongelowiges uitlê – waaronder hulle benewens die aanhangers van ander godsdienste ook Moslems met afwykende oortuigings tel.<ref name=Lohlker/> Djihadistiese ideoloë stel die ''djihad'' voor as 'n "rewolusionêre stryd" teen die internasionale orde om die Moslem-wêreld onder [[Sjaria|Islamitiese reg]] te verenig.<ref name=Charters>{{Cite journal |author-last=Charters |author-first=David A. |date=6 Februarie 2007 |title=Something Old, Something New…? Al Qaeda, Jihadism, and Fascism |journal=Terrorism and Political Violence |publisher=Routledge |volume=19 |pages=65-93 |doi=10.1080/09546550601054832 |issn=0954-6553}}</ref> Die djihadisme het sy wortels in die [[ideologie|ideologiese]] ontwikkelinge van die Islamitiese herlewingsbeweging van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, wat in die loop van die twintigste en een-en-twintigste eeu tot die Qutbisme en die salafistiese djihadisme uitgegroei het.<ref name=Poljarevic>{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |volume=21 |pages=485-512 |doi=10.1163/9789004435544_026 |isbn=978-90-04-43554-4}}</ref><ref name=Jalal>{{Cite book |author-last=Jalal |author-first=Ayesha |year=2009 |chapter=Islam Subverted? Jihad as Terrorism |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |pages=239-301 |doi=10.4159/9780674039070-007 |isbn=978-0-674-03907-0}}</ref> Die Islamitiese organisasies wat aan die [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] van 1979 tot 1989 deelgeneem het, het die opkoms daarvan versterk, en sedertdien het dit in verskeie gewapende konflikte versprei.<ref name=Hekmatpour>{{Cite journal |author-last=Hekmatpour |author-first=Peyman |date=1 Januarie 2018 |title=What do we know about the Islamic Radicalism: A meta-analysis of academic publications |journal=113th Annual Meeting of the American Sociological Association}}</ref> Volgens een raming was djihadistiese groepe in 1990 by 5 persent van die burgeroorloë betrokke, maar teen 2014 by meer as 40 persent.<ref name=Fearon>{{Cite journal |author-last=Fearon |author-first=James D. |date=2017 |title=Civil War & the Current International System |journal=Daedalus |publisher=MIT Press |volume=146 |issue=4 |pages=20-22 |doi=10.1162/DAED_a_00456 |issn=0011-5266}}</ref> Die definisie van die djihadisme wissel egter van kenner tot kenner: vir sommige verwys die woord slegs na die salafistiese djihadisme, terwyl ander dit ook op nie-salafistiese bewegings toepas, veral [[Sjia|sjiïtiese]] bewegings.<ref name=iReMMO>{{Cite web |author1=Dominique Thomas |author2=Abdelasiem El Difraoui |author3=Marjane Kamal |title=Origines et manifestations du Djihadisme |publisher=Institut de recherche et d'études Méditerranée, Moyen-Orient |url=https://www.youtube.com/watch?v=dxoTLRBBYik |date=10 November 2013}}</ref><ref name=Therme>{{Cite web |author-last=Therme |author-first=Clément |title=Jihadist Ideology: The Anthropological Perspective |url=http://www.monde-diplomatique.fr/2011/09/THERME/20977 |website=monde-diplomatique.fr |date=2011}}</ref> == Terminologie == {{Hoofartikel|Djihad}} Die begrip ''djihad'' ("inspanning", "strewe", "stryd") is grondliggend aan Islam en het verskeie gebruike. Die tradisie onderskei die "groter ''djihad''", die innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, van die "kleiner ''djihad''", wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die pen of die tong (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die swaard (oorlogvoering). Laasgenoemde vorm het in die klassieke Islamitiese uitleg verowering en bekering beteken, gewoonlik met die uitsondering van die aanhangers van ander monoteïstiese godsdienste.<ref name=DLB>{{Cite encyclopedia |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref name=Bonner>{{Cite book |author-last=Bonner |author-first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2738-1 |page=13}}</ref> Moderniste onder die Moslem-geleerdes stel die militêre ''djihad'' oor die algemeen met verdedigende oorlogvoering gelyk.<ref name=Peters2015>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |year=2015 |chapter=The Doctrine of Jihad in Modern Islam |title=Islam and Colonialism: The Doctrine of Jihad in Modern History |location=Berlyn en Boston |publisher=De Gruyter |volume=20 |pages=105-124 |doi=10.1515/9783110824858.105 |isbn=978-3-11-082485-8}}</ref><ref name=Hallaq>{{Cite book |author-last=Hallaq |author-first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=334-338}}</ref> Die woord "djihadisme" is sedert die 1990's in gebruik, en het ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] in die Verenigde State veel wyer versprei geraak.<ref name=BBCwhat>{{Cite web |title=What is jihadism? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30411519 |website=BBC News |date=11 Desember 2014}}</ref><ref name=Kramer>{{Cite journal |author-last=Kramer |author-first=Martin |date=Lente 2003 |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |journal=Middle East Quarterly |volume=10 |issue=2 |pages=65-77 |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists}}</ref> Dit is die eerste keer deur die Indiese en Pakistanse massamedia gebruik, en deur Franse akademici, wat die presieser uitdrukking "salafisties-djihadisties" gebruik het.<ref name=BBCwhat/> Die geskiedkundige David A. Charters omskryf die djihadisme as "'n rewolusionêre program waarvan die ideologie radikale maatskaplike verandering in die Moslem-wêreld belowe ... [met] 'n sentrale rol vir die ''djihad'' as 'n gewapende politieke stryd om 'afvallige' regimes omver te werp, hul ongelowige bondgenote te verdryf, en sodoende Moslem-gebiede tot regering volgens Islamitiese beginsels te herstel".<ref name=Charters/> Volgens Reuven Firestone beskryf die woord, soos dit gewoonlik in die Westerse wêreld gebruik word, "militante Islamitiese bewegings wat as 'n bestaansbedreiging vir die Weste beskou word".<ref name=Firestone>{{Cite book |author-last=Firestone |author-first=Reuven |year=2012 |chapter="Jihadism" as a new religious movement |editor1-last=Hammer |editor1-first=Olav |editor2-last=Rothstein |editor2-first=Mikael |title=The Cambridge Companion to New Religious Movements |location=Cambridge en New York |publisher=Cambridge University Press |pages=263-285 |doi=10.1017/CCOL9780521196505.018 |isbn=978-0-521-19650-5}}</ref> David Romano, 'n navorser in die politieke wetenskap aan die McGill-universiteit, gebruik dit vir "'n individu of politieke beweging wat sy aandag, diskoers en aktiwiteite hoofsaaklik toespits op die voer van 'n gewelddadige, onversetlike veldtog wat hy 'n ''djihad'' noem".<ref name=Romano>{{Cite encyclopedia |author=David Romano |title=Jihadists in Iraq |editor1=John L. Esposito |editor2=Emad El-Din Shahin |encyclopedia=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2013 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.003 |isbn=978-0-19-539589-1}}</ref> Hy onderskei die djihadistiese diskoers, wat die ''djihad'' as 'n wêreldwye projek om die wêreld te hervorm aanbied, van die weerstandsdiskoers van groepe soos [[Hezbollah]], wat as 'n streeksprojek teen 'n bepaalde vyand aangebied word.<ref name=Romano/> Jarret Brachman beskou die woord as "lomp en omstrede", juis omdat dit die woord ''djihad'' bevat, wat vir die meeste Moslems na 'n geestelike arbeid aan die self verwys en een van die grondslae van 'n vroom lewe is.<ref name=Brachman>{{Cite book |author-last=Brachman |author-first=Jarret |title=Global Jihadism: Theory and Practice |publisher=Routledge |location=Londen |year=2008 |pages=4-5, 11-12 |isbn=978-0-415-45242-7}}</ref> Baie Moslems gebruik die woorde "djihadisme" en "djihadis" nie, omdat hulle nie van die verbintenis tussen onwettige geweld en 'n edel godsdienstige begrip hou nie, en verkies eerder woorde wat die betrokkenes se aanspraak ontken, soos "afwykendes".<ref name=BBCwhat/> [[Maajid Nawaz]], stigter van die anti-ekstremisme-denktenk Quilliam, omskryf die djihadisme as 'n gewelddadige onderafdeling van die Islamisme: "Islamisme [is] die begeerte om enige weergawe van Islam op enige samelewing af te dwing. Djihadisme is die poging om dit met geweld te doen."<ref name=Nawaz>{{Cite web |url=http://www.thedailybeast.com/admit-it-these-terrorists-are-muslims |title=Admit It: These Terrorists Are Muslims |work=The Daily Beast |author=Maajid Nawaz |date=14 Junie 2016}}</ref> "Djihad Cool" is 'n benaming vir die herbemarking van die militante djihadisme as modieus onder jonger mense, deur middel van verbruikerskultuur, [[sosiale media]], tydskrifte, [[Kletsrym|kletsrym]]-video's, speelgoed en propagandavideo's.<ref name=Emerson>{{Cite web |url=http://www.familysecuritymatters.org/publications/detail/jihad-is-cool-jihadist-magazines-recruit-young-terrorists |title=Jihad is Cool: Jihadist Magazines Recruit Young Terrorists |work=Family Security Matters |author=Steve Emerson |date=15 April 2013}}</ref><ref name=npr>{{Cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125186382 |title=Jihadi Cool: Terrorist Recruiters' Latest Weapon |work=National Public Radio |author=Dina Temple-Raston |date=6 Maart 2010}}</ref> Dit is 'n [[subkultuur]] wat hoofsaaklik op mense in ontwikkelde lande toegepas word wat gewerf word om na konflikgebiede te reis.<ref name=npr/> == Geskiedenis == === Ideologiese wortels === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|links|duimnael|Die Egiptiese Moslem-geleerde Sayyid Qutb het met sy tronkgeskrifte die ideologiese grondslag van die salafisties-djihadistiese beweging gelê.]] Islamitiese ekstremisme dateer terug tot die vroeë geskiedenis van Islam met die verskyning van die [[Kharidjiete]] in die sewende eeu.<ref name=Izutsu>{{Cite book |author-last=Izutsu |author-first=Toshihiko |year=2006 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (''Kāfir''): The Khārijites and the origin of the problem |location=Tokio |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies |pages=1-20 |isbn=983-9154-70-2}}</ref> Hulle het hulle tydens die eerste Islamitiese burgeroorlog van sowel die Soenniete as die Sjiïete afgeskei en was veral bekend vir 'n radikale benadering tot die ''takfir'' – die verklaring dat 'n ander Moslem 'n ongelowige is – waarvolgens hulle sowel Soennitiese as sjiïtiese Moslems tot ongelowiges of vals Moslems verklaar het en hulle gevolglik weens hul vermeende afvalligheid die dood waardig geag het.<ref name=Izutsu/> Onder die vroeëre Moslem-geleerdes en teoloë wat 'n diepgaande invloed op die Islamitiese fundamentalisme en op die ideologie van die hedendaagse djihadisme gehad het, tel die middeleeuse denkers [[Ibn Taymiyyah]], Ibn Kathir en [[Wahhabisme|Muhammad ibn Abd al-Wahhab]], naas die moderne Islamitiese ideoloë Muhammad Rashid Rida, [[Sayyid Qutb]] en Abul Ala Maududi.<ref name=Habeck>{{Cite book |author-last=R. Habeck |author-first=Mary |title=Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0-300-11306-4 |location=Londen |pages=17-18, 42}}</ref><ref name=Jalal/> Onder die invloedrykste ideologiese wortels van die djihadisme word die [[Wahhabisme]] gereken, wat in die agtiende eeu op die Arabiese Skiereiland ontstaan het, sowel as die [[Moslembroederskap]], wat in 1928 in [[Egipte]] gestig is, en die Pakistanse eweknie daarvan, die Jamaat-e-Islami van Maududi.<ref name=Wohler>{{Cite book |author-last=Wöhler-Khalfallah |author-first=Khadija Katja |title=Islamischer Fundamentalismus: Von der Urgemeinde bis zur Deutschen Islamkonferenz |publisher=Hans Schiler |location=Berlyn |year=2009 |pages=70-180 |isbn=978-3-89930-229-5}}</ref><ref name=Lacroix>{{Cite journal |author1=Laurent Bonnefoy |author2=Stéphane Lacroix |title=Le problème saoudien. Le wahhabisme, rempart ou inspirateur de l'État islamique ? |journal=Revue du crieur |issue=3 |date=Maart 2016 |pages=41-42}}</ref> Sayyid Qutb, 'n Egiptiese ideoloog en 'n vooraanstaande leier van die Moslembroederskap, was in die 1960's 'n invloedryke voorstander van 'n pan-Islamitiese ideologie.<ref name=Polk>{{Cite book |author-last=Polk |author-first=William R. |year=2018 |chapter=The Philosopher of the Muslim Revolt, Sayyid Qutb |title=Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North |location=New Haven en Londen |publisher=Yale University Press |pages=370-380 |doi=10.2307/j.ctv1bvnfdq.40 |isbn=978-0-300-22290-6}}</ref> Hy was die eerste om dié beginsels, wat ander Moslems tot ongelowiges verklaar, uiteen te sit in sy hoofwerk ''Fi zilal al-Qur'an'' ("In die skaduwee van die Koran") en sy manifes ''Ma'alim fi'l-tariq'' ("Mylpale") van 1966, wat gelei het tot sy teregstelling deur die Egiptiese regering van [[Gamal Abdel Nasser]] in daardie jaar.<ref name=Cook2015>{{Cite book |author-last=Cook |author-first=David |year=2015 |chapter=Radical Islam and Contemporary Jihad Theory |title=Understanding Jihad |location=Berkeley |publisher=University of California Press |edition=2de |pages=93-127 |isbn=978-0-520-28732-7}}</ref><ref name=Moussalli>{{Cite book |author-last=Moussalli |author-first=Ahmad S. |year=2012 |chapter=Sayyid Qutb: Founder of Radical Islamic Political Ideology |editor-last=Akbarzadeh |editor-first=Shahram |title=Routledge Handbook of Political Islam |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=9-26 |isbn=978-1-138-57782-4}}</ref> Volgens Qutb het die Moslem-gemeenskap (''oemma'') reeds eeue tevore opgehou bestaan en na die ''jahiliyyah'' – die voor-Islamitiese tydperk van onkunde – teruggekeer, omdat dié wat hulleself Moslems noem, versuim het om die Islamitiese reg na te kom.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Om Islam te herstel, het hy voorgestel dat die moderne samelewing verwerp word, dat 'n [[avant-garde]] na die voorbeeld van die vroeë Moslem-geslagte gevorm word, dat Islam verkondig word, en dat die gelowige hom op armoede en selfs die dood voorberei met die oog op 'n ''djihad'' teen wat hy as 'n ''jahili''-regering en -samelewing beskou het, en die omverwerping daarvan.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Die Qutbisme is deur baie vooraanstaande Moslem-geleerdes sowel as deur ander lede van die Egiptiese Moslembroederskap, soos Yusuf al-Qaradawi, veroordeel.<ref name=Moussalli/> Ná Qutb se teregstelling het [[Ayman al-Zawahiri]] die Egiptiese Islamitiese Djihad gestig, 'n organisasie wat die regering wou vervang met 'n Islamitiese staat wat Qutb se idees sou weerspieël.<ref name=Wright>{{Cite book |title=The Looming Tower |author=Lawrence Wright |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=0-375-41486-X |chapter=2}}</ref> Onder die vroeë djihadistiese groepe tel at-Takfir wa-l-Hidjra en al-Djihad, wat in die 1970's as afsplitsings van die Moslembroederskap gestig is en met terreuraanvalle op verskeie Egiptiese staatsamptenare die aandag getrek het, waaronder die moord op president [[Anwar Sadat]] in 1981.<ref name=Wohler/> Dit was veral dié sluipmoord wat die djihadisme internasionaal bekend gemaak het, aangesien die dadergroep sy beweegredes uitvoerig geformuleer het.<ref name=Jansen>{{Cite journal |author-last=Jansen |author-first=Johannes J. G. |title=The Creed of Sadat's Assassins. The Contents of "The Forgotten Duty" analysed |journal=Die Welt des Islams |volume=25 |year=1985 |pages=1-30}}</ref><ref name=Peters160>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam |publisher=Markus Wiener |location=Princeton |year=2005 |pages=160-167}}</ref> Die uitleg van die ideologiese grondslae van die djihadisme verskil. Vir die politikoloog [[Antoine Sfeir]] is die djihadisme in die loop van die oorlog in [[Afghanistan]] in die 1980's gebore, as die vrug van 'n sintese tussen die tradisionalistiese Wahhabitiese stroming en die strategie van die Moslembroederskap.<ref name=Sfeir>{{Cite web |title=Islam – Salafisme, jihadisme |url=https://antoinesfeir.wordpress.com/decryptages/salafisme/ |website=Die blog van Antoine Sfeir |author=Antoine Sfeir}}</ref> Vir Anne-Clémentine Larroque is die djihadisme nie "wesenseie aan die godsdiens" nie, maar 'n hedendaagse beweging wat uit die stellings van twee groot ideoloë voortkom: Qutb, wat in die 1960's die terugkeer tot 'n politieke Islam geteoretiseer het waarin die ''djihad'' 'n sentrale plek inneem, en Maududi, wat in dieselfde tydperk die stryd om die skepping van 'n Pakistanse Islamitiese staat bepleit het.<ref name=Larroque>{{Cite web |author1=Eugénie Bastié |author2=Anne-Clémentine Larroque |url=http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2014/08/08/31002-20140808ARTFIG00116-hamas-freres-musulmans-djihadistes-les-differents-visages-de-l-islamisme.php |title=Hamas, Frères musulmans, djihadistes : les différents visages de l'islamisme |work=FigaroVox |date=8 Augustus 2014}}</ref> Volgens die akademikus Stéphane Lacroix het die djihadisme 'n geslagslyn wat van dié van die [[Salafisme]] en die Wahhabisme onderskei moet word: dit staan eerder in die intellektuele erfenis van die moderne Islamitiese bewegings, en ontstaan in die 1950's en 1960's onder Qutb se pen as "'n rewolusionêre variant van die Islamisme". Eers in die 1990's, onder godsdienstige ideoloë soos Abu Qatada en die Palestynsgebore Abu Muhammad al-Maqdisi, het die djihadistiese diskoers gesalafiseer, 'n ontwikkeling wat sy hoogtepunt met die koms van die [[Islamitiese Staat]] bereik het. Lacroix beklemtoon dat dié wat die djihadistiese leer vasgelê het, oorwegend Egiptenaars, Siriërs en Palestyne was.<ref name=Lacroix/> Die herkoms van die ideologie word verskillend beoordeel. Vir die Franse antiterreurregter David Bénichou het die djihadisme sy wortels in die [[Koran]] en die [[Hadit|hadith]].<ref name=Benichou329>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=329 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die geskiedkundiges Ladan en Roya Boroumand meen daarenteen dat die bron van die djihadiste se ideologie nie die Koran is nie, maar die leninisme, die [[fascisme]] en die [[totalitarisme|totalitêre]] strominge van die twintigste eeu.<ref name=Boroumand>{{Cite journal |author1=Ladan Boroumand |author2=Roya Boroumand |title=Terror, Islam, and Democracy |journal=Journal of Democracy |volume=13 |issue=2 |date=April 2002}}</ref> Die sosioloog Farhad Khosrokhavar sien in die djihadisme "die mees uitgewerkte totalitêre ideologie sedert die [[kommunisme]] en die nasionaal-sosialisme", en merk op dat sommige djihadiste selfs sjiïete kan wees; volgens hom neem die djihadistiese ideoloë Westerse ekstremistiese idees op, veral dié van die uiterste linkervleuel en die uiterste regtervleuel.<ref name=Khosro>{{Cite web |url=http://www.ehess.fr/fr/enseignement/enseignements/2010/ue/1075/ |title=L'idéologie du jihadisme |website=ehess.fr}}</ref> Vir [[Olivier Roy]] is die djihadiste bowenal deur radikaliteit en geweld geboei, en nie deur Islam as sodanig nie; hy praat daarom van 'n "islamisering van die radikaliteit", teenoor die "radikalisering van Islam" wat deur die Islamkundige Gilles Kepel verdedig word.<ref name=RoyLM>{{Cite news |author=Olivier Roy |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2016/10/12/pour-olivier-roy-l-islam-n-explique-pas-le-terrorisme_5012540_3232.html |title=Pour Olivier Roy, l'islam n'explique pas le terrorisme |work=Le Monde |date=12 Oktober 2016}}</ref> 'n Verklaring wat vir die djihadiste se bereidheid gegee word om burgerlikes en belydende Moslems te dood op grond daarvan dat hulle in werklikheid afvalliges is, is die sterk verminderde invloed van die tradisionele, uiteenlopende klas geleerdes en regsgeleerdes. In die oorgrote meerderheid Moslem-lande is die private godsdienstige stigtings wat die onafhanklikheid van die geleerdes eeue lank onderhou het, gedurende die na-koloniale 1950's en 1960's deur die staat oorgeneem; die regsgeleerdes het staatsamptenare geword en is mettertyd deur die publiek gesien as mense wat die belange van die heersers dien.<ref name=AbouElFadl>{{Cite book |author-last=Abou El Fadl |author-first=Khaled |title=The Place of Tolerance in Islam |date=2002 |publisher=Beacon Press |pages=6, 8-9 |isbn=978-0-8070-0229-2}}</ref> In dié gesagsleemte het 'n aggressiewe sendingsywer ingetree wat met tienmiljarde dollars se olie-uitvoergeld uit [[Saoedi-Arabië]] befonds is.<ref name=Kepel51>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2006 |publisher=I.B. Tauris |page=51 |isbn=978-1-84511-257-8}}</ref> === Die Sowjet-Afghaanse Oorlog en die ontstaan van al-Kaïda === [[Lêer:Mujahideen prayer in Shultan Valley Kunar, 1987.jpg|duimnael|Afghaanse ''mudjahidien'' in gebed in die provinsie Kunar, Afghanistan (1987).]] Die organisatoriese vroeë vorme van die djihadisme het in die 1980's in Afghanistan groot internasionale steun en toeloop gekry, ná die Sowjet-inval aan die einde van 1979, toe Islamitiese ''mudjahidien'' met die steun van [[Pakistan]], Saoedi-Arabië en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teen die Sowjetleër en die kommunistiese regering wat dit gesteun het, geveg het.<ref name=Lohlker/> Die Palestynse teoloog Abdallah Azzam was een van die invloedrykste bevorderaars van die godsdienstig gemotiveerde deelname van Arabiese Moslems aan die oorlog, en word as die grondlegger van die djihadisme beskou.<ref name=Lohlker/><ref name=iReMMO/> Sy volgeling [[Osama bin Laden]] het met die internasionale netwerk [[Al-Kaïda]] wat hy opgebou het, van die 1990's af die vernaamste verteenwoordiger van die nou grensoorskrydende djihadistiese beweging geword.<ref name=Lohlker/> Al-Kaïda het ontwikkel uit die Maktab al-Khidamat ("Dienskantoor"), 'n organisasie wat in 1984 in Peshawar in Pakistan deur Bin Laden en Azzam gestig is om fondse in te samel en buitelandse ''mudjahidien'' vir die oorlog te werf.<ref name=Aydinli>{{Cite book |author-last=Aydınlı |author-first=Ersel |year=2018 |chapter=The Jihadists pre-9/11 |title=Violent Non-State Actors: From Anarchists to Jihadists |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=65-109 |isbn=978-1-315-56139-4}}</ref> Daar word gesê dat die Sowjet-Afghaanse Oorlog "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n hoofmag in die Moslem-wêreld versterk het".<ref name=Commins174>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |page=174}}</ref> Ná die oorlog het die veterane na hul tuislande teruggekeer en van daar na ander konflikgebiede met Moslem-bevolkings versprei, soos [[Algerië]], [[Bosnië en Herzegowina|Bosnië]] en [[Tsjetsjnië]], wat 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep het.<ref name=Commins156>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |pages=156-157}}</ref> Ná die geslaagde partisaneoorlog in Afghanistan het die swaartepunt van die djihadistiese bedrywigheid na [[terrorisme]] verskuif, waarvan die aanvalle op die Verenigde State op 11 September 2001 die grootste internasionale uitwerking gehad het.<ref name=Lohlker/> Onafhanklik van al-Kaïda het daar van die 1990's af magtige djihadistiese groeperinge ontstaan in onder meer [[Somalië]] (al-Shabaab), Pakistan (Lashkar-e-Taiba), [[Rusland]] (die Kaukasus-Emiraat) en [[Indonesië]] (Jemaah Islamiyah).<ref name=Huhnholz2010>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Dschihadistische Raumpraxis. Raumordnungspolitische Herausforderungen des militanten sunnitischen Fundamentalismus |publisher=LIT |location=Berlyn |year=2010 |isbn=978-3-643-10546-2}}</ref> === Irak, die Arabiese Lente en die Islamitiese Staat === [[Lêer:Abu Musab al-Zarqawi portrait.jpg|duimnael|Abu Musab al-Zarqawi, voormalige leier van al-Kaïda in Irak.]] Die besetting van [[Irak]] deur internasionale troepe, wat op die [[Irakse Oorlog]] van 2003 gevolg het, het 'n nuwe strydgebied gebied waarop djihadistiese organisasies met aanslae en gevegshandelinge internasionale aandag verwerf en uiteenlopende hulpbronne kon buitmaak. In die sogenaamde "Irakse verset" het verskeie mededingende groepe naas mekaar geveg. Terwyl al-Kaïda die verklaarde hoofteenstander van die "oorlog teen terreur" van president George W. Bush was, het die organisasie sy struktuur ten gunste van 'n sterker regionalisering verander, met verskillende swaartepunte in die [[Magreb]], [[Jemen]], Somalië, en Afghanistan en Pakistan.<ref name=Lohlker/> Die wrewel onder die Soenniete oor hul marginalisering ná die val van die Ba'athistiese regime in 2003 het tot die opkoms van djihadistiese netwerke in die streek gelei, wat in die opstand onder leiding van al-Kaïda in Irak uitgeloop het.<ref name=Williams>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=45-46, 179, 185-195}}</ref> Die beleid van de-Ba'athifisering wat deur die nuwe regering ingestel is, het tot groter steun vir die djihadiste gelei, en oorblyfsels van die Irakse Ba'athiste het hulle in hul gemeenskaplike stryd teen die Verenigde State met al-Kaïda begin verbind.<ref name=Williams188>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=188-192 |chapter=4: The Invasion and Occupation of Iraq}}</ref> Die oorlogsjoernalis George Packer skryf in ''The Assassins' Gate'': {{Aanhaling|teks=Die oorlog in Irak het sommige van die Bush-regering se bewerings vals bewys en ander selfvervullend gemaak. Een daarvan was die aandrang op 'n operasionele skakel tussen Irak en al-Kaïda ... ná die val van die regime was die kragtigste ideologiese mag agter die opstand Islam en sy vyandigheid teenoor nie-Islamitiese indringers. Sommige voormalige Ba'athistiese amptenare het selfs opgehou drink en begin bid. Die opstand is ''mukawama'', oftewel verset, genoem, met bybetekenisse van godsdienstige regmatigheid; sy vegters het ''mudjahidien'' geword en het verklaar dat hul sending die djihad is.|teken=George Packer, ''The Assassins' Gate''<ref name=Packer>{{Cite book |author-last=Packer |author-first=George |title=The Assassins' Gate: America in Iraq |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2006 |isbn=978-0-374-53055-6 |page=309}}</ref>}} In die loop van die volksopstande van die [[Arabiese Lente]] van 2010 af het verdere djihadistiese groeperinge in [[Tunisië]], Egipte, [[Libië]] en [[Sirië]] ontstaan. Reeds sedert die middel van die 2000's het dit geblyk dat al-Kaïda se netwerk, wat op trans- en internasionaliteit berus, in vergelyking met meer regionale djihadistiese groepe weliswaar buigsamer, maar ook minder organisasiebekwaam was. Die vervolgingsdruk op wêreldwyd optredende djihadiste het gelei tot 'n magsverskuiwing binne die djihadisme, omdat plaaslik en streeksgewys gewortelde strominge hulle duursamer, talryker, doeltreffender en polities magtiger kon vestig as verspreide individue en klein groepe wat slegs deur idees verbind is.<ref name=Huhnholz2012>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |editor=Jochen Kleinschmidt |chapter=Dschihadismus und Territorialität. Eine politiktheoretische Perspektive auf Ursachen, Bedingungen und Folgen fehlenden Territorialdenkens im militanten sunnitischen Fundamentalismus |title=Der terrorisierte Staat. Entgrenzungsphänomene politischer Gewalt |publisher=Steiner |location=Stuttgart |year=2012 |pages=189-216 |isbn=978-3-515-10117-2}}</ref> Die [[Islamitiese Staat]] (IS) het in 2014 'n leiersposisie binne die djihadistiese beweging bereik wat met dié van al-Kaïda meegeding het, deurdat dit daarin geslaag het om 'n uitgestrekte aaneenlopende gebied in die noordweste van Irak en die ooste van Sirië te verower en groot wapenvoorrade van die Irakse weermag buit te maak.<ref name=Huhnholz2015>{{Cite journal |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Heimkehr ins Kalifat? Historische Ursprünge und gegenwärtige Folgen der sakralen Geographie des Dschihadismus |journal=Die Friedens-Warte |issue=3-4 |volume=90 |date=2015 |pages=311-339 |isbn=978-3-8305-3683-3}}</ref> Teen die einde van 2015 het die selfverklaarde [[kalifaat]] 'n gebied met sowat 12 miljoen inwoners regeer, waar dit sy ekstremistiese uitleg van die Islamitiese reg afgedwing het, 'n jaarlikse begroting van meer as een miljard Amerikaanse dollar bestuur het en meer as 30 000 vegters beveel het.<ref name=Gerges>{{Cite book |author-last=Gerges |author-first=Fawaz A. |title=ISIS: A History |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17000-8 |pages=21-22}}</ref><ref name=Shinkman>{{Cite web |author-last=Shinkman |author-first=Paul D. |date=27 Desember 2017 |title=ISIS By the Numbers in 2017 |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-12-27/isis-by-the-numbers-in-2017 |work=U.S. News & World Report}}</ref> Ná die massale vervolging van minderhede met omvangryke menseregteskendings, waaronder in die besonder die volksmoord op die Jesidi's in Noord-Irak, en verskeie onthoofdings van Westerse gyselaars wat doelbewus vir die media geënsceneer is,<ref name=Zeit>{{Cite news |title=UN werfen IS Völkermord vor |url=http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-03/islamischer-staat-voelkermord-uno |work=Zeit Online |date=19 Maart 2015}}</ref> het IS van Augustus 2014 tot Maart 2019 die teiken van militêre ingryping geword, in die vorm van lugaanvalle deur die internasionale alliansie teen die Islamitiese Staat in Irak en Sirië, sowel as van langdurige grondgevegte deur die Irakse weermag, die Koerdiese Peshmerga en die Koerdiese Volksbeskermingseenhede (YPG).<ref name=Zeit/> In September 2014 het die [[Veiligheidsraad]] van die [[Verenigde Nasies]] hom in sy eenparig aanvaarde resolusie 2178 teen internasionale verskynsels van terrorisme gerig en daarby uitdruklik IS, die al-Nusra-front en ander groeperinge wat met al-Kaïda verbonde is of daaruit ontstaan het, genoem. Ramings van die Verenigde Nasies het in daardie tyd van meer as 13 000 buitelandse vegters uit meer as 80 state uitgegaan wat hulle by IS en al-Nusra aangesluit het.<ref name=UNSC>{{Cite web |title=Security Council Unanimously Adopts Resolution Condemning Violent Extremism, Underscoring Need to Prevent Travel, Support for Foreign Terrorist Fighters |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11580.doc.htm |publisher=Verenigde Nasies |date=24 September 2014}}</ref> Ná 'n uitputtende konflik met Amerikaanse, Irakse en Koerdiese magte het IS teen 2019 die beheer oor al sy Midde-Oosterse gebiede verloor en na 'n opstand vanuit afgeleë skuilplekke teruggekeer, terwyl sy propaganda voortgeduur het. Dié pogings het 'n beduidende aanhang in Noord-Afrika en die Sahel-streek gewerf, waar IS steeds noemenswaardige gebied beheer.<ref name=CTK>{{Cite news |author1=Brian Carter |author2=Kathryn Tyson |author3=Liam Karr |author4=Peter Mills |date=17 Mei 2023 |title=Salafi Jihadi Movement Weekly Update |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/salafi-jihadi-movement-weekly-update-may-17-2023 |work=Institute for the Study of War}}</ref> Die herstel van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan in 2021 en die vestiging van 'n nuwe Siriese regering ná die val van Bashar al-Assad in 2024 het onderskeidelik uit die salafisties-djihadistiese groepe [[Taliban]] en Hayat Tahrir al-Sham voortgekom.<ref name=AtlCouncil>{{Cite web |date=18 Desember 2024 |title=The fall of the Assad regime is just the beginning of Syria's quest for stability |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-quest-for-stability-hts-sharaa/ |website=Atlantic Council}}</ref><ref name=WashInst>{{Cite web |title=Return of the Islamic Emirate of Afghanistan: The Jihadist State of Play |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/return-islamic-emirate-afghanistan-jihadist-state-play |website=The Washington Institute}}</ref> === Sedert 2019 === Van 2019 af bevind die transnasionale terrorisme hom in 'n fase van verswakking, wat blyk uit 'n versplintering van die djihadistiese toneel in talle klein organisasies wat boonop mekaar beveg. IS het van 2014 af streeksorganisasies in Afghanistan, Libië, Egipte, Jemen, die [[Sahara]], die [[Sahel]]-streek, die [[Kaukasus]] en selfs die [[Filippyne]] geskep en dié groeperinge "provinsies" (''wilayat'') genoem, maar hulle staan meestal in mededinging met eenhede van al-Kaïda, sodat 'n nuwe organisasie van formaat hom nie kon vorm nie.<ref name=Ponticelli>{{Cite journal |author=Nathanaël Ponticelli |title=La stratégie hybride de l'État islamique : quels enseignements et quels enjeux ? |journal=Les Notes de l'IRIS |date=Januarie 2020 |pages=34-35 |url=https://www.iris-france.org/wp-content/uploads/2020/01/La-strat%C3%A9gie-hybride-de-l%C3%89tat-islamique.pdf}}</ref> In 2022 was die djihadiste veral sterk in Afghanistan, Sirië en Afrika.<ref name=FTVI>{{Cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/niger/le-groupe-etat-islamique-cherche-un-second-souffle-en-afrique_5265169.html |title=Le groupe État islamique cherche un second souffle en Afrique |year=2022 |website=francetvinfo.fr}}</ref> In Augustus 2021 het die Taliban, bondgenote van al-Kaïda, met die onttrekking van die Verenigde State en sy bondgenote 'n ongekende oorwinning behaal, hoewel dit gerelativeer word deur die feit dat die Taliban hulle fel teen die plaaslike IS-tak, die "provinsie Khorasan", verset het, wat in 2021 en 2022 verwoestende aanslae bly pleeg het. In Sirië het oorblywende IS-groepe ondergronds teen hul talle vyande bly veg, terwyl Hayat Tahrir al-Sham, destyds met al-Kaïda verbonde, hom van die provinsie Idlib in die noordweste meester gemaak het, wat vegters uit die hele wêreld gelok het. Die toestand was nog dramatieser in [[Mali]] en die buurlande, waar die djihadistiese beweging sedert 2012 in omvang toegeneem het. Daarby kom 'n reeds gevestigde djihadistiese teenwoordigheid in Somalië (al-Shabaab), [[Nigerië]] ([[Boko Haram]]) en, meer onlangs, in ander streke suid van die Sahara. Dit is in Afrika dat die djihadiste hul operasiegebiede die meeste kon uitbrei en die kring van hul ondersteuners die meeste kon vergroot.<ref name=Steinberg>{{Cite journal |author-last=Steinberg |author-first=Guido |title=Internationale Sicherheitspolitik: Transnationaler Terrorismus |journal=Informationen zur politischen Bildung |issue=353 |date=Januarie 2022 |page=29 |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Met die onttrekking van die Verenigde State uit Afghanistan het die Weste sy stelsel van terreurbestryding herskik. Soos die onttrekking van die Franse troepe uit Mali in 2022 toon, is die tyd van grootskaalse ingrypings in die Moslem-wêreld verby. In verskeie state, waaronder Jemen, Somalië en Niger, word die stryd teen terrorisme voortgesit, maar met veldtogte wat minder mense en hulpbronne verg en van vlieënierlose vliegtuie en gespesialiseerde personeel gebruik maak.<ref name=Martinez>{{Cite book |author-last=Martinez |author-first=Luis |title=L'Afrique, le prochain califat ? La spectaculaire expansion du djihadisme |publisher=Tallandier |year=2023}}</ref> == Salafistiese djihadisme == Die Egiptiese Islamitiese bewegings van die 1950's word oor die algemeen as die voorlopers van die hedendaagse salafisties-djihadistiese groepe beskou.<ref name=Shapoo>{{Cite web |author-last=Farid Shapoo |author-first=Sajid |date=19 Julie 2017 |title=Salafi Jihadism – An Ideological Misnomer |url=https://www.researchgate.net/publication/318573548 |website=ResearchGate}}</ref> Die teologiese leerstellings van die Siries-Egiptiese geleerde Rashid Rida (1865-1935) het dié bewegings sterk beïnvloed; onder sy noemenswaardige idees tel die herlewing van die tradisies van die vroeë Moslem-geslagte en die verwydering van Westerse invloede en van die ''jahiliyyah'' uit die Moslem-wêreld, met die model van die "reggeleide" kaliefs voor oë.<ref name=Turner>{{Cite book |author-last=A. Turner |author-first=John |title=Religious Ideology and the Roots of the Global Jihad: Salafi Jihadism and International Order |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-349-48873-5 |location=New York |page=114 |doi=10.1057/9781137409577}}</ref><ref name=Farmer>{{Cite book |author-last=R. Farmer |author-first=Brian |title=Understanding Radical Islam: Medieval Ideology in the Twenty-first Century |publisher=Peter Lang |year=2007 |isbn=978-0-8204-8843-1 |location=New York |page=80}}</ref> In 2003 het die CIA-beampte Marc Sageman die salafistiese djihadisme beskryf as 'n "maatskaplike Moslem-herlewingsbeweging" met "wortels in Egipte". Volgens hom word die salafistiese djihadiste beïnvloed deur die strategie van vooraanstaande Egiptiese ideoloë soos Sayyid Qutb en Muhammad Abd al-Salam Faradj, wat die rewolusionêre omverwerping van sekulêre regimes en die vestiging van Islamitiese state deur 'n gewapende djihad bepleit het.<ref name=Sageman>{{Cite web |date=9 Julie 2003 |title=The Global Salafi Jihad |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/hearings/hearing3/witness_sageman.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> Volgens die Franse politikoloog Gilles Kepel het die salafistiese weergawe van die djihadisme "eerbied vir die heilige tekste in hul mees letterlike vorm" verenig "met 'n volstrekte toewyding aan die djihad, waarvan die nommer-een-teiken Amerika moes wees, wat as die grootste vyand van die geloof beskou is".<ref name=KepelJihad>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-257-8 |pages=219-222}}</ref> Kepel het geskryf dat die salafiste wat hy in die 1980's in Europa teëgekom het, "heeltemal onpolities" was; teen die middel van die 1990's het hy egter van hulle ontmoet wat gemeen het dat 'n djihad in die vorm van "geweld en terrorisme" "geregverdig is om hul politieke doelwitte te verwesenlik". Die vermenging van baie salafiste wat van die Europese hoofstroomsamelewing vervreem was met gewelddadige djihadiste het "'n plofbare mengsel" geskep.<ref name=Livesey>{{Cite web |date=2005 |title=The Salafist movement |author=Bruce Livesey |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |publisher=PBS Frontline}}</ref> Volgens Rudolph Peters "kopieer" hedendaagse tradisionalistiese Moslems "frases uit die klassieke werke oor die [[Fikh|fikh]]" in hul geskrifte oor die djihad; die moderniste "beklemtoon die verdedigende aspek van die djihad en beskou dit as die ekwivalent van die regverdige oorlog in die moderne internasionale reg; en die hedendaagse fundamentaliste (Abul A'la Maududi, Sayyid Qutb, Abdullah Azzam en ander) sien dit as 'n stryd om die uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale".<ref name=Peters150>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Markus Wiener |year=1996 |location=Princeton |page=150 |isbn=90-04-04854-5}}</ref> === Ideoloë === Onder die "teoretici" van die salafistiese djihadisme tel Afghaanse djihadveterane soos die Palestyn Abu Qatada, die Siriër Mustafa Setmariam Nasar en die Egiptenaar Mustapha Kamel, bekend as Abu Hamza al-Masri.<ref name=Kepel220>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=Harvard University Press |year=2002 |page=220}}</ref> Al-Kaïda se tweede leier en medestigter Ayman al-Zawahiri het Sayyid Qutb en sy geskrifte geprys en verklaar dat Qutb se oproep die ideologiese inspirasie vir die hedendaagse salafisties-djihadistiese beweging gevorm het.<ref name=Alarabiya>{{Cite web |author-last=al-Saleh |author-first=Huda |date=21 Maart 2018 |title=After Saudi Crown Prince's pledge to eliminate Brotherhood, Zawahri defends them |url=https://english.alarabiya.net/features/2018/03/21/Al-Qaeda-s-Zawahiri-defends-the-Muslim-Brotherhood-in-new-video-message |website=Al Arabiya News}}</ref> Ander vooraanstaande figure in die beweging sluit in Anwar al-Awlaki, voormalige leier van al-Kaïda op die Arabiese Skiereiland; Abu Bakar Bashir, leier van die verbode Indonesiese militante groep Jemaah Islamiyah; Nasir al-Fahd, 'n Saoedi-Arabiese salafisties-djihadistiese geleerde; Mohammed Yusuf, stigter van Boko Haram; Omar Bakri Muhammad; en Abu Bakr al-Baghdadi, die eerste leier van die Islamitiese Staat.<ref name=Scheuer>{{Cite book |author-last=Scheuer |author-first=Michael |title=Osama Bin Laden |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975327-7 |page=247}}</ref><ref name=Moghadam>{{Cite book |author-last=Moghadam |author-first=Assaf |title=The Globalization of Martyrdom: Al Qaeda, Salafi Jihad, and the Diffusion of Suicide Attacks |date=2011 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0144-7 |page=45}}</ref><ref name=BBCBaghdadi>{{Cite news |title=Who was Abu Bakr al-Baghdadi? |date=28 Oktober 2019 |work=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-50200392}}</ref> === Groepe === [[Lêer:Flag of Al Qaeda.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1980's deur al-Kaïda en sy faksies gebruik word.]] Onder die salafisties-djihadistiese groepe tel al-Kaïda,<ref name=Sageman/><ref name=Aydinli/> Salafia Djihadia,<ref name=Stanford>{{Cite web |date=6 Augustus 2012 |title=Moroccan Islamic Combatant Group |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/129 |publisher=Stanford-universiteit}}</ref> die nou ontbinde Algerynse Gewapende Islamitiese Groep (GIA)<ref name=KepelJihad/> en die Egiptiese groep al-Gama'a al-Islamiyya.<ref name=Jamestown>{{Cite journal |date=27 September 2012 |title=Former militants of Egypt's Al-Gama'a al-Islamiya struggle for political success |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=10 |issue=18 |page=1}}</ref> Al-Kaïda is waarskynlik die bekendste en doeltreffendste daarvan.<ref name=Jones>{{Cite book |author-last=Jones |author-first=Seth G. |title=A Persistent Threat: The Evolution of al Qa'ida and Other Salafi Jihadists |date=2014 |publisher=RAND Corporation}}</ref> Salafia Djihadia is 'n terreurorganisasie wat in [[Marokko]] en [[Spanje]] gesetel is en met al-Kaïda en die Marokkaanse Islamitiese Strydersgroep verbonde was. Die groep is bekend vir sy deelname aan die bomaanvalle in Casablanca in 2003, waarin 12 selfmoordbomplanters 33 mense doodgemaak en meer as 100 beseer het. Dit is wisselend beskryf as 'n beweging, as 'n los netwerk van salafisties-djihadistiese groepe en selle, en as 'n versamelnaam wat deur die Marokkaanse owerhede op militante salafistiese aktiviste toegepas word.<ref name=Pargeter>{{Cite journal |author-last=Pargeter |author-first=Alison |title=The Islamist Movement in Morocco |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=3 |issue=10}}</ref><ref name=Botha>{{Cite web |author-last=Botha |author-first=Anneli |date=Junie 2008 |title=Terrorism in the Maghreb: The Transnationalisation of Domestic Terrorism, hoofstuk 3: Terrorism in Morocco |url=https://www.issafrica.org/chapter-3-terrorism-in-morocco |publisher=Institute for Security Studies}}</ref> Al-Gama'a al-Islamiyya het van 1992 tot 1998 'n opstand teen die Egiptiese regering gevoer waarin minstens 800 Egiptiese polisiebeamptes, soldate, djihadiste en burgerlikes gedood is. Buite Egipte is dit veral bekend vir 'n aanval in November 1997 by die tempel van Hatsjepsoet in [[Luxor]], waar agt-en-vyftig buitelandse toeriste doodgemaak is. Die groep het in Maart 1999 'n wapenstilstand verklaar.<ref name=FAS>{{Cite web |title=al-Gama'at al-Islamiyya (Islamic Group) |url=https://fas.org/irp/world/para/ig.htm |publisher=FAS Intelligence Resource Program}}</ref><ref name=Jamestown/> In Sirië en Irak is sowel die al-Nusra-front as die Islamitiese Staat as salafisties-djihadistiese terreurorganisasies beskryf.<ref name=Hassan2014>{{Cite news |author-last=Hassan |author-first=Hassan |date=16 Augustus 2014 |title=Isis: a portrait of the menace that is sweeping my homeland |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/16/isis-salafi-menace-jihadist-homeland-syria |work=The Guardian}}</ref> Die al-Nusra-front is beskryf as 'n groep met "'n onbuigsame salafisties-djihadistiese ideologie" en as een van "die doeltreffendste" groepe wat teen die Siriese regime geveg het.<ref name=Benotman>{{Cite web |author-last=Benotman |author-first=Noman |title=Jabhat al-Nusra, A Strategic Briefing |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf |publisher=Quilliam Foundation}}</ref> Boko Haram in Nigerië is 'n salafisties-djihadistiese terreurorganisasie wat tienduisende mense doodgemaak en 2,3 miljoen mense uit hul huise verdryf het.<ref name=Thurston>{{Cite book |author-last=Thurston |author-first=Alexander |title=Boko Haram: The History of an African Jihadist Movement |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19708-1 |page=18}}</ref> Ander voorbeelde is Djund Ansar Allah in die [[Gasastrook]] en al-Salafiya al-Djihadiya in die [[Sinai]], wat in 2012 gestig is om die Egiptiese veiligheidsmagte en die Israeliese weermag te beveg.<ref name=Barnett>{{Cite web |author-last=Barnett |author-first=David |date=19 November 2012 |title=Sinai jihadists reportedly travel to Gaza to join Hamas in fight against Israel |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2012/11/sinai_salafists_reportedly_tra.php |website=Long War Journal}}</ref> == Deobandi-djihadisme == [[Lêer:Sami-ul-Haq.jpg|duimnael|Sami-ul-Haq, Deobandi-geleerde en ideoloog van die Taliban.]] Die Deobandi-djihadisme is 'n militante uitleg van Islam wat op die leerstellings van die Soennitiese Deobandi-beweging steun, wat in die negentiende eeu op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. Die beweging het drie golwe van gewapende djihad deurloop. Die eerste het die stigting van 'n Islamitiese gebied rondom Thana Bhawan tydens die Indiese opstand van 1857 behels, wat geval het nadat die Britte die Deobandi-magte in die slag van Shamli verslaan het. Ná die stigting van die Darul Uloom Deoband het Mahmud Hasan Deobandi die tweede golf ingelei en 'n gewapende verset teen die Britte gemobiliseer; ná die ontdekking van sy sogenaamde sybriewe-beweging is hy gearresteer en op Malta aangehou. Aan die einde van 1979 het die Pakistanse-Afghaanse grens die middelpunt van die derde golf geword, wat deur die Sowjet-Afghaanse Oorlog aangevuur is. Onder die beskerming van president Zia-ul-Haq het die beweging deur godsdiensskole soos die Darul Uloom Haqqania en die Jamia Uloom-ul-Islamia uitgebrei. Militante wat aan die Pakistanse-Afghaanse grens opgelei is, het aan die Afghaanse djihad deelgeneem en later verskeie organisasies gevorm, waaronder die Taliban. Die Taliban is in die middel van die 1990's in Afghanistan gestig deur Mullah Omar, 'n voormalige ''mudjahid'' wat 'n oog in die oorlog teen die Sowjetunie verloor het; in 1994 het hy 'n groep studente en geleerdes bymekaargebring, van wie baie hul opleiding in Deobandi-godsdiensskole in Khyber Pakhtunkhwa en Beloetsjistan ontvang het.<ref name=KhanThesis>{{Cite thesis |author-last=Khan |author-first=Irfanullah |title=The Deoband Movement and the Rise of Religious Militancy in Pakistan |type=PhD |publisher=Quaid-i-Azam-universiteit |year=2018 |page=226 |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/13652}}</ref> == Sjiïtiese djihadisme == Die woord "djihadisme" word byna uitsluitlik vir Soennitiese ekstremistiese groepe gebruik.<ref name=Econ>{{Cite news |title=The war against jihadists. Unsavoury allies |work=The Economist |date=6 September 2014 |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21615647-growing-power-shia-militias-iraq-and-syria-poses-tricky}}</ref> In Sirië, byvoorbeeld, waar duisende buitelandse Moslem-vegters aan die [[Siriese Burgeroorlog]] deelgeneem het, word nie-Siriese sjiïtiese Islamitiese groepe dikwels "milisies" genoem, terwyl Soennitiese buitelandse vegters "djihadiste" genoem word.<ref name=Econ/> Volgens die Iranees-Amerikaanse akademikus Vali Nasr verskil die politieke neigings van sjiïtiese en Soennitiese Islamitiese ideologieë: die Soennitiese fundamentalisme "in Pakistan en 'n groot deel van die Arabiese wêreld" is "ver van polities rewolusionêr" en is daarop gerig om die politieke bestel te islamiseer eerder as om dit deur 'n rewolusionêre stryd te verander, terwyl die sjiïtiese opvatting van 'n politieke Islam sterk deur [[Roeholla Chomeini]] en sy klem op die onderdrukking van die armes en die klassestryd beïnvloed is.<ref name=Nasr>{{Cite book |author-last=Nasr |author-first=Vali |year=2007 |chapter=The Battle of Islamic Fundamentalisms |title=The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future |location=New York en Londen |publisher=W. W. Norton |pages=148-149 |isbn=978-0-393-06211-3}}</ref> Die uitdrukking "sjiïtiese djihadisme" is veral sedert die Irakse Oorlog gebruik om die sjiïtiese gewapende groepe aan te dui wat teen die koalisiemagte in Irak opgetree het, soos die Mahdi-leër, Asaib Ahl al-Haq, die Kataib Hezbollah, die Badr-organisasie en die Brigade van die Beloofde Dag.<ref name=Caillet>{{Cite web |author-last=Caillet |author-first=Romain |title=Le « Jihad chiite » en Syrie et en Irak |url=http://jihadologie.blogs.liberation.fr/2018/04/12/le-jihad-chiite-en-syrie-et-en-irak/ |website=jihadologie.blogs.liberation.fr |date=12 April 2018}}</ref> Die Islamkundige Romain Caillet beskryf dit as 'n vorm van Islamitiese terrorisme van sjiïtiese inspirasie wat steeds aktueel is. Voorbeelde wat gewoonlik met dié verskynsel verbind word, is die aanslag in die Rue de Rennes in 1986 deur [[Hezbollah]], die aanslag in Beiroet in Oktober 1983 waarin 58 Franse soldate gesterf het, en die aanslag in Buenos Aires in 1994. In 2012 is 'n aanslag in Bourgas in Bulgarye op Israeliese toeriste gepleeg wat 7 mense se lewens geëis en 32 beseer het; Hezbollah en Iran is as skuldig aangewys, en verskeie lande het daarna besluit om Hezbollah as 'n terreurorganisasie te klassifiseer.<ref name=Caillet/><ref name=NouvelObs>{{Cite web |title=La Bulgarie impute au Hezbollah l'attentat de Bourgas |url=https://www.nouvelobs.com/monde/20130205.REU6645/la-bulgarie-impute-au-hezbollah-l-attentat-de-bourgas |website=nouvelobs.com}}</ref><ref name=LMHezbollah>{{Cite news |title=Le Hezbollah classé organisation terroriste par l'UE |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2013/07/23/le-hezbollah-classe-organisation-terroriste-par-l-ue_3451432_3214.html |work=Le Monde |date=23 Julie 2013}}</ref> Die verskynsel het tydens die Siriese Burgeroorlog in 2014 nuwe stukrag gekry, toe verskeie sjiïtiese milisies aan die kant van die magte van Bashar al-Assad aan die geveg deelgeneem het met die verdediging van die heilige plekke van die sjiïtiese Islam, soos die mausoleum van Sayyida Zeinab suid van [[Damaskus]], as vernaamste doelwit.<ref name=Parisien>{{Cite web |title=Sayeda Zeinab, haut lieu de pèlerinage chiite près de Damas |url=http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/sayeda-zeinab-haut-lieu-de-pelerinage-chiite-pres-de-damas-22-02-2016-5568527.php |website=leparisien.fr |date=22 Februarie 2016}}</ref> Dit het tot al meer sektarisme gelei, veral teenoor die Soenniete, wat toenemend onder wandade van dié milisies gely het.<ref name=OLJ>{{Cite news |author=Constance Daire |title=D'une vengeance à l'autre : les représailles des milices chiites en Irak |url=https://www.lorientlejour.com/article/1033070/dune-vengeance-a-lautre-les-represailles-des-milices-chiites-en-irak.html |work=L'Orient-Le Jour |date=3 Februarie 2017}}</ref> Volgens Sabrina Mervin, 'n navorser by die Franse Nasionale Sentrum vir Wetenskaplike Navorsing en 'n kenner van die Sjia, kan die woord "djihadis" wel vir sjiïtiese gewapende bewegings soos Hezbollah gebruik word, maar dit is 'n woord wat dié bewegings selde van hulleself gebruik; bewus van hul minderheidskarakter, beskou die sjiïete die djihad steeds as verdedigend.<ref name=Dalle>{{Cite book |author1-last=Dalle |author1-first=Ignace |author2-last=Glasman |author2-first=Wladimir |title=Le cauchemar syrien |publisher=Fayard |date=2016 |page=251 |isbn=978-2-213-69901-1}}</ref> Die Duitse oriëntalis en joernalis Daniel Gerlach stel die woord "muqawamis" voor (van die Arabiese ''muqawama'', "verset") om sommige van die sjiïtiese gewapende groepe te beskryf, aangesien die diskoers van die verset volgens hom hul ideologie en propaganda meer bepaal as die djihad.<ref name=Zenith>{{Cite web |title=Are Shia Militias Jihadist? |url=https://magazine.zenith.me/en/politics/jihadism-vs-muqawamism |website=magazine.zenith.me |date=20 Desember 2017}}</ref> Ook ander skrywers beskou die ideologie van die verset as oorheersend onder sjiïtiese Islamitiese groepe en stel dieselfde woord ter wille van duidelikheid voor.<ref name=Zenith/> == Oortuigings == Volgens Shadi Hamid en Rashid Dar word die djihadisme gedryf deur die gedagte dat die djihad 'n "individuele verpligting" (''fard 'ayn'') is wat op alle Moslems rus. Dit staan teenoor die oortuiging van Moslems tot dusver, en van hedendaagse nie-djihadiste, dat die djihad 'n "gesamentlike verpligting" (''fard al-kifaya'') is wat op las van die wettige verteenwoordigers van die Moslem-gemeenskap uitgevoer word. Die djihadiste hou vol dat alle Moslems moet deelneem, omdat die huidige Moslem-leiers volgens hulle onwettig is en nie die gesag het om geregverdigde geweld te gelas nie.<ref name=HamidDar>{{Cite web |author1-last=Hamid |author1-first=Shadi |author2-last=Dar |author2-first=Rashid |title=Islamism, Salafism, and jihadism: A primer |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/07/15/islamism-salafism-and-jihadism-a-primer/ |publisher=Brookings Institution |date=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste beginsel van die djihadisme is dat daar 'n sameswering bestaan om Islam te vernietig, en dat die samesweerderlande die Christelike "kruisvaarderlande" en hul Joodse en sionistiese bondgenote in Israel is.<ref name=Brachman/> Vir die Koeweitse teoretikus Hamid al-Ali moet die sjiïete by dié vyande van Islam gevoeg word.<ref name=Brachman/> === Die ontwikkeling van die djihadbegrip === Verskeie waarnemers het op die ontwikkeling in die reëls van die djihad gewys – van die oorspronklike "klassieke" leer tot dié van die een-en-twintigste-eeuse salafistiese djihadisme.<ref name=Ajjoub>{{Cite book |author-last=Ajjoub |author-first=Orwa |year=2021 |title=The Development of the Theological and Political Aspects of Jihadi-Salafism |location=Lund |publisher=Center for Middle Eastern Studies |pages=1-28 |isbn=978-91-7895-772-9}}</ref> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – aangebring deur Islamiste wat andersins enige nuwigheid in die godsdiens veroordeel – wat eens "ondenkbaar" was, "genormaliseer". "Die blote gedagte dat Moslems hulleself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was eers in die vroeë 1990's dat enigiemand enige plek probeer het om die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, te regverdig."<ref name=Kadri>{{Cite book |author-last=Kadri |author-first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0-09-952327-7 |pages=150-151, 172-175}}</ref> Die eerste of "klassieke" leer van die djihad, wat teen die einde van die agtste eeu ontwikkel is, het die "djihad van die swaard" eerder as die "djihad van die hart" beklemtoon,<ref name=LewisPol>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |year=1988 |title=The Political Language of Islam |page=72 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-47693-6}}</ref> maar het talle regsbeperkinge bevat wat uit uitlegte van sowel die Koran as die hadith ontwikkel is, soos gedetailleerde reëls oor die aanvang, die voer en die beëindiging van 'n djihad, die behandeling van gevangenes en die verdeling van buit. Tensy daar 'n skielike aanval op die Moslem-gemeenskap was, was die djihad nie 'n persoonlike verpligting nie, maar 'n gesamentlike een,<ref name=Khadduri>{{Cite book |author-last=Khadduri |author-first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |year=1955 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |page=60}}</ref> wat "op die weg van God" gekwyt moes word en slegs deur die kalief gelas kon word, "wie se diskresie oor die voer daarvan feitlik onbeperk was".<ref name=Kadri/> Martelaarskap wat uit 'n aanval op die vyand sonder ag op 'n mens se eie veiligheid voortgekom het, is as lofwaardig beskou, maar om deur 'n mens se eie hand te sterf, het 'n besondere plek in die hel verdien.<ref name=LewisAss>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |title=The Assassins: A Radical Sect in Islam |year=2003 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0-7867-2455-0}}</ref> Geleerdes soos Abul A'la Maududi, Abdullah Azzam en Roeholla Chomeini, sowel as die leiers van al-Kaïda en ander, meen dat 'n verdedigende wêreldwye djihad 'n persoonlike verpligting is, wat beteken dat geen kalief of Moslem-staatshoof dit hoef af te kondig nie; dat om jouself in die proses van die dood van die vyand te dood, 'n daad van martelaarskap is wat 'n besondere plek in die hemel besorg eerder as in die hel; en dat die dood van Moslem-omstanders nie dade van djihad in die wiele behoort te ry nie.<ref name=Habeck/><ref name=Gorka>{{Cite web |title=Understanding History's Seven Stages of Jihad |author-last=Gorka |author-first=Sebastian |date=3 Oktober 2009 |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/understanding-history%E2%80%99s-seven-stages-of-jihad |website=Combating Terrorism Center}}</ref> Die militêre ontleder Sebastian Gorka beskryf die nuwe uitleg van die djihad as die "opsetlike teiken van burgerlikes deur 'n nie-staatsakteur met onkonvensionele middele".<ref name=Gorka/> Daar word aangeneem dat al-Kaïda se afsplitsings en mededingers, die Djama'at al-Tawhid wal-Djihad en die Islamitiese Staat, swaar beïnvloed is deur 'n werk oor die djihad uit 2004 met die titel ''Idarat at-Tawahhush'' ("Die bestuur van barbaarsheid") deur Abu Bakr Naji, wat bedoel was om 'n strategie te bied om 'n nuwe kalifaat te skep deur eers "lewensbelangrike ekonomiese en strategiese teikens" te vernietig en die vyand met wreedheid skrik aan te jaag om sy wil te breek.<ref name=Ajjoub/><ref name=Wright2014>{{Cite magazine |author-last=Wright |author-first=Lawrence |title=ISIS's Savage Strategy in Iraq |url=http://www.newyorker.com/news/daily-comment/isiss-savage-strategy-in-iraq |magazine=The New Yorker |date=16 Junie 2014}}</ref> Die teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is as een van die sleutelteoretici agter die moderne djihadistiese geweld uitgewys.<ref name=Ajjoub/><ref name=Bunzel>{{Cite journal |author-last=Bunzel |author-first=Cole |date=18 Februarie 2016 |title=The Kingdom and the Caliphate: Duel of the Islamic States |journal=Carnegie Papers |volume=265 |pages=1-43 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |location=Washington, D.C.}}</ref> Sy teologiese en regsgeleerde regverdigings het Abu Musab al-Zarqawi beïnvloed, sowel as verskeie ander djihadistiese terreurgroepe, waaronder die Islamitiese Staat en Boko Haram. Zarqawi het 'n manuskrip van 579 bladsye met al-Muhajir se idees – in Arabies bekend as ''Fiqh al-Dima'', oftewel "die regsleer van die bloed" – in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur die Islamitiese Staat ingespan is.<ref name=Ajjoub/><ref name=AtlanticMuhajir>{{Cite magazine |author1-last=al-Saud |author1-first=Abdullah K. |author2-last=Winter |author2-first=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref><ref name=GuardianMuhajir>{{Cite news |author-last=Townsend |author-first=Mark |date=13 Mei 2018 |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Die boek is deur die terreurbestrydingskenner Orwa Ajjoub beskryf as 'n werk wat "selfmoordoperasies, die verminking van lyke, onthoofding en die dood van kinders en nie-vegtendes" rasionaliseer en regverdig.<ref name=Ajjoub/> Charlie Winter beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afskuwelike dade te regverdig" en skryf dat al-Muhajir 'n manier gebied het "om feitlik enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word".<ref name=AtlanticMuhajir/> == Teenstanders == In die raamwerk van hul strewe om 'n Islamitiese staat te herstel wat die sjaria toepas, verset die Soennitiese djihadiste hulle teen elke vorm van sekulêre regering – of dit nou die [[demokrasie]], die kommunisme of die Ba'athisme is – sowel as teen elke soort nie-Moslem politieke orde.<ref name=IBP>{{Cite book |title=Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook |publisher=International Business Publications |year=2011 |isbn=978-1-4387-2472-0 |page=59}}</ref> Die Soennitiese Islamitiese teenstand teen die bewind van die Siriese Ba'ath-party het kort ná die staatsgreep van 1963 ontwikkel, wat [[Sirië]] in 'n nasionalistiese, sosialistiese en sekulêre staat omskep het. Nadat [[Hafez al-Assad]] in 1970 die onbetwiste leier van die party en die staat geword het, het die toenemende sigbaarheid van Alawitiese oorheersing en kliekbevoordeling tot groeiende wrewel gelei, wat uiteindelik in die Islamitiese opstande van 1976 tot 1982 uitgeloop het. Die "Islamitiese Front", 'n koalisie van Islamitiese organisasies onder leiding van die Siriese Moslembroederskap, het 'n groot rol in die verspreiding van die opstande gespeel en 'n djihad verklaar om die Ba'athistiese bewind omver te werp. Die opstande is wreed onderdruk in die slagting van Hama in 1982, waarin tussen 20&nbsp;000 en 40&nbsp;000 mense gesterf het.<ref name=Lefevre>{{Cite book |author-last=Lefèvre |author-first=Raphaël |title=Ashes of Hama: The Muslim Brotherhood in Syria |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-933062-1 |location=New York |pages=43-133}}</ref> Tydens die Siriese opstand van 2011 het die Moslembroederskap 'n sleutelrol in die anti-Assad-betogings naas die sekulêre opposisie gespeel. Buitelandse vrywilligers het in 2012 Sirië begin binnekom, en die al-Nusra-front, die Siriese tak van al-Kaïda, was een van die grootste djihadistiese faksies in die burgeroorlog.<ref name=Telegraph>{{Cite web |date=2 Desember 2012 |title=Inside Jabhat al Nusra – the most extreme wing of Syria's struggle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9716545/Inside-Jabhat-al-Nusra-the-most-extreme-wing-of-Syrias-struggle.html |work=The Daily Telegraph}}</ref> Reeds in die 1980's het Osama bin Laden preke gelewer waarin hy die Irakse president [[Saddam Hoesein|Saddam Hoesein]] as 'n afvallige veroordeel en die Ba'athistiese Irak as 'n "ateïstiese regime" met hegemoniese ambisies in die Golfstreek gebrandmerk het; volgens sy wêreldbeskouing is "die sosialiste ongelowiges waar hulle ook al is".<ref name=FoxNews>{{Cite news |title=Israel: Iraq Aids Palestinian Terror, But No Links to Al Qaeda |work=Fox News |date=1 Februarie 2003 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,77248,00.html}}</ref> Tydens die Sowjet-Afghaanse Oorlog is Moslems wêreldwyd deur die Golfstate, Egipte, Pakistan, Marokko, [[Jordanië]] en verskeie pro-Westerse Arabiese lande aangemoedig om 'n djihad te voer om die kommunistiese indringers in Afghanistan te verslaan. Die Verenigde State en sy bondgenote het die Islamitiese rewolusionêre gesteun om die bedreiging van die "goddelose kommunisme" die hoof te bied, deur die Afghaanse ''mudjahidien'' van geld, materieel en opleiding te voorsien. Honderdduisende vrywilligers is uit verskeie lande gewerf. Ná die omverwerping van die kommunistiese regime en die ontbinding van die Sowjetunie het baie buitelandse djihadiste wat in die transnasionale netwerke van al-Kaïda saamgetrek is, hul stryd as deel van 'n "wêreldwye djihad" begin beskou, wat hulle uiteindelik in die 1990's met die Verenigde State in botsing gebring het.<ref name=Williams/> Ná die uitbreek van die Siriese opstand in 2011 het die opstand teen die Assad-bewind in 'n sektariese burgeroorlog ontaard waarin die Soennitiese Islamitiese faksies hulle teen die sjiïtiese milisies met Iranse steun gestel het. In Egipte het die Moslembroederskap tot 'n djihad teen die Siriese regering en sy Iranse bondgenote opgeroep en Hezbollah daarvan beskuldig dat dit 'n "sektariese oorlog" voer. Saoedi-Arabië het eweneens verskeie djihadistiese faksies teen die Assad-bewind gesteun en die stryd as deel van sy breër proksiekonflik met [[Iran]] beskou. Soennitiese buitelandse djihadiste het na Sirië saamgetrek uit Saoedi-Arabië, Bahrein, Jemen, Koeweit, Tunisië, Libië, Egipte, Marokko en ander Arabiese state, sowel as uit Tsjetsjnië, Pakistan, Afghanistan en Westerse lande.<ref name=Hosenball>{{Cite news |author-last=Hosenball |author-first=Mark |date=1 Mei 2014 |title=In Iraq and Syria, a resurgence of foreign suicide bombers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-security-iraq-suicidebombs-idUSBREA400ZO20140501}}</ref> == Verspreiding via die internet == Hoewel die djihadisme hom oorspronklik tot 'n hoofsaaklik Arabiessprekende gehoor gerig het, kom djihadistiese propaganda met die opkoms van die [[internet]] ook in tale soos Frans, Engels, Duits en Spaans voor.<ref name=Guerin>{{Cite book |author1=Michel Guérin |author2=Jean-Luc Marret |title=Histoires de Djihad |publisher=Des Équateurs |year=2014}}</ref> Die oorredingskrag van die djihadisme, en die ontstellende eenvoud daarvan, ontwikkel so deur 'n multimedia-propaganda wat in die teken staan van 'n strewe om die djihadisme te verwêreldlik.<ref name=Salazar>{{Cite book |author=Philippe-Joseph Salazar |title=Paroles armées : Comprendre et combattre la propagande terroriste |publisher=Lemieux |year=2015}}</ref> Om hul dade van godsdienstige geweld te regverdig, steun djihadistiese individue en netwerke op die nie-bindende genre van Islamitiese regsliteratuur, die ''[[fatwa]]'', soos ontwikkel deur salafisties-djihadistiese regsgesagte, wie se geskrifte via die internet gedeel en versprei word.<ref name=French2020>{{Cite book |author-last=French |author-first=Nathan S. |year=2020 |chapter=A Jihadi-Salafi Legal Tradition? Debating Authority and Martyrdom |title=And God Knows the Martyrs: Martyrdom and Violence in Jihadi-Salafism |location=Oxford en New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190092153.003.0002 |pages=36-69 |isbn=978-0-19-009215-3}}</ref> Aan die einde van 2011 het die Amerikaanse regering opgemerk dat djihadistiese bewegings [[X (sosiale netwerk)|Twitter]] begin gebruik om hul nuus te versprei; volgens die kenner Romain Caillet het hulle van die begin van 2013, toe die massagebruik van die netwerk begin het, tot September 2014 byna volkome ongestraf gebly.<ref name=Vespa>{{Cite web |author=Xavier Vespa |title=Le gouvernement américain veut museler Twitter |url=http://twitteradar.com/le-gouvernement-americain-veut-museler-twitter/twitter-ailleurs |website=Twitteradar |date=2 Januarie 2012}}</ref> Twitter het later aangekondig dat dit 235 000 rekeninge in die eerste helfte van 2016 en 377 000 in die tweede helfte geskrap het. Dié optrede het daartoe gelei dat die netwerk minder gebruik is, veral ten gunste van [[Telegram]].<ref name=LMTwitter>{{Cite news |author=William Audureau |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2017/03/22/pour-les-djihadistes-la-dynamique-est-plutot-d-abandonner-twitter_5099068_4408996.html |title=« Pour les djihadistes, la dynamique est plutôt d'abandonner Twitter » |work=Le Monde |date=22 Maart 2017}}</ref> In 2020 is djihadistiese propaganda ook op minder bekende geënkripteerde boodskapdienste aangetref.<ref name=Parisien2020>{{Cite news |author-last=Wintrebert |author-first=Hugo |title=Ils combattent Daech depuis leur chambre |work=Le Parisien |date=14 Februarie 2020 |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/terrorisme-ces-anonymes-qui-traquent-les-djihadistes-de-daech-sur-internet-15-02-2020-8260242.php}}</ref> == Djihadisme in Europa == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em" |+ Djihadistiese terugkeerders na Wes-Europa (stand: 2018)<ref name=CookVale>{{Cite book |author1=Joana Cook |author2=Gina Vale |title=From Daesh to "diaspora". Tracing the women and minors of Islamic State |publisher=ICSR, King's College |location=Londen |year=2018 |page=17}}</ref> ! Land !! Aantal !! Persentasie |- | [[Frankryk]] || 1 910 || 32 % |- | [[Duitsland]] || 950 || 16 % |- | [[Verenigde Koninkryk]] || 850 || 14,5 % |- | [[België]] || 498 || 8,5 % |- | [[Swede]] || 310 || 5 % |- | [[Nederland]] || 300 || 5 % |- | [[Spanje]] || 230 || 4 % |- | [[Denemarke]] || 145 || 2,5 % |} Sedert 11 September 2001 het meer as 150 Islamities gemotiveerde aanslae in Europa plaasgevind, waarin ongeveer 800 mense gesterf en ongeveer 5 000 beseer is.<ref name=Reynie>{{Cite book |author-last=Reynié |author-first=Dominique |title=Les attentats islamistes dans le monde 1979-2021 |publisher=Fondation pour l'innovation politique |date=2021 |page=9 |url=https://www.fondapol.org/app/uploads/2021/09/enquete-terrorisme-2021-cahiers-fr-2021-11-15-wg.pdf}}</ref> Voorbeelde is die aanslae in [[Madrid]] (2004), [[Londen]] (2005), op ''[[Charlie Hebdo]]'' (2015), in [[Kopenhagen]] (2015), [[Berlyn]] (2016), [[Brussel]] (2016), [[Nice]] (2016), [[Barcelona]] (2017), Londen (2017), [[Manchester]] (2017) en [[Wene]] (2020). Dit maak die djihadisme 'n eersterangse uitdaging vir die politiek, die samelewing en die demokrasie in Europa.<ref name=Micheron>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Die aanslag op ''Charlie Hebdo'' op 7 Januarie 2015 in [[Parys]] is deur 'n djihadistiese groep met bande met al-Kaïda opgeëis,<ref name=LMCharlie>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/14/aqpa-revendique-l-attaque-contre-charlie-hebdo_4555720_3224.html |title=Al-Qaida dans la péninsule Arabique revendique l'attaque contre « Charlie Hebdo » |work=Le Monde |date=14 Januarie 2015}}</ref> terwyl die dader van die gyselaardrama in die Hyper Cacher-winkel homself as verbonde aan die Islamitiese Staat voorgehou het.<ref name=LMCoulibaly>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/11/dans-un-enregistrement-amedy-coulibaly-revendique-l-attentat-de-montrouge_4553648_3224.html |title=Dans une vidéo posthume, Amedy Coulibaly revendique l'attentat de Montrouge |work=Le Monde |date=11 Januarie 2015}}</ref> Die aanslae van 13 November 2015 in Parys en Saint-Denis en dié van 14 Julie 2016 in Nice is eweneens deur die Islamitiese Staat opgeëis.<ref name=LPParis>{{Cite news |url=http://www.lepoint.fr/societe/attentats-a-paris-l-etat-islamique-revendique-les-attaques-14-11-2015-1981610_23.php |title=Attentats à Paris : l'État islamique revendique les attaques |work=Le Point |date=14 November 2015}}</ref> In 2018 het Joana Cook en Gina Vale 'n ondersoek gepubliseer wat sowat 6 000 mense ingesluit het wat na Irak of Sirië gereis het, hulle daar by die Islamitiese Staat aangesluit het en daarna na hul tuisland teruggekeer het. Negentig persent van hulle kom uit agt lande van die [[Europese Unie]].<ref name=CookVale/> Gemeet aan die grootte van die bevolking staan België, Swede en Denemarke boaan die lys; van dié lande het die twee Skandinawiese lande geen koloniale verlede nie en tel hul samelewings onder die mees egalitêre ter wêreld.<ref name=Micheron12>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |pages=12-13 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> In Frankryk blyk ekstreme Islamiste eerder uit groepies, families en vriendekringe gewerf te word wat dikwels uit bepaalde stadswyke kom, maar wat nie noodwendig die maatskaplik mees randstandiges is nie. Ook in Duitsland kom slegs 3 persent van die statisties aangetekende djihadiste uit die oostelike deelstate en Oos-Berlyn, maar 30 persent uit die ekonomies voorspoedige Noordryn-Wesfale; en ook uit die ekonomies swak Belgiese streek Wallonië het slegs enkeles na Sirië gereis.<ref name=Micheron15>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |page=15 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Volgens die Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz is sedert 2015 vyftien djihadisties gemotiveerde aanslae in Duitsland verhoed.<ref name=BfV2021>{{Cite web |url=http://www.verfassungsschutz.de/DE/themen/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/islamismus-und-islamistischer-terrorismus_node.html |title=Islamismus und islamistischer Terrorismus |date=1 Maart 2021 |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> In Swede het die veiligheidspolisie in 2017 berig dat die getal djihadiste in die land van ongeveer 200 in 2010 tot 'n paar duisend gestyg het.<ref name=Aftonbladet>{{Cite news |title=Säpochefen: "Det finns tusentals radikala islamister i Sverige" |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/a/OVQRq/sapochefen-tusentals-radikala-islamister-i-sverige |work=Aftonbladet |date=2017}}</ref> Volgens die Sweedse navorser Magnus Ranstorp is die salafistiese djihadisme antidemokraties en [[homofobie|homofobies]] en het dit die onderwerping van vroue ten doel, en staan dit daarom teenoor 'n maatskaplike orde wat op die demokrasie gegrond is.<ref name=DR>{{Cite news |title=Ekstremistisk islamisme vokser i Sverige |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/ekstremistisk-islamisme-vokser-i-sverige |work=DR |date=2018}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het 'n verslag bevind dat lande in die Midde-Ooste finansiële steun aan moskees en Islamitiese opvoedkundige instellings verskaf wat met die verspreiding van salafisties-djihadistiese materiaal verbind is.<ref name=BBCSaudi>{{Cite news |date=5 Julie 2017 |title=Saudi Arabia has 'clear link' to UK extremism, report says |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-40496778 |work=BBC News}}</ref> Ramings van die Duitse binnelandse intelligensiediens toon dat die salafistiese beweging in Duitsland van 3 800 aanhangers in 2011 tot 7 500 in 2015 gegroei het; die meeste werwing vind op die internet en op straat plaas en trek hoofsaaklik jongmense.<ref name=bfvSalafi>{{Cite web |title=Salafistische Bestrebungen – Inhalte und Ziele salafistischer Ideologie |url=http://www.verfassungsschutz.de/de/arbeitsfelder/af-islamismus-und-islamistischer-terrorismus/was-ist-islamismus/salafistische-bestrebungen |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> Volgens die Duitse Bundeszentrale für politische Bildung is byna alle djihadistiese terroriste salafiste, maar is nie alle salafiste terroriste nie.<ref name=Pfahl>{{Cite web |author-last=Pfahl-Traughber |author-first=Armin |date=9 September 2015 |title=Salafismus – was ist das überhaupt? |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/radikalisierungspraevention/211830/salafismus-was-ist-das-ueberhaupt |website=bpb.de}}</ref> In Frankryk is 'n salafisties-djihadistiese moskee in [[Marseille]] in Desember 2017 deur die owerhede gesluit omdat daar oor 'n gewelddadige djihad gepreek is,<ref name=Marseille>{{Cite web |date=12 Desember 2017 |title=Une mosquée salafiste fermée à Marseille sur ordre de la préfecture |url=https://www.20minutes.fr/societe/2186387-20171212-marseille-mosquee-salafiste-fermee-ordre-prefecture-police |website=20minutes.fr}}</ref> en in 2018 is die prediker Elhadi Doudi ná goedkeuring deur die Europese Hof vir Menseregte na Algerië gedeporteer.<ref name=Doudi>{{Cite web |date=20 April 2018 |title=La France expulse un imam salafiste vers l'Algérie pour ses prêches radicaux |url=https://www.france24.com/fr/20180420-imam-salafiste-marseille-france-algerie-justice-salafisme-doudi-expulsion-cedh-islam |website=France 24}}</ref> == Sosiologiese en sielkundige verklarings == Die djihadisme is veral in die [[diaspora]] buite die Moslem-wêreld aantreklik vir maatskaplik agtergestelde Moslems – oorwegend jong seuns uit voormalige immigrantefamilies – aangesien hulle hulle, weg van die alledaagse Islam van die Moslem-wêreld, met eiegekose brokstukke van die djihadistiese ideologie 'n wêreldbeeld op maat kan skep wat dit moontlik maak om hul eie waarneming van die maatskaplike leefwêreld volgens subjektief aanneemlike patrone te orden, die onbegryplike gevolglogies uit te lê, en hul eie begeertes en angste te verwerk. Die sendingsywer van baie djihadiste spruit daarby uit hul elitêre selfverstaan as voorbeeldige getuies van 'n "ware" Islam, oftewel as die avant-garde van 'n Islamitiese herlewing. Die kritiek en die geweld van die djihadisme rig hulle daarom, anders as sy propaganda en die openbare beeld daarvan, meerendeels teen die massa gewone Moslems self en teen die meerderheidsislam in al sy gedaantes.<ref name=Lohlker/> Europese djihadiste het dikwels 'n baie swak kennis van Arabies; hul indoktrinasie geskied dan deur benaderde vertalings van die propaganda wat op die internet beskikbaar is.<ref name=Guerin/> Die beweegredes vir dié radikalisering is uiteenlopend en kan om maatskaplike, kulturele, individuele, gesins- of sielkundige redes ontwikkel. Volgens internasionale studies speel 'n oorskatting of onderskatting van die self, die dubbele vervreemding van jongmense wat voel dat hulle nie aan hul woonland en ook nie aan die land van hul familie se herkoms behoort nie, ouderdom en 'n gevoel van slagofferskap 'n rol, sowel as die soeke na behoort aan 'n gemeenskap of gesin, 'n swak hantering van woede en 'n psigiatriese dimensie.<ref name=Guerin/> Kinders van immigrante is kultureel by die gasheersamelewing ingeskakel, maar struktureel nie, aangesien hulle dikwels ten opsigte van werk en behuising gediskrimineer word; dié teenstrydigheid tussen kulturele en strukturele integrasie kan die mees gefrustreerdes tot geweld aanspoor.<ref name=Schnapper>{{Cite book |author-last=Schnapper |author-first=Dominique |title=Qu'est-ce que l'intégration ? |publisher=Gallimard |year=2007 |pages=57, 82, 88, 194-195}}</ref> Die djihadisme geniet soms die voordeel van 'n modegier en kan vir 'n te liggelowige mens romanties voorkom; die werklikheid is dikwels minder roemryk en meer haglik, met sommige wat vir logistieke take aangewend word en ander wat gedood word.<ref name=Guerin/> Vir die antropoloog Loïc Le Pape stem dié vorm van radikale verbintenis nie ooreen met 'n klassieke godsdienstige bekering of met 'n sektariese militantisme nie: {{Aanhaling|teks=Dit verbind die krag van die godsdienstige gevoel met 'n politieke en militêre verbintenis. Die skielikheid van die radikaliseringstrajekte word verklaar deur die skynbare samehang van 'n denkstelsel wat uit los stukke saamgestel is. ... Die jong bekeerlinge tot die Islamitiese Staat steun op 'n verskraalde en gewelddadige lesing van die voorskrifte van Islam en verbind millennialistiese en apokaliptiese oortuigings met 'n [[samesweringsteorie|samesweringsdenke]] (die Jode, die Weste, die Illuminati) wat hulle met 'n growwe geopolitieke geskiedenis kombineer. Om die radikalisme tot 'n blote saak van godsdiens te herlei, is dus net so gewaag as om te meen dat die godsdiens nie een van die bepalende faktore daarvan is nie.|teken=Loïc Le Pape<ref name=LePape>{{Cite web |title=Le basculement vers le jihadisme n'est pas seulement religieux |url=http://www.liberation.fr/debats/2016/01/17/le-basculement-vers-le-jihadisme-n-est-pas-seulement-religieux_1427012 |website=liberation.fr |date=17 Januarie 2016}}</ref>}} == Veroordeling in die Moslem-wêreld == Volgens die politikoloog Barak Mendelsohn "verwerp die oorgrote meerderheid Moslems die djihadistiese sienings van Islam. Verder toon die geval van Saoedi-Arabië en ander Golfregimes dat state binnelandse legitimiteit deur ekonomiese ontwikkeling en maatskaplike verandering kan verwerf, eerder as op grond van godsdiens en vroomheid."<ref name=Mendelsohn2024/> Die gewelddadige djihadisme is in al sy vorme reeds in Januarie 2002 in die Mekka-manifes deur die Internasionale Islamitiese Geleerderaad skerp veroordeel en enige dekking deur Islam of die Koran is daaraan ontsê. Met die stelling "Djihad is nie terrorisme nie" word in die manifes 'n ongewapende djihad wat aan die vrede verbind is, van alle Moslems geëis.<ref name=Mekka>{{Cite journal |title=Terrorism: Islam's Viewpoint |journal=The Muslim World League Journal |date=Julie 2002 |url=http://muslimcanada.org/fiqhcouncil.html}}</ref> == Lys van konflikte == {| class="wikitable" ! Konflik !! Datums !! Betrokke groepe !! Land of lande |- | [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] || 1979-1989 || Afghaanse ''mudjahidien'' || [[Afghanistan]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1989-1992 || Afghaanse ''mudjahidien'' en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Kasjmir || 1990-hede || Lashkar-e-Taiba || [[Kasjmir]] |- | Somaliese Burgeroorlog || 1991-hede || Al-Shabaab || [[Somalië]] |- | Algerynse Burgeroorlog || 1991-2002 || Gewapende Islamitiese Groep || [[Algerië]] |- | Bosniese Oorlog || 1992-1995 || Bosniese ''mudjahidien'' || [[Bosnië en Herzegowina]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1992-1996 || [[Taliban]] en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Tsjetsjnië || 1994-2017 || ''Mudjahidien'' in [[Tsjetsjnië]] || [[Rusland]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1996-2001 || Taliban en al-Kaïda || Afghanistan |- | Al-Kaïda-opstand in Jemen || 1998-hede || [[Al-Kaïda]] || [[Jemen]] |- | Oorlog in Afghanistan || 2001-2021 || Taliban, al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Khorasan || Afghanistan |- | Opstand in die Magreb || 2002-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || Algerië, [[Mali]], Niger, Mauritanië, [[Tunisië]], [[Marokko]] en [[Libië]] |- | Irakse opstand || 2003-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || [[Irak]] |- | Opstand in die Noord-Kaukasus || 2009-2017 || Kaukasus-Emiraat en Islamitiese Staat || Rusland |- | Boko Haram-opstand || 2009-hede || [[Boko Haram]] || [[Nigerië]], Kameroen, Niger en Tsjad |- | Islamitiese opstand in die Sahel || 2011-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Sahel || Mali, Burkina Faso, Niger, Nigerië, Kameroen, Tsjad, Benin, Togo, Ghana en Ivoorkus |- | [[Siriese Burgeroorlog]] || 2011-2024 || Al-Kaïda, Hayat Tahrir al-Sham en Islamitiese Staat || [[Sirië]] |- | Oorlog teen die Islamitiese Staat || 2014-hede || [[Islamitiese Staat]] || |- | Konflik tussen die Islamitiese Staat en die Taliban || 2015-hede || Taliban en Islamitiese Staat || Afghanistan |} == Sien ook == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Djihad]] * [[Islamisme]] * [[Salafisme]] * [[Wahhabisme]] * [[Islamitiese Staat]] * [[Al-Kaïda]] * [[Boko Haram]] * [[Taliban]] * [[Terrorisme]] * [[Kruistog]] {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] [[Kategorie:Politiek]] hc3kwzb3a4sf9n2x7g3m1aqpwijfr31 2966796 2966795 2026-09-12T16:29:26Z Pynappel 70858 2966796 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die [[Sjahada|geloofsbelydenis]] in wit skrif op 'n swart agtergrond.]] '''Djihadisme''' is die ideologie van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op Islamitiese beginsels wil vestig.<ref name=Ahmad2024>{{Cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Aisha |title=Jihadist Governance in Civil Wars |date=27 Februarie 2024 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of International Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.763 |isbn=978-0-19-084662-6}}</ref><ref name=Mendelsohn2024>{{Cite journal |author-last=Mendelsohn |author-first=Barak |date=21 Maart 2024 |title=On the Horizon: The Future of the Jihadi Movement |journal=CTC Sentinel |volume=17 |issue=3 |pages=1–10 |location=West Point, New York |publisher=Combating Terrorism Center |url=https://ctc.westpoint.edu/wp-content/uploads/2024/03/CTC-SENTINEL-032024.pdf}}</ref> In 'n enger sin verwys dit na die oortuiging dat 'n gewapende konfrontasie 'n doeltreffende en teologies geldige metode is om sosiaal-politieke verandering in die rigting van 'n Islamitiese regeringstelsel teweeg te bring.<ref name=Sedgwick2015>{{Cite journal |author-last=Sedgwick |author-first=Mark |date=April 2015 |title=Jihadism, Narrow and Wide: The Dangers of Loose Use of an Important Term |journal=Perspectives on Terrorism |location=Den Haag |publisher=International Centre for Counter-Terrorism |volume=9 |issue=2 |pages=34-41 |issn=2334-3745}}</ref><ref name=Ashour2011>{{Cite journal |author-last=Ashour |author-first=Omar |date=Julie 2011 |title=Post-Jihadism: Libya and the Global Transformations of Armed Islamist Movements |journal=Terrorism and Political Violence |volume=23 |issue=3 |pages=377-397 |doi=10.1080/09546553.2011.560218 |issn=0954-6553}}</ref> Die woord is 'n [[neologisme]] wat van die begrip ''[[djihad]]'' afgelei is,<ref name=Larousse>{{Cite web |title=Djihadisme |url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/djihadisme/10910151 |website=larousse.fr}}</ref> wat nie beteken dat die ''djihad'' self noodwendig na geweld of oorlog verwys nie; die djihadisme is egter onmiskenbaar aan gewelddadige optrede verbind, vandaar die algemene gebruik van die uitdrukking "djihadistiese terrorisme".<ref name=Benichou>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=25 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die djihadisme is 'n ongelyksoortige militante ekstremistiese stroming binne die [[Soenni|Soennitiese]] [[Islamisme]] in sy salafistiese gedaante.<ref name=Lohlker>{{Cite web |author-last=Lohlker |author-first=Rüdiger |title=Dschihadismus |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/islamismus/39439/dschihadismus |work=Dossier Islamismus |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |date=7 November 2011}}</ref> Die aanhangers daarvan, die '''djihadiste''', gaan uit van 'n verlies aan mag, kultuur en invloed van [[Islam]] as godsdiens en as politieke stelsel wat deur [[globalisering]], modernisering en kapitalisme veroorsaak is, en lei daaruit die aanspraak af dat die [[Moslem]]s gesamentlik – en die djihadiste persoonlik – 'n herlewing van die "oer-Islam" moet bewerkstellig, hoewel in 'n radikaal salafistiese uitleg wat self eers in die moderne tyd ontstaan het.<ref name=Lohlker/> Hulle beroep hulle daarby op die Islamitiese begrip van die ''kleiner djihad'', wat hulle as die godsdienstige plig van elke Moslem tot 'n gewelddadige stryd ter verdediging van Islam teen ongelowiges uitlê – waaronder hulle benewens die aanhangers van ander godsdienste ook Moslems met afwykende oortuigings tel.<ref name=Lohlker/> Djihadistiese ideoloë stel die ''djihad'' voor as 'n "rewolusionêre stryd" teen die internasionale orde om die Moslem-wêreld onder [[Sjaria|Islamitiese reg]] te verenig.<ref name=Charters>{{Cite journal |author-last=Charters |author-first=David A. |date=6 Februarie 2007 |title=Something Old, Something New…? Al Qaeda, Jihadism, and Fascism |journal=Terrorism and Political Violence |publisher=Routledge |volume=19 |pages=65-93 |doi=10.1080/09546550601054832 |issn=0954-6553}}</ref> Die djihadisme het sy wortels in die [[ideologie|ideologiese]] ontwikkelinge van die Islamitiese herlewingsbeweging van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, wat in die loop van die twintigste en een-en-twintigste eeu tot die Qutbisme en die salafistiese djihadisme uitgegroei het.<ref name=Poljarevic>{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |volume=21 |pages=485-512 |doi=10.1163/9789004435544_026 |isbn=978-90-04-43554-4}}</ref><ref name=Jalal>{{Cite book |author-last=Jalal |author-first=Ayesha |year=2009 |chapter=Islam Subverted? Jihad as Terrorism |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |pages=239-301 |doi=10.4159/9780674039070-007 |isbn=978-0-674-03907-0}}</ref> Die Islamitiese organisasies wat aan die [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] van 1979 tot 1989 deelgeneem het, het die opkoms daarvan versterk, en sedertdien het dit in verskeie gewapende konflikte versprei.<ref name=Hekmatpour>{{Cite journal |author-last=Hekmatpour |author-first=Peyman |date=1 Januarie 2018 |title=What do we know about the Islamic Radicalism: A meta-analysis of academic publications |journal=113th Annual Meeting of the American Sociological Association}}</ref> Volgens een raming was djihadistiese groepe in 1990 by 5 persent van die burgeroorloë betrokke, maar teen 2014 by meer as 40 persent.<ref name=Fearon>{{Cite journal |author-last=Fearon |author-first=James D. |date=2017 |title=Civil War & the Current International System |journal=Daedalus |publisher=MIT Press |volume=146 |issue=4 |pages=20-22 |doi=10.1162/DAED_a_00456 |issn=0011-5266}}</ref> Die definisie van die djihadisme wissel egter van kenner tot kenner: vir sommige verwys die woord slegs na die salafistiese djihadisme, terwyl ander dit ook op nie-salafistiese bewegings toepas, veral [[Sjia|sjiïtiese]] bewegings.<ref name=iReMMO>{{Cite web |author1=Dominique Thomas |author2=Abdelasiem El Difraoui |author3=Marjane Kamal |title=Origines et manifestations du Djihadisme |publisher=Institut de recherche et d'études Méditerranée, Moyen-Orient |url=https://www.youtube.com/watch?v=dxoTLRBBYik |date=10 November 2013}}</ref><ref name=Therme>{{Cite web |author-last=Therme |author-first=Clément |title=Jihadist Ideology: The Anthropological Perspective |url=http://www.monde-diplomatique.fr/2011/09/THERME/20977 |website=monde-diplomatique.fr |date=2011}}</ref> == Terminologie == {{Hoofartikel|Djihad}} Die begrip ''djihad'' ("inspanning", "strewe", "stryd") is grondliggend aan Islam en het verskeie gebruike. Die tradisie onderskei die "groter ''djihad''", die innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, van die "kleiner ''djihad''", wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die pen of die tong (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die swaard (oorlogvoering). Laasgenoemde vorm het in die klassieke Islamitiese uitleg verowering en bekering beteken, gewoonlik met die uitsondering van die aanhangers van ander monoteïstiese godsdienste.<ref name=DLB>{{Cite encyclopedia |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref name=Bonner>{{Cite book |author-last=Bonner |author-first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2738-1 |page=13}}</ref> Moderniste onder die Moslem-geleerdes stel die militêre ''djihad'' oor die algemeen met verdedigende oorlogvoering gelyk.<ref name=Peters2015>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |year=2015 |chapter=The Doctrine of Jihad in Modern Islam |title=Islam and Colonialism: The Doctrine of Jihad in Modern History |location=Berlyn en Boston |publisher=De Gruyter |volume=20 |pages=105-124 |doi=10.1515/9783110824858.105 |isbn=978-3-11-082485-8}}</ref><ref name=Hallaq>{{Cite book |author-last=Hallaq |author-first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=334-338}}</ref> Die woord "djihadisme" is sedert die 1990's in gebruik, en het ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] in die Verenigde State veel wyer versprei geraak.<ref name=BBCwhat>{{Cite web |title=What is jihadism? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30411519 |website=BBC News |date=11 Desember 2014}}</ref><ref name=Kramer>{{Cite journal |author-last=Kramer |author-first=Martin |date=Lente 2003 |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |journal=Middle East Quarterly |volume=10 |issue=2 |pages=65-77 |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists}}</ref> Dit is die eerste keer deur die Indiese en Pakistanse massamedia gebruik, en deur Franse akademici, wat die presieser uitdrukking "salafisties-djihadisties" gebruik het.<ref name=BBCwhat/> Die geskiedkundige David A. Charters omskryf die djihadisme as "'n rewolusionêre program waarvan die ideologie radikale maatskaplike verandering in die Moslem-wêreld belowe ... [met] 'n sentrale rol vir die ''djihad'' as 'n gewapende politieke stryd om 'afvallige' regimes omver te werp, hul ongelowige bondgenote te verdryf, en sodoende Moslem-gebiede tot regering volgens Islamitiese beginsels te herstel".<ref name=Charters/> Volgens Reuven Firestone beskryf die woord, soos dit gewoonlik in die Westerse wêreld gebruik word, "militante Islamitiese bewegings wat as 'n bestaansbedreiging vir die Weste beskou word".<ref name=Firestone>{{Cite book |author-last=Firestone |author-first=Reuven |year=2012 |chapter="Jihadism" as a new religious movement |editor1-last=Hammer |editor1-first=Olav |editor2-last=Rothstein |editor2-first=Mikael |title=The Cambridge Companion to New Religious Movements |location=Cambridge en New York |publisher=Cambridge University Press |pages=263-285 |doi=10.1017/CCOL9780521196505.018 |isbn=978-0-521-19650-5}}</ref> David Romano, 'n navorser in die politieke wetenskap aan die McGill-universiteit, gebruik dit vir "'n individu of politieke beweging wat sy aandag, diskoers en aktiwiteite hoofsaaklik toespits op die voer van 'n gewelddadige, onversetlike veldtog wat hy 'n ''djihad'' noem".<ref name=Romano>{{Cite encyclopedia |author=David Romano |title=Jihadists in Iraq |editor1=John L. Esposito |editor2=Emad El-Din Shahin |encyclopedia=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2013 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.003 |isbn=978-0-19-539589-1}}</ref> Hy onderskei die djihadistiese diskoers, wat die ''djihad'' as 'n wêreldwye projek om die wêreld te hervorm aanbied, van die weerstandsdiskoers van groepe soos [[Hezbollah]], wat as 'n streeksprojek teen 'n bepaalde vyand aangebied word.<ref name=Romano/> Jarret Brachman beskou die woord as "lomp en omstrede", juis omdat dit die woord ''djihad'' bevat, wat vir die meeste Moslems na 'n geestelike arbeid aan die self verwys en een van die grondslae van 'n vroom lewe is.<ref name=Brachman>{{Cite book |author-last=Brachman |author-first=Jarret |title=Global Jihadism: Theory and Practice |publisher=Routledge |location=Londen |year=2008 |pages=4-5, 11-12 |isbn=978-0-415-45242-7}}</ref> Baie Moslems gebruik die woorde "djihadisme" en "djihadis" nie, omdat hulle nie van die verbintenis tussen onwettige geweld en 'n edel godsdienstige begrip hou nie, en verkies eerder woorde wat die betrokkenes se aanspraak ontken, soos "afwykendes".<ref name=BBCwhat/> [[Maajid Nawaz]], stigter van die anti-ekstremisme-denktenk Quilliam, omskryf die djihadisme as 'n gewelddadige onderafdeling van die Islamisme: "Islamisme [is] die begeerte om enige weergawe van Islam op enige samelewing af te dwing. Djihadisme is die poging om dit met geweld te doen."<ref name=Nawaz>{{Cite web |url=http://www.thedailybeast.com/admit-it-these-terrorists-are-muslims |title=Admit It: These Terrorists Are Muslims |work=The Daily Beast |author=Maajid Nawaz |date=14 Junie 2016}}</ref> "Djihad Cool" is 'n benaming vir die herbemarking van die militante djihadisme as modieus onder jonger mense, deur middel van verbruikerskultuur, [[sosiale media]], tydskrifte, [[Kletsrym|kletsrym]]-video's, speelgoed en propagandavideo's.<ref name=Emerson>{{Cite web |url=http://www.familysecuritymatters.org/publications/detail/jihad-is-cool-jihadist-magazines-recruit-young-terrorists |title=Jihad is Cool: Jihadist Magazines Recruit Young Terrorists |work=Family Security Matters |author=Steve Emerson |date=15 April 2013}}</ref><ref name=npr>{{Cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125186382 |title=Jihadi Cool: Terrorist Recruiters' Latest Weapon |work=National Public Radio |author=Dina Temple-Raston |date=6 Maart 2010}}</ref> Dit is 'n [[subkultuur]] wat hoofsaaklik op mense in ontwikkelde lande toegepas word wat gewerf word om na konflikgebiede te reis.<ref name=npr/> == Geskiedenis == === Ideologiese wortels === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|links|duimnael|Die Egiptiese Moslem-geleerde Sayyid Qutb het met sy tronkgeskrifte die ideologiese grondslag van die salafisties-djihadistiese beweging gelê.]] Islamitiese ekstremisme dateer terug tot die vroeë geskiedenis van Islam met die verskyning van die [[Kharidjiete]] in die sewende eeu.<ref name=Izutsu>{{Cite book |author-last=Izutsu |author-first=Toshihiko |year=2006 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (''Kāfir''): The Khārijites and the origin of the problem |location=Tokio |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies |pages=1-20 |isbn=983-9154-70-2}}</ref> Hulle het hulle tydens die eerste Islamitiese burgeroorlog van sowel die Soenniete as die Sjiïete afgeskei en was veral bekend vir 'n radikale benadering tot die ''takfir'' – die verklaring dat 'n ander Moslem 'n ongelowige is – waarvolgens hulle sowel Soennitiese as sjiïtiese Moslems tot ongelowiges of vals Moslems verklaar het en hulle gevolglik weens hul vermeende afvalligheid die dood waardig geag het.<ref name=Izutsu/> Onder die vroeëre Moslem-geleerdes en teoloë wat 'n diepgaande invloed op die Islamitiese fundamentalisme en op die ideologie van die hedendaagse djihadisme gehad het, tel die middeleeuse denkers [[Ibn Taymiyyah]], Ibn Kathir en [[Wahhabisme|Muhammad ibn Abd al-Wahhab]], naas die moderne Islamitiese ideoloë Muhammad Rashid Rida, [[Sayyid Qutb]] en Abul Ala Maududi.<ref name=Habeck>{{Cite book |author-last=R. Habeck |author-first=Mary |title=Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0-300-11306-4 |location=Londen |pages=17-18, 42}}</ref><ref name=Jalal/> Onder die invloedrykste ideologiese wortels van die djihadisme word die [[Wahhabisme]] gereken, wat in die agtiende eeu op die Arabiese Skiereiland ontstaan het, sowel as die [[Moslembroederskap]], wat in 1928 in [[Egipte]] gestig is, en die Pakistanse eweknie daarvan, die Jamaat-e-Islami van Maududi.<ref name=Wohler>{{Cite book |author-last=Wöhler-Khalfallah |author-first=Khadija Katja |title=Islamischer Fundamentalismus: Von der Urgemeinde bis zur Deutschen Islamkonferenz |publisher=Hans Schiler |location=Berlyn |year=2009 |pages=70-180 |isbn=978-3-89930-229-5}}</ref><ref name=Lacroix>{{Cite journal |author1=Laurent Bonnefoy |author2=Stéphane Lacroix |title=Le problème saoudien. Le wahhabisme, rempart ou inspirateur de l'État islamique ? |journal=Revue du crieur |issue=3 |date=Maart 2016 |pages=41-42}}</ref> Sayyid Qutb, 'n Egiptiese ideoloog en 'n vooraanstaande leier van die Moslembroederskap, was in die 1960's 'n invloedryke voorstander van 'n pan-Islamitiese ideologie.<ref name=Polk>{{Cite book |author-last=Polk |author-first=William R. |year=2018 |chapter=The Philosopher of the Muslim Revolt, Sayyid Qutb |title=Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North |location=New Haven en Londen |publisher=Yale University Press |pages=370-380 |doi=10.2307/j.ctv1bvnfdq.40 |isbn=978-0-300-22290-6}}</ref> Hy was die eerste om dié beginsels, wat ander Moslems tot ongelowiges verklaar, uiteen te sit in sy hoofwerk ''Fi zilal al-Qur'an'' ("In die skaduwee van die Koran") en sy manifes ''Ma'alim fi'l-tariq'' ("Mylpale") van 1966, wat gelei het tot sy teregstelling deur die Egiptiese regering van [[Gamal Abdel Nasser]] in daardie jaar.<ref name=Cook2015>{{Cite book |author-last=Cook |author-first=David |year=2015 |chapter=Radical Islam and Contemporary Jihad Theory |title=Understanding Jihad |location=Berkeley |publisher=University of California Press |edition=2de |pages=93-127 |isbn=978-0-520-28732-7}}</ref><ref name=Moussalli>{{Cite book |author-last=Moussalli |author-first=Ahmad S. |year=2012 |chapter=Sayyid Qutb: Founder of Radical Islamic Political Ideology |editor-last=Akbarzadeh |editor-first=Shahram |title=Routledge Handbook of Political Islam |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=9-26 |isbn=978-1-138-57782-4}}</ref> Volgens Qutb het die Moslem-gemeenskap (''oemma'') reeds eeue tevore opgehou bestaan en na die ''jahiliyyah'' – die voor-Islamitiese tydperk van onkunde – teruggekeer, omdat dié wat hulleself Moslems noem, versuim het om die Islamitiese reg na te kom.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Om Islam te herstel, het hy voorgestel dat die moderne samelewing verwerp word, dat 'n [[avant-garde]] na die voorbeeld van die vroeë Moslem-geslagte gevorm word, dat Islam verkondig word, en dat die gelowige hom op armoede en selfs die dood voorberei met die oog op 'n ''djihad'' teen wat hy as 'n ''jahili''-regering en -samelewing beskou het, en die omverwerping daarvan.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Die Qutbisme is deur baie vooraanstaande Moslem-geleerdes sowel as deur ander lede van die Egiptiese Moslembroederskap, soos Yusuf al-Qaradawi, veroordeel.<ref name=Moussalli/> Ná Qutb se teregstelling het [[Ayman al-Zawahiri]] die Egiptiese Islamitiese Djihad gestig, 'n organisasie wat die regering wou vervang met 'n Islamitiese staat wat Qutb se idees sou weerspieël.<ref name=Wright>{{Cite book |title=The Looming Tower |author=Lawrence Wright |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=0-375-41486-X |chapter=2}}</ref> Onder die vroeë djihadistiese groepe tel at-Takfir wa-l-Hidjra en al-Djihad, wat in die 1970's as afsplitsings van die Moslembroederskap gestig is en met terreuraanvalle op verskeie Egiptiese staatsamptenare die aandag getrek het, waaronder die moord op president [[Anwar Sadat]] in 1981.<ref name=Wohler/> Dit was veral dié sluipmoord wat die djihadisme internasionaal bekend gemaak het, aangesien die dadergroep sy beweegredes uitvoerig geformuleer het.<ref name=Jansen>{{Cite journal |author-last=Jansen |author-first=Johannes J. G. |title=The Creed of Sadat's Assassins. The Contents of "The Forgotten Duty" analysed |journal=Die Welt des Islams |volume=25 |year=1985 |pages=1-30}}</ref><ref name=Peters160>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam |publisher=Markus Wiener |location=Princeton |year=2005 |pages=160-167}}</ref> Die uitleg van die ideologiese grondslae van die djihadisme verskil. Vir die politikoloog [[Antoine Sfeir]] is die djihadisme in die loop van die oorlog in [[Afghanistan]] in die 1980's gebore, as die vrug van 'n sintese tussen die tradisionalistiese Wahhabitiese stroming en die strategie van die Moslembroederskap.<ref name=Sfeir>{{Cite web |title=Islam – Salafisme, jihadisme |url=https://antoinesfeir.wordpress.com/decryptages/salafisme/ |website=Die blog van Antoine Sfeir |author=Antoine Sfeir}}</ref> Vir Anne-Clémentine Larroque is die djihadisme nie "wesenseie aan die godsdiens" nie, maar 'n hedendaagse beweging wat uit die stellings van twee groot ideoloë voortkom: Qutb, wat in die 1960's die terugkeer tot 'n politieke Islam geteoretiseer het waarin die ''djihad'' 'n sentrale plek inneem, en Maududi, wat in dieselfde tydperk die stryd om die skepping van 'n Pakistanse Islamitiese staat bepleit het.<ref name=Larroque>{{Cite web |author1=Eugénie Bastié |author2=Anne-Clémentine Larroque |url=http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2014/08/08/31002-20140808ARTFIG00116-hamas-freres-musulmans-djihadistes-les-differents-visages-de-l-islamisme.php |title=Hamas, Frères musulmans, djihadistes : les différents visages de l'islamisme |work=FigaroVox |date=8 Augustus 2014}}</ref> Volgens die akademikus Stéphane Lacroix het die djihadisme 'n geslagslyn wat van dié van die [[Salafisme]] en die Wahhabisme onderskei moet word: dit staan eerder in die intellektuele erfenis van die moderne Islamitiese bewegings, en ontstaan in die 1950's en 1960's onder Qutb se pen as "'n rewolusionêre variant van die Islamisme". Eers in die 1990's, onder godsdienstige ideoloë soos Abu Qatada en die Palestynsgebore Abu Muhammad al-Maqdisi, het die djihadistiese diskoers gesalafiseer, 'n ontwikkeling wat sy hoogtepunt met die koms van die [[Islamitiese Staat]] bereik het. Lacroix beklemtoon dat dié wat die djihadistiese leer vasgelê het, oorwegend Egiptenaars, Siriërs en Palestyne was.<ref name=Lacroix/> Die herkoms van die ideologie word verskillend beoordeel. Vir die Franse antiterreurregter David Bénichou het die djihadisme sy wortels in die [[Koran]] en die [[Hadit|hadith]].<ref name=Benichou329>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=329 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die geskiedkundiges Ladan en Roya Boroumand meen daarenteen dat die bron van die djihadiste se ideologie nie die Koran is nie, maar die leninisme, die [[fascisme]] en die [[totalitarisme|totalitêre]] strominge van die twintigste eeu.<ref name=Boroumand>{{Cite journal |author1=Ladan Boroumand |author2=Roya Boroumand |title=Terror, Islam, and Democracy |journal=Journal of Democracy |volume=13 |issue=2 |date=April 2002}}</ref> Die sosioloog Farhad Khosrokhavar sien in die djihadisme "die mees uitgewerkte totalitêre ideologie sedert die [[kommunisme]] en die nasionaal-sosialisme", en merk op dat sommige djihadiste selfs sjiïete kan wees; volgens hom neem die djihadistiese ideoloë Westerse ekstremistiese idees op, veral dié van die uiterste linkervleuel en die uiterste regtervleuel.<ref name=Khosro>{{Cite web |url=http://www.ehess.fr/fr/enseignement/enseignements/2010/ue/1075/ |title=L'idéologie du jihadisme |website=ehess.fr}}</ref> Vir [[Olivier Roy]] is die djihadiste bowenal deur radikaliteit en geweld geboei, en nie deur Islam as sodanig nie; hy praat daarom van 'n "islamisering van die radikaliteit", teenoor die "radikalisering van Islam" wat deur die Islamkundige Gilles Kepel verdedig word.<ref name=RoyLM>{{Cite news |author=Olivier Roy |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2016/10/12/pour-olivier-roy-l-islam-n-explique-pas-le-terrorisme_5012540_3232.html |title=Pour Olivier Roy, l'islam n'explique pas le terrorisme |work=Le Monde |date=12 Oktober 2016}}</ref> 'n Verklaring wat vir die djihadiste se bereidheid gegee word om burgerlikes en belydende Moslems te dood op grond daarvan dat hulle in werklikheid afvalliges is, is die sterk verminderde invloed van die tradisionele, uiteenlopende klas geleerdes en regsgeleerdes. In die oorgrote meerderheid Moslem-lande is die private godsdienstige stigtings wat die onafhanklikheid van die geleerdes eeue lank onderhou het, gedurende die na-koloniale 1950's en 1960's deur die staat oorgeneem; die regsgeleerdes het staatsamptenare geword en is mettertyd deur die publiek gesien as mense wat die belange van die heersers dien.<ref name=AbouElFadl>{{Cite book |author-last=Abou El Fadl |author-first=Khaled |title=The Place of Tolerance in Islam |date=2002 |publisher=Beacon Press |pages=6, 8-9 |isbn=978-0-8070-0229-2}}</ref> In dié gesagsleemte het 'n aggressiewe sendingsywer ingetree wat met tienmiljarde dollars se olie-uitvoergeld uit [[Saoedi-Arabië]] befonds is.<ref name=Kepel51>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2006 |publisher=I.B. Tauris |page=51 |isbn=978-1-84511-257-8}}</ref> === Die Sowjet-Afghaanse Oorlog en die ontstaan van al-Kaïda === [[Lêer:Mujahideen prayer in Shultan Valley Kunar, 1987.jpg|duimnael|Afghaanse ''mudjahidien'' in gebed in die provinsie Kunar, Afghanistan (1987).]] Die organisatoriese vroeë vorme van die djihadisme het in die 1980's in Afghanistan groot internasionale steun en toeloop gekry, ná die Sowjet-inval aan die einde van 1979, toe Islamitiese ''mudjahidien'' met die steun van [[Pakistan]], Saoedi-Arabië en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teen die Sowjetleër en die kommunistiese regering wat dit gesteun het, geveg het.<ref name=Lohlker/> Die Palestynse teoloog Abdallah Azzam was een van die invloedrykste bevorderaars van die godsdienstig gemotiveerde deelname van Arabiese Moslems aan die oorlog, en word as die grondlegger van die djihadisme beskou.<ref name=Lohlker/><ref name=iReMMO/> Sy volgeling [[Osama bin Laden]] het met die internasionale netwerk [[Al-Kaïda]] wat hy opgebou het, van die 1990's af die vernaamste verteenwoordiger van die nou grensoorskrydende djihadistiese beweging geword.<ref name=Lohlker/> Al-Kaïda het ontwikkel uit die Maktab al-Khidamat ("Dienskantoor"), 'n organisasie wat in 1984 in Peshawar in Pakistan deur Bin Laden en Azzam gestig is om fondse in te samel en buitelandse ''mudjahidien'' vir die oorlog te werf.<ref name=Aydinli>{{Cite book |author-last=Aydınlı |author-first=Ersel |year=2018 |chapter=The Jihadists pre-9/11 |title=Violent Non-State Actors: From Anarchists to Jihadists |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=65-109 |isbn=978-1-315-56139-4}}</ref> Daar word gesê dat die Sowjet-Afghaanse Oorlog "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n hoofmag in die Moslem-wêreld versterk het".<ref name=Commins174>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |page=174}}</ref> Ná die oorlog het die veterane na hul tuislande teruggekeer en van daar na ander konflikgebiede met Moslem-bevolkings versprei, soos [[Algerië]], [[Bosnië en Herzegowina|Bosnië]] en [[Tsjetsjnië]], wat 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep het.<ref name=Commins156>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |pages=156-157}}</ref> Ná die geslaagde partisaneoorlog in Afghanistan het die swaartepunt van die djihadistiese bedrywigheid na [[terrorisme]] verskuif, waarvan die aanvalle op die Verenigde State op 11 September 2001 die grootste internasionale uitwerking gehad het.<ref name=Lohlker/> Onafhanklik van al-Kaïda het daar van die 1990's af magtige djihadistiese groeperinge ontstaan in onder meer [[Somalië]] (al-Shabaab), Pakistan (Lashkar-e-Taiba), [[Rusland]] (die Kaukasus-Emiraat) en [[Indonesië]] (Jemaah Islamiyah).<ref name=Huhnholz2010>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Dschihadistische Raumpraxis. Raumordnungspolitische Herausforderungen des militanten sunnitischen Fundamentalismus |publisher=LIT |location=Berlyn |year=2010 |isbn=978-3-643-10546-2}}</ref> === Irak, die Arabiese Lente en die Islamitiese Staat === [[Lêer:Abu Musab al-Zarqawi portrait.jpg|duimnael|Abu Musab al-Zarqawi, voormalige leier van al-Kaïda in Irak.]] Die besetting van [[Irak]] deur internasionale troepe, wat op die [[Irakse Oorlog]] van 2003 gevolg het, het 'n nuwe strydgebied gebied waarop djihadistiese organisasies met aanslae en gevegshandelinge internasionale aandag verwerf en uiteenlopende hulpbronne kon buitmaak. In die sogenaamde "Irakse verset" het verskeie mededingende groepe naas mekaar geveg. Terwyl al-Kaïda die verklaarde hoofteenstander van die "oorlog teen terreur" van president George W. Bush was, het die organisasie sy struktuur ten gunste van 'n sterker regionalisering verander, met verskillende swaartepunte in die [[Magreb]], [[Jemen]], Somalië, en Afghanistan en Pakistan.<ref name=Lohlker/> Die wrewel onder die Soenniete oor hul marginalisering ná die val van die Ba'athistiese regime in 2003 het tot die opkoms van djihadistiese netwerke in die streek gelei, wat in die opstand onder leiding van al-Kaïda in Irak uitgeloop het.<ref name=Williams>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=45-46, 179, 185-195}}</ref> Die beleid van de-Ba'athifisering wat deur die nuwe regering ingestel is, het tot groter steun vir die djihadiste gelei, en oorblyfsels van die Irakse Ba'athiste het hulle in hul gemeenskaplike stryd teen die Verenigde State met al-Kaïda begin verbind.<ref name=Williams188>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=188-192 |chapter=4: The Invasion and Occupation of Iraq}}</ref> Die oorlogsjoernalis George Packer skryf in ''The Assassins' Gate'': {{Aanhaling|teks=Die oorlog in Irak het sommige van die Bush-regering se bewerings vals bewys en ander selfvervullend gemaak. Een daarvan was die aandrang op 'n operasionele skakel tussen Irak en al-Kaïda ... ná die val van die regime was die kragtigste ideologiese mag agter die opstand Islam en sy vyandigheid teenoor nie-Islamitiese indringers. Sommige voormalige Ba'athistiese amptenare het selfs opgehou drink en begin bid. Die opstand is ''mukawama'', oftewel verset, genoem, met bybetekenisse van godsdienstige regmatigheid; sy vegters het ''mudjahidien'' geword en het verklaar dat hul sending die djihad is.|teken=George Packer, ''The Assassins' Gate''<ref name=Packer>{{Cite book |author-last=Packer |author-first=George |title=The Assassins' Gate: America in Iraq |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2006 |isbn=978-0-374-53055-6 |page=309}}</ref>}} In die loop van die volksopstande van die [[Arabiese Lente]] van 2010 af het verdere djihadistiese groeperinge in [[Tunisië]], Egipte, [[Libië]] en [[Sirië]] ontstaan. Reeds sedert die middel van die 2000's het dit geblyk dat al-Kaïda se netwerk, wat op trans- en internasionaliteit berus, in vergelyking met meer regionale djihadistiese groepe weliswaar buigsamer, maar ook minder organisasiebekwaam was. Die vervolgingsdruk op wêreldwyd optredende djihadiste het gelei tot 'n magsverskuiwing binne die djihadisme, omdat plaaslik en streeksgewys gewortelde strominge hulle duursamer, talryker, doeltreffender en polities magtiger kon vestig as verspreide individue en klein groepe wat slegs deur idees verbind is.<ref name=Huhnholz2012>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |editor=Jochen Kleinschmidt |chapter=Dschihadismus und Territorialität. Eine politiktheoretische Perspektive auf Ursachen, Bedingungen und Folgen fehlenden Territorialdenkens im militanten sunnitischen Fundamentalismus |title=Der terrorisierte Staat. Entgrenzungsphänomene politischer Gewalt |publisher=Steiner |location=Stuttgart |year=2012 |pages=189-216 |isbn=978-3-515-10117-2}}</ref> Die [[Islamitiese Staat]] (IS) het in 2014 'n leiersposisie binne die djihadistiese beweging bereik wat met dié van al-Kaïda meegeding het, deurdat dit daarin geslaag het om 'n uitgestrekte aaneenlopende gebied in die noordweste van Irak en die ooste van Sirië te verower en groot wapenvoorrade van die Irakse weermag buit te maak.<ref name=Huhnholz2015>{{Cite journal |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Heimkehr ins Kalifat? Historische Ursprünge und gegenwärtige Folgen der sakralen Geographie des Dschihadismus |journal=Die Friedens-Warte |issue=3-4 |volume=90 |date=2015 |pages=311-339 |isbn=978-3-8305-3683-3}}</ref> Teen die einde van 2015 het die selfverklaarde [[kalifaat]] 'n gebied met sowat 12 miljoen inwoners regeer, waar dit sy ekstremistiese uitleg van die Islamitiese reg afgedwing het, 'n jaarlikse begroting van meer as een miljard Amerikaanse dollar bestuur het en meer as 30&nbsp;000 vegters beveel het.<ref name=Gerges>{{Cite book |author-last=Gerges |author-first=Fawaz A. |title=ISIS: A History |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17000-8 |pages=21-22}}</ref><ref name=Shinkman>{{Cite web |author-last=Shinkman |author-first=Paul D. |date=27 Desember 2017 |title=ISIS By the Numbers in 2017 |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-12-27/isis-by-the-numbers-in-2017 |work=U.S. News & World Report}}</ref> Ná die massale vervolging van minderhede met omvangryke menseregteskendings, waaronder in die besonder die volksmoord op die Jesidi's in Noord-Irak, en verskeie onthoofdings van Westerse gyselaars wat doelbewus vir die media geënsceneer is,<ref name=Zeit>{{Cite news |title=UN werfen IS Völkermord vor |url=http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-03/islamischer-staat-voelkermord-uno |work=Zeit Online |date=19 Maart 2015}}</ref> het IS van Augustus 2014 tot Maart 2019 die teiken van militêre ingryping geword, in die vorm van lugaanvalle deur die internasionale alliansie teen die Islamitiese Staat in Irak en Sirië, sowel as van langdurige grondgevegte deur die Irakse weermag, die Koerdiese Peshmerga en die Koerdiese Volksbeskermingseenhede (YPG).<ref name=Zeit/> In September 2014 het die [[Veiligheidsraad]] van die [[Verenigde Nasies]] hom in sy eenparig aanvaarde resolusie 2178 teen internasionale verskynsels van terrorisme gerig en daarby uitdruklik IS, die al-Nusra-front en ander groeperinge wat met al-Kaïda verbonde is of daaruit ontstaan het, genoem. Ramings van die Verenigde Nasies het in daardie tyd van meer as 13&nbsp;000 buitelandse vegters uit meer as 80 state uitgegaan wat hulle by IS en al-Nusra aangesluit het.<ref name=UNSC>{{Cite web |title=Security Council Unanimously Adopts Resolution Condemning Violent Extremism, Underscoring Need to Prevent Travel, Support for Foreign Terrorist Fighters |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11580.doc.htm |publisher=Verenigde Nasies |date=24 September 2014}}</ref> Ná 'n uitputtende konflik met Amerikaanse, Irakse en Koerdiese magte het IS teen 2019 die beheer oor al sy Midde-Oosterse gebiede verloor en na 'n opstand vanuit afgeleë skuilplekke teruggekeer, terwyl sy propaganda voortgeduur het. Dié pogings het 'n beduidende aanhang in Noord-Afrika en die Sahel-streek gewerf, waar IS steeds noemenswaardige gebied beheer.<ref name=CTK>{{Cite news |author1=Brian Carter |author2=Kathryn Tyson |author3=Liam Karr |author4=Peter Mills |date=17 Mei 2023 |title=Salafi Jihadi Movement Weekly Update |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/salafi-jihadi-movement-weekly-update-may-17-2023 |work=Institute for the Study of War}}</ref> Die herstel van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan in 2021 en die vestiging van 'n nuwe Siriese regering ná die val van Bashar al-Assad in 2024 het onderskeidelik uit die salafisties-djihadistiese groepe [[Taliban]] en Hayat Tahrir al-Sham voortgekom.<ref name=AtlCouncil>{{Cite web |date=18 Desember 2024 |title=The fall of the Assad regime is just the beginning of Syria's quest for stability |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-quest-for-stability-hts-sharaa/ |website=Atlantic Council}}</ref><ref name=WashInst>{{Cite web |title=Return of the Islamic Emirate of Afghanistan: The Jihadist State of Play |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/return-islamic-emirate-afghanistan-jihadist-state-play |website=The Washington Institute}}</ref> === Sedert 2019 === Van 2019 af bevind die transnasionale terrorisme hom in 'n fase van verswakking, wat blyk uit 'n versplintering van die djihadistiese toneel in talle klein organisasies wat boonop mekaar beveg. IS het van 2014 af streeksorganisasies in Afghanistan, Libië, Egipte, Jemen, die [[Sahara]], die [[Sahel]]-streek, die [[Kaukasus]] en selfs die [[Filippyne]] geskep en dié groeperinge "provinsies" (''wilayat'') genoem, maar hulle staan meestal in mededinging met eenhede van al-Kaïda, sodat 'n nuwe organisasie van formaat hom nie kon vorm nie.<ref name=Ponticelli>{{Cite journal |author=Nathanaël Ponticelli |title=La stratégie hybride de l'État islamique : quels enseignements et quels enjeux ? |journal=Les Notes de l'IRIS |date=Januarie 2020 |pages=34-35 |url=https://www.iris-france.org/wp-content/uploads/2020/01/La-strat%C3%A9gie-hybride-de-l%C3%89tat-islamique.pdf}}</ref> In 2022 was die djihadiste veral sterk in Afghanistan, Sirië en Afrika.<ref name=FTVI>{{Cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/niger/le-groupe-etat-islamique-cherche-un-second-souffle-en-afrique_5265169.html |title=Le groupe État islamique cherche un second souffle en Afrique |year=2022 |website=francetvinfo.fr}}</ref> In Augustus 2021 het die Taliban, bondgenote van al-Kaïda, met die onttrekking van die Verenigde State en sy bondgenote 'n ongekende oorwinning behaal, hoewel dit gerelativeer word deur die feit dat die Taliban hulle fel teen die plaaslike IS-tak, die "provinsie Khorasan", verset het, wat in 2021 en 2022 verwoestende aanslae bly pleeg het. In Sirië het oorblywende IS-groepe ondergronds teen hul talle vyande bly veg, terwyl Hayat Tahrir al-Sham, destyds met al-Kaïda verbonde, hom van die provinsie Idlib in die noordweste meester gemaak het, wat vegters uit die hele wêreld gelok het. Die toestand was nog dramatieser in [[Mali]] en die buurlande, waar die djihadistiese beweging sedert 2012 in omvang toegeneem het. Daarby kom 'n reeds gevestigde djihadistiese teenwoordigheid in Somalië (al-Shabaab), [[Nigerië]] ([[Boko Haram]]) en, meer onlangs, in ander streke suid van die Sahara. Dit is in Afrika dat die djihadiste hul operasiegebiede die meeste kon uitbrei en die kring van hul ondersteuners die meeste kon vergroot.<ref name=Steinberg>{{Cite journal |author-last=Steinberg |author-first=Guido |title=Internationale Sicherheitspolitik: Transnationaler Terrorismus |journal=Informationen zur politischen Bildung |issue=353 |date=Januarie 2022 |page=29 |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Met die onttrekking van die Verenigde State uit Afghanistan het die Weste sy stelsel van terreurbestryding herskik. Soos die onttrekking van die Franse troepe uit Mali in 2022 toon, is die tyd van grootskaalse ingrypings in die Moslem-wêreld verby. In verskeie state, waaronder Jemen, Somalië en Niger, word die stryd teen terrorisme voortgesit, maar met veldtogte wat minder mense en hulpbronne verg en van vlieënierlose vliegtuie en gespesialiseerde personeel gebruik maak.<ref name=Martinez>{{Cite book |author-last=Martinez |author-first=Luis |title=L'Afrique, le prochain califat ? La spectaculaire expansion du djihadisme |publisher=Tallandier |year=2023}}</ref> == Salafistiese djihadisme == Die Egiptiese Islamitiese bewegings van die 1950's word oor die algemeen as die voorlopers van die hedendaagse salafisties-djihadistiese groepe beskou.<ref name=Shapoo>{{Cite web |author-last=Farid Shapoo |author-first=Sajid |date=19 Julie 2017 |title=Salafi Jihadism – An Ideological Misnomer |url=https://www.researchgate.net/publication/318573548 |website=ResearchGate}}</ref> Die teologiese leerstellings van die Siries-Egiptiese geleerde Rashid Rida (1865-1935) het dié bewegings sterk beïnvloed; onder sy noemenswaardige idees tel die herlewing van die tradisies van die vroeë Moslem-geslagte en die verwydering van Westerse invloede en van die ''jahiliyyah'' uit die Moslem-wêreld, met die model van die "reggeleide" kaliefs voor oë.<ref name=Turner>{{Cite book |author-last=A. Turner |author-first=John |title=Religious Ideology and the Roots of the Global Jihad: Salafi Jihadism and International Order |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-349-48873-5 |location=New York |page=114 |doi=10.1057/9781137409577}}</ref><ref name=Farmer>{{Cite book |author-last=R. Farmer |author-first=Brian |title=Understanding Radical Islam: Medieval Ideology in the Twenty-first Century |publisher=Peter Lang |year=2007 |isbn=978-0-8204-8843-1 |location=New York |page=80}}</ref> In 2003 het die CIA-beampte Marc Sageman die salafistiese djihadisme beskryf as 'n "maatskaplike Moslem-herlewingsbeweging" met "wortels in Egipte". Volgens hom word die salafistiese djihadiste beïnvloed deur die strategie van vooraanstaande Egiptiese ideoloë soos Sayyid Qutb en Muhammad Abd al-Salam Faradj, wat die rewolusionêre omverwerping van sekulêre regimes en die vestiging van Islamitiese state deur 'n gewapende djihad bepleit het.<ref name=Sageman>{{Cite web |date=9 Julie 2003 |title=The Global Salafi Jihad |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/hearings/hearing3/witness_sageman.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> Volgens die Franse politikoloog Gilles Kepel het die salafistiese weergawe van die djihadisme "eerbied vir die heilige tekste in hul mees letterlike vorm" verenig "met 'n volstrekte toewyding aan die djihad, waarvan die nommer-een-teiken Amerika moes wees, wat as die grootste vyand van die geloof beskou is".<ref name=KepelJihad>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-257-8 |pages=219-222}}</ref> Kepel het geskryf dat die salafiste wat hy in die 1980's in Europa teëgekom het, "heeltemal onpolities" was; teen die middel van die 1990's het hy egter van hulle ontmoet wat gemeen het dat 'n djihad in die vorm van "geweld en terrorisme" "geregverdig is om hul politieke doelwitte te verwesenlik". Die vermenging van baie salafiste wat van die Europese hoofstroomsamelewing vervreem was met gewelddadige djihadiste het "'n plofbare mengsel" geskep.<ref name=Livesey>{{Cite web |date=2005 |title=The Salafist movement |author=Bruce Livesey |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |publisher=PBS Frontline}}</ref> Volgens Rudolph Peters "kopieer" hedendaagse tradisionalistiese Moslems "frases uit die klassieke werke oor die [[Fikh|fikh]]" in hul geskrifte oor die djihad; die moderniste "beklemtoon die verdedigende aspek van die djihad en beskou dit as die ekwivalent van die regverdige oorlog in die moderne internasionale reg; en die hedendaagse fundamentaliste (Abul A'la Maududi, Sayyid Qutb, Abdullah Azzam en ander) sien dit as 'n stryd om die uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale".<ref name=Peters150>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Markus Wiener |year=1996 |location=Princeton |page=150 |isbn=90-04-04854-5}}</ref> === Ideoloë === Onder die "teoretici" van die salafistiese djihadisme tel Afghaanse djihadveterane soos die Palestyn Abu Qatada, die Siriër Mustafa Setmariam Nasar en die Egiptenaar Mustapha Kamel, bekend as Abu Hamza al-Masri.<ref name=Kepel220>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=Harvard University Press |year=2002 |page=220}}</ref> Al-Kaïda se tweede leier en medestigter Ayman al-Zawahiri het Sayyid Qutb en sy geskrifte geprys en verklaar dat Qutb se oproep die ideologiese inspirasie vir die hedendaagse salafisties-djihadistiese beweging gevorm het.<ref name=Alarabiya>{{Cite web |author-last=al-Saleh |author-first=Huda |date=21 Maart 2018 |title=After Saudi Crown Prince's pledge to eliminate Brotherhood, Zawahri defends them |url=https://english.alarabiya.net/features/2018/03/21/Al-Qaeda-s-Zawahiri-defends-the-Muslim-Brotherhood-in-new-video-message |website=Al Arabiya News}}</ref> Ander vooraanstaande figure in die beweging sluit in Anwar al-Awlaki, voormalige leier van al-Kaïda op die Arabiese Skiereiland; Abu Bakar Bashir, leier van die verbode Indonesiese militante groep Jemaah Islamiyah; Nasir al-Fahd, 'n Saoedi-Arabiese salafisties-djihadistiese geleerde; Mohammed Yusuf, stigter van Boko Haram; Omar Bakri Muhammad; en Abu Bakr al-Baghdadi, die eerste leier van die Islamitiese Staat.<ref name=Scheuer>{{Cite book |author-last=Scheuer |author-first=Michael |title=Osama Bin Laden |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975327-7 |page=247}}</ref><ref name=Moghadam>{{Cite book |author-last=Moghadam |author-first=Assaf |title=The Globalization of Martyrdom: Al Qaeda, Salafi Jihad, and the Diffusion of Suicide Attacks |date=2011 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0144-7 |page=45}}</ref><ref name=BBCBaghdadi>{{Cite news |title=Who was Abu Bakr al-Baghdadi? |date=28 Oktober 2019 |work=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-50200392}}</ref> === Groepe === [[Lêer:Flag of Al Qaeda.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1980's deur al-Kaïda en sy faksies gebruik word.]] Onder die salafisties-djihadistiese groepe tel al-Kaïda,<ref name=Sageman/><ref name=Aydinli/> Salafia Djihadia,<ref name=Stanford>{{Cite web |date=6 Augustus 2012 |title=Moroccan Islamic Combatant Group |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/129 |publisher=Stanford-universiteit}}</ref> die nou ontbinde Algerynse Gewapende Islamitiese Groep (GIA)<ref name=KepelJihad/> en die Egiptiese groep al-Gama'a al-Islamiyya.<ref name=Jamestown>{{Cite journal |date=27 September 2012 |title=Former militants of Egypt's Al-Gama'a al-Islamiya struggle for political success |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=10 |issue=18 |page=1}}</ref> Al-Kaïda is waarskynlik die bekendste en doeltreffendste daarvan.<ref name=Jones>{{Cite book |author-last=Jones |author-first=Seth G. |title=A Persistent Threat: The Evolution of al Qa'ida and Other Salafi Jihadists |date=2014 |publisher=RAND Corporation}}</ref> Salafia Djihadia is 'n terreurorganisasie wat in [[Marokko]] en [[Spanje]] gesetel is en met al-Kaïda en die Marokkaanse Islamitiese Strydersgroep verbonde was. Die groep is bekend vir sy deelname aan die bomaanvalle in Casablanca in 2003, waarin 12 selfmoordbomplanters 33 mense doodgemaak en meer as 100 beseer het. Dit is wisselend beskryf as 'n beweging, as 'n los netwerk van salafisties-djihadistiese groepe en selle, en as 'n versamelnaam wat deur die Marokkaanse owerhede op militante salafistiese aktiviste toegepas word.<ref name=Pargeter>{{Cite journal |author-last=Pargeter |author-first=Alison |title=The Islamist Movement in Morocco |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=3 |issue=10}}</ref><ref name=Botha>{{Cite web |author-last=Botha |author-first=Anneli |date=Junie 2008 |title=Terrorism in the Maghreb: The Transnationalisation of Domestic Terrorism, hoofstuk 3: Terrorism in Morocco |url=https://www.issafrica.org/chapter-3-terrorism-in-morocco |publisher=Institute for Security Studies}}</ref> Al-Gama'a al-Islamiyya het van 1992 tot 1998 'n opstand teen die Egiptiese regering gevoer waarin minstens 800 Egiptiese polisiebeamptes, soldate, djihadiste en burgerlikes gedood is. Buite Egipte is dit veral bekend vir 'n aanval in November 1997 by die tempel van Hatsjepsoet in [[Luxor]], waar agt-en-vyftig buitelandse toeriste doodgemaak is. Die groep het in Maart 1999 'n wapenstilstand verklaar.<ref name=FAS>{{Cite web |title=al-Gama'at al-Islamiyya (Islamic Group) |url=https://fas.org/irp/world/para/ig.htm |publisher=FAS Intelligence Resource Program}}</ref><ref name=Jamestown/> In Sirië en Irak is sowel die al-Nusra-front as die Islamitiese Staat as salafisties-djihadistiese terreurorganisasies beskryf.<ref name=Hassan2014>{{Cite news |author-last=Hassan |author-first=Hassan |date=16 Augustus 2014 |title=Isis: a portrait of the menace that is sweeping my homeland |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/16/isis-salafi-menace-jihadist-homeland-syria |work=The Guardian}}</ref> Die al-Nusra-front is beskryf as 'n groep met "'n onbuigsame salafisties-djihadistiese ideologie" en as een van "die doeltreffendste" groepe wat teen die Siriese regime geveg het.<ref name=Benotman>{{Cite web |author-last=Benotman |author-first=Noman |title=Jabhat al-Nusra, A Strategic Briefing |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf |publisher=Quilliam Foundation}}</ref> Boko Haram in Nigerië is 'n salafisties-djihadistiese terreurorganisasie wat tienduisende mense doodgemaak en 2,3 miljoen mense uit hul huise verdryf het.<ref name=Thurston>{{Cite book |author-last=Thurston |author-first=Alexander |title=Boko Haram: The History of an African Jihadist Movement |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19708-1 |page=18}}</ref> Ander voorbeelde is Djund Ansar Allah in die [[Gasastrook]] en al-Salafiya al-Djihadiya in die [[Sinai]], wat in 2012 gestig is om die Egiptiese veiligheidsmagte en die Israeliese weermag te beveg.<ref name=Barnett>{{Cite web |author-last=Barnett |author-first=David |date=19 November 2012 |title=Sinai jihadists reportedly travel to Gaza to join Hamas in fight against Israel |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2012/11/sinai_salafists_reportedly_tra.php |website=Long War Journal}}</ref> == Deobandi-djihadisme == [[Lêer:Sami-ul-Haq.jpg|duimnael|Sami-ul-Haq, Deobandi-geleerde en ideoloog van die Taliban.]] Die Deobandi-djihadisme is 'n militante uitleg van Islam wat op die leerstellings van die Soennitiese Deobandi-beweging steun, wat in die negentiende eeu op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. Die beweging het drie golwe van gewapende djihad deurloop. Die eerste het die stigting van 'n Islamitiese gebied rondom Thana Bhawan tydens die Indiese opstand van 1857 behels, wat geval het nadat die Britte die Deobandi-magte in die slag van Shamli verslaan het. Ná die stigting van die Darul Uloom Deoband het Mahmud Hasan Deobandi die tweede golf ingelei en 'n gewapende verset teen die Britte gemobiliseer; ná die ontdekking van sy sogenaamde sybriewe-beweging is hy gearresteer en op Malta aangehou. Aan die einde van 1979 het die Pakistanse-Afghaanse grens die middelpunt van die derde golf geword, wat deur die Sowjet-Afghaanse Oorlog aangevuur is. Onder die beskerming van president Zia-ul-Haq het die beweging deur godsdiensskole soos die Darul Uloom Haqqania en die Jamia Uloom-ul-Islamia uitgebrei. Militante wat aan die Pakistanse-Afghaanse grens opgelei is, het aan die Afghaanse djihad deelgeneem en later verskeie organisasies gevorm, waaronder die Taliban. Die Taliban is in die middel van die 1990's in Afghanistan gestig deur Mullah Omar, 'n voormalige ''mudjahid'' wat 'n oog in die oorlog teen die Sowjetunie verloor het; in 1994 het hy 'n groep studente en geleerdes bymekaargebring, van wie baie hul opleiding in Deobandi-godsdiensskole in Khyber Pakhtunkhwa en Beloetsjistan ontvang het.<ref name=KhanThesis>{{Cite thesis |author-last=Khan |author-first=Irfanullah |title=The Deoband Movement and the Rise of Religious Militancy in Pakistan |type=PhD |publisher=Quaid-i-Azam-universiteit |year=2018 |page=226 |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/13652}}</ref> == Sjiïtiese djihadisme == Die woord "djihadisme" word byna uitsluitlik vir Soennitiese ekstremistiese groepe gebruik.<ref name=Econ>{{Cite news |title=The war against jihadists. Unsavoury allies |work=The Economist |date=6 September 2014 |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21615647-growing-power-shia-militias-iraq-and-syria-poses-tricky}}</ref> In Sirië, byvoorbeeld, waar duisende buitelandse Moslem-vegters aan die [[Siriese Burgeroorlog]] deelgeneem het, word nie-Siriese sjiïtiese Islamitiese groepe dikwels "milisies" genoem, terwyl Soennitiese buitelandse vegters "djihadiste" genoem word.<ref name=Econ/> Volgens die Iranees-Amerikaanse akademikus Vali Nasr verskil die politieke neigings van sjiïtiese en Soennitiese Islamitiese ideologieë: die Soennitiese fundamentalisme "in Pakistan en 'n groot deel van die Arabiese wêreld" is "ver van polities rewolusionêr" en is daarop gerig om die politieke bestel te islamiseer eerder as om dit deur 'n rewolusionêre stryd te verander, terwyl die sjiïtiese opvatting van 'n politieke Islam sterk deur [[Roeholla Chomeini]] en sy klem op die onderdrukking van die armes en die klassestryd beïnvloed is.<ref name=Nasr>{{Cite book |author-last=Nasr |author-first=Vali |year=2007 |chapter=The Battle of Islamic Fundamentalisms |title=The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future |location=New York en Londen |publisher=W. W. Norton |pages=148-149 |isbn=978-0-393-06211-3}}</ref> Die uitdrukking "sjiïtiese djihadisme" is veral sedert die Irakse Oorlog gebruik om die sjiïtiese gewapende groepe aan te dui wat teen die koalisiemagte in Irak opgetree het, soos die Mahdi-leër, Asaib Ahl al-Haq, die Kataib Hezbollah, die Badr-organisasie en die Brigade van die Beloofde Dag.<ref name=Caillet>{{Cite web |author-last=Caillet |author-first=Romain |title=Le « Jihad chiite » en Syrie et en Irak |url=http://jihadologie.blogs.liberation.fr/2018/04/12/le-jihad-chiite-en-syrie-et-en-irak/ |website=jihadologie.blogs.liberation.fr |date=12 April 2018}}</ref> Die Islamkundige Romain Caillet beskryf dit as 'n vorm van Islamitiese terrorisme van sjiïtiese inspirasie wat steeds aktueel is. Voorbeelde wat gewoonlik met dié verskynsel verbind word, is die aanslag in die Rue de Rennes in 1986 deur [[Hezbollah]], die aanslag in Beiroet in Oktober 1983 waarin 58 Franse soldate gesterf het, en die aanslag in Buenos Aires in 1994. In 2012 is 'n aanslag in Bourgas in Bulgarye op Israeliese toeriste gepleeg wat 7 mense se lewens geëis en 32 beseer het; Hezbollah en Iran is as skuldig aangewys, en verskeie lande het daarna besluit om Hezbollah as 'n terreurorganisasie te klassifiseer.<ref name=Caillet/><ref name=NouvelObs>{{Cite web |title=La Bulgarie impute au Hezbollah l'attentat de Bourgas |url=https://www.nouvelobs.com/monde/20130205.REU6645/la-bulgarie-impute-au-hezbollah-l-attentat-de-bourgas |website=nouvelobs.com}}</ref><ref name=LMHezbollah>{{Cite news |title=Le Hezbollah classé organisation terroriste par l'UE |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2013/07/23/le-hezbollah-classe-organisation-terroriste-par-l-ue_3451432_3214.html |work=Le Monde |date=23 Julie 2013}}</ref> Die verskynsel het tydens die Siriese Burgeroorlog in 2014 nuwe stukrag gekry, toe verskeie sjiïtiese milisies aan die kant van die magte van Bashar al-Assad aan die geveg deelgeneem het met die verdediging van die heilige plekke van die sjiïtiese Islam, soos die mausoleum van Sayyida Zeinab suid van [[Damaskus]], as vernaamste doelwit.<ref name=Parisien>{{Cite web |title=Sayeda Zeinab, haut lieu de pèlerinage chiite près de Damas |url=http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/sayeda-zeinab-haut-lieu-de-pelerinage-chiite-pres-de-damas-22-02-2016-5568527.php |website=leparisien.fr |date=22 Februarie 2016}}</ref> Dit het tot al meer sektarisme gelei, veral teenoor die Soenniete, wat toenemend onder wandade van dié milisies gely het.<ref name=OLJ>{{Cite news |author=Constance Daire |title=D'une vengeance à l'autre : les représailles des milices chiites en Irak |url=https://www.lorientlejour.com/article/1033070/dune-vengeance-a-lautre-les-represailles-des-milices-chiites-en-irak.html |work=L'Orient-Le Jour |date=3 Februarie 2017}}</ref> Volgens Sabrina Mervin, 'n navorser by die Franse Nasionale Sentrum vir Wetenskaplike Navorsing en 'n kenner van die Sjia, kan die woord "djihadis" wel vir sjiïtiese gewapende bewegings soos Hezbollah gebruik word, maar dit is 'n woord wat dié bewegings selde van hulleself gebruik; bewus van hul minderheidskarakter, beskou die sjiïete die djihad steeds as verdedigend.<ref name=Dalle>{{Cite book |author1-last=Dalle |author1-first=Ignace |author2-last=Glasman |author2-first=Wladimir |title=Le cauchemar syrien |publisher=Fayard |date=2016 |page=251 |isbn=978-2-213-69901-1}}</ref> Die Duitse oriëntalis en joernalis Daniel Gerlach stel die woord "muqawamis" voor (van die Arabiese ''muqawama'', "verset") om sommige van die sjiïtiese gewapende groepe te beskryf, aangesien die diskoers van die verset volgens hom hul ideologie en propaganda meer bepaal as die djihad.<ref name=Zenith>{{Cite web |title=Are Shia Militias Jihadist? |url=https://magazine.zenith.me/en/politics/jihadism-vs-muqawamism |website=magazine.zenith.me |date=20 Desember 2017}}</ref> Ook ander skrywers beskou die ideologie van die verset as oorheersend onder sjiïtiese Islamitiese groepe en stel dieselfde woord ter wille van duidelikheid voor.<ref name=Zenith/> == Oortuigings == Volgens Shadi Hamid en Rashid Dar word die djihadisme gedryf deur die gedagte dat die djihad 'n "individuele verpligting" (''fard 'ayn'') is wat op alle Moslems rus. Dit staan teenoor die oortuiging van Moslems tot dusver, en van hedendaagse nie-djihadiste, dat die djihad 'n "gesamentlike verpligting" (''fard al-kifaya'') is wat op las van die wettige verteenwoordigers van die Moslem-gemeenskap uitgevoer word. Die djihadiste hou vol dat alle Moslems moet deelneem, omdat die huidige Moslem-leiers volgens hulle onwettig is en nie die gesag het om geregverdigde geweld te gelas nie.<ref name=HamidDar>{{Cite web |author1-last=Hamid |author1-first=Shadi |author2-last=Dar |author2-first=Rashid |title=Islamism, Salafism, and jihadism: A primer |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/07/15/islamism-salafism-and-jihadism-a-primer/ |publisher=Brookings Institution |date=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste beginsel van die djihadisme is dat daar 'n sameswering bestaan om Islam te vernietig, en dat die samesweerderlande die Christelike "kruisvaarderlande" en hul Joodse en sionistiese bondgenote in Israel is.<ref name=Brachman/> Vir die Koeweitse teoretikus Hamid al-Ali moet die sjiïete by dié vyande van Islam gevoeg word.<ref name=Brachman/> === Die ontwikkeling van die djihadbegrip === Verskeie waarnemers het op die ontwikkeling in die reëls van die djihad gewys – van die oorspronklike "klassieke" leer tot dié van die een-en-twintigste-eeuse salafistiese djihadisme.<ref name=Ajjoub>{{Cite book |author-last=Ajjoub |author-first=Orwa |year=2021 |title=The Development of the Theological and Political Aspects of Jihadi-Salafism |location=Lund |publisher=Center for Middle Eastern Studies |pages=1-28 |isbn=978-91-7895-772-9}}</ref> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – aangebring deur Islamiste wat andersins enige nuwigheid in die godsdiens veroordeel – wat eens "ondenkbaar" was, "genormaliseer". "Die blote gedagte dat Moslems hulleself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was eers in die vroeë 1990's dat enigiemand enige plek probeer het om die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, te regverdig."<ref name=Kadri>{{Cite book |author-last=Kadri |author-first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0-09-952327-7 |pages=150-151, 172-175}}</ref> Die eerste of "klassieke" leer van die djihad, wat teen die einde van die agtste eeu ontwikkel is, het die "djihad van die swaard" eerder as die "djihad van die hart" beklemtoon,<ref name=LewisPol>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |year=1988 |title=The Political Language of Islam |page=72 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-47693-6}}</ref> maar het talle regsbeperkinge bevat wat uit uitlegte van sowel die Koran as die hadith ontwikkel is, soos gedetailleerde reëls oor die aanvang, die voer en die beëindiging van 'n djihad, die behandeling van gevangenes en die verdeling van buit. Tensy daar 'n skielike aanval op die Moslem-gemeenskap was, was die djihad nie 'n persoonlike verpligting nie, maar 'n gesamentlike een,<ref name=Khadduri>{{Cite book |author-last=Khadduri |author-first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |year=1955 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |page=60}}</ref> wat "op die weg van God" gekwyt moes word en slegs deur die kalief gelas kon word, "wie se diskresie oor die voer daarvan feitlik onbeperk was".<ref name=Kadri/> Martelaarskap wat uit 'n aanval op die vyand sonder ag op 'n mens se eie veiligheid voortgekom het, is as lofwaardig beskou, maar om deur 'n mens se eie hand te sterf, het 'n besondere plek in die hel verdien.<ref name=LewisAss>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |title=The Assassins: A Radical Sect in Islam |year=2003 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0-7867-2455-0}}</ref> Geleerdes soos Abul A'la Maududi, Abdullah Azzam en Roeholla Chomeini, sowel as die leiers van al-Kaïda en ander, meen dat 'n verdedigende wêreldwye djihad 'n persoonlike verpligting is, wat beteken dat geen kalief of Moslem-staatshoof dit hoef af te kondig nie; dat om jouself in die proses van die dood van die vyand te dood, 'n daad van martelaarskap is wat 'n besondere plek in die hemel besorg eerder as in die hel; en dat die dood van Moslem-omstanders nie dade van djihad in die wiele behoort te ry nie.<ref name=Habeck/><ref name=Gorka>{{Cite web |title=Understanding History's Seven Stages of Jihad |author-last=Gorka |author-first=Sebastian |date=3 Oktober 2009 |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/understanding-history%E2%80%99s-seven-stages-of-jihad |website=Combating Terrorism Center}}</ref> Die militêre ontleder Sebastian Gorka beskryf die nuwe uitleg van die djihad as die "opsetlike teiken van burgerlikes deur 'n nie-staatsakteur met onkonvensionele middele".<ref name=Gorka/> Daar word aangeneem dat al-Kaïda se afsplitsings en mededingers, die Djama'at al-Tawhid wal-Djihad en die Islamitiese Staat, swaar beïnvloed is deur 'n werk oor die djihad uit 2004 met die titel ''Idarat at-Tawahhush'' ("Die bestuur van barbaarsheid") deur Abu Bakr Naji, wat bedoel was om 'n strategie te bied om 'n nuwe kalifaat te skep deur eers "lewensbelangrike ekonomiese en strategiese teikens" te vernietig en die vyand met wreedheid skrik aan te jaag om sy wil te breek.<ref name=Ajjoub/><ref name=Wright2014>{{Cite magazine |author-last=Wright |author-first=Lawrence |title=ISIS's Savage Strategy in Iraq |url=http://www.newyorker.com/news/daily-comment/isiss-savage-strategy-in-iraq |magazine=The New Yorker |date=16 Junie 2014}}</ref> Die teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is as een van die sleutelteoretici agter die moderne djihadistiese geweld uitgewys.<ref name=Ajjoub/><ref name=Bunzel>{{Cite journal |author-last=Bunzel |author-first=Cole |date=18 Februarie 2016 |title=The Kingdom and the Caliphate: Duel of the Islamic States |journal=Carnegie Papers |volume=265 |pages=1-43 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |location=Washington, D.C.}}</ref> Sy teologiese en regsgeleerde regverdigings het Abu Musab al-Zarqawi beïnvloed, sowel as verskeie ander djihadistiese terreurgroepe, waaronder die Islamitiese Staat en Boko Haram. Zarqawi het 'n manuskrip van 579 bladsye met al-Muhajir se idees – in Arabies bekend as ''Fiqh al-Dima'', oftewel "die regsleer van die bloed" – in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur die Islamitiese Staat ingespan is.<ref name=Ajjoub/><ref name=AtlanticMuhajir>{{Cite magazine |author1-last=al-Saud |author1-first=Abdullah K. |author2-last=Winter |author2-first=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref><ref name=GuardianMuhajir>{{Cite news |author-last=Townsend |author-first=Mark |date=13 Mei 2018 |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Die boek is deur die terreurbestrydingskenner Orwa Ajjoub beskryf as 'n werk wat "selfmoordoperasies, die verminking van lyke, onthoofding en die dood van kinders en nie-vegtendes" rasionaliseer en regverdig.<ref name=Ajjoub/> Charlie Winter beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afskuwelike dade te regverdig" en skryf dat al-Muhajir 'n manier gebied het "om feitlik enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word".<ref name=AtlanticMuhajir/> == Teenstanders == In die raamwerk van hul strewe om 'n Islamitiese staat te herstel wat die sjaria toepas, verset die Soennitiese djihadiste hulle teen elke vorm van sekulêre regering – of dit nou die [[demokrasie]], die kommunisme of die Ba'athisme is – sowel as teen elke soort nie-Moslem politieke orde.<ref name=IBP>{{Cite book |title=Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook |publisher=International Business Publications |year=2011 |isbn=978-1-4387-2472-0 |page=59}}</ref> Die Soennitiese Islamitiese teenstand teen die bewind van die Siriese Ba'ath-party het kort ná die staatsgreep van 1963 ontwikkel, wat [[Sirië]] in 'n nasionalistiese, sosialistiese en sekulêre staat omskep het. Nadat [[Hafez al-Assad]] in 1970 die onbetwiste leier van die party en die staat geword het, het die toenemende sigbaarheid van Alawitiese oorheersing en kliekbevoordeling tot groeiende wrewel gelei, wat uiteindelik in die Islamitiese opstande van 1976 tot 1982 uitgeloop het. Die "Islamitiese Front", 'n koalisie van Islamitiese organisasies onder leiding van die Siriese Moslembroederskap, het 'n groot rol in die verspreiding van die opstande gespeel en 'n djihad verklaar om die Ba'athistiese bewind omver te werp. Die opstande is wreed onderdruk in die slagting van Hama in 1982, waarin tussen 20&nbsp;000 en 40&nbsp;000 mense gesterf het.<ref name=Lefevre>{{Cite book |author-last=Lefèvre |author-first=Raphaël |title=Ashes of Hama: The Muslim Brotherhood in Syria |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-933062-1 |location=New York |pages=43-133}}</ref> Tydens die Siriese opstand van 2011 het die Moslembroederskap 'n sleutelrol in die anti-Assad-betogings naas die sekulêre opposisie gespeel. Buitelandse vrywilligers het in 2012 Sirië begin binnekom, en die al-Nusra-front, die Siriese tak van al-Kaïda, was een van die grootste djihadistiese faksies in die burgeroorlog.<ref name=Telegraph>{{Cite web |date=2 Desember 2012 |title=Inside Jabhat al Nusra – the most extreme wing of Syria's struggle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9716545/Inside-Jabhat-al-Nusra-the-most-extreme-wing-of-Syrias-struggle.html |work=The Daily Telegraph}}</ref> Reeds in die 1980's het Osama bin Laden preke gelewer waarin hy die Irakse president [[Saddam Hoesein|Saddam Hoesein]] as 'n afvallige veroordeel en die Ba'athistiese Irak as 'n "ateïstiese regime" met hegemoniese ambisies in die Golfstreek gebrandmerk het; volgens sy wêreldbeskouing is "die sosialiste ongelowiges waar hulle ook al is".<ref name=FoxNews>{{Cite news |title=Israel: Iraq Aids Palestinian Terror, But No Links to Al Qaeda |work=Fox News |date=1 Februarie 2003 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,77248,00.html}}</ref> Tydens die Sowjet-Afghaanse Oorlog is Moslems wêreldwyd deur die Golfstate, Egipte, Pakistan, Marokko, [[Jordanië]] en verskeie pro-Westerse Arabiese lande aangemoedig om 'n djihad te voer om die kommunistiese indringers in Afghanistan te verslaan. Die Verenigde State en sy bondgenote het die Islamitiese rewolusionêre gesteun om die bedreiging van die "goddelose kommunisme" die hoof te bied, deur die Afghaanse ''mudjahidien'' van geld, materieel en opleiding te voorsien. Honderdduisende vrywilligers is uit verskeie lande gewerf. Ná die omverwerping van die kommunistiese regime en die ontbinding van die Sowjetunie het baie buitelandse djihadiste wat in die transnasionale netwerke van al-Kaïda saamgetrek is, hul stryd as deel van 'n "wêreldwye djihad" begin beskou, wat hulle uiteindelik in die 1990's met die Verenigde State in botsing gebring het.<ref name=Williams/> Ná die uitbreek van die Siriese opstand in 2011 het die opstand teen die Assad-bewind in 'n sektariese burgeroorlog ontaard waarin die Soennitiese Islamitiese faksies hulle teen die sjiïtiese milisies met Iranse steun gestel het. In Egipte het die Moslembroederskap tot 'n djihad teen die Siriese regering en sy Iranse bondgenote opgeroep en Hezbollah daarvan beskuldig dat dit 'n "sektariese oorlog" voer. Saoedi-Arabië het eweneens verskeie djihadistiese faksies teen die Assad-bewind gesteun en die stryd as deel van sy breër proksiekonflik met [[Iran]] beskou. Soennitiese buitelandse djihadiste het na Sirië saamgetrek uit Saoedi-Arabië, Bahrein, Jemen, Koeweit, Tunisië, Libië, Egipte, Marokko en ander Arabiese state, sowel as uit Tsjetsjnië, Pakistan, Afghanistan en Westerse lande.<ref name=Hosenball>{{Cite news |author-last=Hosenball |author-first=Mark |date=1 Mei 2014 |title=In Iraq and Syria, a resurgence of foreign suicide bombers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-security-iraq-suicidebombs-idUSBREA400ZO20140501}}</ref> == Verspreiding via die internet == Hoewel die djihadisme hom oorspronklik tot 'n hoofsaaklik Arabiessprekende gehoor gerig het, kom djihadistiese propaganda met die opkoms van die [[internet]] ook in tale soos Frans, Engels, Duits en Spaans voor.<ref name=Guerin>{{Cite book |author1=Michel Guérin |author2=Jean-Luc Marret |title=Histoires de Djihad |publisher=Des Équateurs |year=2014}}</ref> Die oorredingskrag van die djihadisme, en die ontstellende eenvoud daarvan, ontwikkel so deur 'n multimedia-propaganda wat in die teken staan van 'n strewe om die djihadisme te verwêreldlik.<ref name=Salazar>{{Cite book |author=Philippe-Joseph Salazar |title=Paroles armées : Comprendre et combattre la propagande terroriste |publisher=Lemieux |year=2015}}</ref> Om hul dade van godsdienstige geweld te regverdig, steun djihadistiese individue en netwerke op die nie-bindende genre van Islamitiese regsliteratuur, die ''[[fatwa]]'', soos ontwikkel deur salafisties-djihadistiese regsgesagte, wie se geskrifte via die internet gedeel en versprei word.<ref name=French2020>{{Cite book |author-last=French |author-first=Nathan S. |year=2020 |chapter=A Jihadi-Salafi Legal Tradition? Debating Authority and Martyrdom |title=And God Knows the Martyrs: Martyrdom and Violence in Jihadi-Salafism |location=Oxford en New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190092153.003.0002 |pages=36-69 |isbn=978-0-19-009215-3}}</ref> Aan die einde van 2011 het die Amerikaanse regering opgemerk dat djihadistiese bewegings [[X (sosiale netwerk)|Twitter]] begin gebruik om hul nuus te versprei; volgens die kenner Romain Caillet het hulle van die begin van 2013, toe die massagebruik van die netwerk begin het, tot September 2014 byna volkome ongestraf gebly.<ref name=Vespa>{{Cite web |author=Xavier Vespa |title=Le gouvernement américain veut museler Twitter |url=http://twitteradar.com/le-gouvernement-americain-veut-museler-twitter/twitter-ailleurs |website=Twitteradar |date=2 Januarie 2012}}</ref> Twitter het later aangekondig dat dit 235&nbsp;000 rekeninge in die eerste helfte van 2016 en 377&nbsp;000 in die tweede helfte geskrap het. Dié optrede het daartoe gelei dat die netwerk minder gebruik is, veral ten gunste van [[Telegram]].<ref name=LMTwitter>{{Cite news |author=William Audureau |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2017/03/22/pour-les-djihadistes-la-dynamique-est-plutot-d-abandonner-twitter_5099068_4408996.html |title=« Pour les djihadistes, la dynamique est plutôt d'abandonner Twitter » |work=Le Monde |date=22 Maart 2017}}</ref> In 2020 is djihadistiese propaganda ook op minder bekende geënkripteerde boodskapdienste aangetref.<ref name=Parisien2020>{{Cite news |author-last=Wintrebert |author-first=Hugo |title=Ils combattent Daech depuis leur chambre |work=Le Parisien |date=14 Februarie 2020 |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/terrorisme-ces-anonymes-qui-traquent-les-djihadistes-de-daech-sur-internet-15-02-2020-8260242.php}}</ref> == Djihadisme in Europa == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em" |+ Djihadistiese terugkeerders na Wes-Europa (stand: 2018)<ref name=CookVale>{{Cite book |author1=Joana Cook |author2=Gina Vale |title=From Daesh to "diaspora". Tracing the women and minors of Islamic State |publisher=ICSR, King's College |location=Londen |year=2018 |page=17}}</ref> ! Land !! Aantal !! Persentasie |- | [[Frankryk]] || 1 910 || 32 % |- | [[Duitsland]] || 950 || 16 % |- | [[Verenigde Koninkryk]] || 850 || 14,5 % |- | [[België]] || 498 || 8,5 % |- | [[Swede]] || 310 || 5 % |- | [[Nederland]] || 300 || 5 % |- | [[Spanje]] || 230 || 4 % |- | [[Denemarke]] || 145 || 2,5 % |} Sedert 11 September 2001 het meer as 150 Islamities gemotiveerde aanslae in Europa plaasgevind, waarin ongeveer 800 mense gesterf en ongeveer 5&nbsp;000 beseer is.<ref name=Reynie>{{Cite book |author-last=Reynié |author-first=Dominique |title=Les attentats islamistes dans le monde 1979-2021 |publisher=Fondation pour l'innovation politique |date=2021 |page=9 |url=https://www.fondapol.org/app/uploads/2021/09/enquete-terrorisme-2021-cahiers-fr-2021-11-15-wg.pdf}}</ref> Voorbeelde is die aanslae in [[Madrid]] (2004), [[Londen]] (2005), op ''[[Charlie Hebdo]]'' (2015), in [[Kopenhagen]] (2015), [[Berlyn]] (2016), [[Brussel]] (2016), [[Nice]] (2016), [[Barcelona]] (2017), Londen (2017), [[Manchester]] (2017) en [[Wene]] (2020). Dit maak die djihadisme 'n eersterangse uitdaging vir die politiek, die samelewing en die demokrasie in Europa.<ref name=Micheron>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Die aanslag op ''Charlie Hebdo'' op 7 Januarie 2015 in [[Parys]] is deur 'n djihadistiese groep met bande met al-Kaïda opgeëis,<ref name=LMCharlie>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/14/aqpa-revendique-l-attaque-contre-charlie-hebdo_4555720_3224.html |title=Al-Qaida dans la péninsule Arabique revendique l'attaque contre « Charlie Hebdo » |work=Le Monde |date=14 Januarie 2015}}</ref> terwyl die dader van die gyselaardrama in die Hyper Cacher-winkel homself as verbonde aan die Islamitiese Staat voorgehou het.<ref name=LMCoulibaly>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/11/dans-un-enregistrement-amedy-coulibaly-revendique-l-attentat-de-montrouge_4553648_3224.html |title=Dans une vidéo posthume, Amedy Coulibaly revendique l'attentat de Montrouge |work=Le Monde |date=11 Januarie 2015}}</ref> Die aanslae van 13 November 2015 in Parys en Saint-Denis en dié van 14 Julie 2016 in Nice is eweneens deur die Islamitiese Staat opgeëis.<ref name=LPParis>{{Cite news |url=http://www.lepoint.fr/societe/attentats-a-paris-l-etat-islamique-revendique-les-attaques-14-11-2015-1981610_23.php |title=Attentats à Paris : l'État islamique revendique les attaques |work=Le Point |date=14 November 2015}}</ref> In 2018 het Joana Cook en Gina Vale 'n ondersoek gepubliseer wat sowat 6&nbsp;000 mense ingesluit het wat na Irak of Sirië gereis het, hulle daar by die Islamitiese Staat aangesluit het en daarna na hul tuisland teruggekeer het. Negentig persent van hulle kom uit agt lande van die [[Europese Unie]].<ref name=CookVale/> Gemeet aan die grootte van die bevolking staan België, Swede en Denemarke boaan die lys; van dié lande het die twee Skandinawiese lande geen koloniale verlede nie en tel hul samelewings onder die mees egalitêre ter wêreld.<ref name=Micheron12>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |pages=12-13 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> In Frankryk blyk ekstreme Islamiste eerder uit groepies, families en vriendekringe gewerf te word wat dikwels uit bepaalde stadswyke kom, maar wat nie noodwendig die maatskaplik mees randstandiges is nie. Ook in Duitsland kom slegs 3 persent van die statisties aangetekende djihadiste uit die oostelike deelstate en Oos-Berlyn, maar 30 persent uit die ekonomies voorspoedige Noordryn-Wesfale; en ook uit die ekonomies swak Belgiese streek Wallonië het slegs enkeles na Sirië gereis.<ref name=Micheron15>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |page=15 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Volgens die Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz is sedert 2015 vyftien djihadisties gemotiveerde aanslae in Duitsland verhoed.<ref name=BfV2021>{{Cite web |url=http://www.verfassungsschutz.de/DE/themen/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/islamismus-und-islamistischer-terrorismus_node.html |title=Islamismus und islamistischer Terrorismus |date=1 Maart 2021 |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> In Swede het die veiligheidspolisie in 2017 berig dat die getal djihadiste in die land van ongeveer 200 in 2010 tot 'n paar duisend gestyg het.<ref name=Aftonbladet>{{Cite news |title=Säpochefen: "Det finns tusentals radikala islamister i Sverige" |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/a/OVQRq/sapochefen-tusentals-radikala-islamister-i-sverige |work=Aftonbladet |date=2017}}</ref> Volgens die Sweedse navorser Magnus Ranstorp is die salafistiese djihadisme antidemokraties en [[homofobie|homofobies]] en het dit die onderwerping van vroue ten doel, en staan dit daarom teenoor 'n maatskaplike orde wat op die demokrasie gegrond is.<ref name=DR>{{Cite news |title=Ekstremistisk islamisme vokser i Sverige |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/ekstremistisk-islamisme-vokser-i-sverige |work=DR |date=2018}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het 'n verslag bevind dat lande in die Midde-Ooste finansiële steun aan moskees en Islamitiese opvoedkundige instellings verskaf wat met die verspreiding van salafisties-djihadistiese materiaal verbind is.<ref name=BBCSaudi>{{Cite news |date=5 Julie 2017 |title=Saudi Arabia has 'clear link' to UK extremism, report says |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-40496778 |work=BBC News}}</ref> Ramings van die Duitse binnelandse intelligensiediens toon dat die salafistiese beweging in Duitsland van 3&nbsp;800 aanhangers in 2011 tot 7&nbsp;500 in 2015 gegroei het; die meeste werwing vind op die internet en op straat plaas en trek hoofsaaklik jongmense.<ref name=bfvSalafi>{{Cite web |title=Salafistische Bestrebungen – Inhalte und Ziele salafistischer Ideologie |url=http://www.verfassungsschutz.de/de/arbeitsfelder/af-islamismus-und-islamistischer-terrorismus/was-ist-islamismus/salafistische-bestrebungen |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> Volgens die Duitse Bundeszentrale für politische Bildung is byna alle djihadistiese terroriste salafiste, maar is nie alle salafiste terroriste nie.<ref name=Pfahl>{{Cite web |author-last=Pfahl-Traughber |author-first=Armin |date=9 September 2015 |title=Salafismus – was ist das überhaupt? |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/radikalisierungspraevention/211830/salafismus-was-ist-das-ueberhaupt |website=bpb.de}}</ref> In Frankryk is 'n salafisties-djihadistiese moskee in [[Marseille]] in Desember 2017 deur die owerhede gesluit omdat daar oor 'n gewelddadige djihad gepreek is,<ref name=Marseille>{{Cite web |date=12 Desember 2017 |title=Une mosquée salafiste fermée à Marseille sur ordre de la préfecture |url=https://www.20minutes.fr/societe/2186387-20171212-marseille-mosquee-salafiste-fermee-ordre-prefecture-police |website=20minutes.fr}}</ref> en in 2018 is die prediker Elhadi Doudi ná goedkeuring deur die Europese Hof vir Menseregte na Algerië gedeporteer.<ref name=Doudi>{{Cite web |date=20 April 2018 |title=La France expulse un imam salafiste vers l'Algérie pour ses prêches radicaux |url=https://www.france24.com/fr/20180420-imam-salafiste-marseille-france-algerie-justice-salafisme-doudi-expulsion-cedh-islam |website=France 24}}</ref> == Sosiologiese en sielkundige verklarings == Die djihadisme is veral in die [[diaspora]] buite die Moslem-wêreld aantreklik vir maatskaplik agtergestelde Moslems – oorwegend jong seuns uit voormalige immigrantefamilies – aangesien hulle hulle, weg van die alledaagse Islam van die Moslem-wêreld, met eiegekose brokstukke van die djihadistiese ideologie 'n wêreldbeeld op maat kan skep wat dit moontlik maak om hul eie waarneming van die maatskaplike leefwêreld volgens subjektief aanneemlike patrone te orden, die onbegryplike gevolglogies uit te lê, en hul eie begeertes en angste te verwerk. Die sendingsywer van baie djihadiste spruit daarby uit hul elitêre selfverstaan as voorbeeldige getuies van 'n "ware" Islam, oftewel as die avant-garde van 'n Islamitiese herlewing. Die kritiek en die geweld van die djihadisme rig hulle daarom, anders as sy propaganda en die openbare beeld daarvan, meerendeels teen die massa gewone Moslems self en teen die meerderheidsislam in al sy gedaantes.<ref name=Lohlker/> Europese djihadiste het dikwels 'n baie swak kennis van Arabies; hul indoktrinasie geskied dan deur benaderde vertalings van die propaganda wat op die internet beskikbaar is.<ref name=Guerin/> Die beweegredes vir dié radikalisering is uiteenlopend en kan om maatskaplike, kulturele, individuele, gesins- of sielkundige redes ontwikkel. Volgens internasionale studies speel 'n oorskatting of onderskatting van die self, die dubbele vervreemding van jongmense wat voel dat hulle nie aan hul woonland en ook nie aan die land van hul familie se herkoms behoort nie, ouderdom en 'n gevoel van slagofferskap 'n rol, sowel as die soeke na behoort aan 'n gemeenskap of gesin, 'n swak hantering van woede en 'n psigiatriese dimensie.<ref name=Guerin/> Kinders van immigrante is kultureel by die gasheersamelewing ingeskakel, maar struktureel nie, aangesien hulle dikwels ten opsigte van werk en behuising gediskrimineer word; dié teenstrydigheid tussen kulturele en strukturele integrasie kan die mees gefrustreerdes tot geweld aanspoor.<ref name=Schnapper>{{Cite book |author-last=Schnapper |author-first=Dominique |title=Qu'est-ce que l'intégration ? |publisher=Gallimard |year=2007 |pages=57, 82, 88, 194-195}}</ref> Die djihadisme geniet soms die voordeel van 'n modegier en kan vir 'n te liggelowige mens romanties voorkom; die werklikheid is dikwels minder roemryk en meer haglik, met sommige wat vir logistieke take aangewend word en ander wat gedood word.<ref name=Guerin/> Vir die antropoloog Loïc Le Pape stem dié vorm van radikale verbintenis nie ooreen met 'n klassieke godsdienstige bekering of met 'n sektariese militantisme nie: {{Aanhaling|teks=Dit verbind die krag van die godsdienstige gevoel met 'n politieke en militêre verbintenis. Die skielikheid van die radikaliseringstrajekte word verklaar deur die skynbare samehang van 'n denkstelsel wat uit los stukke saamgestel is. ... Die jong bekeerlinge tot die Islamitiese Staat steun op 'n verskraalde en gewelddadige lesing van die voorskrifte van Islam en verbind millennialistiese en apokaliptiese oortuigings met 'n [[samesweringsteorie|samesweringsdenke]] (die Jode, die Weste, die Illuminati) wat hulle met 'n growwe geopolitieke geskiedenis kombineer. Om die radikalisme tot 'n blote saak van godsdiens te herlei, is dus net so gewaag as om te meen dat die godsdiens nie een van die bepalende faktore daarvan is nie.|teken=Loïc Le Pape<ref name=LePape>{{Cite web |title=Le basculement vers le jihadisme n'est pas seulement religieux |url=http://www.liberation.fr/debats/2016/01/17/le-basculement-vers-le-jihadisme-n-est-pas-seulement-religieux_1427012 |website=liberation.fr |date=17 Januarie 2016}}</ref>}} == Veroordeling in die Moslem-wêreld == Volgens die politikoloog Barak Mendelsohn "verwerp die oorgrote meerderheid Moslems die djihadistiese sienings van Islam. Verder toon die geval van Saoedi-Arabië en ander Golfregimes dat state binnelandse legitimiteit deur ekonomiese ontwikkeling en maatskaplike verandering kan verwerf, eerder as op grond van godsdiens en vroomheid."<ref name=Mendelsohn2024/> Die gewelddadige djihadisme is in al sy vorme reeds in Januarie 2002 in die Mekka-manifes deur die Internasionale Islamitiese Geleerderaad skerp veroordeel en enige dekking deur Islam of die Koran is daaraan ontsê. Met die stelling "Djihad is nie terrorisme nie" word in die manifes 'n ongewapende djihad wat aan die vrede verbind is, van alle Moslems geëis.<ref name=Mekka>{{Cite journal |title=Terrorism: Islam's Viewpoint |journal=The Muslim World League Journal |date=Julie 2002 |url=http://muslimcanada.org/fiqhcouncil.html}}</ref> == Lys van konflikte == {| class="wikitable" ! Konflik !! Datums !! Betrokke groepe !! Land of lande |- | [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] || 1979-1989 || Afghaanse ''mudjahidien'' || [[Afghanistan]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1989-1992 || Afghaanse ''mudjahidien'' en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Kasjmir || 1990-hede || Lashkar-e-Taiba || [[Kasjmir]] |- | Somaliese Burgeroorlog || 1991-hede || Al-Shabaab || [[Somalië]] |- | Algerynse Burgeroorlog || 1991-2002 || Gewapende Islamitiese Groep || [[Algerië]] |- | Bosniese Oorlog || 1992-1995 || Bosniese ''mudjahidien'' || [[Bosnië en Herzegowina]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1992-1996 || [[Taliban]] en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Tsjetsjnië || 1994-2017 || ''Mudjahidien'' in [[Tsjetsjnië]] || [[Rusland]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1996-2001 || Taliban en al-Kaïda || Afghanistan |- | Al-Kaïda-opstand in Jemen || 1998-hede || [[Al-Kaïda]] || [[Jemen]] |- | Oorlog in Afghanistan || 2001-2021 || Taliban, al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Khorasan || Afghanistan |- | Opstand in die Magreb || 2002-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || Algerië, [[Mali]], Niger, Mauritanië, [[Tunisië]], [[Marokko]] en [[Libië]] |- | Irakse opstand || 2003-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || [[Irak]] |- | Opstand in die Noord-Kaukasus || 2009-2017 || Kaukasus-Emiraat en Islamitiese Staat || Rusland |- | Boko Haram-opstand || 2009-hede || [[Boko Haram]] || [[Nigerië]], Kameroen, Niger en Tsjad |- | Islamitiese opstand in die Sahel || 2011-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Sahel || Mali, Burkina Faso, Niger, Nigerië, Kameroen, Tsjad, Benin, Togo, Ghana en Ivoorkus |- | [[Siriese Burgeroorlog]] || 2011-2024 || Al-Kaïda, Hayat Tahrir al-Sham en Islamitiese Staat || [[Sirië]] |- | Oorlog teen die Islamitiese Staat || 2014-hede || [[Islamitiese Staat]] || |- | Konflik tussen die Islamitiese Staat en die Taliban || 2015-hede || Taliban en Islamitiese Staat || Afghanistan |} == Sien ook == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Djihad]] * [[Islamisme]] * [[Salafisme]] * [[Wahhabisme]] * [[Islamitiese Staat]] * [[Al-Kaïda]] * [[Boko Haram]] * [[Taliban]] * [[Terrorisme]] * [[Kruistog]] {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] [[Kategorie:Politiek]] pvx4unq8894y5otual01nwrj8fng29k 2966993 2966796 2026-09-13T10:36:14Z Pynappel 70858 2966993 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Jihad.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die [[Sjahada|geloofsbelydenis]] in wit skrif op 'n swart agtergrond.]] '''Djihadisme''' is die [[ideologie]] van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op [[Islam|Islamitiese]] beginsels wil vestig.<ref name=Ahmad2024>{{Cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Aisha |title=Jihadist Governance in Civil Wars |date=27 Februarie 2024 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of International Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.763 |isbn=978-0-19-084662-6}}</ref><ref name=Mendelsohn2024>{{Cite journal |author-last=Mendelsohn |author-first=Barak |date=21 Maart 2024 |title=On the Horizon: The Future of the Jihadi Movement |journal=CTC Sentinel |volume=17 |issue=3 |pages=1–10 |location=West Point, New York |publisher=Combating Terrorism Center |url=https://ctc.westpoint.edu/wp-content/uploads/2024/03/CTC-SENTINEL-032024.pdf}}</ref> In 'n enger sin verwys dit na die oortuiging dat 'n gewapende konfrontasie 'n doeltreffende en [[Teologie|teologies]] geldige metode is om sosiaal-politieke verandering in die rigting van 'n Islamitiese regeringstelsel teweeg te bring.<ref name=Sedgwick2015>{{Cite journal |author-last=Sedgwick |author-first=Mark |date=April 2015 |title=Jihadism, Narrow and Wide: The Dangers of Loose Use of an Important Term |journal=Perspectives on Terrorism |location=Den Haag |publisher=International Centre for Counter-Terrorism |volume=9 |issue=2 |pages=34-41 |issn=2334-3745}}</ref><ref name=Ashour2011>{{Cite journal |author-last=Ashour |author-first=Omar |date=Julie 2011 |title=Post-Jihadism: Libya and the Global Transformations of Armed Islamist Movements |journal=Terrorism and Political Violence |volume=23 |issue=3 |pages=377-397 |doi=10.1080/09546553.2011.560218 |issn=0954-6553}}</ref> Die woord is 'n [[neologisme]] wat van die begrip ''[[djihad]]'' afgelei is,<ref name=Larousse>{{Cite web |title=Djihadisme |url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/djihadisme/10910151 |website=larousse.fr}}</ref> wat nie beteken dat die ''djihad'' self noodwendig na [[geweld]] of [[oorlog]] verwys nie; die djihadisme is egter onmiskenbaar aan gewelddadige optrede verbind, vandaar die algemene gebruik van die uitdrukking "djihadistiese [[terrorisme]]".<ref name=Benichou>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=25 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die djihadisme is 'n ongelyksoortige militante ekstremistiese stroming binne die [[Soenni|Soennitiese]] [[Islamisme]] in sy salafistiese gedaante.<ref name=Lohlker>{{Cite web |author-last=Lohlker |author-first=Rüdiger |title=Dschihadismus |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/islamismus/39439/dschihadismus |work=Dossier Islamismus |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |date=7 November 2011}}</ref> Die aanhangers daarvan, die '''djihadiste''', gaan uit van 'n verlies aan mag, kultuur en invloed van Islam as [[godsdiens]] en as politieke stelsel wat deur [[globalisering]], [[modernisering]] en [[kapitalisme]] veroorsaak is, en lei daaruit die aanspraak af dat die [[Moslem]]s gesamentlik – en die djihadiste persoonlik – 'n herlewing van die "oer-Islam" moet bewerkstellig, hoewel in 'n radikaal salafistiese uitleg wat self eers in die moderne tyd ontstaan het.<ref name=Lohlker/> Hulle beroep hulle daarby op die Islamitiese begrip van die ''kleiner djihad'', wat hulle as die godsdienstige plig van elke Moslem tot 'n gewelddadige stryd ter verdediging van Islam teen ongelowiges uitlê – waaronder hulle benewens die aanhangers van ander godsdienste ook Moslems met afwykende oortuigings tel.<ref name=Lohlker/> Djihadistiese ideoloë stel die ''djihad'' voor as 'n "[[Rewolusie|rewolusionêre]] stryd" teen die internasionale orde om die Moslem-wêreld onder [[Sjaria|Islamitiese reg]] te verenig.<ref name=Charters>{{Cite journal |author-last=Charters |author-first=David A. |date=6 Februarie 2007 |title=Something Old, Something New…? Al Qaeda, Jihadism, and Fascism |journal=Terrorism and Political Violence |publisher=Routledge |volume=19 |pages=65-93 |doi=10.1080/09546550601054832 |issn=0954-6553}}</ref> Die djihadisme het sy wortels in die ideologiese ontwikkelinge van die Islamitiese herlewingsbeweging van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, wat in die loop van die twintigste en een-en-twintigste eeu tot die Qutbisme en die salafistiese djihadisme uitgegroei het.<ref name=Poljarevic>{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=M. Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=Leiden en Boston |publisher=Brill |volume=21 |pages=485-512 |doi=10.1163/9789004435544_026 |isbn=978-90-04-43554-4}}</ref><ref name=Jalal>{{Cite book |author-last=Jalal |author-first=Ayesha |year=2009 |chapter=Islam Subverted? Jihad as Terrorism |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |pages=239-301 |doi=10.4159/9780674039070-007 |isbn=978-0-674-03907-0}}</ref> Die Islamitiese organisasies wat aan die [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] van 1979 tot 1989 deelgeneem het, het die opkoms daarvan versterk, en sedertdien het dit in verskeie gewapende konflikte versprei.<ref name=Hekmatpour>{{Cite journal |author-last=Hekmatpour |author-first=Peyman |date=1 Januarie 2018 |title=What do we know about the Islamic Radicalism: A meta-analysis of academic publications |journal=113th Annual Meeting of the American Sociological Association}}</ref> Volgens een raming was djihadistiese groepe in 1990 by 5 persent van die [[Burgeroorlog|burgeroorloë]] betrokke, maar teen 2014 by meer as 40 persent.<ref name=Fearon>{{Cite journal |author-last=Fearon |author-first=James D. |date=2017 |title=Civil War & the Current International System |journal=Daedalus |publisher=MIT Press |volume=146 |issue=4 |pages=20-22 |doi=10.1162/DAED_a_00456 |issn=0011-5266}}</ref> Die definisie van die djihadisme wissel egter van kenner tot kenner: vir sommige verwys die woord slegs na die salafistiese djihadisme, terwyl ander dit ook op nie-salafistiese bewegings toepas, veral [[Sjia|sjiïtiese]] bewegings.<ref name=iReMMO>{{Cite web |author1=Dominique Thomas |author2=Abdelasiem El Difraoui |author3=Marjane Kamal |title=Origines et manifestations du Djihadisme |publisher=Institut de recherche et d'études Méditerranée, Moyen-Orient |url=https://www.youtube.com/watch?v=dxoTLRBBYik |date=10 November 2013}}</ref><ref name=Therme>{{Cite web |author-last=Therme |author-first=Clément |title=Jihadist Ideology: The Anthropological Perspective |url=http://www.monde-diplomatique.fr/2011/09/THERME/20977 |website=monde-diplomatique.fr |date=2011}}</ref> == Terminologie == {{Hoofartikel|Djihad}} Die begrip ''djihad'' ("inspanning", "strewe", "stryd") is grondliggend aan Islam en het verskeie gebruike. Die tradisie onderskei die "groter ''djihad''", die innerlike stryd teen die kwaad in 'n [[mens]] self, van die "kleiner ''djihad''", wat verder onderverdeel word in die ''djihad'' van die [[pen]] of die [[tong]] (debat of oorreding) en die ''djihad'' van die [[swaard]] (oorlogvoering). Laasgenoemde vorm het in die klassieke Islamitiese uitleg verowering en bekering beteken, gewoonlik met die uitsondering van die aanhangers van ander [[Monoteïsme|monoteïstiese]] godsdienste.<ref name=DLB>{{Cite encyclopedia |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |date=22 Februarie 2018 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045}}</ref><ref name=Bonner>{{Cite book |author-last=Bonner |author-first=Michael |title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2738-1 |page=13}}</ref> Moderniste onder die Moslem-geleerdes stel die militêre ''djihad'' oor die algemeen met verdedigende oorlogvoering gelyk.<ref name=Peters2015>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |year=2015 |chapter=The Doctrine of Jihad in Modern Islam |title=Islam and Colonialism: The Doctrine of Jihad in Modern History |location=Berlyn en Boston |publisher=De Gruyter |volume=20 |pages=105-124 |doi=10.1515/9783110824858.105 |isbn=978-3-11-082485-8}}</ref><ref name=Hallaq>{{Cite book |author-last=Hallaq |author-first=Wael B. |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=334-338}}</ref> Die woord "djihadisme" is sedert die 1990's in gebruik, en het ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|aanvalle van 11 September 2001]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] veel wyer versprei geraak.<ref name=BBCwhat>{{Cite web |title=What is jihadism? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30411519 |website=BBC News |date=11 Desember 2014}}</ref><ref name=Kramer>{{Cite journal |author-last=Kramer |author-first=Martin |date=Lente 2003 |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |journal=Middle East Quarterly |volume=10 |issue=2 |pages=65-77 |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists}}</ref> Dit is die eerste keer deur die [[Indië|Indiese]] en [[Pakistan|Pakistanse]] [[massamedia]] gebruik, en deur [[Frankryk|Franse]] akademici, wat die presieser uitdrukking "salafisties-djihadisties" gebruik het.<ref name=BBCwhat/> Die geskiedkundige David A. Charters omskryf die djihadisme as "'n rewolusionêre program waarvan die ideologie radikale maatskaplike verandering in die Moslem-wêreld belowe ... [met] 'n sentrale rol vir die ''djihad'' as 'n gewapende politieke stryd om 'afvallige' regimes omver te werp, hul ongelowige bondgenote te verdryf, en sodoende Moslem-gebiede tot regering volgens Islamitiese beginsels te herstel".<ref name=Charters/> Volgens Reuven Firestone beskryf die woord, soos dit gewoonlik in die [[Weste|Westerse wêreld]] gebruik word, "militante Islamitiese bewegings wat as 'n bestaansbedreiging vir die Weste beskou word".<ref name=Firestone>{{Cite book |author-last=Firestone |author-first=Reuven |year=2012 |chapter="Jihadism" as a new religious movement |editor1-last=Hammer |editor1-first=Olav |editor2-last=Rothstein |editor2-first=Mikael |title=The Cambridge Companion to New Religious Movements |location=Cambridge en New York |publisher=Cambridge University Press |pages=263-285 |doi=10.1017/CCOL9780521196505.018 |isbn=978-0-521-19650-5}}</ref> David Romano, 'n navorser in die [[politieke wetenskap]] aan die [[McGill Universiteit|McGill-universiteit]], gebruik dit vir "'n individu of politieke beweging wat sy aandag, diskoers en aktiwiteite hoofsaaklik toespits op die voer van 'n gewelddadige, onversetlike veldtog wat hy 'n ''djihad'' noem".<ref name=Romano>{{Cite encyclopedia |author=David Romano |title=Jihadists in Iraq |editor1=John L. Esposito |editor2=Emad El-Din Shahin |encyclopedia=The Oxford Handbook of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2013 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195395891.013.003 |isbn=978-0-19-539589-1}}</ref> Hy onderskei die djihadistiese diskoers, wat die ''djihad'' as 'n wêreldwye projek om die wêreld te hervorm aanbied, van die weerstandsdiskoers van groepe soos [[Hezbollah]], wat as 'n streeksprojek teen 'n bepaalde vyand aangebied word.<ref name=Romano/> Jarret Brachman beskou die woord as "lomp en omstrede", juis omdat dit die woord ''djihad'' bevat, wat vir die meeste Moslems na 'n geestelike arbeid aan die self verwys en een van die grondslae van 'n vroom lewe is.<ref name=Brachman>{{Cite book |author-last=Brachman |author-first=Jarret |title=Global Jihadism: Theory and Practice |publisher=Routledge |location=Londen |year=2008 |pages=4-5, 11-12 |isbn=978-0-415-45242-7}}</ref> Baie Moslems gebruik die woorde "djihadisme" en "djihadis" nie, omdat hulle nie van die verbintenis tussen onwettige geweld en 'n edel godsdienstige begrip hou nie, en verkies eerder woorde wat die betrokkenes se aanspraak ontken, soos "afwykendes".<ref name=BBCwhat/> [[Maajid Nawaz]], stigter van die anti-ekstremisme-denktenk Quilliam, omskryf die djihadisme as 'n gewelddadige onderafdeling van die Islamisme: "Islamisme [is] die begeerte om enige weergawe van Islam op enige samelewing af te dwing. Djihadisme is die poging om dit met geweld te doen."<ref name=Nawaz>{{Cite web |url=http://www.thedailybeast.com/admit-it-these-terrorists-are-muslims |title=Admit It: These Terrorists Are Muslims |work=The Daily Beast |author=Maajid Nawaz |date=14 Junie 2016}}</ref> "Djihad Cool" is 'n benaming vir die herbemarking van die militante djihadisme as modieus onder jonger mense, deur middel van verbruikerskultuur, [[sosiale media]], tydskrifte, [[Kletsrym|kletsrym]]-video's, speelgoed en propagandavideo's.<ref name=Emerson>{{Cite web |url=http://www.familysecuritymatters.org/publications/detail/jihad-is-cool-jihadist-magazines-recruit-young-terrorists |title=Jihad is Cool: Jihadist Magazines Recruit Young Terrorists |work=Family Security Matters |author=Steve Emerson |date=15 April 2013}}</ref><ref name=npr>{{Cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=125186382 |title=Jihadi Cool: Terrorist Recruiters' Latest Weapon |work=National Public Radio |author=Dina Temple-Raston |date=6 Maart 2010}}</ref> Dit is 'n [[subkultuur]] wat hoofsaaklik op mense in ontwikkelde lande toegepas word wat gewerf word om na konflikgebiede te reis.<ref name=npr/> == Geskiedenis == === Ideologiese wortels === [[Lêer:Sayyid Qutb.jpg|links|duimnael|Die Egiptiese Moslem-geleerde Sayyid Qutb het met sy tronkgeskrifte die ideologiese grondslag van die salafisties-djihadistiese beweging gelê.]] Islamitiese ekstremisme dateer terug tot die vroeë geskiedenis van Islam met die verskyning van die [[Kharidjiete]] in die sewende eeu.<ref name=Izutsu>{{Cite book |author-last=Izutsu |author-first=Toshihiko |year=2006 |title=The Concept of Belief in Islamic Theology: A Semantic Analysis of Imān and Islām |chapter=The Infidel (''Kāfir''): The Khārijites and the origin of the problem |location=Tokio |publisher=Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies |pages=1-20 |isbn=983-9154-70-2}}</ref> Hulle het hulle tydens die eerste Islamitiese burgeroorlog van sowel die Soenniete as die Sjiïete afgeskei en was veral bekend vir 'n radikale benadering tot die ''takfir'' – die verklaring dat 'n ander Moslem 'n ongelowige is – waarvolgens hulle sowel Soennitiese as sjiïtiese Moslems tot ongelowiges of vals Moslems verklaar het en hulle gevolglik weens hul vermeende afvalligheid die dood waardig geag het.<ref name=Izutsu/> Onder die vroeëre Moslem-geleerdes en teoloë wat 'n diepgaande invloed op die Islamitiese fundamentalisme en op die ideologie van die hedendaagse djihadisme gehad het, tel die middeleeuse denkers [[Ibn Taymiyyah]], Ibn Kathir en [[Wahhabisme|Muhammad ibn Abd al-Wahhab]], naas die moderne Islamitiese ideoloë Muhammad Rashid Rida, [[Sayyid Qutb]] en Abul Ala Maududi.<ref name=Habeck>{{Cite book |author-last=R. Habeck |author-first=Mary |title=Knowing the Enemy: Jihadist Ideology and the War on Terror |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=0-300-11306-4 |location=Londen |pages=17-18, 42}}</ref><ref name=Jalal/> Onder die invloedrykste ideologiese wortels van die djihadisme word die [[Wahhabisme]] gereken, wat in die agtiende eeu op die Arabiese Skiereiland ontstaan het, sowel as die [[Moslembroederskap]], wat in 1928 in [[Egipte]] gestig is, en die Pakistanse eweknie daarvan, die Jamaat-e-Islami van Maududi.<ref name=Wohler>{{Cite book |author-last=Wöhler-Khalfallah |author-first=Khadija Katja |title=Islamischer Fundamentalismus: Von der Urgemeinde bis zur Deutschen Islamkonferenz |publisher=Hans Schiler |location=Berlyn |year=2009 |pages=70-180 |isbn=978-3-89930-229-5}}</ref><ref name=Lacroix>{{Cite journal |author1=Laurent Bonnefoy |author2=Stéphane Lacroix |title=Le problème saoudien. Le wahhabisme, rempart ou inspirateur de l'État islamique ? |journal=Revue du crieur |issue=3 |date=Maart 2016 |pages=41-42}}</ref> Sayyid Qutb, 'n Egiptiese ideoloog en 'n vooraanstaande leier van die Moslembroederskap, was in die 1960's 'n invloedryke voorstander van 'n pan-Islamitiese ideologie.<ref name=Polk>{{Cite book |author-last=Polk |author-first=William R. |year=2018 |chapter=The Philosopher of the Muslim Revolt, Sayyid Qutb |title=Crusade and Jihad: The Thousand-Year War Between the Muslim World and the Global North |location=New Haven en Londen |publisher=Yale University Press |pages=370-380 |doi=10.2307/j.ctv1bvnfdq.40 |isbn=978-0-300-22290-6}}</ref> Hy was die eerste om dié beginsels, wat ander Moslems tot ongelowiges verklaar, uiteen te sit in sy hoofwerk ''Fi zilal al-Qur'an'' ("In die skaduwee van die Koran") en sy manifes ''Ma'alim fi'l-tariq'' ("Mylpale") van 1966, wat gelei het tot sy teregstelling deur die Egiptiese regering van [[Gamal Abdel Nasser]] in daardie jaar.<ref name=Cook2015>{{Cite book |author-last=Cook |author-first=David |year=2015 |chapter=Radical Islam and Contemporary Jihad Theory |title=Understanding Jihad |location=Berkeley |publisher=University of California Press |edition=2de |pages=93-127 |isbn=978-0-520-28732-7}}</ref><ref name=Moussalli>{{Cite book |author-last=Moussalli |author-first=Ahmad S. |year=2012 |chapter=Sayyid Qutb: Founder of Radical Islamic Political Ideology |editor-last=Akbarzadeh |editor-first=Shahram |title=Routledge Handbook of Political Islam |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=9-26 |isbn=978-1-138-57782-4}}</ref> Volgens Qutb het die Moslem-gemeenskap (''oemma'') reeds eeue tevore opgehou bestaan en na die ''jahiliyyah'' – die voor-Islamitiese tydperk van onkunde – teruggekeer, omdat dié wat hulleself Moslems noem, versuim het om die Islamitiese reg na te kom.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Om Islam te herstel, het hy voorgestel dat die moderne samelewing verwerp word, dat 'n [[avant-garde]] na die voorbeeld van die vroeë Moslem-geslagte gevorm word, dat Islam verkondig word, en dat die gelowige hom op armoede en selfs die dood voorberei met die oog op 'n ''djihad'' teen wat hy as 'n ''jahili''-regering en -samelewing beskou het, en die omverwerping daarvan.<ref name=Cook2015/><ref name=Moussalli/> Die Qutbisme is deur baie vooraanstaande Moslem-geleerdes sowel as deur ander lede van die Egiptiese Moslembroederskap, soos Yusuf al-Qaradawi, veroordeel.<ref name=Moussalli/> Ná Qutb se teregstelling het [[Ayman al-Zawahiri]] die Egiptiese Islamitiese Djihad gestig, 'n organisasie wat die regering wou vervang met 'n Islamitiese staat wat Qutb se idees sou weerspieël.<ref name=Wright>{{Cite book |title=The Looming Tower |author=Lawrence Wright |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=0-375-41486-X |chapter=2}}</ref> Onder die vroeë djihadistiese groepe tel at-Takfir wa-l-Hidjra en al-Djihad, wat in die 1970's as afsplitsings van die Moslembroederskap gestig is en met terreuraanvalle op verskeie Egiptiese staatsamptenare die aandag getrek het, waaronder die moord op president [[Anwar Sadat]] in 1981.<ref name=Wohler/> Dit was veral dié sluipmoord wat die djihadisme internasionaal bekend gemaak het, aangesien die dadergroep sy beweegredes uitvoerig geformuleer het.<ref name=Jansen>{{Cite journal |author-last=Jansen |author-first=Johannes J. G. |title=The Creed of Sadat's Assassins. The Contents of "The Forgotten Duty" analysed |journal=Die Welt des Islams |volume=25 |year=1985 |pages=1-30}}</ref><ref name=Peters160>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam |publisher=Markus Wiener |location=Princeton |year=2005 |pages=160-167}}</ref> Die uitleg van die ideologiese grondslae van die djihadisme verskil. Vir die politikoloog [[Antoine Sfeir]] is die djihadisme in die loop van die oorlog in [[Afghanistan]] in die 1980's gebore, as die vrug van 'n sintese tussen die tradisionalistiese Wahhabitiese stroming en die strategie van die Moslembroederskap.<ref name=Sfeir>{{Cite web |title=Islam – Salafisme, jihadisme |url=https://antoinesfeir.wordpress.com/decryptages/salafisme/ |website=Die blog van Antoine Sfeir |author=Antoine Sfeir}}</ref> Vir Anne-Clémentine Larroque is die djihadisme nie "wesenseie aan die godsdiens" nie, maar 'n hedendaagse beweging wat uit die stellings van twee groot ideoloë voortkom: Qutb, wat in die 1960's die terugkeer tot 'n politieke Islam geteoretiseer het waarin die ''djihad'' 'n sentrale plek inneem, en Maududi, wat in dieselfde tydperk die stryd om die skepping van 'n Pakistanse Islamitiese staat bepleit het.<ref name=Larroque>{{Cite web |author1=Eugénie Bastié |author2=Anne-Clémentine Larroque |url=http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2014/08/08/31002-20140808ARTFIG00116-hamas-freres-musulmans-djihadistes-les-differents-visages-de-l-islamisme.php |title=Hamas, Frères musulmans, djihadistes : les différents visages de l'islamisme |work=FigaroVox |date=8 Augustus 2014}}</ref> Volgens die akademikus Stéphane Lacroix het die djihadisme 'n geslagslyn wat van dié van die [[Salafisme]] en die Wahhabisme onderskei moet word: dit staan eerder in die intellektuele erfenis van die moderne Islamitiese bewegings, en ontstaan in die 1950's en 1960's onder Qutb se pen as "'n rewolusionêre variant van die Islamisme". Eers in die 1990's, onder godsdienstige ideoloë soos Abu Qatada en die Palestynsgebore Abu Muhammad al-Maqdisi, het die djihadistiese diskoers gesalafiseer, 'n ontwikkeling wat sy hoogtepunt met die koms van die [[Islamitiese Staat]] bereik het. Lacroix beklemtoon dat dié wat die djihadistiese leer vasgelê het, oorwegend Egiptenaars, Siriërs en Palestyne was.<ref name=Lacroix/> Die herkoms van die ideologie word verskillend beoordeel. Vir die Franse antiterreurregter David Bénichou het die djihadisme sy wortels in die [[Koran]] en die [[Hadit|hadith]].<ref name=Benichou329>{{Cite book |author1-last=Bénichou |author1-first=David |author2-last=Khosrokhavar |author2-first=Farhad |author3-last=Migaux |author3-first=Philippe |title=Le jihadisme. Le comprendre pour mieux le combattre |publisher=Plon |location=Parys |year=2015 |page=329 |isbn=978-2-259-22803-9}}</ref> Die geskiedkundiges Ladan en Roya Boroumand meen daarenteen dat die bron van die djihadiste se ideologie nie die Koran is nie, maar die leninisme, die [[fascisme]] en die [[totalitarisme|totalitêre]] strominge van die twintigste eeu.<ref name=Boroumand>{{Cite journal |author1=Ladan Boroumand |author2=Roya Boroumand |title=Terror, Islam, and Democracy |journal=Journal of Democracy |volume=13 |issue=2 |date=April 2002}}</ref> Die sosioloog Farhad Khosrokhavar sien in die djihadisme "die mees uitgewerkte totalitêre ideologie sedert die [[kommunisme]] en die nasionaal-sosialisme", en merk op dat sommige djihadiste selfs sjiïete kan wees; volgens hom neem die djihadistiese ideoloë Westerse ekstremistiese idees op, veral dié van die uiterste linkervleuel en die uiterste regtervleuel.<ref name=Khosro>{{Cite web |url=http://www.ehess.fr/fr/enseignement/enseignements/2010/ue/1075/ |title=L'idéologie du jihadisme |website=ehess.fr}}</ref> Vir [[Olivier Roy]] is die djihadiste bowenal deur radikaliteit en geweld geboei, en nie deur Islam as sodanig nie; hy praat daarom van 'n "islamisering van die radikaliteit", teenoor die "radikalisering van Islam" wat deur die Islamkundige Gilles Kepel verdedig word.<ref name=RoyLM>{{Cite news |author=Olivier Roy |url=https://www.lemonde.fr/idees/article/2016/10/12/pour-olivier-roy-l-islam-n-explique-pas-le-terrorisme_5012540_3232.html |title=Pour Olivier Roy, l'islam n'explique pas le terrorisme |work=Le Monde |date=12 Oktober 2016}}</ref> 'n Verklaring wat vir die djihadiste se bereidheid gegee word om burgerlikes en belydende Moslems te dood op grond daarvan dat hulle in werklikheid afvalliges is, is die sterk verminderde invloed van die tradisionele, uiteenlopende klas geleerdes en regsgeleerdes. In die oorgrote meerderheid Moslem-lande is die private godsdienstige stigtings wat die onafhanklikheid van die geleerdes eeue lank onderhou het, gedurende die na-koloniale 1950's en 1960's deur die staat oorgeneem; die regsgeleerdes het staatsamptenare geword en is mettertyd deur die publiek gesien as mense wat die belange van die heersers dien.<ref name=AbouElFadl>{{Cite book |author-last=Abou El Fadl |author-first=Khaled |title=The Place of Tolerance in Islam |date=2002 |publisher=Beacon Press |pages=6, 8-9 |isbn=978-0-8070-0229-2}}</ref> In dié gesagsleemte het 'n aggressiewe sendingsywer ingetree wat met tienmiljarde dollars se olie-uitvoergeld uit [[Saoedi-Arabië]] befonds is.<ref name=Kepel51>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2006 |publisher=I.B. Tauris |page=51 |isbn=978-1-84511-257-8}}</ref> === Die Sowjet-Afghaanse Oorlog en die ontstaan van al-Kaïda === [[Lêer:Mujahideen prayer in Shultan Valley Kunar, 1987.jpg|duimnael|Afghaanse ''mudjahidien'' in gebed in die provinsie Kunar, Afghanistan (1987).]] Die organisatoriese vroeë vorme van die djihadisme het in die 1980's in Afghanistan groot internasionale steun en toeloop gekry, ná die Sowjet-inval aan die einde van 1979, toe Islamitiese ''mudjahidien'' met die steun van [[Pakistan]], Saoedi-Arabië en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] teen die Sowjetleër en die kommunistiese regering wat dit gesteun het, geveg het.<ref name=Lohlker/> Die Palestynse teoloog Abdallah Azzam was een van die invloedrykste bevorderaars van die godsdienstig gemotiveerde deelname van Arabiese Moslems aan die oorlog, en word as die grondlegger van die djihadisme beskou.<ref name=Lohlker/><ref name=iReMMO/> Sy volgeling [[Osama bin Laden]] het met die internasionale netwerk [[Al-Kaïda]] wat hy opgebou het, van die 1990's af die vernaamste verteenwoordiger van die nou grensoorskrydende djihadistiese beweging geword.<ref name=Lohlker/> Al-Kaïda het ontwikkel uit die Maktab al-Khidamat ("Dienskantoor"), 'n organisasie wat in 1984 in Peshawar in Pakistan deur Bin Laden en Azzam gestig is om fondse in te samel en buitelandse ''mudjahidien'' vir die oorlog te werf.<ref name=Aydinli>{{Cite book |author-last=Aydınlı |author-first=Ersel |year=2018 |chapter=The Jihadists pre-9/11 |title=Violent Non-State Actors: From Anarchists to Jihadists |location=Londen en New York |publisher=Routledge |pages=65-109 |isbn=978-1-315-56139-4}}</ref> Daar word gesê dat die Sowjet-Afghaanse Oorlog "die djihadistiese neiging van 'n randverskynsel tot 'n hoofmag in die Moslem-wêreld versterk het".<ref name=Commins174>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |page=174}}</ref> Ná die oorlog het die veterane na hul tuislande teruggekeer en van daar na ander konflikgebiede met Moslem-bevolkings versprei, soos [[Algerië]], [[Bosnië en Herzegowina|Bosnië]] en [[Tsjetsjnië]], wat 'n "transnasionale djihadistiese stroom" geskep het.<ref name=Commins156>{{Cite book |author-last=Commins |author-first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B. Tauris |year=2009 |pages=156-157}}</ref> Ná die geslaagde partisaneoorlog in Afghanistan het die swaartepunt van die djihadistiese bedrywigheid na [[terrorisme]] verskuif, waarvan die aanvalle op die Verenigde State op 11 September 2001 die grootste internasionale uitwerking gehad het.<ref name=Lohlker/> Onafhanklik van al-Kaïda het daar van die 1990's af magtige djihadistiese groeperinge ontstaan in onder meer [[Somalië]] (al-Shabaab), Pakistan (Lashkar-e-Taiba), [[Rusland]] (die Kaukasus-Emiraat) en [[Indonesië]] (Jemaah Islamiyah).<ref name=Huhnholz2010>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Dschihadistische Raumpraxis. Raumordnungspolitische Herausforderungen des militanten sunnitischen Fundamentalismus |publisher=LIT |location=Berlyn |year=2010 |isbn=978-3-643-10546-2}}</ref> === Irak, die Arabiese Lente en die Islamitiese Staat === [[Lêer:Abu Musab al-Zarqawi portrait.jpg|duimnael|Abu Musab al-Zarqawi, voormalige leier van al-Kaïda in Irak.]] Die besetting van [[Irak]] deur internasionale troepe, wat op die [[Irakse Oorlog]] van 2003 gevolg het, het 'n nuwe strydgebied gebied waarop djihadistiese organisasies met aanslae en gevegshandelinge internasionale aandag verwerf en uiteenlopende hulpbronne kon buitmaak. In die sogenaamde "Irakse verset" het verskeie mededingende groepe naas mekaar geveg. Terwyl al-Kaïda die verklaarde hoofteenstander van die "oorlog teen terreur" van president George W. Bush was, het die organisasie sy struktuur ten gunste van 'n sterker regionalisering verander, met verskillende swaartepunte in die [[Magreb]], [[Jemen]], Somalië, en Afghanistan en Pakistan.<ref name=Lohlker/> Die wrewel onder die Soenniete oor hul marginalisering ná die val van die Ba'athistiese regime in 2003 het tot die opkoms van djihadistiese netwerke in die streek gelei, wat in die opstand onder leiding van al-Kaïda in Irak uitgeloop het.<ref name=Williams>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=45-46, 179, 185-195}}</ref> Die beleid van de-Ba'athifisering wat deur die nuwe regering ingestel is, het tot groter steun vir die djihadiste gelei, en oorblyfsels van die Irakse Ba'athiste het hulle in hul gemeenskaplike stryd teen die Verenigde State met al-Kaïda begin verbind.<ref name=Williams188>{{Cite book |author-last=Glynn Williams |author-first=Brian |title=Counter Jihad: America's Military Experience in Afghanistan, Iraq, and Syria |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2017 |isbn=978-0-8122-4867-8 |location=Philadelphia |pages=188-192 |chapter=4: The Invasion and Occupation of Iraq}}</ref> Die oorlogsjoernalis George Packer skryf in ''The Assassins' Gate'': {{Aanhaling|teks=Die oorlog in Irak het sommige van die Bush-regering se bewerings vals bewys en ander selfvervullend gemaak. Een daarvan was die aandrang op 'n operasionele skakel tussen Irak en al-Kaïda ... ná die val van die regime was die kragtigste ideologiese mag agter die opstand Islam en sy vyandigheid teenoor nie-Islamitiese indringers. Sommige voormalige Ba'athistiese amptenare het selfs opgehou drink en begin bid. Die opstand is ''mukawama'', oftewel verset, genoem, met bybetekenisse van godsdienstige regmatigheid; sy vegters het ''mudjahidien'' geword en het verklaar dat hul sending die djihad is.|teken=George Packer, ''The Assassins' Gate''<ref name=Packer>{{Cite book |author-last=Packer |author-first=George |title=The Assassins' Gate: America in Iraq |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2006 |isbn=978-0-374-53055-6 |page=309}}</ref>}} In die loop van die volksopstande van die [[Arabiese Lente]] van 2010 af het verdere djihadistiese groeperinge in [[Tunisië]], Egipte, [[Libië]] en [[Sirië]] ontstaan. Reeds sedert die middel van die 2000's het dit geblyk dat al-Kaïda se netwerk, wat op trans- en internasionaliteit berus, in vergelyking met meer regionale djihadistiese groepe weliswaar buigsamer, maar ook minder organisasiebekwaam was. Die vervolgingsdruk op wêreldwyd optredende djihadiste het gelei tot 'n magsverskuiwing binne die djihadisme, omdat plaaslik en streeksgewys gewortelde strominge hulle duursamer, talryker, doeltreffender en polities magtiger kon vestig as verspreide individue en klein groepe wat slegs deur idees verbind is.<ref name=Huhnholz2012>{{Cite book |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |editor=Jochen Kleinschmidt |chapter=Dschihadismus und Territorialität. Eine politiktheoretische Perspektive auf Ursachen, Bedingungen und Folgen fehlenden Territorialdenkens im militanten sunnitischen Fundamentalismus |title=Der terrorisierte Staat. Entgrenzungsphänomene politischer Gewalt |publisher=Steiner |location=Stuttgart |year=2012 |pages=189-216 |isbn=978-3-515-10117-2}}</ref> Die [[Islamitiese Staat]] (IS) het in 2014 'n leiersposisie binne die djihadistiese beweging bereik wat met dié van al-Kaïda meegeding het, deurdat dit daarin geslaag het om 'n uitgestrekte aaneenlopende gebied in die noordweste van Irak en die ooste van Sirië te verower en groot wapenvoorrade van die Irakse weermag buit te maak.<ref name=Huhnholz2015>{{Cite journal |author-last=Huhnholz |author-first=Sebastian |title=Heimkehr ins Kalifat? Historische Ursprünge und gegenwärtige Folgen der sakralen Geographie des Dschihadismus |journal=Die Friedens-Warte |issue=3-4 |volume=90 |date=2015 |pages=311-339 |isbn=978-3-8305-3683-3}}</ref> Teen die einde van 2015 het die selfverklaarde [[kalifaat]] 'n gebied met sowat 12 miljoen inwoners regeer, waar dit sy ekstremistiese uitleg van die Islamitiese reg afgedwing het, 'n jaarlikse begroting van meer as een miljard Amerikaanse dollar bestuur het en meer as 30&nbsp;000 vegters beveel het.<ref name=Gerges>{{Cite book |author-last=Gerges |author-first=Fawaz A. |title=ISIS: A History |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17000-8 |pages=21-22}}</ref><ref name=Shinkman>{{Cite web |author-last=Shinkman |author-first=Paul D. |date=27 Desember 2017 |title=ISIS By the Numbers in 2017 |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2017-12-27/isis-by-the-numbers-in-2017 |work=U.S. News & World Report}}</ref> Ná die massale vervolging van minderhede met omvangryke menseregteskendings, waaronder in die besonder die volksmoord op die Jesidi's in Noord-Irak, en verskeie onthoofdings van Westerse gyselaars wat doelbewus vir die media geënsceneer is,<ref name=Zeit>{{Cite news |title=UN werfen IS Völkermord vor |url=http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-03/islamischer-staat-voelkermord-uno |work=Zeit Online |date=19 Maart 2015}}</ref> het IS van Augustus 2014 tot Maart 2019 die teiken van militêre ingryping geword, in die vorm van lugaanvalle deur die internasionale alliansie teen die Islamitiese Staat in Irak en Sirië, sowel as van langdurige grondgevegte deur die Irakse weermag, die Koerdiese Peshmerga en die Koerdiese Volksbeskermingseenhede (YPG).<ref name=Zeit/> In September 2014 het die [[Veiligheidsraad]] van die [[Verenigde Nasies]] hom in sy eenparig aanvaarde resolusie 2178 teen internasionale verskynsels van terrorisme gerig en daarby uitdruklik IS, die al-Nusra-front en ander groeperinge wat met al-Kaïda verbonde is of daaruit ontstaan het, genoem. Ramings van die Verenigde Nasies het in daardie tyd van meer as 13&nbsp;000 buitelandse vegters uit meer as 80 state uitgegaan wat hulle by IS en al-Nusra aangesluit het.<ref name=UNSC>{{Cite web |title=Security Council Unanimously Adopts Resolution Condemning Violent Extremism, Underscoring Need to Prevent Travel, Support for Foreign Terrorist Fighters |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11580.doc.htm |publisher=Verenigde Nasies |date=24 September 2014}}</ref> Ná 'n uitputtende konflik met Amerikaanse, Irakse en Koerdiese magte het IS teen 2019 die beheer oor al sy Midde-Oosterse gebiede verloor en na 'n opstand vanuit afgeleë skuilplekke teruggekeer, terwyl sy propaganda voortgeduur het. Dié pogings het 'n beduidende aanhang in Noord-Afrika en die Sahel-streek gewerf, waar IS steeds noemenswaardige gebied beheer.<ref name=CTK>{{Cite news |author1=Brian Carter |author2=Kathryn Tyson |author3=Liam Karr |author4=Peter Mills |date=17 Mei 2023 |title=Salafi Jihadi Movement Weekly Update |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/salafi-jihadi-movement-weekly-update-may-17-2023 |work=Institute for the Study of War}}</ref> Die herstel van die Islamitiese Emiraat van Afghanistan in 2021 en die vestiging van 'n nuwe Siriese regering ná die val van Bashar al-Assad in 2024 het onderskeidelik uit die salafisties-djihadistiese groepe [[Taliban]] en Hayat Tahrir al-Sham voortgekom.<ref name=AtlCouncil>{{Cite web |date=18 Desember 2024 |title=The fall of the Assad regime is just the beginning of Syria's quest for stability |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/syria-quest-for-stability-hts-sharaa/ |website=Atlantic Council}}</ref><ref name=WashInst>{{Cite web |title=Return of the Islamic Emirate of Afghanistan: The Jihadist State of Play |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/return-islamic-emirate-afghanistan-jihadist-state-play |website=The Washington Institute}}</ref> === Sedert 2019 === Van 2019 af bevind die transnasionale terrorisme hom in 'n fase van verswakking, wat blyk uit 'n versplintering van die djihadistiese toneel in talle klein organisasies wat boonop mekaar beveg. IS het van 2014 af streeksorganisasies in Afghanistan, Libië, Egipte, Jemen, die [[Sahara]], die [[Sahel]]-streek, die [[Kaukasus]] en selfs die [[Filippyne]] geskep en dié groeperinge "provinsies" (''wilayat'') genoem, maar hulle staan meestal in mededinging met eenhede van al-Kaïda, sodat 'n nuwe organisasie van formaat hom nie kon vorm nie.<ref name=Ponticelli>{{Cite journal |author=Nathanaël Ponticelli |title=La stratégie hybride de l'État islamique : quels enseignements et quels enjeux ? |journal=Les Notes de l'IRIS |date=Januarie 2020 |pages=34-35 |url=https://www.iris-france.org/wp-content/uploads/2020/01/La-strat%C3%A9gie-hybride-de-l%C3%89tat-islamique.pdf}}</ref> In 2022 was die djihadiste veral sterk in Afghanistan, Sirië en Afrika.<ref name=FTVI>{{Cite web |url=https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/niger/le-groupe-etat-islamique-cherche-un-second-souffle-en-afrique_5265169.html |title=Le groupe État islamique cherche un second souffle en Afrique |year=2022 |website=francetvinfo.fr}}</ref> In Augustus 2021 het die Taliban, bondgenote van al-Kaïda, met die onttrekking van die Verenigde State en sy bondgenote 'n ongekende oorwinning behaal, hoewel dit gerelativeer word deur die feit dat die Taliban hulle fel teen die plaaslike IS-tak, die "provinsie Khorasan", verset het, wat in 2021 en 2022 verwoestende aanslae bly pleeg het. In Sirië het oorblywende IS-groepe ondergronds teen hul talle vyande bly veg, terwyl Hayat Tahrir al-Sham, destyds met al-Kaïda verbonde, hom van die provinsie Idlib in die noordweste meester gemaak het, wat vegters uit die hele wêreld gelok het. Die toestand was nog dramatieser in [[Mali]] en die buurlande, waar die djihadistiese beweging sedert 2012 in omvang toegeneem het. Daarby kom 'n reeds gevestigde djihadistiese teenwoordigheid in Somalië (al-Shabaab), [[Nigerië]] ([[Boko Haram]]) en, meer onlangs, in ander streke suid van die Sahara. Dit is in Afrika dat die djihadiste hul operasiegebiede die meeste kon uitbrei en die kring van hul ondersteuners die meeste kon vergroot.<ref name=Steinberg>{{Cite journal |author-last=Steinberg |author-first=Guido |title=Internationale Sicherheitspolitik: Transnationaler Terrorismus |journal=Informationen zur politischen Bildung |issue=353 |date=Januarie 2022 |page=29 |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung}}</ref> Met die onttrekking van die Verenigde State uit Afghanistan het die Weste sy stelsel van terreurbestryding herskik. Soos die onttrekking van die Franse troepe uit Mali in 2022 toon, is die tyd van grootskaalse ingrypings in die Moslem-wêreld verby. In verskeie state, waaronder Jemen, Somalië en Niger, word die stryd teen terrorisme voortgesit, maar met veldtogte wat minder mense en hulpbronne verg en van vlieënierlose vliegtuie en gespesialiseerde personeel gebruik maak.<ref name=Martinez>{{Cite book |author-last=Martinez |author-first=Luis |title=L'Afrique, le prochain califat ? La spectaculaire expansion du djihadisme |publisher=Tallandier |year=2023}}</ref> == Salafistiese djihadisme == Die Egiptiese Islamitiese bewegings van die 1950's word oor die algemeen as die voorlopers van die hedendaagse salafisties-djihadistiese groepe beskou.<ref name=Shapoo>{{Cite web |author-last=Farid Shapoo |author-first=Sajid |date=19 Julie 2017 |title=Salafi Jihadism – An Ideological Misnomer |url=https://www.researchgate.net/publication/318573548 |website=ResearchGate}}</ref> Die teologiese leerstellings van die Siries-Egiptiese geleerde Rashid Rida (1865-1935) het dié bewegings sterk beïnvloed; onder sy noemenswaardige idees tel die herlewing van die tradisies van die vroeë Moslem-geslagte en die verwydering van Westerse invloede en van die ''jahiliyyah'' uit die Moslem-wêreld, met die model van die "reggeleide" kaliefs voor oë.<ref name=Turner>{{Cite book |author-last=A. Turner |author-first=John |title=Religious Ideology and the Roots of the Global Jihad: Salafi Jihadism and International Order |publisher=Palgrave Macmillan |year=2014 |isbn=978-1-349-48873-5 |location=New York |page=114 |doi=10.1057/9781137409577}}</ref><ref name=Farmer>{{Cite book |author-last=R. Farmer |author-first=Brian |title=Understanding Radical Islam: Medieval Ideology in the Twenty-first Century |publisher=Peter Lang |year=2007 |isbn=978-0-8204-8843-1 |location=New York |page=80}}</ref> In 2003 het die CIA-beampte Marc Sageman die salafistiese djihadisme beskryf as 'n "maatskaplike Moslem-herlewingsbeweging" met "wortels in Egipte". Volgens hom word die salafistiese djihadiste beïnvloed deur die strategie van vooraanstaande Egiptiese ideoloë soos Sayyid Qutb en Muhammad Abd al-Salam Faradj, wat die rewolusionêre omverwerping van sekulêre regimes en die vestiging van Islamitiese state deur 'n gewapende djihad bepleit het.<ref name=Sageman>{{Cite web |date=9 Julie 2003 |title=The Global Salafi Jihad |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/hearings/hearing3/witness_sageman.htm |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States}}</ref> Volgens die Franse politikoloog Gilles Kepel het die salafistiese weergawe van die djihadisme "eerbied vir die heilige tekste in hul mees letterlike vorm" verenig "met 'n volstrekte toewyding aan die djihad, waarvan die nommer-een-teiken Amerika moes wees, wat as die grootste vyand van die geloof beskou is".<ref name=KepelJihad>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-257-8 |pages=219-222}}</ref> Kepel het geskryf dat die salafiste wat hy in die 1980's in Europa teëgekom het, "heeltemal onpolities" was; teen die middel van die 1990's het hy egter van hulle ontmoet wat gemeen het dat 'n djihad in die vorm van "geweld en terrorisme" "geregverdig is om hul politieke doelwitte te verwesenlik". Die vermenging van baie salafiste wat van die Europese hoofstroomsamelewing vervreem was met gewelddadige djihadiste het "'n plofbare mengsel" geskep.<ref name=Livesey>{{Cite web |date=2005 |title=The Salafist movement |author=Bruce Livesey |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |publisher=PBS Frontline}}</ref> Volgens Rudolph Peters "kopieer" hedendaagse tradisionalistiese Moslems "frases uit die klassieke werke oor die [[Fikh|fikh]]" in hul geskrifte oor die djihad; die moderniste "beklemtoon die verdedigende aspek van die djihad en beskou dit as die ekwivalent van die regverdige oorlog in die moderne internasionale reg; en die hedendaagse fundamentaliste (Abul A'la Maududi, Sayyid Qutb, Abdullah Azzam en ander) sien dit as 'n stryd om die uitbreiding van Islam en die verwesenliking van Islamitiese ideale".<ref name=Peters150>{{Cite book |author-last=Peters |author-first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Markus Wiener |year=1996 |location=Princeton |page=150 |isbn=90-04-04854-5}}</ref> === Ideoloë === Onder die "teoretici" van die salafistiese djihadisme tel Afghaanse djihadveterane soos die Palestyn Abu Qatada, die Siriër Mustafa Setmariam Nasar en die Egiptenaar Mustapha Kamel, bekend as Abu Hamza al-Masri.<ref name=Kepel220>{{Cite book |author-last=Kepel |author-first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam |publisher=Harvard University Press |year=2002 |page=220}}</ref> Al-Kaïda se tweede leier en medestigter Ayman al-Zawahiri het Sayyid Qutb en sy geskrifte geprys en verklaar dat Qutb se oproep die ideologiese inspirasie vir die hedendaagse salafisties-djihadistiese beweging gevorm het.<ref name=Alarabiya>{{Cite web |author-last=al-Saleh |author-first=Huda |date=21 Maart 2018 |title=After Saudi Crown Prince's pledge to eliminate Brotherhood, Zawahri defends them |url=https://english.alarabiya.net/features/2018/03/21/Al-Qaeda-s-Zawahiri-defends-the-Muslim-Brotherhood-in-new-video-message |website=Al Arabiya News}}</ref> Ander vooraanstaande figure in die beweging sluit in Anwar al-Awlaki, voormalige leier van al-Kaïda op die Arabiese Skiereiland; Abu Bakar Bashir, leier van die verbode Indonesiese militante groep Jemaah Islamiyah; Nasir al-Fahd, 'n Saoedi-Arabiese salafisties-djihadistiese geleerde; Mohammed Yusuf, stigter van Boko Haram; Omar Bakri Muhammad; en Abu Bakr al-Baghdadi, die eerste leier van die Islamitiese Staat.<ref name=Scheuer>{{Cite book |author-last=Scheuer |author-first=Michael |title=Osama Bin Laden |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975327-7 |page=247}}</ref><ref name=Moghadam>{{Cite book |author-last=Moghadam |author-first=Assaf |title=The Globalization of Martyrdom: Al Qaeda, Salafi Jihad, and the Diffusion of Suicide Attacks |date=2011 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0144-7 |page=45}}</ref><ref name=BBCBaghdadi>{{Cite news |title=Who was Abu Bakr al-Baghdadi? |date=28 Oktober 2019 |work=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-50200392}}</ref> === Groepe === [[Lêer:Flag of Al Qaeda.svg|duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1980's deur al-Kaïda en sy faksies gebruik word.]] Onder die salafisties-djihadistiese groepe tel al-Kaïda,<ref name=Sageman/><ref name=Aydinli/> Salafia Djihadia,<ref name=Stanford>{{Cite web |date=6 Augustus 2012 |title=Moroccan Islamic Combatant Group |url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/129 |publisher=Stanford-universiteit}}</ref> die nou ontbinde Algerynse Gewapende Islamitiese Groep (GIA)<ref name=KepelJihad/> en die Egiptiese groep al-Gama'a al-Islamiyya.<ref name=Jamestown>{{Cite journal |date=27 September 2012 |title=Former militants of Egypt's Al-Gama'a al-Islamiya struggle for political success |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=10 |issue=18 |page=1}}</ref> Al-Kaïda is waarskynlik die bekendste en doeltreffendste daarvan.<ref name=Jones>{{Cite book |author-last=Jones |author-first=Seth G. |title=A Persistent Threat: The Evolution of al Qa'ida and Other Salafi Jihadists |date=2014 |publisher=RAND Corporation}}</ref> Salafia Djihadia is 'n terreurorganisasie wat in [[Marokko]] en [[Spanje]] gesetel is en met al-Kaïda en die Marokkaanse Islamitiese Strydersgroep verbonde was. Die groep is bekend vir sy deelname aan die bomaanvalle in Casablanca in 2003, waarin 12 selfmoordbomplanters 33 mense doodgemaak en meer as 100 beseer het. Dit is wisselend beskryf as 'n beweging, as 'n los netwerk van salafisties-djihadistiese groepe en selle, en as 'n versamelnaam wat deur die Marokkaanse owerhede op militante salafistiese aktiviste toegepas word.<ref name=Pargeter>{{Cite journal |author-last=Pargeter |author-first=Alison |title=The Islamist Movement in Morocco |journal=Terrorism Monitor |publisher=Jamestown Foundation |volume=3 |issue=10}}</ref><ref name=Botha>{{Cite web |author-last=Botha |author-first=Anneli |date=Junie 2008 |title=Terrorism in the Maghreb: The Transnationalisation of Domestic Terrorism, hoofstuk 3: Terrorism in Morocco |url=https://www.issafrica.org/chapter-3-terrorism-in-morocco |publisher=Institute for Security Studies}}</ref> Al-Gama'a al-Islamiyya het van 1992 tot 1998 'n opstand teen die Egiptiese regering gevoer waarin minstens 800 Egiptiese polisiebeamptes, soldate, djihadiste en burgerlikes gedood is. Buite Egipte is dit veral bekend vir 'n aanval in November 1997 by die tempel van Hatsjepsoet in [[Luxor]], waar agt-en-vyftig buitelandse toeriste doodgemaak is. Die groep het in Maart 1999 'n wapenstilstand verklaar.<ref name=FAS>{{Cite web |title=al-Gama'at al-Islamiyya (Islamic Group) |url=https://fas.org/irp/world/para/ig.htm |publisher=FAS Intelligence Resource Program}}</ref><ref name=Jamestown/> In Sirië en Irak is sowel die al-Nusra-front as die Islamitiese Staat as salafisties-djihadistiese terreurorganisasies beskryf.<ref name=Hassan2014>{{Cite news |author-last=Hassan |author-first=Hassan |date=16 Augustus 2014 |title=Isis: a portrait of the menace that is sweeping my homeland |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/16/isis-salafi-menace-jihadist-homeland-syria |work=The Guardian}}</ref> Die al-Nusra-front is beskryf as 'n groep met "'n onbuigsame salafisties-djihadistiese ideologie" en as een van "die doeltreffendste" groepe wat teen die Siriese regime geveg het.<ref name=Benotman>{{Cite web |author-last=Benotman |author-first=Noman |title=Jabhat al-Nusra, A Strategic Briefing |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/jabhat-al-nusra-a-strategic-briefing.pdf |publisher=Quilliam Foundation}}</ref> Boko Haram in Nigerië is 'n salafisties-djihadistiese terreurorganisasie wat tienduisende mense doodgemaak en 2,3 miljoen mense uit hul huise verdryf het.<ref name=Thurston>{{Cite book |author-last=Thurston |author-first=Alexander |title=Boko Haram: The History of an African Jihadist Movement |date=2019 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19708-1 |page=18}}</ref> Ander voorbeelde is Djund Ansar Allah in die [[Gasastrook]] en al-Salafiya al-Djihadiya in die [[Sinai]], wat in 2012 gestig is om die Egiptiese veiligheidsmagte en die Israeliese weermag te beveg.<ref name=Barnett>{{Cite web |author-last=Barnett |author-first=David |date=19 November 2012 |title=Sinai jihadists reportedly travel to Gaza to join Hamas in fight against Israel |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2012/11/sinai_salafists_reportedly_tra.php |website=Long War Journal}}</ref> == Deobandi-djihadisme == [[Lêer:Sami-ul-Haq.jpg|duimnael|Sami-ul-Haq, Deobandi-geleerde en ideoloog van die Taliban.]] Die Deobandi-djihadisme is 'n militante uitleg van Islam wat op die leerstellings van die Soennitiese Deobandi-beweging steun, wat in die negentiende eeu op die [[Indiese subkontinent]] ontstaan het. Die beweging het drie golwe van gewapende djihad deurloop. Die eerste het die stigting van 'n Islamitiese gebied rondom Thana Bhawan tydens die Indiese opstand van 1857 behels, wat geval het nadat die Britte die Deobandi-magte in die slag van Shamli verslaan het. Ná die stigting van die Darul Uloom Deoband het Mahmud Hasan Deobandi die tweede golf ingelei en 'n gewapende verset teen die Britte gemobiliseer; ná die ontdekking van sy sogenaamde sybriewe-beweging is hy gearresteer en op Malta aangehou. Aan die einde van 1979 het die Pakistanse-Afghaanse grens die middelpunt van die derde golf geword, wat deur die Sowjet-Afghaanse Oorlog aangevuur is. Onder die beskerming van president Zia-ul-Haq het die beweging deur godsdiensskole soos die Darul Uloom Haqqania en die Jamia Uloom-ul-Islamia uitgebrei. Militante wat aan die Pakistanse-Afghaanse grens opgelei is, het aan die Afghaanse djihad deelgeneem en later verskeie organisasies gevorm, waaronder die Taliban. Die Taliban is in die middel van die 1990's in Afghanistan gestig deur Mullah Omar, 'n voormalige ''mudjahid'' wat 'n oog in die oorlog teen die Sowjetunie verloor het; in 1994 het hy 'n groep studente en geleerdes bymekaargebring, van wie baie hul opleiding in Deobandi-godsdiensskole in Khyber Pakhtunkhwa en Beloetsjistan ontvang het.<ref name=KhanThesis>{{Cite thesis |author-last=Khan |author-first=Irfanullah |title=The Deoband Movement and the Rise of Religious Militancy in Pakistan |type=PhD |publisher=Quaid-i-Azam-universiteit |year=2018 |page=226 |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/13652}}</ref> == Sjiïtiese djihadisme == Die woord "djihadisme" word byna uitsluitlik vir Soennitiese ekstremistiese groepe gebruik.<ref name=Econ>{{Cite news |title=The war against jihadists. Unsavoury allies |work=The Economist |date=6 September 2014 |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21615647-growing-power-shia-militias-iraq-and-syria-poses-tricky}}</ref> In Sirië, byvoorbeeld, waar duisende buitelandse Moslem-vegters aan die [[Siriese Burgeroorlog]] deelgeneem het, word nie-Siriese sjiïtiese Islamitiese groepe dikwels "milisies" genoem, terwyl Soennitiese buitelandse vegters "djihadiste" genoem word.<ref name=Econ/> Volgens die Iranees-Amerikaanse akademikus Vali Nasr verskil die politieke neigings van sjiïtiese en Soennitiese Islamitiese ideologieë: die Soennitiese fundamentalisme "in Pakistan en 'n groot deel van die Arabiese wêreld" is "ver van polities rewolusionêr" en is daarop gerig om die politieke bestel te islamiseer eerder as om dit deur 'n rewolusionêre stryd te verander, terwyl die sjiïtiese opvatting van 'n politieke Islam sterk deur [[Roeholla Chomeini]] en sy klem op die onderdrukking van die armes en die klassestryd beïnvloed is.<ref name=Nasr>{{Cite book |author-last=Nasr |author-first=Vali |year=2007 |chapter=The Battle of Islamic Fundamentalisms |title=The Shia Revival: How Conflicts Within Islam Will Shape the Future |location=New York en Londen |publisher=W. W. Norton |pages=148-149 |isbn=978-0-393-06211-3}}</ref> Die uitdrukking "sjiïtiese djihadisme" is veral sedert die Irakse Oorlog gebruik om die sjiïtiese gewapende groepe aan te dui wat teen die koalisiemagte in Irak opgetree het, soos die Mahdi-leër, Asaib Ahl al-Haq, die Kataib Hezbollah, die Badr-organisasie en die Brigade van die Beloofde Dag.<ref name=Caillet>{{Cite web |author-last=Caillet |author-first=Romain |title=Le « Jihad chiite » en Syrie et en Irak |url=http://jihadologie.blogs.liberation.fr/2018/04/12/le-jihad-chiite-en-syrie-et-en-irak/ |website=jihadologie.blogs.liberation.fr |date=12 April 2018}}</ref> Die Islamkundige Romain Caillet beskryf dit as 'n vorm van Islamitiese terrorisme van sjiïtiese inspirasie wat steeds aktueel is. Voorbeelde wat gewoonlik met dié verskynsel verbind word, is die aanslag in die Rue de Rennes in 1986 deur [[Hezbollah]], die aanslag in Beiroet in Oktober 1983 waarin 58 Franse soldate gesterf het, en die aanslag in Buenos Aires in 1994. In 2012 is 'n aanslag in Bourgas in Bulgarye op Israeliese toeriste gepleeg wat 7 mense se lewens geëis en 32 beseer het; Hezbollah en Iran is as skuldig aangewys, en verskeie lande het daarna besluit om Hezbollah as 'n terreurorganisasie te klassifiseer.<ref name=Caillet/><ref name=NouvelObs>{{Cite web |title=La Bulgarie impute au Hezbollah l'attentat de Bourgas |url=https://www.nouvelobs.com/monde/20130205.REU6645/la-bulgarie-impute-au-hezbollah-l-attentat-de-bourgas |website=nouvelobs.com}}</ref><ref name=LMHezbollah>{{Cite news |title=Le Hezbollah classé organisation terroriste par l'UE |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2013/07/23/le-hezbollah-classe-organisation-terroriste-par-l-ue_3451432_3214.html |work=Le Monde |date=23 Julie 2013}}</ref> Die verskynsel het tydens die Siriese Burgeroorlog in 2014 nuwe stukrag gekry, toe verskeie sjiïtiese milisies aan die kant van die magte van Bashar al-Assad aan die geveg deelgeneem het met die verdediging van die heilige plekke van die sjiïtiese Islam, soos die mausoleum van Sayyida Zeinab suid van [[Damaskus]], as vernaamste doelwit.<ref name=Parisien>{{Cite web |title=Sayeda Zeinab, haut lieu de pèlerinage chiite près de Damas |url=http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/sayeda-zeinab-haut-lieu-de-pelerinage-chiite-pres-de-damas-22-02-2016-5568527.php |website=leparisien.fr |date=22 Februarie 2016}}</ref> Dit het tot al meer sektarisme gelei, veral teenoor die Soenniete, wat toenemend onder wandade van dié milisies gely het.<ref name=OLJ>{{Cite news |author=Constance Daire |title=D'une vengeance à l'autre : les représailles des milices chiites en Irak |url=https://www.lorientlejour.com/article/1033070/dune-vengeance-a-lautre-les-represailles-des-milices-chiites-en-irak.html |work=L'Orient-Le Jour |date=3 Februarie 2017}}</ref> Volgens Sabrina Mervin, 'n navorser by die Franse Nasionale Sentrum vir Wetenskaplike Navorsing en 'n kenner van die Sjia, kan die woord "djihadis" wel vir sjiïtiese gewapende bewegings soos Hezbollah gebruik word, maar dit is 'n woord wat dié bewegings selde van hulleself gebruik; bewus van hul minderheidskarakter, beskou die sjiïete die djihad steeds as verdedigend.<ref name=Dalle>{{Cite book |author1-last=Dalle |author1-first=Ignace |author2-last=Glasman |author2-first=Wladimir |title=Le cauchemar syrien |publisher=Fayard |date=2016 |page=251 |isbn=978-2-213-69901-1}}</ref> Die Duitse oriëntalis en joernalis Daniel Gerlach stel die woord "muqawamis" voor (van die Arabiese ''muqawama'', "verset") om sommige van die sjiïtiese gewapende groepe te beskryf, aangesien die diskoers van die verset volgens hom hul ideologie en propaganda meer bepaal as die djihad.<ref name=Zenith>{{Cite web |title=Are Shia Militias Jihadist? |url=https://magazine.zenith.me/en/politics/jihadism-vs-muqawamism |website=magazine.zenith.me |date=20 Desember 2017}}</ref> Ook ander skrywers beskou die ideologie van die verset as oorheersend onder sjiïtiese Islamitiese groepe en stel dieselfde woord ter wille van duidelikheid voor.<ref name=Zenith/> == Oortuigings == Volgens Shadi Hamid en Rashid Dar word die djihadisme gedryf deur die gedagte dat die djihad 'n "individuele verpligting" (''fard 'ayn'') is wat op alle Moslems rus. Dit staan teenoor die oortuiging van Moslems tot dusver, en van hedendaagse nie-djihadiste, dat die djihad 'n "gesamentlike verpligting" (''fard al-kifaya'') is wat op las van die wettige verteenwoordigers van die Moslem-gemeenskap uitgevoer word. Die djihadiste hou vol dat alle Moslems moet deelneem, omdat die huidige Moslem-leiers volgens hulle onwettig is en nie die gesag het om geregverdigde geweld te gelas nie.<ref name=HamidDar>{{Cite web |author1-last=Hamid |author1-first=Shadi |author2-last=Dar |author2-first=Rashid |title=Islamism, Salafism, and jihadism: A primer |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/07/15/islamism-salafism-and-jihadism-a-primer/ |publisher=Brookings Institution |date=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste beginsel van die djihadisme is dat daar 'n sameswering bestaan om Islam te vernietig, en dat die samesweerderlande die Christelike "kruisvaarderlande" en hul Joodse en sionistiese bondgenote in Israel is.<ref name=Brachman/> Vir die Koeweitse teoretikus Hamid al-Ali moet die sjiïete by dié vyande van Islam gevoeg word.<ref name=Brachman/> === Die ontwikkeling van die djihadbegrip === Verskeie waarnemers het op die ontwikkeling in die reëls van die djihad gewys – van die oorspronklike "klassieke" leer tot dié van die een-en-twintigste-eeuse salafistiese djihadisme.<ref name=Ajjoub>{{Cite book |author-last=Ajjoub |author-first=Orwa |year=2021 |title=The Development of the Theological and Political Aspects of Jihadi-Salafism |location=Lund |publisher=Center for Middle Eastern Studies |pages=1-28 |isbn=978-91-7895-772-9}}</ref> Volgens die regshistorikus Sadakat Kadri het geleidelike veranderinge in die Islamitiese regsleer oor die afgelope paar eeue – aangebring deur Islamiste wat andersins enige nuwigheid in die godsdiens veroordeel – wat eens "ondenkbaar" was, "genormaliseer". "Die blote gedagte dat Moslems hulleself vir God sou opblaas, was voor 1983 ongehoord, en dit was eers in die vroeë 1990's dat enigiemand enige plek probeer het om die dood van onskuldige Moslems wat nie op 'n slagveld was nie, te regverdig."<ref name=Kadri>{{Cite book |author-last=Kadri |author-first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0-09-952327-7 |pages=150-151, 172-175}}</ref> Die eerste of "klassieke" leer van die djihad, wat teen die einde van die agtste eeu ontwikkel is, het die "djihad van die swaard" eerder as die "djihad van die hart" beklemtoon,<ref name=LewisPol>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |year=1988 |title=The Political Language of Islam |page=72 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0-226-47693-6}}</ref> maar het talle regsbeperkinge bevat wat uit uitlegte van sowel die Koran as die hadith ontwikkel is, soos gedetailleerde reëls oor die aanvang, die voer en die beëindiging van 'n djihad, die behandeling van gevangenes en die verdeling van buit. Tensy daar 'n skielike aanval op die Moslem-gemeenskap was, was die djihad nie 'n persoonlike verpligting nie, maar 'n gesamentlike een,<ref name=Khadduri>{{Cite book |author-last=Khadduri |author-first=Majid |title=War and Peace in the Law of Islam |year=1955 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore |page=60}}</ref> wat "op die weg van God" gekwyt moes word en slegs deur die kalief gelas kon word, "wie se diskresie oor die voer daarvan feitlik onbeperk was".<ref name=Kadri/> Martelaarskap wat uit 'n aanval op die vyand sonder ag op 'n mens se eie veiligheid voortgekom het, is as lofwaardig beskou, maar om deur 'n mens se eie hand te sterf, het 'n besondere plek in die hel verdien.<ref name=LewisAss>{{Cite book |author-last=Lewis |author-first=Bernard |title=The Assassins: A Radical Sect in Islam |year=2003 |publisher=Basic Books |pages=xi–xii |isbn=978-0-7867-2455-0}}</ref> Geleerdes soos Abul A'la Maududi, Abdullah Azzam en Roeholla Chomeini, sowel as die leiers van al-Kaïda en ander, meen dat 'n verdedigende wêreldwye djihad 'n persoonlike verpligting is, wat beteken dat geen kalief of Moslem-staatshoof dit hoef af te kondig nie; dat om jouself in die proses van die dood van die vyand te dood, 'n daad van martelaarskap is wat 'n besondere plek in die hemel besorg eerder as in die hel; en dat die dood van Moslem-omstanders nie dade van djihad in die wiele behoort te ry nie.<ref name=Habeck/><ref name=Gorka>{{Cite web |title=Understanding History's Seven Stages of Jihad |author-last=Gorka |author-first=Sebastian |date=3 Oktober 2009 |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/understanding-history%E2%80%99s-seven-stages-of-jihad |website=Combating Terrorism Center}}</ref> Die militêre ontleder Sebastian Gorka beskryf die nuwe uitleg van die djihad as die "opsetlike teiken van burgerlikes deur 'n nie-staatsakteur met onkonvensionele middele".<ref name=Gorka/> Daar word aangeneem dat al-Kaïda se afsplitsings en mededingers, die Djama'at al-Tawhid wal-Djihad en die Islamitiese Staat, swaar beïnvloed is deur 'n werk oor die djihad uit 2004 met die titel ''Idarat at-Tawahhush'' ("Die bestuur van barbaarsheid") deur Abu Bakr Naji, wat bedoel was om 'n strategie te bied om 'n nuwe kalifaat te skep deur eers "lewensbelangrike ekonomiese en strategiese teikens" te vernietig en die vyand met wreedheid skrik aan te jaag om sy wil te breek.<ref name=Ajjoub/><ref name=Wright2014>{{Cite magazine |author-last=Wright |author-first=Lawrence |title=ISIS's Savage Strategy in Iraq |url=http://www.newyorker.com/news/daily-comment/isiss-savage-strategy-in-iraq |magazine=The New Yorker |date=16 Junie 2014}}</ref> Die teoloog Abu Abdullah al-Muhajir is as een van die sleutelteoretici agter die moderne djihadistiese geweld uitgewys.<ref name=Ajjoub/><ref name=Bunzel>{{Cite journal |author-last=Bunzel |author-first=Cole |date=18 Februarie 2016 |title=The Kingdom and the Caliphate: Duel of the Islamic States |journal=Carnegie Papers |volume=265 |pages=1-43 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |location=Washington, D.C.}}</ref> Sy teologiese en regsgeleerde regverdigings het Abu Musab al-Zarqawi beïnvloed, sowel as verskeie ander djihadistiese terreurgroepe, waaronder die Islamitiese Staat en Boko Haram. Zarqawi het 'n manuskrip van 579 bladsye met al-Muhajir se idees – in Arabies bekend as ''Fiqh al-Dima'', oftewel "die regsleer van die bloed" – in die opleidingskampe van al-Kaïda in Irak gebruik, wat later deur die Islamitiese Staat ingespan is.<ref name=Ajjoub/><ref name=AtlanticMuhajir>{{Cite magazine |author1-last=al-Saud |author1-first=Abdullah K. |author2-last=Winter |author2-first=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=The Atlantic |location=Washington, D.C. |date=4 Desember 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/}}</ref><ref name=GuardianMuhajir>{{Cite news |author-last=Townsend |author-first=Mark |date=13 Mei 2018 |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar |title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity |work=The Guardian |location=Londen}}</ref> Die boek is deur die terreurbestrydingskenner Orwa Ajjoub beskryf as 'n werk wat "selfmoordoperasies, die verminking van lyke, onthoofding en die dood van kinders en nie-vegtendes" rasionaliseer en regverdig.<ref name=Ajjoub/> Charlie Winter beskryf dit as 'n "teologiese draaiboek wat gebruik word om die groep se afskuwelike dade te regverdig" en skryf dat al-Muhajir 'n manier gebied het "om feitlik enigiets toelaatbaar te maak, mits dit as voordelig vir die djihad voorgehou kan word".<ref name=AtlanticMuhajir/> == Teenstanders == In die raamwerk van hul strewe om 'n Islamitiese staat te herstel wat die sjaria toepas, verset die Soennitiese djihadiste hulle teen elke vorm van sekulêre regering – of dit nou die [[demokrasie]], die kommunisme of die Ba'athisme is – sowel as teen elke soort nie-Moslem politieke orde.<ref name=IBP>{{Cite book |title=Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook |publisher=International Business Publications |year=2011 |isbn=978-1-4387-2472-0 |page=59}}</ref> Die Soennitiese Islamitiese teenstand teen die bewind van die Siriese Ba'ath-party het kort ná die staatsgreep van 1963 ontwikkel, wat [[Sirië]] in 'n nasionalistiese, sosialistiese en sekulêre staat omskep het. Nadat [[Hafez al-Assad]] in 1970 die onbetwiste leier van die party en die staat geword het, het die toenemende sigbaarheid van Alawitiese oorheersing en kliekbevoordeling tot groeiende wrewel gelei, wat uiteindelik in die Islamitiese opstande van 1976 tot 1982 uitgeloop het. Die "Islamitiese Front", 'n koalisie van Islamitiese organisasies onder leiding van die Siriese Moslembroederskap, het 'n groot rol in die verspreiding van die opstande gespeel en 'n djihad verklaar om die Ba'athistiese bewind omver te werp. Die opstande is wreed onderdruk in die slagting van Hama in 1982, waarin tussen 20&nbsp;000 en 40&nbsp;000 mense gesterf het.<ref name=Lefevre>{{Cite book |author-last=Lefèvre |author-first=Raphaël |title=Ashes of Hama: The Muslim Brotherhood in Syria |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-933062-1 |location=New York |pages=43-133}}</ref> Tydens die Siriese opstand van 2011 het die Moslembroederskap 'n sleutelrol in die anti-Assad-betogings naas die sekulêre opposisie gespeel. Buitelandse vrywilligers het in 2012 Sirië begin binnekom, en die al-Nusra-front, die Siriese tak van al-Kaïda, was een van die grootste djihadistiese faksies in die burgeroorlog.<ref name=Telegraph>{{Cite web |date=2 Desember 2012 |title=Inside Jabhat al Nusra – the most extreme wing of Syria's struggle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9716545/Inside-Jabhat-al-Nusra-the-most-extreme-wing-of-Syrias-struggle.html |work=The Daily Telegraph}}</ref> Reeds in die 1980's het Osama bin Laden preke gelewer waarin hy die Irakse president [[Saddam Hoesein|Saddam Hoesein]] as 'n afvallige veroordeel en die Ba'athistiese Irak as 'n "ateïstiese regime" met hegemoniese ambisies in die Golfstreek gebrandmerk het; volgens sy wêreldbeskouing is "die sosialiste ongelowiges waar hulle ook al is".<ref name=FoxNews>{{Cite news |title=Israel: Iraq Aids Palestinian Terror, But No Links to Al Qaeda |work=Fox News |date=1 Februarie 2003 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,77248,00.html}}</ref> Tydens die Sowjet-Afghaanse Oorlog is Moslems wêreldwyd deur die Golfstate, Egipte, Pakistan, Marokko, [[Jordanië]] en verskeie pro-Westerse Arabiese lande aangemoedig om 'n djihad te voer om die kommunistiese indringers in Afghanistan te verslaan. Die Verenigde State en sy bondgenote het die Islamitiese rewolusionêre gesteun om die bedreiging van die "goddelose kommunisme" die hoof te bied, deur die Afghaanse ''mudjahidien'' van geld, materieel en opleiding te voorsien. Honderdduisende vrywilligers is uit verskeie lande gewerf. Ná die omverwerping van die kommunistiese regime en die ontbinding van die Sowjetunie het baie buitelandse djihadiste wat in die transnasionale netwerke van al-Kaïda saamgetrek is, hul stryd as deel van 'n "wêreldwye djihad" begin beskou, wat hulle uiteindelik in die 1990's met die Verenigde State in botsing gebring het.<ref name=Williams/> Ná die uitbreek van die Siriese opstand in 2011 het die opstand teen die Assad-bewind in 'n sektariese burgeroorlog ontaard waarin die Soennitiese Islamitiese faksies hulle teen die sjiïtiese milisies met Iranse steun gestel het. In Egipte het die Moslembroederskap tot 'n djihad teen die Siriese regering en sy Iranse bondgenote opgeroep en Hezbollah daarvan beskuldig dat dit 'n "sektariese oorlog" voer. Saoedi-Arabië het eweneens verskeie djihadistiese faksies teen die Assad-bewind gesteun en die stryd as deel van sy breër proksiekonflik met [[Iran]] beskou. Soennitiese buitelandse djihadiste het na Sirië saamgetrek uit Saoedi-Arabië, Bahrein, Jemen, Koeweit, Tunisië, Libië, Egipte, Marokko en ander Arabiese state, sowel as uit Tsjetsjnië, Pakistan, Afghanistan en Westerse lande.<ref name=Hosenball>{{Cite news |author-last=Hosenball |author-first=Mark |date=1 Mei 2014 |title=In Iraq and Syria, a resurgence of foreign suicide bombers |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-security-iraq-suicidebombs-idUSBREA400ZO20140501}}</ref> == Verspreiding via die internet == Hoewel die djihadisme hom oorspronklik tot 'n hoofsaaklik Arabiessprekende gehoor gerig het, kom djihadistiese propaganda met die opkoms van die [[internet]] ook in tale soos Frans, Engels, Duits en Spaans voor.<ref name=Guerin>{{Cite book |author1=Michel Guérin |author2=Jean-Luc Marret |title=Histoires de Djihad |publisher=Des Équateurs |year=2014}}</ref> Die oorredingskrag van die djihadisme, en die ontstellende eenvoud daarvan, ontwikkel so deur 'n multimedia-propaganda wat in die teken staan van 'n strewe om die djihadisme te verwêreldlik.<ref name=Salazar>{{Cite book |author=Philippe-Joseph Salazar |title=Paroles armées : Comprendre et combattre la propagande terroriste |publisher=Lemieux |year=2015}}</ref> Om hul dade van godsdienstige geweld te regverdig, steun djihadistiese individue en netwerke op die nie-bindende genre van Islamitiese regsliteratuur, die ''[[fatwa]]'', soos ontwikkel deur salafisties-djihadistiese regsgesagte, wie se geskrifte via die internet gedeel en versprei word.<ref name=French2020>{{Cite book |author-last=French |author-first=Nathan S. |year=2020 |chapter=A Jihadi-Salafi Legal Tradition? Debating Authority and Martyrdom |title=And God Knows the Martyrs: Martyrdom and Violence in Jihadi-Salafism |location=Oxford en New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190092153.003.0002 |pages=36-69 |isbn=978-0-19-009215-3}}</ref> Aan die einde van 2011 het die Amerikaanse regering opgemerk dat djihadistiese bewegings [[X (sosiale netwerk)|Twitter]] begin gebruik om hul nuus te versprei; volgens die kenner Romain Caillet het hulle van die begin van 2013, toe die massagebruik van die netwerk begin het, tot September 2014 byna volkome ongestraf gebly.<ref name=Vespa>{{Cite web |author=Xavier Vespa |title=Le gouvernement américain veut museler Twitter |url=http://twitteradar.com/le-gouvernement-americain-veut-museler-twitter/twitter-ailleurs |website=Twitteradar |date=2 Januarie 2012}}</ref> Twitter het later aangekondig dat dit 235&nbsp;000 rekeninge in die eerste helfte van 2016 en 377&nbsp;000 in die tweede helfte geskrap het. Dié optrede het daartoe gelei dat die netwerk minder gebruik is, veral ten gunste van [[Telegram]].<ref name=LMTwitter>{{Cite news |author=William Audureau |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2017/03/22/pour-les-djihadistes-la-dynamique-est-plutot-d-abandonner-twitter_5099068_4408996.html |title=« Pour les djihadistes, la dynamique est plutôt d'abandonner Twitter » |work=Le Monde |date=22 Maart 2017}}</ref> In 2020 is djihadistiese propaganda ook op minder bekende geënkripteerde boodskapdienste aangetref.<ref name=Parisien2020>{{Cite news |author-last=Wintrebert |author-first=Hugo |title=Ils combattent Daech depuis leur chambre |work=Le Parisien |date=14 Februarie 2020 |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/terrorisme-ces-anonymes-qui-traquent-les-djihadistes-de-daech-sur-internet-15-02-2020-8260242.php}}</ref> == Djihadisme in Europa == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:1em" |+ Djihadistiese terugkeerders na Wes-Europa (stand: 2018)<ref name=CookVale>{{Cite book |author1=Joana Cook |author2=Gina Vale |title=From Daesh to "diaspora". Tracing the women and minors of Islamic State |publisher=ICSR, King's College |location=Londen |year=2018 |page=17}}</ref> ! Land !! Aantal !! Persentasie |- | [[Frankryk]] || 1 910 || 32 % |- | [[Duitsland]] || 950 || 16 % |- | [[Verenigde Koninkryk]] || 850 || 14,5 % |- | [[België]] || 498 || 8,5 % |- | [[Swede]] || 310 || 5 % |- | [[Nederland]] || 300 || 5 % |- | [[Spanje]] || 230 || 4 % |- | [[Denemarke]] || 145 || 2,5 % |} Sedert 11 September 2001 het meer as 150 Islamities gemotiveerde aanslae in Europa plaasgevind, waarin ongeveer 800 mense gesterf en ongeveer 5&nbsp;000 beseer is.<ref name=Reynie>{{Cite book |author-last=Reynié |author-first=Dominique |title=Les attentats islamistes dans le monde 1979-2021 |publisher=Fondation pour l'innovation politique |date=2021 |page=9 |url=https://www.fondapol.org/app/uploads/2021/09/enquete-terrorisme-2021-cahiers-fr-2021-11-15-wg.pdf}}</ref> Voorbeelde is die aanslae in [[Madrid]] (2004), [[Londen]] (2005), op ''[[Charlie Hebdo]]'' (2015), in [[Kopenhagen]] (2015), [[Berlyn]] (2016), [[Brussel]] (2016), [[Nice]] (2016), [[Barcelona]] (2017), Londen (2017), [[Manchester]] (2017) en [[Wene]] (2020). Dit maak die djihadisme 'n eersterangse uitdaging vir die politiek, die samelewing en die demokrasie in Europa.<ref name=Micheron>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Die aanslag op ''Charlie Hebdo'' op 7 Januarie 2015 in [[Parys]] is deur 'n djihadistiese groep met bande met al-Kaïda opgeëis,<ref name=LMCharlie>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/14/aqpa-revendique-l-attaque-contre-charlie-hebdo_4555720_3224.html |title=Al-Qaida dans la péninsule Arabique revendique l'attaque contre « Charlie Hebdo » |work=Le Monde |date=14 Januarie 2015}}</ref> terwyl die dader van die gyselaardrama in die Hyper Cacher-winkel homself as verbonde aan die Islamitiese Staat voorgehou het.<ref name=LMCoulibaly>{{Cite news |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/11/dans-un-enregistrement-amedy-coulibaly-revendique-l-attentat-de-montrouge_4553648_3224.html |title=Dans une vidéo posthume, Amedy Coulibaly revendique l'attentat de Montrouge |work=Le Monde |date=11 Januarie 2015}}</ref> Die aanslae van 13 November 2015 in Parys en Saint-Denis en dié van 14 Julie 2016 in Nice is eweneens deur die Islamitiese Staat opgeëis.<ref name=LPParis>{{Cite news |url=http://www.lepoint.fr/societe/attentats-a-paris-l-etat-islamique-revendique-les-attaques-14-11-2015-1981610_23.php |title=Attentats à Paris : l'État islamique revendique les attaques |work=Le Point |date=14 November 2015}}</ref> In 2018 het Joana Cook en Gina Vale 'n ondersoek gepubliseer wat sowat 6&nbsp;000 mense ingesluit het wat na Irak of Sirië gereis het, hulle daar by die Islamitiese Staat aangesluit het en daarna na hul tuisland teruggekeer het. Negentig persent van hulle kom uit agt lande van die [[Europese Unie]].<ref name=CookVale/> Gemeet aan die grootte van die bevolking staan België, Swede en Denemarke boaan die lys; van dié lande het die twee Skandinawiese lande geen koloniale verlede nie en tel hul samelewings onder die mees egalitêre ter wêreld.<ref name=Micheron12>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |pages=12-13 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> In Frankryk blyk ekstreme Islamiste eerder uit groepies, families en vriendekringe gewerf te word wat dikwels uit bepaalde stadswyke kom, maar wat nie noodwendig die maatskaplik mees randstandiges is nie. Ook in Duitsland kom slegs 3 persent van die statisties aangetekende djihadiste uit die oostelike deelstate en Oos-Berlyn, maar 30 persent uit die ekonomies voorspoedige Noordryn-Wesfale; en ook uit die ekonomies swak Belgiese streek Wallonië het slegs enkeles na Sirië gereis.<ref name=Micheron15>{{Cite book |author-last=Micheron |author-first=Hugo |title=La colère et l'oubli : Les démocraties face au jihadisme européen |date=2023 |publisher=Gallimard |location=Parys |page=15 |isbn=978-2-07-298072-5}}</ref> Volgens die Duitse Bundesamt für Verfassungsschutz is sedert 2015 vyftien djihadisties gemotiveerde aanslae in Duitsland verhoed.<ref name=BfV2021>{{Cite web |url=http://www.verfassungsschutz.de/DE/themen/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/islamismus-und-islamistischer-terrorismus_node.html |title=Islamismus und islamistischer Terrorismus |date=1 Maart 2021 |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> In Swede het die veiligheidspolisie in 2017 berig dat die getal djihadiste in die land van ongeveer 200 in 2010 tot 'n paar duisend gestyg het.<ref name=Aftonbladet>{{Cite news |title=Säpochefen: "Det finns tusentals radikala islamister i Sverige" |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/a/OVQRq/sapochefen-tusentals-radikala-islamister-i-sverige |work=Aftonbladet |date=2017}}</ref> Volgens die Sweedse navorser Magnus Ranstorp is die salafistiese djihadisme antidemokraties en [[homofobie|homofobies]] en het dit die onderwerping van vroue ten doel, en staan dit daarom teenoor 'n maatskaplike orde wat op die demokrasie gegrond is.<ref name=DR>{{Cite news |title=Ekstremistisk islamisme vokser i Sverige |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/ekstremistisk-islamisme-vokser-i-sverige |work=DR |date=2018}}</ref> In die Verenigde Koninkryk het 'n verslag bevind dat lande in die Midde-Ooste finansiële steun aan moskees en Islamitiese opvoedkundige instellings verskaf wat met die verspreiding van salafisties-djihadistiese materiaal verbind is.<ref name=BBCSaudi>{{Cite news |date=5 Julie 2017 |title=Saudi Arabia has 'clear link' to UK extremism, report says |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-40496778 |work=BBC News}}</ref> Ramings van die Duitse binnelandse intelligensiediens toon dat die salafistiese beweging in Duitsland van 3&nbsp;800 aanhangers in 2011 tot 7&nbsp;500 in 2015 gegroei het; die meeste werwing vind op die internet en op straat plaas en trek hoofsaaklik jongmense.<ref name=bfvSalafi>{{Cite web |title=Salafistische Bestrebungen – Inhalte und Ziele salafistischer Ideologie |url=http://www.verfassungsschutz.de/de/arbeitsfelder/af-islamismus-und-islamistischer-terrorismus/was-ist-islamismus/salafistische-bestrebungen |publisher=Bundesamt für Verfassungsschutz}}</ref> Volgens die Duitse Bundeszentrale für politische Bildung is byna alle djihadistiese terroriste salafiste, maar is nie alle salafiste terroriste nie.<ref name=Pfahl>{{Cite web |author-last=Pfahl-Traughber |author-first=Armin |date=9 September 2015 |title=Salafismus – was ist das überhaupt? |url=http://www.bpb.de/politik/extremismus/radikalisierungspraevention/211830/salafismus-was-ist-das-ueberhaupt |website=bpb.de}}</ref> In Frankryk is 'n salafisties-djihadistiese moskee in [[Marseille]] in Desember 2017 deur die owerhede gesluit omdat daar oor 'n gewelddadige djihad gepreek is,<ref name=Marseille>{{Cite web |date=12 Desember 2017 |title=Une mosquée salafiste fermée à Marseille sur ordre de la préfecture |url=https://www.20minutes.fr/societe/2186387-20171212-marseille-mosquee-salafiste-fermee-ordre-prefecture-police |website=20minutes.fr}}</ref> en in 2018 is die prediker Elhadi Doudi ná goedkeuring deur die Europese Hof vir Menseregte na Algerië gedeporteer.<ref name=Doudi>{{Cite web |date=20 April 2018 |title=La France expulse un imam salafiste vers l'Algérie pour ses prêches radicaux |url=https://www.france24.com/fr/20180420-imam-salafiste-marseille-france-algerie-justice-salafisme-doudi-expulsion-cedh-islam |website=France 24}}</ref> == Sosiologiese en sielkundige verklarings == Die djihadisme is veral in die [[diaspora]] buite die Moslem-wêreld aantreklik vir maatskaplik agtergestelde Moslems – oorwegend jong seuns uit voormalige immigrantefamilies – aangesien hulle hulle, weg van die alledaagse Islam van die Moslem-wêreld, met eiegekose brokstukke van die djihadistiese ideologie 'n wêreldbeeld op maat kan skep wat dit moontlik maak om hul eie waarneming van die maatskaplike leefwêreld volgens subjektief aanneemlike patrone te orden, die onbegryplike gevolglogies uit te lê, en hul eie begeertes en angste te verwerk. Die sendingsywer van baie djihadiste spruit daarby uit hul elitêre selfverstaan as voorbeeldige getuies van 'n "ware" Islam, oftewel as die avant-garde van 'n Islamitiese herlewing. Die kritiek en die geweld van die djihadisme rig hulle daarom, anders as sy propaganda en die openbare beeld daarvan, meerendeels teen die massa gewone Moslems self en teen die meerderheidsislam in al sy gedaantes.<ref name=Lohlker/> Europese djihadiste het dikwels 'n baie swak kennis van Arabies; hul indoktrinasie geskied dan deur benaderde vertalings van die propaganda wat op die internet beskikbaar is.<ref name=Guerin/> Die beweegredes vir dié radikalisering is uiteenlopend en kan om maatskaplike, kulturele, individuele, gesins- of sielkundige redes ontwikkel. Volgens internasionale studies speel 'n oorskatting of onderskatting van die self, die dubbele vervreemding van jongmense wat voel dat hulle nie aan hul woonland en ook nie aan die land van hul familie se herkoms behoort nie, ouderdom en 'n gevoel van slagofferskap 'n rol, sowel as die soeke na behoort aan 'n gemeenskap of gesin, 'n swak hantering van woede en 'n psigiatriese dimensie.<ref name=Guerin/> Kinders van immigrante is kultureel by die gasheersamelewing ingeskakel, maar struktureel nie, aangesien hulle dikwels ten opsigte van werk en behuising gediskrimineer word; dié teenstrydigheid tussen kulturele en strukturele integrasie kan die mees gefrustreerdes tot geweld aanspoor.<ref name=Schnapper>{{Cite book |author-last=Schnapper |author-first=Dominique |title=Qu'est-ce que l'intégration ? |publisher=Gallimard |year=2007 |pages=57, 82, 88, 194-195}}</ref> Die djihadisme geniet soms die voordeel van 'n modegier en kan vir 'n te liggelowige mens romanties voorkom; die werklikheid is dikwels minder roemryk en meer haglik, met sommige wat vir logistieke take aangewend word en ander wat gedood word.<ref name=Guerin/> Vir die antropoloog Loïc Le Pape stem dié vorm van radikale verbintenis nie ooreen met 'n klassieke godsdienstige bekering of met 'n sektariese militantisme nie: {{Aanhaling|teks=Dit verbind die krag van die godsdienstige gevoel met 'n politieke en militêre verbintenis. Die skielikheid van die radikaliseringstrajekte word verklaar deur die skynbare samehang van 'n denkstelsel wat uit los stukke saamgestel is. ... Die jong bekeerlinge tot die Islamitiese Staat steun op 'n verskraalde en gewelddadige lesing van die voorskrifte van Islam en verbind millennialistiese en apokaliptiese oortuigings met 'n [[samesweringsteorie|samesweringsdenke]] (die Jode, die Weste, die Illuminati) wat hulle met 'n growwe geopolitieke geskiedenis kombineer. Om die radikalisme tot 'n blote saak van godsdiens te herlei, is dus net so gewaag as om te meen dat die godsdiens nie een van die bepalende faktore daarvan is nie.|teken=Loïc Le Pape<ref name=LePape>{{Cite web |title=Le basculement vers le jihadisme n'est pas seulement religieux |url=http://www.liberation.fr/debats/2016/01/17/le-basculement-vers-le-jihadisme-n-est-pas-seulement-religieux_1427012 |website=liberation.fr |date=17 Januarie 2016}}</ref>}} == Veroordeling in die Moslem-wêreld == Volgens die politikoloog Barak Mendelsohn "verwerp die oorgrote meerderheid Moslems die djihadistiese sienings van Islam. Verder toon die geval van Saoedi-Arabië en ander Golfregimes dat state binnelandse legitimiteit deur ekonomiese ontwikkeling en maatskaplike verandering kan verwerf, eerder as op grond van godsdiens en vroomheid."<ref name=Mendelsohn2024/> Die gewelddadige djihadisme is in al sy vorme reeds in Januarie 2002 in die Mekka-manifes deur die Internasionale Islamitiese Geleerderaad skerp veroordeel en enige dekking deur Islam of die Koran is daaraan ontsê. Met die stelling "Djihad is nie terrorisme nie" word in die manifes 'n ongewapende djihad wat aan die vrede verbind is, van alle Moslems geëis.<ref name=Mekka>{{Cite journal |title=Terrorism: Islam's Viewpoint |journal=The Muslim World League Journal |date=Julie 2002 |url=http://muslimcanada.org/fiqhcouncil.html}}</ref> == Lys van konflikte == {| class="wikitable" ! Konflik !! Datums !! Betrokke groepe !! Land of lande |- | [[Sowjet-Afghaanse Oorlog]] || 1979-1989 || Afghaanse ''mudjahidien'' || [[Afghanistan]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1989-1992 || Afghaanse ''mudjahidien'' en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Kasjmir || 1990-hede || Lashkar-e-Taiba || [[Kasjmir]] |- | Somaliese Burgeroorlog || 1991-hede || Al-Shabaab || [[Somalië]] |- | Algerynse Burgeroorlog || 1991-2002 || Gewapende Islamitiese Groep || [[Algerië]] |- | Bosniese Oorlog || 1992-1995 || Bosniese ''mudjahidien'' || [[Bosnië en Herzegowina]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1992-1996 || [[Taliban]] en al-Kaïda || Afghanistan |- | Konflik in Tsjetsjnië || 1994-2017 || ''Mudjahidien'' in [[Tsjetsjnië]] || [[Rusland]] |- | Afghaanse Burgeroorlog || 1996-2001 || Taliban en al-Kaïda || Afghanistan |- | Al-Kaïda-opstand in Jemen || 1998-hede || [[Al-Kaïda]] || [[Jemen]] |- | Oorlog in Afghanistan || 2001-2021 || Taliban, al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Khorasan || Afghanistan |- | Opstand in die Magreb || 2002-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || Algerië, [[Mali]], Niger, Mauritanië, [[Tunisië]], [[Marokko]] en [[Libië]] |- | Irakse opstand || 2003-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat || [[Irak]] |- | Opstand in die Noord-Kaukasus || 2009-2017 || Kaukasus-Emiraat en Islamitiese Staat || Rusland |- | Boko Haram-opstand || 2009-hede || [[Boko Haram]] || [[Nigerië]], Kameroen, Niger en Tsjad |- | Islamitiese opstand in die Sahel || 2011-hede || Al-Kaïda en Islamitiese Staat – provinsie Sahel || Mali, Burkina Faso, Niger, Nigerië, Kameroen, Tsjad, Benin, Togo, Ghana en Ivoorkus |- | [[Siriese Burgeroorlog]] || 2011-2024 || Al-Kaïda, Hayat Tahrir al-Sham en Islamitiese Staat || [[Sirië]] |- | Oorlog teen die Islamitiese Staat || 2014-hede || [[Islamitiese Staat]] || |- | Konflik tussen die Islamitiese Staat en die Taliban || 2015-hede || Taliban en Islamitiese Staat || Afghanistan |} == Sien ook == {{Div col|colwidth=20em}} * [[Djihad]] * [[Islamisme]] * [[Salafisme]] * [[Wahhabisme]] * [[Islamitiese Staat]] * [[Al-Kaïda]] * [[Boko Haram]] * [[Taliban]] * [[Terrorisme]] * [[Kruistog]] {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Terrorisme]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] [[Kategorie:Politiek]] ekyv6rr3cc8og2zqbmkkaazg16qadej 0 468962 2966799 2026-09-12T16:35:03Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met 'Die [[Blouswael-natuurreservaat]] by [[Kaapsehoop]] se doel was om die voortbestaan van die ernstig bedreigde [[blouswael]] te verseker. Hierdie habitat van ongeveer 500 ha is in 2013 geproklameer en is by nagenoeg 25° 37′ suid, 30° 45′ 30″ oos, op die Blouswaelvlakte aan die suidekant van die dorp. Dit lê in die misgordel waar grasveld, vleie en inheemse woud voorkom en die [[Noordkaaprivier]] ontspring. Vroeg in die jare 2010 is die laaste broeipaar van...' 2966799 wikitext text/x-wiki Die [[Blouswael-natuurreservaat]] by [[Kaapsehoop]] se doel was om die voortbestaan van die ernstig bedreigde [[blouswael]] te verseker. Hierdie habitat van ongeveer 500 ha is in 2013 geproklameer en is by nagenoeg 25° 37′ suid, 30° 45′ 30″ oos, op die Blouswaelvlakte aan die suidekant van die dorp. Dit lê in die misgordel waar grasveld, vleie en inheemse woud voorkom en die [[Noordkaaprivier]] ontspring. Vroeg in die jare 2010 is die laaste broeipaar van die voëls laas hier opgemerk en aanvaar word dat hulle hier waarskynlik uitgesterf het. Ander bekend voëls in die reservaat is die [[ruigtesanger]], [[witkoljanfrederik]], [[sekretarisvoël]] en die [[bloukraanvoël]]. Plante wat teengekom sal word, is verskeie spesies van die [[aalwynfamilie]], die Kaapsehoop Afrika-[[hiasint]], [[rooistinkhout]] en die Kaapsehoop-[[salie]]. Staptogte word in die gebied toegelaat. Die vertrek van die blouswael kan moontlik toegeskryf word aan die baie mense wat op die terrein met onwettige mynboubedrywighede besig is. Dit lei ook tot die besoedeling van die wateropvanggebied. ==Bibliografie== *[[Die Papier]], 11 September 2026 *Jansen, Esté M.: Blouswael op die randjie van uitwissing. https://maroelamedia.co.za/nuus/blouswael-op-die-randjie-van-uitwissing/ *https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/blue-swallows-of-kaapsehoop *https://www.thebirdinglife.com/post/kaapschehoop-marc-cronje [[Kategorie: Natuurreservate in Mpumalanga]] sby9np0m511zmh5furxfnnplw3yh34m 2966804 2966799 2026-09-12T17:36:44Z Aliwal2012 39067 taal 2966804 wikitext text/x-wiki Die [[Blouswael-natuurreservaat]] by [[Kaapsehoop]] se doel was om die voortbestaan van die ernstig bedreigde [[blouswael]] te verseker. Hierdie habitat van ongeveer 500 ha is in 2013 geproklameer en is by nagenoeg 25° 37′ suid, 30° 45′ 30″ oos, op die Blouswaelvlakte aan die suidekant van die dorp. Dit lê in die misgordel waar grasveld, vleie en inheemse woud voorkom en die [[Noordkaaprivier]] ontspring. Vroeg in die jare 2010 is die laaste broeipaar van die voëls hier opgemerk en daar word nou aanvaar dat hulle waarskynlik hier uitgesterf het. Ander bekende voëls in die reservaat is die [[ruigtesanger]], [[witkoljanfrederik]], [[sekretarisvoël]] en die [[bloukraanvoël]]. Plante wat teengekom word, is verskeie spesies van die [[aalwynfamilie]], die Kaapsehoop Afrika-[[hiasint]], [[rooistinkhout]] en die Kaapsehoop-[[salie]]. Staptogte word in die gebied toegelaat. Die vertrek van die blouswael kan moontlik toegeskryf word aan die baie mense wat op die terrein met onwettige mynboubedrywighede besig is. Dit lei ook tot die besoedeling van die [[Opvanggebied|wateropvanggebied]]. ==Bibliografie== *[[Die Papier]], 11 September 2026 *Jansen, Esté M.: Blouswael op die randjie van uitwissing. https://maroelamedia.co.za/nuus/blouswael-op-die-randjie-van-uitwissing/ *https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/blue-swallows-of-kaapsehoop *https://www.thebirdinglife.com/post/kaapschehoop-marc-cronje [[Kategorie: Natuurreservate in Mpumalanga]] c1taps9qhcl5ro60clx1ffgp3oro5jq 1 468964 2966820 2026-09-12T18:18:16Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2966820 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468965 2966825 2026-09-12T18:31:58Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2966825 wikitext text/x-wiki Die '''ǀXam'''<ref>ǀXam eerder as ǃXam is die korrekte spelling – sien Barnard, A. 1992. ''Hunters and herders of Southern Africa: a comparative ethnography of the Khoisan peoples''. Cambridge University Press.</ref> '''en ǂKhomani-hartland'''-[[Wêrelderfenisgebied]] bestaan uit streke wat onderskeidelik suid en noord van [[Upington]] in die [[Noord-Kaap]] Provinsie van [[Suid-Afrika]] geleë is. Die ǀXam en ǂKhomani (meer korrek Nǁnǂe) mense was taalkundig verwante groepe [[San]] (Boesman) mense, met hul onderskeie tale (ǀXam en Nǁng) wat deel was van die ǃKwi-taalgroep. Afstammelinge van beide die ǀXam en Nǁnǂe sluit Afrikaanssprekende 'Kleurling'-mense op plase of in dorpe in die streek in, waaronder die prekoloniale tale óf heeltemal uitgesterf het (in die geval van ǀXam) óf deur slegs 'n baie min mense gepraat kan word (in die geval van Nǁnǂe). ==Beskrywing van die terrein== Die twee gebiede bestaan uit halfdroë tot droë streke van die Bo-[[Karoo]] (in die suide) en die Suidelike [[Kalahari]] (in die noorde). Albei gebiede is ryk aan [[argeologie]]se oorblyfsels, onder meer uit die Laat-[[Steentydperk]], terwyl rotsagtige heuwels en dagsome in die suidelike gebied (wat bekend staan as ǀXam-ka ǃxau, wat "tuiste van die ǀXam" beteken) oor 'n skatkis van rotskunsplekke beskik, hoofsaaklik in die vorm van rotsgravures.<ref>Deacon, J. & Foster, C. 2005. ''My heart stands in the hill''. Cape Town: Struik Publishers.</ref><ref>Parkington, J. Morris, D. & Rusch, N. 2008. ''Karoo rock engravings''. Clanwilliam: Krakadouw Trust</ref> In die ǂKhomani-gebied in die noorde (waar die sandwoestyn-topografie rotskuns onmoontlik maak) dra 'n kulturele karteringsprojek by tot 'n hernieude belangstelling in kulturele tradisies onder die jonger geslag.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/1545 ǂKhomani Cultural Landscape - UNESCO World Heritage Centre]</ref> ==Geskiedenis== Met die amptelike proklamering van die [[Kalahari Gemsbok Nasionale Park]] in 1931 is die meerderheid van die Khomani, sowel as die [[Mier Plaaslike Munisipaliteit|Mier]]-mense wat in daardie gebied gewoon het, gedwing om na ander gebiede te verskuif. ==Wêrelderfenisstatus== Die kerngebied van die ǀXam en ǂKhomani is op 15 Mei 2004 in die kulturele kategorie by [[UNESCO]] se voorlopige lys vir Wêrelderfenisgebiede gevoeg.<ref name="UNESCO"/> Die noordelike komponent, die ǂKhomani-kultuurlandskap, is op 8 Julie 2017 op die Wêrelderfenislys geplaas tydens die 41ste sitting van die Wêrelderfeniskomitee van die Verenigde Nasies se Organisasie vir Onderwys, Wetenskap en Kultuur (UNESCO), wat van 2 tot 12 Julie 2017 in [[Krakow|Kraków]], [[Pole]], plaasgevind het.<ref>ǂKhomani Cultural Landscape inscribed as World Heritage https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} lmhelvpxb1rocwpfn9njvnwmxuvy0qs 2966829 2966825 2026-09-12T18:33:47Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[ǂKhomani]] na [[ǀXam en ǂKhomani-hartland]] geskuif: Amptelike naam 2966825 wikitext text/x-wiki Die '''ǀXam'''<ref>ǀXam eerder as ǃXam is die korrekte spelling – sien Barnard, A. 1992. ''Hunters and herders of Southern Africa: a comparative ethnography of the Khoisan peoples''. Cambridge University Press.</ref> '''en ǂKhomani-hartland'''-[[Wêrelderfenisgebied]] bestaan uit streke wat onderskeidelik suid en noord van [[Upington]] in die [[Noord-Kaap]] Provinsie van [[Suid-Afrika]] geleë is. Die ǀXam en ǂKhomani (meer korrek Nǁnǂe) mense was taalkundig verwante groepe [[San]] (Boesman) mense, met hul onderskeie tale (ǀXam en Nǁng) wat deel was van die ǃKwi-taalgroep. Afstammelinge van beide die ǀXam en Nǁnǂe sluit Afrikaanssprekende 'Kleurling'-mense op plase of in dorpe in die streek in, waaronder die prekoloniale tale óf heeltemal uitgesterf het (in die geval van ǀXam) óf deur slegs 'n baie min mense gepraat kan word (in die geval van Nǁnǂe). ==Beskrywing van die terrein== Die twee gebiede bestaan uit halfdroë tot droë streke van die Bo-[[Karoo]] (in die suide) en die Suidelike [[Kalahari]] (in die noorde). Albei gebiede is ryk aan [[argeologie]]se oorblyfsels, onder meer uit die Laat-[[Steentydperk]], terwyl rotsagtige heuwels en dagsome in die suidelike gebied (wat bekend staan as ǀXam-ka ǃxau, wat "tuiste van die ǀXam" beteken) oor 'n skatkis van rotskunsplekke beskik, hoofsaaklik in die vorm van rotsgravures.<ref>Deacon, J. & Foster, C. 2005. ''My heart stands in the hill''. Cape Town: Struik Publishers.</ref><ref>Parkington, J. Morris, D. & Rusch, N. 2008. ''Karoo rock engravings''. Clanwilliam: Krakadouw Trust</ref> In die ǂKhomani-gebied in die noorde (waar die sandwoestyn-topografie rotskuns onmoontlik maak) dra 'n kulturele karteringsprojek by tot 'n hernieude belangstelling in kulturele tradisies onder die jonger geslag.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/1545 ǂKhomani Cultural Landscape - UNESCO World Heritage Centre]</ref> ==Geskiedenis== Met die amptelike proklamering van die [[Kalahari Gemsbok Nasionale Park]] in 1931 is die meerderheid van die Khomani, sowel as die [[Mier Plaaslike Munisipaliteit|Mier]]-mense wat in daardie gebied gewoon het, gedwing om na ander gebiede te verskuif. ==Wêrelderfenisstatus== Die kerngebied van die ǀXam en ǂKhomani is op 15 Mei 2004 in die kulturele kategorie by [[UNESCO]] se voorlopige lys vir Wêrelderfenisgebiede gevoeg.<ref name="UNESCO"/> Die noordelike komponent, die ǂKhomani-kultuurlandskap, is op 8 Julie 2017 op die Wêrelderfenislys geplaas tydens die 41ste sitting van die Wêrelderfeniskomitee van die Verenigde Nasies se Organisasie vir Onderwys, Wetenskap en Kultuur (UNESCO), wat van 2 tot 12 Julie 2017 in [[Krakow|Kraków]], [[Pole]], plaasgevind het.<ref>ǂKhomani Cultural Landscape inscribed as World Heritage https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} lmhelvpxb1rocwpfn9njvnwmxuvy0qs 2966833 2966829 2026-09-12T18:36:58Z Sobaka 328 Beeld 2966833 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kalahari Sunset ... (7017593771).jpg|duimnael|[[Nossobrivier]]<nowiki/>bed, Kgalagadi-oorgrenspark.]] Die '''ǀXam'''<ref>ǀXam eerder as ǃXam is die korrekte spelling – sien Barnard, A. 1992. ''Hunters and herders of Southern Africa: a comparative ethnography of the Khoisan peoples''. Cambridge University Press.</ref> '''en ǂKhomani-hartland'''-[[Wêrelderfenisgebied]] bestaan uit streke wat onderskeidelik suid en noord van [[Upington]] in die [[Noord-Kaap]] Provinsie van [[Suid-Afrika]] geleë is. Die ǀXam en ǂKhomani (meer korrek Nǁnǂe) mense was taalkundig verwante groepe [[San]] (Boesman) mense, met hul onderskeie tale (ǀXam en Nǁng) wat deel was van die ǃKwi-taalgroep. Afstammelinge van beide die ǀXam en Nǁnǂe sluit Afrikaanssprekende 'Kleurling'-mense op plase of in dorpe in die streek in, waaronder die prekoloniale tale óf heeltemal uitgesterf het (in die geval van ǀXam) óf deur slegs 'n baie min mense gepraat kan word (in die geval van Nǁnǂe). ==Beskrywing van die terrein== Die twee gebiede bestaan uit halfdroë tot droë streke van die Bo-[[Karoo]] (in die suide) en die Suidelike [[Kalahari]] (in die noorde). Albei gebiede is ryk aan [[argeologie]]se oorblyfsels, onder meer uit die Laat-[[Steentydperk]], terwyl rotsagtige heuwels en dagsome in die suidelike gebied (wat bekend staan as ǀXam-ka ǃxau, wat "tuiste van die ǀXam" beteken) oor 'n skatkis van rotskunsplekke beskik, hoofsaaklik in die vorm van rotsgravures.<ref>Deacon, J. & Foster, C. 2005. ''My heart stands in the hill''. Cape Town: Struik Publishers.</ref><ref>Parkington, J. Morris, D. & Rusch, N. 2008. ''Karoo rock engravings''. Clanwilliam: Krakadouw Trust</ref> In die ǂKhomani-gebied in die noorde (waar die sandwoestyn-topografie rotskuns onmoontlik maak) dra 'n kulturele karteringsprojek by tot 'n hernieude belangstelling in kulturele tradisies onder die jonger geslag.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/1545 ǂKhomani Cultural Landscape - UNESCO World Heritage Centre]</ref> ==Geskiedenis== Met die amptelike proklamering van die [[Kalahari Gemsbok Nasionale Park]] in 1931 is die meerderheid van die Khomani, sowel as die [[Mier Plaaslike Munisipaliteit|Mier]]-mense wat in daardie gebied gewoon het, gedwing om na ander gebiede te verskuif. ==Wêrelderfenisstatus== Die kerngebied van die ǀXam en ǂKhomani is op 15 Mei 2004 in die kulturele kategorie by [[UNESCO]] se voorlopige lys vir Wêrelderfenisgebiede gevoeg.<ref name="UNESCO"/> Die noordelike komponent, die ǂKhomani-kultuurlandskap, is op 8 Julie 2017 op die Wêrelderfenislys geplaas tydens die 41ste sitting van die Wêrelderfeniskomitee van die Verenigde Nasies se Organisasie vir Onderwys, Wetenskap en Kultuur (UNESCO), wat van 2 tot 12 Julie 2017 in [[Krakow|Kraków]], [[Pole]], plaasgevind het.<ref>ǂKhomani Cultural Landscape inscribed as World Heritage https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} sybbfx8wv7jk06ph3k3z7m6zqj5w3ec 2966834 2966833 2026-09-12T18:38:20Z Sobaka 328 skakel 2966834 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kalahari Sunset ... (7017593771).jpg|duimnael|[[Nossobrivier]]<nowiki/>bed, [[Kgalagadi-vredespark]].]] Die '''ǀXam'''<ref>ǀXam eerder as ǃXam is die korrekte spelling – sien Barnard, A. 1992. ''Hunters and herders of Southern Africa: a comparative ethnography of the Khoisan peoples''. Cambridge University Press.</ref> '''en ǂKhomani-hartland'''-[[Wêrelderfenisgebied]] bestaan uit streke wat onderskeidelik suid en noord van [[Upington]] in die [[Noord-Kaap]] Provinsie van [[Suid-Afrika]] geleë is. Die ǀXam en ǂKhomani (meer korrek Nǁnǂe) mense was taalkundig verwante groepe [[San]] (Boesman) mense, met hul onderskeie tale (ǀXam en Nǁng) wat deel was van die ǃKwi-taalgroep. Afstammelinge van beide die ǀXam en Nǁnǂe sluit Afrikaanssprekende 'Kleurling'-mense op plase of in dorpe in die streek in, waaronder die prekoloniale tale óf heeltemal uitgesterf het (in die geval van ǀXam) óf deur slegs 'n baie min mense gepraat kan word (in die geval van Nǁnǂe). ==Beskrywing van die terrein== Die twee gebiede bestaan uit halfdroë tot droë streke van die Bo-[[Karoo]] (in die suide) en die Suidelike [[Kalahari]] (in die noorde). Albei gebiede is ryk aan [[argeologie]]se oorblyfsels, onder meer uit die Laat-[[Steentydperk]], terwyl rotsagtige heuwels en dagsome in die suidelike gebied (wat bekend staan as ǀXam-ka ǃxau, wat "tuiste van die ǀXam" beteken) oor 'n skatkis van rotskunsplekke beskik, hoofsaaklik in die vorm van rotsgravures.<ref>Deacon, J. & Foster, C. 2005. ''My heart stands in the hill''. Cape Town: Struik Publishers.</ref><ref>Parkington, J. Morris, D. & Rusch, N. 2008. ''Karoo rock engravings''. Clanwilliam: Krakadouw Trust</ref> In die ǂKhomani-gebied in die noorde (waar die sandwoestyn-topografie rotskuns onmoontlik maak) dra 'n kulturele karteringsprojek by tot 'n hernieude belangstelling in kulturele tradisies onder die jonger geslag.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/1545 ǂKhomani Cultural Landscape - UNESCO World Heritage Centre]</ref> ==Geskiedenis== Met die amptelike proklamering van die [[Kalahari Gemsbok Nasionale Park]] in 1931 is die meerderheid van die Khomani, sowel as die [[Mier Plaaslike Munisipaliteit|Mier]]-mense wat in daardie gebied gewoon het, gedwing om na ander gebiede te verskuif. ==Wêrelderfenisstatus== Die kerngebied van die ǀXam en ǂKhomani is op 15 Mei 2004 in die kulturele kategorie by [[UNESCO]] se voorlopige lys vir Wêrelderfenisgebiede gevoeg.<ref name="UNESCO"/> Die noordelike komponent, die ǂKhomani-kultuurlandskap, is op 8 Julie 2017 op die Wêrelderfenislys geplaas tydens die 41ste sitting van die Wêrelderfeniskomitee van die Verenigde Nasies se Organisasie vir Onderwys, Wetenskap en Kultuur (UNESCO), wat van 2 tot 12 Julie 2017 in [[Krakow|Kraków]], [[Pole]], plaasgevind het.<ref>ǂKhomani Cultural Landscape inscribed as World Heritage https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} qs30n4pw86l323weblyobbhtb2u4jsw 2966835 2966834 2026-09-12T18:39:33Z Sobaka 328 kategorie 2966835 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kalahari Sunset ... (7017593771).jpg|duimnael|[[Nossobrivier]]<nowiki/>bed, [[Kgalagadi-vredespark]].]] Die '''ǀXam'''<ref>ǀXam eerder as ǃXam is die korrekte spelling – sien Barnard, A. 1992. ''Hunters and herders of Southern Africa: a comparative ethnography of the Khoisan peoples''. Cambridge University Press.</ref> '''en ǂKhomani-hartland'''-[[Wêrelderfenisgebied]] bestaan uit streke wat onderskeidelik suid en noord van [[Upington]] in die [[Noord-Kaap]] Provinsie van [[Suid-Afrika]] geleë is. Die ǀXam en ǂKhomani (meer korrek Nǁnǂe) mense was taalkundig verwante groepe [[San]] (Boesman) mense, met hul onderskeie tale (ǀXam en Nǁng) wat deel was van die ǃKwi-taalgroep. Afstammelinge van beide die ǀXam en Nǁnǂe sluit Afrikaanssprekende 'Kleurling'-mense op plase of in dorpe in die streek in, waaronder die prekoloniale tale óf heeltemal uitgesterf het (in die geval van ǀXam) óf deur slegs 'n baie min mense gepraat kan word (in die geval van Nǁnǂe). ==Beskrywing van die terrein== Die twee gebiede bestaan uit halfdroë tot droë streke van die Bo-[[Karoo]] (in die suide) en die Suidelike [[Kalahari]] (in die noorde). Albei gebiede is ryk aan [[argeologie]]se oorblyfsels, onder meer uit die Laat-[[Steentydperk]], terwyl rotsagtige heuwels en dagsome in die suidelike gebied (wat bekend staan as ǀXam-ka ǃxau, wat "tuiste van die ǀXam" beteken) oor 'n skatkis van rotskunsplekke beskik, hoofsaaklik in die vorm van rotsgravures.<ref>Deacon, J. & Foster, C. 2005. ''My heart stands in the hill''. Cape Town: Struik Publishers.</ref><ref>Parkington, J. Morris, D. & Rusch, N. 2008. ''Karoo rock engravings''. Clanwilliam: Krakadouw Trust</ref> In die ǂKhomani-gebied in die noorde (waar die sandwoestyn-topografie rotskuns onmoontlik maak) dra 'n kulturele karteringsprojek by tot 'n hernieude belangstelling in kulturele tradisies onder die jonger geslag.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/1545 ǂKhomani Cultural Landscape - UNESCO World Heritage Centre]</ref> ==Geskiedenis== Met die amptelike proklamering van die [[Kalahari Gemsbok Nasionale Park]] in 1931 is die meerderheid van die Khomani, sowel as die [[Mier Plaaslike Munisipaliteit|Mier]]-mense wat in daardie gebied gewoon het, gedwing om na ander gebiede te verskuif. ==Wêrelderfenisstatus== Die kerngebied van die ǀXam en ǂKhomani is op 15 Mei 2004 in die kulturele kategorie by [[UNESCO]] se voorlopige lys vir Wêrelderfenisgebiede gevoeg.<ref name="UNESCO"/> Die noordelike komponent, die ǂKhomani-kultuurlandskap, is op 8 Julie 2017 op die Wêrelderfenislys geplaas tydens die 41ste sitting van die Wêrelderfeniskomitee van die Verenigde Nasies se Organisasie vir Onderwys, Wetenskap en Kultuur (UNESCO), wat van 2 tot 12 Julie 2017 in [[Krakow|Kraków]], [[Pole]], plaasgevind het.<ref>ǂKhomani Cultural Landscape inscribed as World Heritage https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede]] 344ueckk9kwrapkfmvbbz7nxeqwdr7s 2966836 2966835 2026-09-12T18:42:26Z Sobaka 328 eksterne skakels 2966836 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kalahari Sunset ... (7017593771).jpg|duimnael|[[Nossobrivier]]<nowiki/>bed, [[Kgalagadi-vredespark]].]] Die '''ǀXam'''<ref>ǀXam eerder as ǃXam is die korrekte spelling – sien Barnard, A. 1992. ''Hunters and herders of Southern Africa: a comparative ethnography of the Khoisan peoples''. Cambridge University Press.</ref> '''en ǂKhomani-hartland'''-[[Wêrelderfenisgebied]] bestaan uit streke wat onderskeidelik suid en noord van [[Upington]] in die [[Noord-Kaap]] Provinsie van [[Suid-Afrika]] geleë is. Die ǀXam en ǂKhomani (meer korrek Nǁnǂe) mense was taalkundig verwante groepe [[San]] (Boesman) mense, met hul onderskeie tale (ǀXam en Nǁng) wat deel was van die ǃKwi-taalgroep. Afstammelinge van beide die ǀXam en Nǁnǂe sluit Afrikaanssprekende 'Kleurling'-mense op plase of in dorpe in die streek in, waaronder die prekoloniale tale óf heeltemal uitgesterf het (in die geval van ǀXam) óf deur slegs 'n baie min mense gepraat kan word (in die geval van Nǁnǂe). ==Beskrywing van die terrein== Die twee gebiede bestaan uit halfdroë tot droë streke van die Bo-[[Karoo]] (in die suide) en die Suidelike [[Kalahari]] (in die noorde). Albei gebiede is ryk aan [[argeologie]]se oorblyfsels, onder meer uit die Laat-[[Steentydperk]], terwyl rotsagtige heuwels en dagsome in die suidelike gebied (wat bekend staan as ǀXam-ka ǃxau, wat "tuiste van die ǀXam" beteken) oor 'n skatkis van rotskunsplekke beskik, hoofsaaklik in die vorm van rotsgravures.<ref>Deacon, J. & Foster, C. 2005. ''My heart stands in the hill''. Cape Town: Struik Publishers.</ref><ref>Parkington, J. Morris, D. & Rusch, N. 2008. ''Karoo rock engravings''. Clanwilliam: Krakadouw Trust</ref> In die ǂKhomani-gebied in die noorde (waar die sandwoestyn-topografie rotskuns onmoontlik maak) dra 'n kulturele karteringsprojek by tot 'n hernieude belangstelling in kulturele tradisies onder die jonger geslag.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/1545 ǂKhomani Cultural Landscape - UNESCO World Heritage Centre]</ref> ==Geskiedenis== Met die amptelike proklamering van die [[Kalahari Gemsbok Nasionale Park]] in 1931 is die meerderheid van die Khomani, sowel as die [[Mier Plaaslike Munisipaliteit|Mier]]-mense wat in daardie gebied gewoon het, gedwing om na ander gebiede te verskuif. ==Wêrelderfenisstatus== Die kerngebied van die ǀXam en ǂKhomani is op 15 Mei 2004 in die kulturele kategorie by [[UNESCO]] se voorlopige lys vir Wêrelderfenisgebiede gevoeg.<ref name="UNESCO"/> Die noordelike komponent, die ǂKhomani-kultuurlandskap, is op 8 Julie 2017 op die Wêrelderfenislys geplaas tydens die 41ste sitting van die Wêrelderfeniskomitee van die Verenigde Nasies se Organisasie vir Onderwys, Wetenskap en Kultuur (UNESCO), wat van 2 tot 12 Julie 2017 in [[Krakow|Kraków]], [[Pole]], plaasgevind het.<ref>ǂKhomani Cultural Landscape inscribed as World Heritage https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} ==Eksterne skakels== *http://www.khomanisan.com/wp-content/uploads/2016/12/khomani-san-press-compilation.pdf *http://www.khomanisan.com/wp-content/uploads/2016/12/sahrcreport-final.pdf [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede]] eaks6eb8yz1ecu8tpc2ywnbluyhl87x 2967015 2966836 2026-09-13T11:30:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2967015 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kalahari Sunset ... (7017593771).jpg|duimnael|[[Nossobrivier]]<nowiki/>bed, [[Kgalagadi-vredespark]].]] Die '''ǀXam'''<ref>ǀXam eerder as ǃXam is die korrekte spelling – sien Barnard, A. 1992. ''Hunters and herders of Southern Africa: a comparative ethnography of the Khoisan peoples''. Cambridge University Press.</ref> '''en ǂKhomani-hartland'''-[[Wêrelderfenisgebied]] bestaan uit streke wat onderskeidelik suid en noord van [[Upington]] in die [[Noord-Kaap]] Provinsie van [[Suid-Afrika]] geleë is. Die ǀXam en ǂKhomani (meer korrek Nǁnǂe) mense was taalkundig verwante groepe [[San]] (Boesman) mense, met hul onderskeie tale (ǀXam en Nǁng) wat deel was van die ǃKwi-taalgroep. Afstammelinge van beide die ǀXam en Nǁnǂe sluit Afrikaanssprekende 'Kleurling'-mense op plase of in dorpe in die streek in, waaronder die prekoloniale tale óf heeltemal uitgesterf het (in die geval van ǀXam) óf deur slegs 'n baie min mense gepraat kan word (in die geval van Nǁnǂe). ==Beskrywing van die terrein== Die twee gebiede bestaan uit halfdroë tot droë streke van die Bo-[[Karoo]] (in die suide) en die Suidelike [[Kalahari]] (in die noorde). Albei gebiede is ryk aan [[argeologie]]se oorblyfsels, onder meer uit die Laat-[[Steentydperk]], terwyl rotsagtige heuwels en dagsome in die suidelike gebied (wat bekend staan as ǀXam-ka ǃxau, wat "tuiste van die ǀXam" beteken) oor 'n skatkis van rotskunsplekke beskik, hoofsaaklik in die vorm van rotsgravures.<ref>Deacon, J. & Foster, C. 2005. ''My heart stands in the hill''. Cape Town: Struik Publishers.</ref><ref>Parkington, J. Morris, D. & Rusch, N. 2008. ''Karoo rock engravings''. Clanwilliam: Krakadouw Trust</ref> In die ǂKhomani-gebied in die noorde (waar die sandwoestyn-topografie rotskuns onmoontlik maak) dra 'n kulturele karteringsprojek by tot 'n hernieude belangstelling in kulturele tradisies onder die jonger geslag.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/1545 ǂKhomani Cultural Landscape - UNESCO World Heritage Centre]</ref> ==Geskiedenis== Met die amptelike proklamering van die [[Kalahari Gemsbok Nasionale Park]] in 1931 is die meerderheid van die Khomani, sowel as die [[Mier Plaaslike Munisipaliteit|Mier]]-mense wat in daardie gebied gewoon het, gedwing om na ander gebiede te verskuif. ==Wêrelderfenisstatus== Die kerngebied van die ǀXam en ǂKhomani is op 15 Mei 2004 in die kulturele kategorie by [[UNESCO]] se voorlopige lys vir Wêrelderfenisgebiede gevoeg.<ref name="UNESCO"/> Die noordelike komponent, die ǂKhomani-kultuurlandskap, is op 8 Julie 2017 op die Wêrelderfenislys geplaas tydens die 41ste sitting van die Wêrelderfeniskomitee van die Verenigde Nasies se Organisasie vir Onderwys, Wetenskap en Kultuur (UNESCO), wat van 2 tot 12 Julie 2017 in [[Krakow|Kraków]], [[Pole]], plaasgevind het.<ref>ǂKhomani Cultural Landscape inscribed as World Heritage https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418214327/https://www.environment.gov.za/mediastatement/khomaniculturallandscape_aworldheritagesite |date=18 April 2021 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} ==Eksterne skakels== *http://www.khomanisan.com/wp-content/uploads/2016/12/khomani-san-press-compilation.pdf *http://www.khomanisan.com/wp-content/uploads/2016/12/sahrcreport-final.pdf [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede]] muyn21jvd54i6etvoko15knmu45x140 0 468966 2966827 2026-09-12T18:32:18Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Instrument | name = Viola da gamba | names = | image = Viola Da Gamba Front and Side.png | image_capt = 'n Basgamba, van voor en van die kant gesien | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[strykstok]] geklink | developed = Laat 15de eeu, uit die vihuela | related = * [[Vioolfamilie]] ([[viool]], [[altviool]], [[tjello]],...' 2966827 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viola da gamba | names = | image = Viola Da Gamba Front and Side.png | image_capt = 'n Basgamba, van voor en van die kant gesien | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[strykstok]] geklink | developed = Laat 15de eeu, uit die vihuela | related = * [[Vioolfamilie]] ([[viool]], [[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * Baryton * Viola d'amore * Viola bastarda * Violone * Vihuela }} [[Lêer:Viola da gamba.png|duimnael|Die gambafamilie: 1-3. viola da gamba (diskant, alt, tenor/bas); 4. violone of "groot basgamba", uit Michael Praetorius se ''Syntagma musicum'' (1619)]] '''Viola da gamba''' ([[Italiaans]], van ''viola'' en ''gamba'' "been") is 'n versamelnaam vir 'n familie historiese [[snaarinstrument]]e wat met 'n [[strykstok]] bespeel word. Die familie het omtrent dieselfde tyd as die [[vioolfamilie]] ontstaan en was veral gedurende die [[Renaissance]] en die [[Barokmusiek|Barok]] (1600-1750) in gebruik.<ref name="Grove">{{Cite encyclopedia |editor-last=Sadie |editor-first=Stanley |entry=Viol |encyclopedia=The New Grove Dictionary of Musical Instruments |year=1984 |volume=3 |first1=Ian |last1=Woodfield |first2=Lucy |last2=Robinson |pages=736-753}}</ref> Die benaming ''da gamba'' spruit uit die speelhouding: die instrumente van al die stemlae – diskant, alt/tenor, bas en violone – word, anders as die ''viole da braccio'' ("armviole"), tussen die bene gehou. Die kleiner tipes word so met die klankkas op die skoot geplaas dat die hals boontoe steek.<ref name="MGG1573">Annette Otterstedt: ''Viola da gamba.'' In: ''Die Musik in Geschichte und Gegenwart.'' 2de uitgawe, Supplementband (S9), kol. 1572-1597, hier kol. 1573. Hierna aangehaal as "MGG-S".</ref> Die gambas het waarskynlik in die 15de eeu in [[Spanje]] ontstaan. Hulle het vyf of ses, later ook sewe snare in kwart-terts-stemming en 'n toets met frette van derm.<ref name="MGG1573" /> Hoewel basgambas oppervlakkig aan die [[tjello]] herinner, verskil die familie in verskeie opsigte van die vioolfamilie: die gamba het 'n plat bodem, afhellende eerder as geronde skouers, c-vormige eerder as f-vormige klankgate, en vyf tot sewe eerder as vier snare. Daarby kom die stemming in kwarte met 'n terts in die middel (eerder as in kwinte), die frette, en die feit dat die strykstok in ondergreep gehou word.<ref>{{Cite web |author=Vasquez, Jose |title=The violin (or viola da braccio) and the viola da gamba families: differences and similarities |url=http://www.orpheon.org/OldSite/Seiten/education/Violin_Vdg_Families.htm |website=Orpheon.org |access-date=18 Julie 2013 |archive-date=18 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518033701/http://www.orpheon.org/oldsite/seiten/education/Violin_Vdg_Families.htm |url-status=usurped}}</ref> Die gambas het hulle tot in die 18de eeu in die musiek van talle Europese lande gehandhaaf, veral in Italië en Frankryk, Engeland en Duitsland, telkens met eie vorme van snaarlengte en bouwyse en met uiteenlopende funksies in die solo-, ensemble- en [[basso continuo|continuo]]spel. Met die opkoms van die [[tjello]] en die [[kontrabas]] het die gambas, wat tot dan toe die kamermusiek van akademies, die aristokrasie en die welgestelde burgery bepaal het, geleidelik in die vergetelheid geraak, maar het van hul bou- en speeltegniese eienaardighede aan die moderne instrumente oorgedra. Veral deur die historiese uitvoeringspraktyk het die viola da gamba sedert die begin van die 20ste eeu 'n herlewing beleef.<ref name="MGG1573" /> == Naam == Die uitdrukking ''viola'', wat uit Italiaans en Oud-Provensaals kom, en sy etimologiese verwante ({{Lang|fro|vielle}} en {{Lang|fro|vièle}}) is sedert die Middeleeue bekend. Die vroegste belegde vorm is die Middeleeus-Latynse ''viella'', wat eweneens die [[vedel]] aandui. Die uiteenlopende maniere van klankvoortbringing kom die opvallendste na vore in die familie van die Spaanse vihuelas, wat sedert die 13de eeu gedokumenteer is en as ''vihuela de péndola'' met 'n veerkiel getokkel, as ''vihuela de arco'' met die strykstok gestryk en as ''vihuela de mano'' met die vingers getokkel is. In die 16de eeu het daar met die ontwikkeling van die instrumentbou afleidings van ''viola'' ontstaan. Dié het enersyds op die grootte betrekking gehad, byvoorbeeld ''violino'' en ''violetta'' as verkleinde en ''violone'' as vergrote bouvorme; andersyds het die violefamilie volgens die speelhouding in armviole (''viole di braccio'') en beenviole (''viole di gamba'') uiteengeval. Die benaming viola da gamba is voorafgegaan deur die algemeen meer gebruiklike naam ''violone'', wat nog in 1553 in [[Diego Ortiz]] se ''Tratado de Glosas'' as aanduiding vir die hele familie gegeld het, voordat dit uitsluitlik vir die basinstrumente voorbehou is.<ref name="MGG1573" /><ref name="MTL297">Hans Heinrich Eggebrecht (red.): ''Meyers Taschenlexikon Musik.'' Band 3: ''On–Zz.'' Bibliographisches Institut, Mannheim/Wene/Zürich 1984, ISBN 3-411-01998-0, p. 297.</ref> In byna al die ander Europese tale het die Italiaanse term ''viola di [da] gamba'' deurgedring, so in Engels ''viol (de gamba)'', in Frans ''viole (de gambe)'' en in die vroeë Nederlands ''fiool de gamba''.<ref name="MGG1573" /> ''Viola cum arculo'' en ''vihuela de arco'' is verdere historiese benaminge vir die instrument. In die 15de en 16de eeu is die woord ''viola'' nooit uitsluitlik vir gambas gebruik nie: dit was 'n versamelnaam wat ook die vroeë viole (''viola da braccio'') ingesluit het. Dat die "altviool" uiteindelik in sommige tale eenvoudig ''viola'' genoem is (Engels, Italiaans, Spaans), terwyl ander tale 'n ander deel van die uitdrukking gekies het – Frans ''alto'', Duits ''Bratsche'' (uit die Italiaanse ''braccio'') – het die dubbelsinnigheid van die naam vergroot.<ref name="Grove" /> == Ontstaan == [[Lêer:Viola da Gamba Isenheimer Altar.jpg|duimnael|links|Die engelekonsert op die tweede aansig van [[Matthias Grünewald]] se Isenheimer altaar (ca. 1506-1515) is een van die bekendste afbeeldings in die Duitse Renaissance-skilderkuns.]] Die gambafamilie het drie voorlopers: die rabāb, die [[luit]] en die viella. Die rabāb het saam met die [[More|Moorse]] kultuur na Spanje gekom en is sedert die 10de eeu bekend as 'n fretlose tokkel- en strykinstrument met twee enkele of dubbele snare.<ref name="MTL87">Hans Heinrich Eggebrecht (red.): ''Meyers Taschenlexikon Musik.'' Band 3: ''On–Zz.'' Bibliographisches Institut, Mannheim/Wene/Zürich 1984, ISBN 3-411-01998-0, p. 87.</ref> Die strykinstrument word op die skoot gehou of hang van die gryphand af, en word eerder in ondergreep as in bogreep gespeel. Die ondergreep het die voordeel dat meer krag uitgeoefen kan word; boonop word die stokhare deur vingerdruk gespan. Die lang strykstok laat die speler toe om hele passasies op een streek te speel in plaas daarvan om vir elke toon tussen op- en afstryk te wissel.<ref name="AO16">Otterstedt, p. 16.</ref> Ook die luit, wat speeltegniek en naam aan die oed ontleen het, was 'n ontwikkeling van die Arabiese kultuurkring. In Spanje het dit in die 16de eeu met die vihuela meegeding; in die res van Europa het dit in talle bouvorme die gewildste tokkelinstrument geword, want deur die aantal snare kon die speler na willekeur transponeer. Die frette en die daarop berustende tabulatuurnotasie het die instrument maklik aanleerbaar gemaak. Baie dui daarop dat die viella uit Noord-Frankryk of [[Vlaandere]] gekom het. Dit was 'n modeïnstrument van die 12de eeu wat aan die vedel herinner het, wat Spanje bereik het en in die vihuela sowel etimologies as boutegnies voortgeleef het: anders as die ronde klankkaste van rabāb en luite het dit 'n plat bodem en sywaarts ingeronde sye soos die [[kitaar]]. Die vihuelas wat [[Johannes Tinctoris]] in ''De usu et inventione musicae'' (ca. 1487) beskryf, word reeds volgens hul speeltegnieke – tokkel en stryk – onderskei. Sommige afbeeldings van die ''vihuela de mano'' uit die 15de eeu laat die latere gambavorm reeds duidelik herken. Die viola da gamba was in die geheel 'n gestrykte ''vihuela de mano'' met die stemming, frette en snaaraantal van die luit, asook die speel- en stokhouding van die rabāb.<ref name="AO17">Otterstedt, p. 17.</ref> Vihuelaspelers het in die tweede helfte van die 15de eeu begin om hul plat, oorspronklik getokkelde instrumente ''met 'n strykstok'' te bespeel. Binne twee of drie dekades het dit gelei tot 'n geheel nuwe strykinstrument wat baie eienskappe van die vihuela behou het – 'n plat bodem, skerp middelinsnydings, frette, aanvanklik dun sye en dieselfde stemming – vandaar sy oorspronklike naam ''vihuela de arco'' (Spaans ''arco'', "strykstok"). Die invloed op die speelhouding word aan die voorbeeld van Moorse rabābspelers toegeskryf.<ref name="Woodfield19">Woodfield, p. 19.</ref> Stefano Pio (2012) voer egter aan dat 'n herondersoek van dokumente in die lig van nuwe gegewens op 'n ander oorsprong as die ''vihuela de arco'' uit Aragon dui. Volgens Pio het die instrument in [[Venesië]] ontstaan en daar onafhanklik ontwikkel; hy ag dit onwaarskynlik dat die ''vihuela de arco'' so 'n snelle ontwikkeling deur Italiaanse eerder as Venesiese instrumentbouers sou ondergaan het. In elk geval het 'n tydperk van tien jaar die geboorte en verspreiding van 'n nuwe instrumentefamilie in Italië gebring, met instrumente van uiteenlopende groottes, waaronder die ''violoni'' wat Bernardo Prospero in 1493 as "so groot soos 'n man" beskryf het.<ref name="Pio">{{Cite book |last=Pio |first=Stefano |title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630 |year=2012 |publisher=Venice Research |location=Venesië |isbn=978-88-907252-0-3 |page=441}}</ref> Ian Woodfield wys in ''The Early History of the Viol'' daarenteen op getuienis dat die instrument wel by die vihuela begin, maar dat Italiaanse instrumentbouers hul eie, hoogs ontwikkelde tradisies onmiddellik op die vroeë weergawe toegepas het nadat dit in Italië ingevoer is.<ref name="Woodfield19" /> As produk van drie boutipes het die viole enersyds boutegnies sonder eenvormige norme gebly – daar was lang en kort halse, ronde en plat skouers, uiteenlopende vorme van klankgate; andersyds het hulle hulle in hul veelvormigheid ewe goed geleen tot solistiese spel as melodie-instrument, tot die rol van akkoordinstrument in die ''consort'', en tot die basso continuo. Gevorm deur drie kulture, het die viola da gamba Italië bereik toe die Katolieke Konings aan die einde van die [[Reconquista]] in 1492 Jode en Moslems uit Spanje verdryf het. Met Joodse musikante het dit die hof van die [[Este (familie)|Este]] in [[Ferrara]] en die humanistiese akademies bereik.<ref name="AO18">Otterstedt, p. 18.</ref> == Bou == === Algemene bouvorm === [[Lêer:Viola da gamba Korpusformen.svg|duimnael|Soos baie historiese instrumente het die viola da gamba geen eenvormige gestalte gehad nie. Die omtrekke hier afgebeeld kom van meesters uit dieselfde tydperk, maar uit verskillende streke: [[Jacob Stainer]] (Absam, 1673), [[Joachim Tielke]] (Hamburg, ca. 1699), Barak Norman (Londen, 1699), Nicolas Bertrand (Parys, 1701) en Pieter Rombouts (Amsterdam, 1708).<ref>Otterstedt, p. 155.</ref>]] [[Lêer:Viola da gamba Steg.svg|duimnael|Kam van 'n sewesnarige Franse basgamba van Dieulafait (ca. 1720)<ref>Otterstedt, p. 212.</ref>]] Die viola da gamba is in drie groottes gebou: diskant, alt/tenor en bas. Die twee ontwikkelingstrappe verskil veral in die stemming. Terwyl die noord-Alpiese tipe, wat moontlik van Vlaamse oorsprong was, vyf snare gehad het wat in kwarte gestem is, was die suid-Alpiese tipe uit Italië sessnarig en het dit die kwart-terts-stemming van die luit oorgeneem. Die Italiaanse vorm het beter geblyk te wees en het die noord-Alpiese in die loop van die 17de eeu verdring. Dit het reeds die kenmerke van die klassieke gamba vertoon: die spits toelopende bo-rondings of skouers en die plat bodem. Tot aan die begin van die 17de eeu was dit instrumente in die 12′-register, soos die teoretici [[Michael Praetorius|Praetorius]], Pietro Cerone en Adriano Banchieri hulle beskryf het. Selfs die basinstrument wat in [[Marin Mersenne]] se ''Harmonie universelle'' (1636) afgebeeld en met 'n hoogte van 146&nbsp;cm aangegee word, het hierdie ligging behou, wat in die ensemblespel transposisies vereis het om die stemminge van die verskillende instrumente by mekaar te laat pas. Die klinkende snaarlengte (mensuur) meet ongeveer 80&nbsp;cm (ter vergelyking: die kontrabas het 102-108&nbsp;cm, die tjello 69-71&nbsp;cm), by tenorgambas ongeveer 60&nbsp;cm, by die alt 50&nbsp;cm en by die diskant 40&nbsp;cm.<ref name="MGG1580">MGG-S, band 9, kol. 1580.</ref><ref>Harders, p. 25.</ref> Die boblad van die viola da gamba bestaan gewoonlik uit sparhout, en die bodem, die sye en die hals saam met die krul uit verskillende esdoringhoutsoorte.<ref>Harders, p. 26 e.v.</ref> Ook berk en vrugtehoutsoorte soos pruim en kersie is geskikte houtsoorte vir die bodem.<ref name="AO202">Otterstedt, p. 202.</ref> Op die bodem, wat binne met lyste versterk en onder die boonste blok afgeskuins is, sit die sykrans, wat met hoekblokkies versterk word. Anders as by die vioolvorm steek dié egter nie uit nie: die middelrondings bly stomp. Die boblad het die instrumentbouer – anders as by die hedendaagse industrieel vervaardigde kontrabasse – meestal nie oor stoom gebuig nie, maar uit massiewe hout uitgesteek.<ref>Harders, p. 37.</ref> Moderne nabouings gaan al hoe meer oor na stoombuiging.<ref name="AO202" /> Anders as by die vioolfamilie steek die boblad nie oor die sye uit nie. Die toets en die stertstuk is sedert die 17de eeu uit [[ebbehout]] gemaak, soos dit vandag by strykinstrumente gebruiklik is; voorheen was esdoring en peer die voorkeurhoutsoorte. Vir die sywaarts geplaaste stemskroewe is hardehoutsoorte geskik.<ref>Otterstedt, p. 214.</ref> Sedert die Barok is die stemstok met bodemplaat en die basbalk by gambas in gebruik. Die kam is meestal beweeglik ingebou, minder dikwels ook op die boblad vasgelym. [[Silvestro Ganassi]] het in die ''Lettione seconda'' (1543) aanbeveel om die kam na gelang van die speelpraktyk te verwissel: 'n platter kam maak akkoordspel eenvoudiger, 'n ronder een leen hom beter tot solistiese spel op die enkele snaar. Die vorm van die kam het boonop groot invloed op die klank. Mettertyd is die kamme minder massief en eerder deurbreek gebou, sodat hulle vir 'n helder, effens nasale klank gesorg het. Hulle sit ongeveer in die middel tussen die twee klankgate.<ref>Otterstedt, p. 211 e.v.</ref> Hierdie klankopeninge kom in ƒ- of c-vorm en in baie individuele vorme van die gambabouers voor. In sommige boblaaie is boonop rosette ingelaat wat aan die luit herinner, bedek met gesnyde of gesaagde tralierwerk. Baie eksemplare van die viola da gamba is daarby met uitvoerige versierings getooi: gesnyde leeu- en draak-, mens- en engelkoppe in plaas van die krul, intarsiawerk van fineer en [[ivoor]] op die toets en die stertstuk, die bodem en die sye, brandskilderwerk, gekleurde omlysting, vergulding ensovoorts. Dit geld veral vir Engelse instrumente; die Franse is daarteenoor aansienlik eenvoudiger gehou.<ref name="AO202" /> Die viola da gamba het oorspronklik sewe, sedert die 17de eeu soms ook agt frette (die laaste as oktaaffret) op halftoonafstand gehad. Hulle bestaan uit derm – daarvoor word soms afgedankte snare gebruik – en word een of twee keer om die toets geslaan en geknoop. 'n Fret moet nie as gryphulp verstaan word nie: dit dien as kunsmatige saal wat die klank van die trillende snaar helderder laat word.<ref>Otterstedt, p. 210.</ref> Omdat die frette vasgeknoop en nie soos by die [[kitaar]] permanent vasgesit is nie, laat hulle fyn verstelling van die temperering toe.<ref name="Grove" /> === Besnaring === [[Lêer:Playford Strings.jpg|duimnael|John Playford: ''A breefe introduction to the skill of musick'' (1664)]] Gambas word gewoonlik met dermsnare van 0,3 tot 4&nbsp;mm dikte bespan. Aangesien gambas egter nooit "gestandaardiseer" was nie, hang die regte besnaring van verskeie faktore af: van die bouwyse, van die ligging van die wolftoon en van die stemming. In die praktyk is die verhoudings van die snaarintervalle (4:3 vir die kwart, 5:4 vir die groot terts) omgekeerd eweredig op die betrokke snaardiktes oorgedra, sodat die hoogste snaar van 'n sessnarige instrument nog 'n kwart, en dié van 'n sewesnarige nog skaars 'n vyfde van die deursnee van die bassnaar gehad het. Die gamba was aanvanklik met snare van skaap- of beesderm bespan; die lae snare was sterker gedraai ("Florentyns"). In die tweede helfte van die 17de eeu het omspinde snare opgekom. [[John Playford]] het in 1664 berig oor 'n nuwe uitvinding van snare vir die basse van gambas, viole en luite, waarby 'n dun draad om 'n kern van derm of sy gewikkel is; hy het albei probeer, en dié van sy het die beste gehou en 'n goeie klank gegee.<ref>John Playford: ''A breefe introduction to the skill of musick.'' 1664.</ref> Dermsnare lewer 'n heeltemal ander klank as staal, wat algemeen as sagter en soeter beskryf word.<ref>{{Cite web |last=Weinfield |first=Elizabeth |date=Junie 2014 |title=The Viol |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/viol/hd_viol.htm |access-date=26 Oktober 2022 |website=The Met}}</ref> Met metaalsnare is die instrument eers in die loop van sy herontdekking eksperimenteel bespeel. Die weliswaar harder, maar terselfdertyd skerp en minder substansryke klank van metaalsnare het reeds in die 17de eeu op weerstand gestuit. Enkele pogings is eweneens met kunsstofsnare aangewend.<ref>Otterstedt, p. 215 e.v.</ref> === Strykstok === [[Lêer:Viola da Gamba Untergriffe.jpg|duimnael|Die houding van die strykstok in ondergreep: duim en wysvinger hou die stok vas, die wysvinger druk op die stok terwyl die middelvinger die stokhare span. Aan die begin van die opstryk (bo) is die pols gebuig; dit "open" met die afstryk (onder).]] Die gambastrykstok is 'n rond gekonstrueerde Renaissance- of Baroktipe. Dit is oor die algemeen langer as vergelykbare moderne bouwyses. Mersenne se ''Harmonie universelle'' het as maksimum die klinkende snaarlengte van die instrument aanbeveel; Engelse leerwerke het 'n staaflengte van ongeveer 76&nbsp;cm aangeraai.<ref name="MGG1581">MGG-S, band 9, kol. 1581.</ref> 'n Nagemaakte basgambastok is vandag 72&nbsp;cm lank. Die stokke van die Renaissance en van die Franse Barok het tot 90&nbsp;cm gemeet en was daarmee langer as die klankkas van die instrument.<ref name="AO221">Otterstedt, p. 221.</ref> Aan die greepent van die stok was soms bykomende gewigte om die balans te verbeter.<ref name="MGG1581" /> Anders as die hedendaagse stywe stok is dié van die gambastrykstok reguit vervaardig en buig dit eers deur die trekspanning van die stokhare.<ref name="AO222">Otterstedt, p. 222.</ref> Ouer stokke van esdoring en rooibeuk het weliswaar behoue gebly, maar die meeste is uit slanghout vervaardig<ref>Otterstedt, p. 219.</ref> en vanaf die tweede helfte van die 18de eeu uit [[Pernambuco|pernambukhout]], wat deur sy hoë soortlike gewig lang stokke met 'n dun uitgewerkte punt moontlik gemaak het wat terselfdertyd elasties en stabiel was en oor eeue heen so gebly het.<ref name="AO221" /> Die dwarsdeursnee van die stok is gewoonlik rond; enkele bewaarde stokke het egter agthoekige stawe wat by die punt ruitvormig uitloop.<ref name="MGG1581" /> Die behaarsel het uit verskillende soorte perdehaar bestaan. Jean Rousseau se ''Traité de la viole'' (1687) het wit haar vir die kleiner en swart haar vir die basinstrumente voorgestaan.<ref>Jean Rousseau: ''Traité de la viole.'' p. 39 e.v.</ref> Aangesien swart hare vaster is, reageer dik dermsnare makliker daarop.<ref name="AO221" /> Die slof was van die begin van die 17de tot die laat 18de eeu 'n insteekslof. By hierdie bouwyse is die stokhare aan albei kante vas met die stok verbind en word hulle deur 'n afsonderlike slof van tot 22&nbsp;mm hoog gespan, wat die speler in 'n groef aan die binnekant van die stok laat vasklik. 'n Nadeel van hierdie geslote stelsel is dat die spanning slegs deur bykomende vingerdruk gereguleer kan word. Voordele van die insteekslofstok is sy aansienlike stabiliteit en duursaamheid teenoor die skroefslof wat teen 1720 uitgevind is, waarvan die meganiek vinniger onbruikbaar raak, terwyl ou insteekslofstokke deels tot vandag toe bruikbaar gebly het.<ref name="AO221" /><ref name="AO222" /> Die oop slof laat boonop meer beweging van die hare toe as die slof van 'n moderne vioolstok, wat die tradisionele tegniek vergemaklik waarby die speler met een of twee vingers van die stokhand die hare van die stok af wegdruk. Dit verhoog die spanning van die hare tydens die spel en bied beheer oor artikulasie en klankbuiging. == Tipes van die gambafamilie == [[Lêer:Boston MFA Viola da Gambas.jpg|duimnael|Verskillende groottes gambas in die Museum of Fine Arts, Boston]] Die instrumente van die viola da gamba-familie was aan geen normering onderworpe nie; hul boutipes verskil sterk in boutegniek en besnaring, stemming, klank en speelwyse. Hulle is in verskillende lande en oor etlike eeue heen vir uiteenlopende gebruike gebou. Die proporsies van enkele instrumente:<ref>Dolmetsch, p. 31.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- ! Instrument ! Klankkas minimaal ! Klankkas maksimaal ! Snaarlengte minimaal ! Snaarlengte maksimaal |- |style="text-align:left"| '''Pardessus de viole''' | 31,5&nbsp;cm | 33,5&nbsp;cm | 33,0&nbsp;cm | 33,5&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Diskantviola'''<br />''treble viol''<br />''dessus de viole'' | 35,0&nbsp;cm | 39,0&nbsp;cm | 35,0&nbsp;cm | 35,5&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Altviola''' | 35,0&nbsp;cm | 41,0&nbsp;cm | 35,0&nbsp;cm | 40,5&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Tenorviola'''<br />''taille'' | 47,5&nbsp;cm | 53,0&nbsp;cm | 45,0&nbsp;cm | 52,0&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''''Lyra viol''''' | 55,5&nbsp;cm | 60,0&nbsp;cm | 53,5&nbsp;cm | 60,0&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''''Division viol''''' | 62,0&nbsp;cm | 68,0&nbsp;cm | 65,0&nbsp;cm | 66,0&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Basviola'''<br />''consort bass''<br />''basse de viole'' | 68,0&nbsp;cm | 71,0&nbsp;cm | 68,0&nbsp;cm | 70,5&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Violone''' | 98,5&nbsp;cm | 105,0&nbsp;cm | 97,0&nbsp;cm | 105,0&nbsp;cm |} === Viola bastarda === [[Lêer:Viola bastarda.png|duimnael|upright|Viola bastarda, afbeelding uit Praetorius se ''Syntagma musicum'']] Dit is 'n musiekhistoriese twispunt of die ''viola bastarda'' as 'n eie instrumenttipe of eerder as 'n speelwyse van die viola da gamba opgevat moet word. As instrument is dit onder meer deur Praetorius met 'n gewone krul en 'n bykomende roset op die boblad afgebeeld. Hy beskryf dit as 'n tenorviola met effens kleiner afmetings in vergelyking met die normale stemlaag. Vir die uitleg van die begrip as figuratiewe speelwyse in die ensemble pleit die beskrywing daarvan as instrument met 'n deurdringende klank – terwyl ander instrumente volgens hul boukenmerke geklassifiseer is – asook die verspreiding daarvan. Noord van die Alpe was ''viola bastarda'' feitlik 'n sinoniem vir die sologamba; in Italië was dit 'n ensemble-instrument vir die speel van diminusies. Die aanduiding ''alla bastarda'' kom eweneens in note vir luit of [[Tromboon|tromboon]] voor, sodat dit eerder op die speelbaarheid vir uiteenlopende instrumente – dit wil sê op die moontlikheid om musiek in buigsame besettings uit te voer – betrek kan word. In albei gevalle kon die viola bastarda 'n instrument in kwart-kwint-stemming of 'n sewesnarige gamba met uitbreiding in die basregister gewees het. As seker geld ten minste dat dit in die ''consort'' gespeel<ref>Otterstedt, p. 121.</ref> en teen die wending na die 17de eeu daar as begeleidende akkoordinstrument geïntegreer is.<ref name="MGG1582">MGG-S, band 9, kol. 1582.</ref> === Division viol === [[Lêer:Division viol.jpg|duimnael|links|upright|''Division viol'', afbeelding uit Simpson se ''The Division Viol'']] Die ''division viol'' (Engels ''division'', "figuraalvariasie") is 'n kleiner gedimensioneerde basgamba na die aard van die viola bastarda, met 'n snaarlengte van ongeveer 76&nbsp;cm en 'n algehele hoogte van 130&nbsp;cm.<ref name="AO125">Otterstedt, p. 125.</ref> Dit het hom veral geleen tot die akkoordspel wat in die 17de eeu in Engeland beoefen is en tot improvisasie oor 'n [[basso ostinato]] (''divisions upon a ground'').<ref name="MGG1582" /> Daarmee was dit 'n verbinding met die solo-instrument, wat kamermusikaal byvoorbeeld in 'n besetting van twee viole en [[orrel]] gespeel is.<ref>Otterstedt, p. 124.</ref> Dit was 'n tegniese vooruitgang, want dit het reeds nader aan die vioolvorm beweeg. Boutegnies het dit van die Italiaanse voorbeelde verskil, aangesien die boblad nie meer net uitgesteek nie, maar dikwels reeds gebuig is. In die loop van die 17de eeu het die snaarlengte tot gemiddeld 69&nbsp;cm verminder, en daarom het dit uiteindelik as voorbeeld vir die Engelse ''consort bass'' gegeld.<ref name="MGG1583">MGG-S, band 9, kol. 1583.</ref> Die ''division viol'' reageer makliker as ander gambas en het 'n helder, na vore tredende klank in alle registers.<ref name="AO125" /> === Lyra viol === [[Lêer:Lyra Viol MET 213997.jpg|duimnael|''Lyra viol'', agteraansig]] Die ''lyra viol'' was 'n ontwikkeling vir die akkoordspel in wisselende stemminge en 'n variant van die basgamba. Buite Engeland was dit onbekend. Dit is kleiner as die ''division viol'' en die grootte van die klankkas neig na die altlaag. Die kam is vir eenvoudiger akkoordspel duidelik afgeplat en die besnaring minder swaar.<ref name="MGG1583" /> Onder die gambas tree die verwantskap met die luit by die ''lyra viol'' die sterkste na vore. Sedert die begin van die 17de eeu is dit gebou met 'n stel resonansiesnare van metaal wat oor 'n skuins aangelymde kam in 'n verlengde skroefkas geloop het. Dié meeklinkende snare het uiterlik teen 1650 weer uit die mode geraak en eers later weer by die baryton en die viola d'amore verskyn. Die repertoire van luit, kitaar en ''lyra viol'' het oorvleuel. In 'n eerste fase tussen 1600 en 1645 was die ''lyra viol'', met 'n toonomvang van drie en 'n half oktawe, 'n polifonies gebruikte instrument wat in die ''consort'' in enkel- tot drievoudige besetting verskyn het. Toe die Engelse kultuur hom ná die [[Engelse Burgeroorlog|burgeroorlog]] opnuut georiënteer het, het die ''lyra viol'' tot 'n elegante solo-instrument ontwikkel en uiteindelik teen die 18de eeu tot 'n instrument vir liefhebbers met vereenvoudigde snaarstemminge, byvoorbeeld die majeur- en mineurdrieklankbrekings wat ''harp ways'' genoem is.<ref>MGG-S, band 9, kol. 1584.</ref> Daarmee was dit op die kam na nie meer van die viola bastarda te onderskei nie. Die talle uiteenlopende stemminge – wat daartoe gelei het dat die literatuur eerder in tabulatuur as in notasie opgeteken is – het vir enkele komposisies vereis dat die snare verwissel word.<ref>Otterstedt, p. 127.</ref> === Instrumente met resonansiesnare === [[Lêer:Aagrovebaryton.jpg|duimnael|upright|Baryton, afbeelding uit die ''Grove Dictionary of Music and Musicians'' (1878 e.v.)]] Die baryton was vermoedelik 'n Suid-Duitse verdere ontwikkeling van die ou ''lyra viol''-tipe in die 17de eeu. Benewens ses hoofsnare en 'n enkele of dubbele stel resonansiesnare aan die baskant van die boblad het dit 'n derde stel gehad wat binne-in die hals geloop het. Wou 'n mens dié snare met die gryphand tokkel, dan het 'n mens 'n klap aan die agterkant van die sterk verbreede en met stutte versterkte hals oopgemaak. Die breë hals het die instrument 'n effens lomp voorkoms gegee, des te meer het intarsia- en snywerk tot sy verfraaiing gedien.<ref name="AO128">Otterstedt, p. 128.</ref> Hierdie voorkoms, sy sagte en weens die baie botone silwerige klank, asook die buitengewoon genuanseerde maniere van klankvoortbringing, het die baryton in die 18de eeu gewild gemaak, tot by vors Nikolaus I van die [[Esterházy]]-familie, vir wie [[Joseph Haydn]] altesaam 126 trio's gekomponeer het. Die hoogs ingewikkelde speelwyse het sy verspreiding egter weer beperk.<ref name="MGG1585">MGG-S, band 9, kol. 1585.</ref> Gedurende die tyd van die resonansiesnaarmode het 'n mens ook ander gambas van sulke snare begin voorsien. [[Denis Diderot|Diderot]] en [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] se ''Encyclopédie'' (1751-1772) het die vorm verkeerdelik as ''viole bâtarde'' aangedui,<ref>Denis Diderot, Jean le Rond d'Alembert: ''Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers.'' Parys 1751-1772. Band 17, p. 311.</ref> omdat Praetorius se ''De Organographia'' die resonansiesnare in die afdeling ''Violbastarda'' behandel het.<ref name="MP47">Praetorius, p. 47.</ref> As ''gamba d'amore'' in Italië of ''basse de viole d'amour'' in Frankryk<ref name="AO129">Otterstedt, p. 129.</ref> het dit slegs deur sy ses tot agt resonansiesnare van normale bouvorme verskil en teen die einde van die 18de eeu weer in die vergetelheid geraak.<ref name="AO128" /> === Sewesnarige basviola === [[Lêer:Cello&viol.jpg|duimnael|Regs: sewesnarige viola da gamba in die basregister (Parys, Musée de la Musique), links daarnaas ter vergelyking 'n baroktjello]] Die uitvinding van die basviola met 'n bykomende, met silwerdraad omspinde snaar op kontra-A word algemeen aan [[Monsieur de Sainte-Colombe]] toegeskryf. Instrumente van hierdie aard het egter nie net gelyktydig in Duitsland bekend geword nie; hulle was reeds veel vroeër op Italiaanse skilderye te sien, byvoorbeeld op [[Jacopo Tintoretto]] se ''Musiserende vroue'' (ca. 1555) of [[Domenichino]] se ''Santa Cecilia'' (1618).<ref name="MGG1585" /> Die Duitse tipes het van die Franse verskil. Dit is daarom aan te neem dat die ontwikkeling parallel verloop het. In Frankryk het hierdie tipe eers volkome ontwikkel. [[Antonio Stradivari]] se konstruksieplanne van 'n sewesnarige ''viola alla francese'' toon dat dit ook in Italië as 'n Franse spesialiteit gegeld het.<ref name="MGG1585" /> Die uitbreiding met 'n laer eerder as 'n hoër snaar – waarmee spelers posisiewisselings sou kon vermy het – het 'n neiging omstreeks 1600 gevolg: die musiek het die basregister ontdek.<ref name="AO129" /> Die verskuiwing dieper die basgebied in het die middel- en hoë register sagter laat klink. Die kontra-A-snaar het die resonansie versterk en die instrument het meer moontlikhede vir akkoordspel gebied.<ref>Otterstedt, p. 131.</ref> === Alt- en tenorviola === [[Lêer:Karl Friedrich Abel by Thomas Gainsborough.jpg|duimnael|Beeltenis van die komponis [[Carl Friedrich Abel]] met 'n basgamba; skildery deur [[Thomas Gainsborough]] (1765)]] Vir die alt- en die tenorregister het daar in die Renaissance net 'n enkele instrument bestaan, wat in Engels ''tenor'' en in Frans ''taille'' ("middel") genoem is. Die ''chest of viols'' ("stel gambas") van 'n Engelse huis in die 17de eeu het ses instrumente omvat, telkens twee vir die diskant, die tenor en die bas. Die alt-/tenorviola was in die ''consort''-spel van die 16de en 17de eeu onontbeerlik. Dit is uitsluitlik in die ensemblespel gebruik; daar bestaan so te sê geen sololiteratuur vir hierdie instrument nie.<ref name="AO132">Otterstedt, p. 132.</ref> Dit is meestal na die voorbeeld van die luit gestem, dus 'n kwart bo die basgamba. Soms is 'n klein tenorgamba ook 'n heeltoon hoër gestem, egter minder ter wille van die toonomvang as ter wille van klankdifferensiasie in die boonste middelregister.<ref>Dolmetsch, p. 79.</ref> Die bou van alt-/tenorviole het in Duitsland tot in die vroeë 18de eeu voortgeduur. Daarna het die instrument onder die benaming ''violetta'' met die [[altviool]] saamgeval, omdat die buitestemme in die musikale setting toenemend meer gewig gekry het.<ref name="MGG1586">MGG-S, band 9, kol. 1586.</ref> Laat voorbeelde van die gebruik daarvan is [[Georg Philipp Telemann]] se konsert vir twee violettas in G majeur en [[Johann Sebastian Bach]] se Sesde Brandenburgse Konsert. === Diskantviole === [[Lêer:Pardessus de viole.jpg|duimnael|upright|Pardessus de viole]] Die sessnarige diskantviola is 'n oktaaf bo die basviola gestem. Dit het van die middel van die 16de tot die einde van die 17de eeu vas tot die ''consort''-besetting behoort. Weens sy verhoudingsgewys swak klank kon dit egter nie deurdring nie en is dit in gemengde besettings daarom as ''alla bastarda''-instrument behandel, dit wil sê na willekeur deur altviola of barokviool vervang.<ref name="MGG1586" /> Sy spel was eerder figuratief-solisties as akkoordies. Die Engelse ''treble viol'' het sedert die tweede derde van die 17de eeu sterk met die viool meegeding. Net enkele dekades later het dit hom as solo-instrument met eie virtuose literatuur gevestig, veral as die Franse ''dessus de viole''. Dié het weliswaar minder briljant as die eietydse viole geklink, maar het 'n sagte en buigsame toon besit. Soos by die sewesnarige basgamba het die laagste snaar veral tot versterking van die resonansie gedien.<ref name="MGG1587">MGG-S, band 9, kol. 1587.</ref><ref>Otterstedt, p. 134.</ref> Daarom is die ''dessus'' naas die viool tot in die 18de eeu waardeer en van oorspronklike literatuur voorsien, soos Telemann se ''Sonate in G majeur'' (TWV 41:G 6) of solosonates van [[Carl Philipp Emanuel Bach]].<ref>Otterstedt, p. 133.</ref> Teen 1700 het die '''pardessus de viole''' (Frans vir "nog daarbo", dit wil sê bo die ''dessus'') by die ''dessus'' gekom. Dit was 'n nog kleiner viola met vyf tot ses snare, waarvan een bykomend in die hoogte. Die klankkas is deur uitgetrekte hoeke by die middelsy by die vioolvorm aangepas. By die vyfsnarige pardessus, die ''quinton'', het die gewelfde bodems en die oorstekende boblad van die moderne viool hier en daar reeds voorgekom; die kenmerkende plat bo-rondings het egter te alle tye behoue gebly. Die verskil tussen pardessus en quinton het eerder in die literatuur vir die instrumente neerslag gevind,<ref name="MGG1587" /> aangesien laasgenoemde nie in kwart-terts- nie, maar in kwart-kwint-stemming besnaar is.<ref>Otterstedt, p. 135.</ref> Die quinton was 'n hibriede vorm tussen viola da gamba en viool. Dit het altyd 'n suiwer solo-instrument gebly wat nooit tot die ''consort'' toegetree het nie.<ref>Otterstedt, p. 136.</ref> Die pardessus was 'n Franse instrument van die 18de eeu wat ingevoer is sodat dames meestal viool- of fluitmusiek kon speel, maar het mettertyd 'n eie repertoire verwerf.<ref name="Grove" /> === Violone === [[Lêer:Violone PeterLely1649DutEng.jpg|duimnael|links|Violone of "groot basgamba" op 'n skildery van [[Peter Lely]] (ca. 1640)]] Die violone staan bekend as oorgangsinstrument na die kontrabas. Hierdie bouvorm is egter net so moeilik te klassifiseer as die viola bastarda. Die benaming ''violone'' (Italiaans, "groot viola") was sedert die 16de eeu vir verskeie gambatipes in gebruik, ook vir instrumente bo die basregister. Streng gesproke tel die violone nie by die gambaviole nie, aangesien dit weens sy grootte as 16′-instrument op die vloer staan om bespeel te word. Eienaardighede soos die vorm van die klankkas met geswaaide middelrondings laat dit ook eerder as 'n instrument van die vioolfamilie herken. Benewens die afhellende skouers gee die kwartstemming egter die deurslag dat dit tot die gambas gereken word. Albei word in die kontrabas voortgesit. Die verskil tussen basviola en violone hang met die musikale funksie van albei instrumente saam. In die basso continuo is 'n kontrabasinstrument eers omstreeks 1630 as laagste stem gedokumenteer. Toe die oorblywende viola da gamba-instrumente sedert die middel van die 16de eeu deurlopend kleiner geword het, het uit die Renaissance-basgamba 'n 12′-violone ontstaan, terwyl die ''contrabasso di viola'' tot 'n 16′-instrument ontwikkel het.<ref>Otterstedt, p. 139.</ref> == Stemming == [[Lêer:Viola da gamba Stimmung Ganassi.jpg|duimnael|class=skin-invert|Stemminge van die viola da gamba volgens Silvestro Ganassi se ''Regola Rubertina'' (1542)]] Die kenmerkende verskil tussen die viole en die vioolfamilie lê in hul snaarstemming, waarvan die leidende interval nie die kwint nie, maar die kwart is. 'n Stemming uitsluitlik in kwarte, soos dit vandag nog by die kontrabas in gebruik is, het by die instrumente van die Franse Renaissance voorgekom. Die Duitse gambas van hierdie tydperk het 'n tertsafstand ingevoeg, waarvan die ligging egter gewissel het. Hierdie snaarstemming het die Duitse musikante van die Italiaanse oorgeneem, wat die stempraktyk van die luit op die viole oorgedra het. Enersyds het die vierde van die ses snare – ook die snaaraantal is by die luit aangepas – op die afstand van 'n groot terts gestaan; andersyds het die Italianers 'n so hoog moontlike stemming verkies en die hoogste snaar daarom so sterk moontlik gespan. [[Martin Agricola]] se ''Musica instrumentalis deudsch'' (1529) het selfs aanbeveel om die hoogste snaar tot net voor breekpunt te span.<ref name="MGG1587" /> Die kwartstemming het in die daaropvolgende tyd die standaard geword, sodat ook die bykomende snare van die Franse pardessus en van die sewesnarige viole telkens op 'n kwartafstand van die naasonderste gestaan het. Die stemminge van die viola bastarda, die ''lyra viol'' en die baryton was nie vasgelê nie: hulle het hulle telkens by die toonsoort van die stuk aangepas. Die stemminge wat in historiese werke aangegee word, moet in elk geval nie as absolute voorskrif beskou word nie, maar slegs as relatiewe modelle. Hulle verwys enersyds na die hoogste snaar as verwysingstoon (wat weer van die bouwyse, van die individuele instrument en van sy besnaring afhang en daarom aansienlik kan wissel); andersyds is 'n gemeenskaplike stemtoon in die ensemblespel noodsaaklik.<ref name="MGG1587" /> Die ontwikkeling na 'n vaste kamertoon het eers by die Engelse instrumente omstreeks 1620 plaasgevind, wat saam met die viole en die destyds gebruiklike klawerinstrumente soos virginaal en spinet ingestem kon word. Daarmee het die noodsaak van transposisie vir die spelers afgeneem en het die gamba in die ensemble 'n "vaste" stemming gekry.<ref name="MGG1580" /> Die volgende tabel toon die stemminge wat in die 20ste- en 21ste-eeuse herlewing van die gamba ten minste taamlik algemeen aanvaar is. (Stemminge van die ''lyra viol'' is nie ingesluit nie.)<ref name="Grove" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Stemming van die viola da gamba ! rowspan="2" |Instrument ! colspan="7" |Snare <small>(laag na hoog)</small> ! style="width: 150px" rowspan="2" |Intervalle (laag na hoog) |- ! style="width: 50px"|7 ! style="width: 50px"|6 ! style="width: 50px"|5 ! style="width: 50px"|4 ! style="width: 50px"|3 ! style="width: 50px"|2 ! style="width: 50px"|1 |- | align="left" |'''Pardessus''' (5 snare) |style="background: #BFBFBF;" | |style="background: #BFBFBF;" | |G₃ |D₄ |A₄ |D₅ |G₅ |kwint, kwint, kwart, kwart |- | align="left" |'''Pardessus''' (6 snare) |style="background: #BFBFBF;" | |G₃ |C₄ |E₄ |A₄ |D₅ |G₅ |kwart, gr. terts, kwart, kwart, kwart |- |align="left"|'''Diskant''' |style="background: #BFBFBF;" | |D₃ |G₃ |C₄ |E₄ |A₄ |D₅ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- |align="left"|'''Alt''' |style="background: #BFBFBF;" | |C₃ |F₃ |A₃ |D₄ |G₄ |C₅ |kwart, gr. terts, kwart, kwart, kwart |- |align="left"|'''Tenor in A''' |style="background: #BFBFBF;" | |A₂ |D₃ |G₃ |B₃ |E₄ |A₄ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- |align="left"|'''Tenor in G''' |style="background: #BFBFBF;" | |G₂ |C₃ |F₃ |A₃ |D₄ |G₄ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- |align="left"|'''Bas''' |style="background: #DFDFDF;" |A₁ |D₂ |G₂ |C₃ |E₃ |A₃ |D₄ |(kwart), kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- |align="left"|'''Violone in A''' |style="background: #BFBFBF;" | |A₁ |D₂ |G₂ |B₂ |E₃ |A₃ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- | align="left" |'''Violone in G''' |style="background: #BFBFBF;" | |G₁ |C₂ |F₂ |A₂ |D₃ |G₃ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- | align="left" |'''Violone in D''' | style="background: #BFBFBF;" | |D₁ |G₁ |C₂ |E₂ |A₂ |D₃ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |} Alternatiewe stemminge ([[scordatura]]) is dikwels gebruik, veral in die solistiese speelstyl van die ''lyra viol'', wat ook baie tegnieke soos akkoorde en pizzicato benut het wat in die ''consort''-spel oor die algemeen nie gebruik is nie. Musiek vir die ''lyra viol'' is boonop meestal in tabulatuur geskryf.<ref name="Grove" /> Baie gambamusiek dateer van voor die aanvaarding van die gelykswewende stemming. Die beweeglikheid van die vasgeknoopte frette laat die speler toe om die temperering van die instrument te verstel, en sommige spelers en ensembles gebruik middeltoonstemminge, wat beter by Renaissance-musiek pas. Verskeie fretskemas behels frette wat ongelyk gespasieer is om in 'n beperkte aantal toonsoorte beter klinkende akkoorde voort te bring. By sommige van dié skemas word die twee stringe derm wat die fret vorm van mekaar geskei, sodat die speler 'n effens hoër of laer weergawe van 'n noot (byvoorbeeld G♯ teenoor A♭) kan gryp.<ref name="Grove" /> == Speeltegniek == === Speelhouding === [[Lêer:Ars-Nova-Viola da gamba.jpg|duimnael|Die korrekte speelhouding van die viola da gamba, hier op 'n basinstrument]] Anders as die tjello, wat sedert die eerste helfte van die 19de eeu op 'n pen gestaan het, het die viola da gamba geen hulpmiddels gehad nie. Die groter instrumente word stewig tussen die bene vasgeklem, waarby die speler egter nie die knieë gebruik nie – wat tot verkramping en chroniese pyn kan lei, soos [[Le Sieur Danoville]] dit in ''L'Art de toucher le dessus et basse de violle'' (1687) beskryf – maar die bospiere van die bobeen. Vir hierdie speelhouding moet die sitplek so hoog wees dat albei bene in die kniegewrigte reghoekig buig en die bobene waterpas lê. Die gamba word op die kuite gestut en sit daarmee hoër as die tjello; daardeur word die trillings van die onderste sye minder gedemp en ontvou die klank sterker. Boonop bevind die speler hom in 'n gunstiger stand om die snare onmiddellik bo die kam te stryk. Skuif die speler die linkervoet effens vorentoe, dan kry hy meer bewegingsvryheid vir die stok op die hoë snare, veral by 'n basgamba. Die hals word vir die spel teen die linkerskouer teruggeneig, maar nie daarteen geleun nie; die skuinste gee die stokhand meer ruimte.<ref>Otterstedt, p. 176 e.v.</ref> === Linkerhand === Die spel van die viola da gamba het tot aan die einde van die 17de eeu onder die invloed van die luitpraktyk gestaan. Die greepwyse verskil in talle opsigte van die tegniek op moderne strykinstrumente. Wesenlik vir die spel is die tone wat in hul greepposisie aangehou word – in die Engelse literatuur ''holds'', in die Franse ''tenues'' genoem – wat die speler eers weer loslaat wanneer hy die vinger vir 'n ander toon nodig het of wanneer die vingerhouding ongemaklik word. Die greeptegniek van die viole is dus oor die algemeen op 'n meerstemmig gespeelde instrument bereken. Met die gehoue grepe gaan ook ekonomiese en klanklike aspekte gepaard: enersyds leer hulle die speler om die vingers nie te ver op te lig nie, sodat hy hulle maklik weer op die toets kan plaas; andersyds verleng hulle die uitklinkfase van die snaar. Daarby kom die estetiese indruk van die gambaspel, wat volgens leerwerke soos [[Thomas Mace]] se ''Musick's Monument'' (1676) in rustige, sagte bewegings moet geskied.<ref>Otterstedt, p. 178.</ref> Soos in die luitgreeptegniek het ook die posisie van die linkerduim verander. Aangesien die gambaliteratuur, byvoorbeeld in die werk van [[Monsieur Demachy|Demachy]] en [[Marin Marais]], van die gestrekte ligging by dubbelgrepe uitgegaan het, het die duim geleidelik van sy stand teenoor die wysvinger na die middelvinger toe beweeg.<ref>Otterstedt, p. 179.</ref> Waar die strykerstegniek op moderne instrumente die los snare vermy, aangesien hulle deur die dunner botoonstruktuur minder kleurryk klink (en aangesien die vibrato, wat hom sedert die 1920's as "normale" speeltegniek gevestig het, slegs deur die gryp van die snaar werk), word hulle by die viola da gamba verkies. Tot aan die einde van die 17de eeu het spelers los snare selfs in passasies ingespan wat daarvoor veelvuldige snaarwisselings vereis. Engelse en Duitse tabulature sowel as Franse vingersetting-aanduidings het dit uitdruklik verlang. Die gegrypte tone het die speeltegniek slegs by versierings soos vibrato of trillers veronderstel, of vir eenklank-dubbelgrepe, wat óf tot versterking van die toon dien óf, by afwisselend gestrykte los en gegrypte snaar, die toonkleur laat wissel.<ref>Otterstedt, p. 180.</ref> Die posisiespel het streeksgewys ongelyk ontwikkel: in Italië het dit in die 16de, in Engeland gedurende en in Duitsland eers teen die einde van die 17de eeu ontplooi. Die hoogste genoteerde tone in die Italiaanse literatuur is f², g² en uiteindelik b² by Richardo Rogniono. [[Alfonso Ferrabosco die Jongere]] het die Engelse ''division viol'' tot by f² benut,<ref name="AO181">Otterstedt, p. 181.</ref> die volgende geslagte tot by a². Uiterste liggings het egter die uitsondering gebly. In die beginnende 18de eeu het die posisiespel, wat deur die kleiner greepwydte ook dubbelgrepe en die meerstemmige skryfwyse vergemaklik het, tegnies en klanklik die brug van die luit- na die tjellospel geslaan: tegnies deur die spel in fretlose gebiede naby die kam, klanklik deur die aanpassing by die hoë instrumente.<ref name="AO182">Otterstedt, p. 182.</ref> === Regterhand === Die stoktegniek van die viola da gamba is in die Renaissance skaars gedokumenteer; die strykrigting moes 'n ondergeskikte rol gespeel het. Slegs Ganassi se ''Lettione seconda'' het 'n analogie met die luittegniek getrek en die duimslag van die regterhand met die opstryk gelykgestel, dit wil sê met die stokbeweging van die punt na die slof. Die strykwyse van moderne instrumente is presies die teenoorgestelde: hier is die afstryk die hoofstreek. Die verskil word verklaar wanneer 'n mens in ag neem dat 'n kragtige streek, soos die vioolagtige bogreep dit oplewer, nie by die stylideaal van die tyd gepas het nie. Juis die sterk aksent naby die slof het as ongewens gegeld, en Ortiz se ''Tratado'' het vermaan om dit te vermy. Mace het voorgeskryf: {{Aanhaling|teks=Now being thus far ready for exercise attempt the striking of your Strings; but before you do that, Arm yourself with Preparative Resolutions to gain a Handsome-Sweet-Smart-Clear-Stroke; or else Play not at all: for your Viol be never so good, if you have an Unhandsom-Harsh-Rugged-Scratching-Scraping-Stroak, (as too many have) your Viol will seem Bad, and your Play Worse.<br /><br />''Afrikaanse vertaling:'' Noudat jy so ver gereed is om te oefen, probeer om jou snare te stryk; maar voordat jy dit doen, wapen jou met die vaste voorneme om 'n aangename, soet, gladde en helder streek te verkry, of speel liewer glad nie; want al is jou gamba nog so goed, sal dit sleg lyk as jy 'n onaangename, harde, rowwe, krassende en skrapende streek het (soos te veel spelers wel het), en jou spel nog slegter.|teken=Thomas Mace, ''Musick's Monument''<ref>Thomas Mace: ''Musick's Monument.'' p. 248.</ref>}} Die speler benut die hele lengte van die stok en voer dit in 'n reguit lyn reghoekig op die snare, sonder om met die punt boontoe of ondertoe af te wyk.<ref>Otterstedt, p. 183.</ref> Die verlangde streek lewer 'n lang, vol klank. Dinamiese verskille, veral die aan- en afswel wat tot en met die Barok by die klankvoortbringing behoort het, bewerkstellig die speler deur die druk op die stok aan te pas. Dit was die enigste moontlikheid om die toon te verlewendig, aangesien die vibrato slegs as versiering gebruik is.<ref>Otterstedt, p. 184.</ref> Om die stok vas te hou, omvat duim en wysvinger die stok, waarby die wysvinger met die eerste twee lede daarop lê. Die middelvinger skuif tussen stok en hare in om die behaarsel bykomend te span; boonop kan die ringvinger die middelvinger stut.<ref>Otterstedt, p. 185.</ref> Sommige skole het aanbeveel om die stok direk by die slof vas te vat, ander onderwysers soos Mace het 5 tot 8&nbsp;cm afstand voorgestaan. Die posisie beïnvloed die spel: 'n greep nader aan die slof laat die hele stok deur meer gewig by die punt swaarder op die snare lê, terwyl 'n greep verder in die stok dit "ligter" maak en die bewegings by die snaarwisseling begunstig.<ref name="AO187">Otterstedt, p. 187.</ref> 'n Ewe omstrede onderwerp was die afstand tussen kam en strykplek. Terwyl [[Christopher Simpson]] se ''The Division Viol'' (1665) vir die basgamba vyf tot agt sentimeter toegelaat het, het Danoville drie vingerbreedtes (ongeveer 5,5&nbsp;cm) as riglyn aangegee. In die geheel was die afstand veel kleiner as by hedendaagse instrumente, en die toleransie vir afwykings eweneens gering. Die rede lê in die manier waarop die viola da gamba op die strykstok reageer: stryk by die kam vereis meer stokdruk en lewer 'n harde toon, terwyl dit naby die toets dof en botoonarm klink. Die plat bou van kam en toets bring boonop die gevaar mee om by te sterk stokdruk per ongeluk verskeie snare te stryk.<ref name="AO187" /> === Meerstemmige spel === Meerstemmigheid op die viola da gamba bestaan uit arpeggiospel, wat reeds in die 17de eeu bekend was. Uit die 17de eeu bestaan weliswaar geen bronne wat die arpeggio as grondtegniek van die polifoniese gambaspel bewys nie; eers in die voorwoord tot sy ''Pièces de clavecin en concert'' (1741) het [[Jean-Philippe Rameau]] 'n ondubbelsinnige aanwysing vir die uitvoering van akkoorde gegee. Nietemin is dit waarskynlik dat die arpeggiospel voorheen veral op die ''lyra viol'' beoefen is, want meerstemmig geskrewe kadense van Simpson en [[Tobias Hume]] dui daarop dat dit nie net as versiering gedien het nie. 'n Soortgelyke speelwyse in die Franse musiek is Marais se ''en plein'' (Frans, "in die middel"), dit wil sê die gelyktydige stryk van drie snare. Omdat daarvoor 'n sterker stokdruk nodig is, word die afstand tot die kam ook vergroot om newegeluide te vermy.<ref>Otterstedt, p. 190.</ref> Analoog daaraan het uit die ''style brisé'' (Frans, "gebroke styl") van die Franse luittegniek in Engeland 'n skryfwyse ontwikkel om op twee snare drie- en vierstemmig te speel, deurdat telkens twee stemme op elk een snaar verstrengel word: die speler spring ''cross and skipping'' met die stok tussen die snare heen en weer, sodat 'n skynpolifonie uit deurbreekte melodielyne ontstaan. Die stokvoering vereis enersyds ligtheid; andersyds moet die gryphand sorg dat die tone nie te vinnig wegsterf nie.<ref>Otterstedt, p. 191.</ref> == Traktate en leerwerke == [[Lêer:Virdung Lutes PluckBow 1511.jpg|duimnael|Illustrasie uit [[Sebastian Virdung]] se traktaat ''Musica getutscht'' (1511), wat die luitfamilie toon – getokkel en gestryk. Dit is die eerste gedrukte afbeelding van 'n gamba.]] [[Lêer:Regola rubertina.jpg|duimnael|Titelblad van Ganassi se ''Regola Rubertina'']] Beskrywings en illustrasies van viole kom in talle musiektraktate uit die vroeë 16de eeu voor, onder meer dié van [[Sebastian Virdung]] (''Musica getutscht'', 1511), Hans Judenkünig (''Ain schone kunstliche Vunderwaisung'', 1523), [[Martin Agricola]] (''Musica instrumentalis deudsch'', 1528) en Hans Gerle (''Musica Teusch'', 1532). Agricola en Gerle se werke het in verskeie uitgawes verskyn.<ref name="Grove" /> Daarna het verskeie belangrike traktate gevolg wat oor die gamba handel of daaraan gewy is. Die eerste was Silvestro Ganassi se ''Regola Rubertina'' en ''Lettione seconda'' (1542/43). [[Diego Ortiz]] het die ''Tratado de Glosas'' ([[Rome]], 1553) gepubliseer, 'n belangrike musiekboek vir die gamba met sowel voorbeelde van versiering as stukke wat ''recercadas'' genoem word. In Engeland het Christopher Simpson die belangrikste traktaat geskryf, waarvan die tweede uitgawe in 1667 in parallelteks (Engels en [[Latyn]]) verskyn het. 'n Bietjie later het Thomas Mace in Engeland ''Musick's Monument'' geskryf, wat meer met die luit te doen het maar 'n belangrike afdeling oor die gamba bevat. Daarna toon die Franse traktate van Machy (1685), Rousseau (1687), Danoville (1687) en Étienne Loulié (1700) verdere ontwikkelings in die speeltegniek.<ref name="Grove" /> == Geskiedenis en repertoire == Die viola da gamba het aan die einde van die 15de eeu in [[Italië]] en [[Vlaandere]] as ensemble-instrument met vyf of ses snare verskyn. Die speeltegniek daarvan is sterk deur die luit gevorm, die musiek deur die Franko-Vlaminge en die Venesiese skool. Besondere aandag het die diminusiespel geniet, dit wil sê die verfraaiing van melodiese lyne. Die gamba het in Duitsland en Frankryk as basinstrument gewild geword en is as basso continuo-instrument ingespan. Veral in Engeland het dit onder Italiaanse invloed tot solo-instrument ontwikkel; hier het in die loop van die 17de eeu die ''division viol'' en die ''lyra viol'' ontstaan, wat hulle tot meerstemmige spel geleen het. Terwyl die kultuurlewe in Duitsland en Engeland weens die oorloë gestagneer het, het die gambamusiek in Frankryk gebloei. Toe het die gewildheid van die viola da gamba getaan, aangesien die viool en die tjello as twee nuwe instrumente hul plek ingeneem het. Tot aan die wending na die 20ste eeu was die gamba byna vergete; toe het 'n nuwe belangstelling in die instrumentefamilie ontwaak.<ref name="MGG1573" /> === 16de eeu === ==== Italië ==== Instrumente na die aard van die viola da gamba het in Italië die eerste keer teen die einde van die 15de eeu aan die howe in [[Ferrara]], Mantua en Urbino verskyn. Al drie huise het in noue politieke en kulturele betrekkinge met Spanje gestaan. 'n Brief van Bernardo Prospero, destyds kanselier van die Este in Ferrara, het in 1493 die nuwigheid in die klank van 'n Spaanse gamba-ensemble beskryf as ''più presto dolce che de multa arte'' (Italiaans, "eerder soet as kunsvaardig").<ref>Woodfield, p. 81.</ref> Akkoordiese spel het reeds op die vedel bestaan, melodiese in gemengde ensembles van blaas- en snaarinstrumente. Nuut daaraan vir 'n strykinstrument was die speelhouding tussen die bene. [[Lêer:Viol Raphael St.Cecilia1510.jpg|duimnael|regs|Vroeë Italiaanse tenorgamba, detail uit die skildery ''Die heilige Cecilia'' deur [[Raphael]] (ca. 1510)]] Die gamba-ensemble het parallel met die Nederlandse polifonie ontstaan. Albei is verbind deur die skryfwyse van 'n homogene ensembleklank met gelykwaardige partye wat na die voorbeeld van die menslike stem in registers georden is. Daarby het 'n neiging tot die basregister vroeg na vore gekom, dit wil sê tot die bou van vergrote instrumente vir lae frekwensiegebiede. Die viole-ensemble het oor twee eeue in die 12′-register gebly. Daarmee het die musikante die doel nagestreef om selfstandige instrumentale klankliggame te skep wat ook sonder die sangstem alle toonliggings kon dek.<ref name="MGG1573" /> Die eerste geskilderde getuienis van 'n viola da gamba kom op 'n skildery van Timoteo Viti (ca. 1500) voor. [[Baldassare Castiglione]] se ''Libro del Cortegiano'' (1508-1516, gepubliseer 1528) noem reeds die spel van 'n gamba-''consort'' na die stemvoeringswyse van die Nederlanders.<ref>Otterstedt, p. 19.</ref> Volledige stelle van ses of sewe instrumente na die aard van die ''chest of viols'' was reeds voorhande.<ref>Woodfield, p. 182 e.v.</ref> Die solistiese spel was egter nog nie bekend nie.<ref name="MGG1574">MGG-S, band 9, kol. 1574.</ref> Die viola da gamba het in Italië in die akademies en geleerde kringe versprei geraak. 'n Mens het dit na die vihuela eers eenvoudig ''viola'' genoem, dan weens sy frette ''viola da tasti'' of ter verduideliking van die stryktegniek ''viola de arco''. Ter onderskeiding van die klein strykinstrumente wat by die spel op die arm gehou is, is ook ''viole grande'' en ''violoni'' gebruik, wat uiteindelik tot paradokse soos ''soprano di viole grande'' gelei het – die betekenis het so ver verselfstandig geraak dat die viole 'n soortbegrip geword het.<ref>Otterstedt, p. 20.</ref> In die leksikons en musiekskole van die tyd, by Hans Gerle, Hans Judenkönig en Martin Agricola, is hulle as verwante van die luit behandel, wat in die daaropvolgende tyd ook in speeltegniek en tabulatuurnotasie neerslag sou vind.<ref>Otterstedt, p. 21.</ref> Die instrumente het met twee en 'n half oktawe oor 'n groter toonomvang as ander beskik en het deur hul aanpasbare stemming reeds chromatiese<ref name="MGG1574" /> en enharmoniese skryfwyses toegelaat wat die middeltoonstemming nie kon lewer nie. As nuwerwetse uitdrukkingsmedium wat die menslike affekte deur die klankvorming weerspieël, is die viola da gamba deur [[Nicolas Gombert]], [[Adrian Willaert]], Philippe de Monte en Luca Marenzio ingespan. In hierdie tyd het die praktyk begin om vokale werke soos madrigale en motette as instrumentale stukke om te skryf; dit het die grondslag van die ''consort''-repertoire gevorm. Die diskantinstrumente het voor 1580 nog nie groot betekenis gehad nie; bas- en tenorgambas het die besetting oorheers.<ref>Otterstedt, p. 26.</ref> Die instrumentale spel het in hierdie tyd vir die eerste keer onderwerp van bespreking en uiteindelik van die gambaskole geword, wat praktyk en estetika vasgelê het. Die tegniek het aanvanklik die posisiespel bo die frette ontwikkel, die praktyk van die ''consorts'' die diminusiespel soos dit in Diego Ortiz se ''Tratado'' (1553) beskryf word: improviserende verfraaiings van die enkele party in die konteks van die kontrapuntale stemvoering. Deur Alfonso Ferrabosco die Ouere het hierdie speeltegniek Engeland bereik.<ref>Otterstedt, p. 27.</ref> Girolamo Dalla Casa se tweedelige grondslagwerk ''Il vero modo di diminuir'' (1584) het die begrip ''bastarda'' vir die diminuerende stemme gemunt. Aan die einde van die 16de eeu het die viola bastarda tot solo-instrument ontwikkel; onder die eerste virtuose het Francesco Rognoni getel.<ref>Otterstedt, p. 28.</ref> Die akkoordspel het die Italianers hoogstens tot liedbegeleiding in die gemengde ensemble beoefen. Die viola da gamba het steeds in die skaduwee van die luit gestaan, en terwyl dit in die solospel volgens Rognoni se mening tot die "koningin van alle diminuerende instrumente" opgeklim het, het die lira da gamba en die lira da braccio die akkoordiese take oorgeneem.<ref name="AO29">Otterstedt, p. 29 e.v.</ref> ==== Duitsland ==== Die groot Duitse leerwerke van die 16de eeu, Sebastian Virdung se ''Musica getutscht'' (1511) en Agricola se ''Musica instrumentalis deudsch'' (1529), het eerder die blaasinstrumente behandel wat in groter getalle voorhande was. Die voorstelling van die strykinstrumente het gebrekkig gebly – die aantal snare, die afbeelding van kamme, die toewysing aan instrumentefamilies en die omtrekke van die klankkas was selde korrek – en het daarop berus dat die outeurs minder praktiese kennis as byvoorbeeld Ganassi kon verwerf.<ref name="MGG1575">MGG-S, band 9, kol. 1575.</ref> Gerle en Agricola se werke het eerder 'n pedagogiese as 'n artistiek-filosofiese aanspraak nagestreef, want hulle wou die strykinstrumente eers in die Duitse musieklewe invoer.<ref>Otterstedt, p. 31.</ref> Eers teen die einde van die eeu het die situasie verander: in 1571 het 'n handelaar in opdrag van die [[Fugger]]s 'n ''chest of viols'' – ses "grosse welsche geigen" van Londense vervaardiging – vir die hof in [[München]] aangekoop. Sedert 1562 het [[Orlando di Lasso]] as hofkapelmeester in München gewerk. Hy het die Italiaanse musieklewe in sy studiejare self beleef en het die viola da gamba as "fundamentele instrument" in die Münchense hofkapel geïntegreer, wat later tot besettingsvoorbeeld vir die continuo-georiënteerde ensembles geword het.<ref>Otterstedt, p. 32.</ref> Die Duitse gambas was meestal vyfsnarig en het van die Italiaanse voorbeelde in die bou verskil, wat minder onder die invloed van die luit gestaan het. Die literatuur het soos in Italië oorwegend vokale vorme soos lied- en motetsettings omvat. Anders as in die Italiaanse musiek het die besetting nooit uitdruklik gambastemme geverg nie; ook die danssuites het hulle nie in ag geneem nie. Dit was 'n gevolg van die Duitse blaastradisie.<ref name="MGG1575" /> ==== Frankryk ==== Die eerste Franse gambas, wat Philibert Jambe de Fer se ''Epitome musical'' (1556) beskryf het, was eerder met die Duitse as met die Italiaanse verwant. Aanvanklik het die vorm van die klankkas eienskappe van die vioolfamilie vertoon; daarby was hulle deurgaans in kwarte gestem, sonder die luitagtige terts in die middel. Jambe de Fer het boonop die hoë maatskaplike status van die gambaspel beklemtoon.<ref name="MGG1575" /> Die toon van die viool het hy as ''plus rude'' (Frans, "veel rouer") beskryf: dit was volgens hom 'n instrument van spelmanne, nie van die voornames nie.<ref>Otterstedt, p. 22.</ref> Anders as die Italiaanse kamermusiek van die akademiese kringe het die Franse musieklewe hom eerder op feestelike prag gerig; ''consorts'' in die tipiese sestal-besetting het by openbare geleenthede, by teateropvoerings en selfs in die ope lug opgetree. Die beeldende kuns van die 16de eeu dui daarop dat die voorkeur vir die baslae in Frankryk voortgesit is: ''basse-contre''-instrumente hoër as 'n man is gebou, groter as die violone.<ref name="MGG1575" /> Hoewel die Italiaanse sessnarige tipe reeds in die tweede helfte van die eeu ingevoer en deur Jacques Mauduit bevorder is, het die vyfsnarige instrument nog tot in die middel van die 17de eeu oorheers en was dit die voorkeur-skoolinstrument.<ref name="MGG1575" /> Die repertoire het chanson- en motetverwerkings, danse as voorvorme van die Franse suite, en fantasieë omvat.<ref>Otterstedt, p. 24.</ref> ==== Engeland ==== Terwyl die Duitse musiek die blasers 'n hoër rang toegeken het, het die Engelse sedert die laat Middeleeue 'n besondere belangstelling in snaarinstrumente ontwikkel. Omstreeks 1547 het die inventaris van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] 54 viole en luite getel.<ref name="AO34">Otterstedt, p. 34.</ref> Teen die tyd van [[Elisabeth I van Engeland|Elisabeth I]] het die ''consort''-wese tot volle bloei gekom.<ref>Dolmetsch, p. 78.</ref> Sedert die middel van die 16de eeu het talle Italianers hulle in Londen gevestig, veral voormalige Joodse bekeerlinge uit Noord-Italië wat voor die [[Spaanse Inkwisisie]] van die vasteland gevlug het. Onder hulle was die familie Bassano, wie se hoof Jeronimo uit [[Venesië]] na die koningshof gekom het; sy nageslag het as fluitspelers en violiste van 'n sesstemmige ''consort'' in die kapel opgetree. Die hoofse musieklewe het heeltemal in Italiaanse hande gelê<ref name="AO34" /> en het met 'n volgroeide nasionale tradisie vermeng geraak: die vokale werke is op Engelse tekste geskryf en die volksliedmelodieë het 'n hoë waarde gehad. Komponiste soos [[William Byrd]] en later [[Orlando Gibbons]] het madrigaalkomposisies geskryf wat in die gamba-''consort'' as instrumentale weergawes gespeel is. As gemengde vokaal-instrumentale besetting het die vier- tot vyfstemmige ''consort song'' uit die volkse ''airs'' voortgekom.<ref name="AO35">Otterstedt, p. 35.</ref> === 17de eeu === ==== Italië ==== Die viola da gamba het steeds 'n gewaardeerde solo-instrument gebly en het die akkoordspel aan die lira da gamba oorgelaat; dié sou egter nie blywend deurdring nie en het teen die einde van die 17de eeu uit die mode geraak. 'n Neiging van die Italiaanse Renaissance was die ontwikkeling van 'n moderne konsertlewe met 'n skeiding tussen uitvoerders en toehoorders. Instrumentale ensembles met solistiese viola, met viole en sinke het ontstaan, en die gamba-''consort'' het ná 1600 sy leidende betekenis in Italië verloor.<ref name="AO29" /> Hoewel baie bronne van die latere 17de eeu nog gambaspelers aantoon, is die kamermusikale spel slegs nog hier en daar in geestelike konserte of akademies beoefen.<ref name="MGG1576">MGG-S, band 9, kol. 1576.</ref> Belangriker was die ontplooiing van die vioolliteratuur. Anders as die voorkeur vir die baslae in ander musiekkulture het die Italianers hoë liggings verkies: hulle het hul belangstelling op die bostem gerig en die bas slegs as harmoniese steunfunksie benut. Die briljante klank van die barokviool het die diskantgamba vinnig verbygesteek; die basgambas het slegs as continuo-instrumente oorgebly.<ref>Otterstedt, p. 63.</ref> ==== Engeland ==== [[Lêer:Viols divis Simpson Eng1660.jpg|duimnael|upright|Plaat uit [[Christopher Simpson]] se boek ''The Division Violist'' (uitgawe 1659-1667)]] Die ''consort''-spel het onverminderde gewildheid geniet. Die Engelse musikante het hulle ook van die luit bedien, wat met die viola gelykwaardig gebly het. Leerwerke soos Thomas Robinson se ''The Schoole of Musicke'' (1603) het meestal albei instrumente behandel. Titelblaaie met besettingsaanduidings soos ''to be sung to the lute or viol'' het die vrye keuse by die uitvoering gelaat. Die ''lyra viol'' het steeds die Franse luittabulatuur gebruik. Baie spelers het sowel die viola as die luit of die teorbe beheers, wat tot 1620 as continuo-instrument oorheers het; later het 'n mens (anders as op die vasteland) die orrel gebruik.<ref name="MGG1576" /> Die musiek van die Engelse boonste klas is deur twee instellings bepaal: die hofkapel in die wêreldlike en die Chapel Royal in die geestelike gebied. Albei het nog altyd Italiaanse musiekdinastieë in diens gehad, maar ook plaaslike komponiste soos Nicholas Lanier, John Bull, Thomas Lupo, Robert Johnson, Thomas Ford, [[William Lawes]], [[John Jenkins (komponis)|John Jenkins]] en Thomas Tomkins, wat as staatsamptenare 'n bevoorregte posisie geniet het.<ref name="AO35" /> In hierdie elitêre klas het die viola da gamba as statussimbool gefunksioneer: die instrumente is met intarsia- en snywerk versier en met familiewapens beskilder, en die dermsnare is teen hoë koste uit Italië ingevoer. Gedrukte liedere en madrigale was soms aan burgerlikes opgedra, die solistiese gambaliteratuur egter net aan lede van die aristokrasie. Die ''consort''-musiek het op enkele uitsonderings na nie in druk verskyn nie, maar het tot handgeskrewe afskrifte beperk gebly. Vanaf 1600 is diminusies met 'n sterk ritmiese komponent oor 'n ostinate bas bekend, die ''divisions upon a ground''.<ref>Otterstedt, p. 36.</ref> Die ''division viol'', sy spelers en die ''divisions'' was ook in kontinentale Europa beroemd. In die lira da gamba het die Engelse geen belangstelling getoon nie; hulle het die ''lyra viol'' verkies, aangesien dit hom tot 'n veelheid van snaarstemminge geleen het. Enkele teoretici, onder hulle musikante soos Praetorius en Mersenne en wetenskaplikes soos [[René Descartes]] en [[Francis Bacon]], het hulle indringend met die opwekking van resonansies in trilbare stelsels besig gehou. Die uitvinding van die tydperk was simpatetiese snare, dit wil sê snare wat die trilling van gestrykte snare opneem en die instrumentklank versterk. Die ''lyra viol'' was die eerste speelbare instrument met resonansiesnare.<ref>Otterstedt, p. 37.</ref> Omstreeks 1625 het 'n wending in die Engelse kultuur ingetree. Rondom die kroningsjaar van [[Karel I van Engeland|Karel I]] en op 'n hoogtepunt van die Engelse musiekgeskiedenis het talle vername Engelse komponiste gesterf: Byrd, Gibbons, Cooper, Dowland, Bull en Ferrabosco. Die jong koningin [[Henriette Maria van Frankryk|Henriette Maria]] het by haar verhuising 'n gevolg van musikante na Londen gebring wat die Italiaanse invloed deur die Franse vervang het: tweedelige dansvorme, subtiele versierings en die presieuse smaak van die tyd. Die ''consort''-literatuur en die musiek van die ''lyra viol'' het die Franse luitmusiek as voorbeeld geneem.<ref>Otterstedt, p. 42.</ref> Nuwe ensemblevorme met heterogene besettings het ontstaan; Lawes se ''Harp Consorts'' is vir viool, ''division viol'', harp en teorbe gekombineer.<ref>Otterstedt, p. 43.</ref> Die burgeroorlogtyd en die daaropvolgende republikeinse tyd het die openbare kultuurlewe vernietig. Vir goed twee dekades het geen nuwe note in druk verskyn nie, die skole het geen opvolgers meer opgelei nie, en die meeste musikante is verdryf of het hulle in die privaat lewe teruggetrek.<ref>Otterstedt, p. 44.</ref> Ook ná die kroning van [[Karel II van Engeland|Karel II]] en die terugkeer na die monargie het die tradisie nie herstel nie: die gamba-''consort'' het in die privaat kringe van die landadel (''gentry'') agtergebly in plaas daarvan om na die hofkapel terug te keer. Die ''division viol'' kon hom nog 'n ruk lank naas die opkomende viool handhaaf; daarna het die Franse smaak in die styl van [[Jean-Baptiste Lully]] se ''Vingt-Quatre Violons du Roy'' die ''King's Musick'' oorheers.<ref>Otterstedt, p. 45.</ref> Enkele fantasieë van [[Henry Purcell]] het behoue gebly – waarskynlik die laaste musiek vir gamba-''consort'' voor die moderne herlewing.<ref name="Grove" /> Op die platteland het ''consorts'' tot in die 18de eeu gespeel. In 1652 het die uitgewer John Playford die leerwerk ''Musick's Recreation on the Lyra-viol'' gepubliseer, wat met elk van die drie heruitgawes net minder veeleisend geword het. Toe is die viola da gamba vergeet.<ref>Otterstedt, p. 46.</ref> ==== Frankryk ==== [[Lêer:Marin-marais.jpg|duimnael|upright|[[Marin Marais]] met die sewesnarige ''basse de viole''; beeltenis deur 'n anonieme skilder]] ''Consort''-musiek het in Frankryk die uitsondering gebly. Min komponiste – [[Claude Le Jeune]], Louis Couperin en [[Marc-Antoine Charpentier]] – het ensemblewerke geskryf, en ook dié was hoogstens vierstemmig. Die voorbeeld vir ensembles het Lully se ''Vingt-Quatre Violons du Roy'' gebly, waarvan die klank en orkesdissipline die representatiewe musiek van die [[Huis Bourbon|Bourbon]]-konings beter tot hul reg laat kom het. Die skryfwyse het van die Engelse verskil: terwyl die diskantstem vir die ''dessus de viole'' briljante solopassasies gespeel het, het die middel- en onderstemme slegs 'n begeleidende en steunende funksie uitgeoefen.<ref>Otterstedt, p. 65 e.v.</ref> Die sessnarige gamba het algemeen posgevat. Uit die ervaring met die luit het in Frankryk in kort tyd 'n solistiese speeltegniek ontstaan; beroemde soliste van die tyd was André Maugars en Nicolas Hotman. Die luit- en gambarepertoire het uit tweedelige danssettings, uit ''branles'' of pare van 'n vinnige en 'n stadige dans, uit ''airs'', vrye stukke en preludes bestaan. Die enkele dele is tot suites saamgestel, met die toonsoort as verbindende element. Die beroemdste verteenwoordiger daarvan as komponis en instrumentalis was [[Marin Marais]]. In diminusies het die Franse musiek geen belangstelling getoon nie; die verfynde speeltegniek het die aandag op die toonvorming en veral op die ornamentiek gerig.<ref name="MGG1577">MGG-S, band 9, kol. 1577.</ref> Die versierings het nie net subtieler geword nie, hulle het ook vir die eerste keer in groot getalle in die bladmusiek verskyn, deur letters en bykomende tekens afgekort of uitgeskryf. Vermoedelik het [[Monsieur de Sainte-Colombe]] die sewende snaar op kontra-A op die basviola ingevoer; sewesnarige gambas was reeds vroeër bekend<ref name="MGG1577" /> en die neiging tot die baslae is in die lae Franse stemtoon weerspieël. In 1688 het dit tussen Rousseau en Demachy tot 'n openbare twis oor die melodiese en die harmoniese spel gekom. Die oënskynlike aanleiding vir die polemiek was die stand van die linkerduim: Demachy het vir hom die ou luittegniek opgeëis om die duim teenoor die wysvinger te hou, terwyl Rousseau hom op Sainte-Colombe beroep, 'n verband met die luittegniek betwis en vir die posisie teenoor die middelvinger gepleit het. Gevolglik het 'n mens in die violemusiek speeltegnies tussen ''pièces de mélodie'' en ''pièces d'harmonie'' onderskei.<ref>Otterstedt, p. 73 e.v.</ref> ==== Duitsland en die Nederlande ==== [[Lêer:Viol VerkoljeJan Dutch 1674.jpg|duimnael|[[Jan Verkolje]]: ''Elegante paar'' (ca. 1674). Die viola da gamba stem met die tipiese bouvorm van sy tyd ooreen.]] Die Engelse invloed op die Duitse musieklewe het aangehou. Toe die keurvors Frederik V in 1613 met [[Elisabeth Stuart]] getrou het, het John Cooper hom aan die [[Heidelberg]]se hof gevestig; verdere landgenote het hom gevolg en die ''consort''-tegniek in die vorstedomme versprei. Met die musikante het ook die instrumente die land binnegekom – Engelse en Italiaanse gambas – en die vyfstemmigheid van [[Claudio Monteverdi]] se madrigale. [[Johann Hermann Schein]] se ''Banchetto musicale'' (1617) en [[Samuel Scheidt]] se ''Ludi musici'' (1621) het die Engelse klankbeeld nagevolg. Die basso continuo, uitgevoer deur luit, teorbe of [[klavesimbel]], was reeds verder ontwikkel as in ander lande. Die solistiese uitvoeringspraktyk vir die viola da gamba was tot op daardie tydstip egter oorwegend improvisasie en is skaars genoteer.<ref>Otterstedt, p. 33.</ref> Die [[Dertigjarige Oorlog]] het die musieklewe in Duitsland, [[Pole]], [[Boheme]] en die Nederlande blywend geskud. Die vorstehowe het hul musikante ontslaan en hul kapelle verklein of gesluit, en die notedruk het gestagneer. In 1648 was die tydperk van die gamba-''consort'' in Duitsland verby: die Engelse gambaspelers het geen aansien meer geniet nie en Italiaanse musikante wat die barokviool ingevoer het, het hul plek ingeneem.<ref>Otterstedt, p. 57.</ref> In [[protestantisme|protestantse]] gebiede, waar die woordbeklemtoonde musiek beoefen is, en in calvinistiese, waar die gelowiges heeltemal van kunsmusiek afgesien het, was instrumentale musiek nie in aanvraag nie.<ref name="AO58">Otterstedt, p. 58.</ref> Uit die Italiaanse triosonate vir twee viole en bas het komponiste soos Johann Philipp Krieger, Philipp Heinrich Erlebach en [[Dieterich Buxtehude]] tog 'n Duitse variant vir viool, viola da gamba en basso continuo geskep. Die spel is tot die boonste drie snare en die hoër liggings beperk; akkoordiese spel het heeltemal verdwyn.<ref name="MGG1578">MGG-S, band 9, kol. 1578.</ref> In die Noord-Duitse gebied het die Hansestede [[Lübeck]] en [[Hamburg]] 'n eie musieklewe opgebou wat die Engelse ''consort''-tradisie met die Venesiese meerkorigheid en die Italiaanse solospel verbind het.<ref name="AO58" /> Hier is teruggegryp na die reeds vroeër beoefende uitruilbaarheid van tromboon- en gambastemme, sodat die strykinstrumente weer in die feestelike kerkmusiek ingetree het. Diskant- en altviole het verdwyn; die basgamba het as continuo- en solo-instrument oorgebly. Leidende instellings was die Hamburgse ''Collegium musicum'' om Matthias Weckmann, Johann Schop, Thomas Selle en Christoph Bernhard,<ref>Otterstedt, p. 59.</ref> die aandkonserte (''Abendmusiken'') in die Mariakerk in Lübeck, oorspronklik deur Franz Tunder gestig, en die ''consort'' van Frederik Willem van Brandenburg.<ref>Otterstedt, p. 59 e.v.</ref> Die Nederlande het sedert die dood van [[Jan Pieterszoon Sweelinck]] skaars eie musiek voortgebring, maar wel baie buitelandse invloede opgeneem.<ref name="AO58" /> Die groot godsdienstige verdraagsaamheid het die vestiging van vlugtelinge uit die hele Europa bevorder. Hier het kunstenaars soos Walter Rowe, Dietrich Steffkins, Nicolas Hotman, Carolus Hacquart en uiteindelik [[Johannes Schenck]] gewerk, wat gambaspeler aan die [[Düsseldorf]]se hof geword het.<ref>Otterstedt, p. 61 e.v.</ref> Hy het 'n mengstyl met suites na Franse trant en kerksonates beoefen. Die Duitse gambaliteratuur van die 17de eeu is in die geheel moeilik te beoordeel, aangesien talle gedrukte tabulature verlore geraak het.<ref name="MGG1578" /> === 18de eeu === ==== Frankryk ==== Nadat die sewesnarige ''basse de viole'' in Frankryk finaal posgevat het, het Rousseau, Danoville en Marais met komposisies vir een tot drie instrumente 'n speeltegniese fondament daarvoor geskep. Die repertoire het op die intussen formeel gevestigde suite, op danssettings en karakterstukke berus. Marais se skryfwyse was basgerig; die spel in die diskantlaag bo die continuo, wat in Duitsland en Engeland gewild was, het slegs 'n ondergeskikte rol gespeel. 'n Kritiese uiteensetting het Hubert Le Blanc se strydskrif ''Défense de la basse de viole contre les entreprises du violon et les prétensions du violoncelle'' (1740) gebring: enersyds het dit die viola da gamba bo die opkomende viool en tjello verkies, andersyds die Franse ''pièces'' en suites as eensydig gelaak.<ref name="MGG1578" /> Vir 'n stilistiese vernuwing het [[Antoine Forqueray]] gesorg, wat impulse uit die Italiaanse musiek in die speeltegniek ingevoer het; sy komposisies benut die volle toonomvang van die basgamba en tot dusver onbekende akkoordkombinasies in alle liggings. Sy seun Jean-Baptiste, self 'n beroemde gambaspeler, het die komposisies ná sy dood gepubliseer. 'n Verdere nuwigheid van die eeu was die twee diskantgambatipes, die ''dessus'' en die ''pardessus de viole''. 'n Geskiedkundige twispunt is of hulle oorspronklik as "dame-instrumente" ontwikkel is. Albei is in die kamermusiek waardeer, aangesien hulle hulle as alternatief vir viool, hobo en die destyds nog nuwe dwarsfluit aangebied het.<ref name="MGG1579">MGG-S, band 9, kol. 1579.</ref> ==== Duitsland ==== [[Lêer:Viola da gamba Bauformen.svg|duimnael|Die bouvorm van die viola da gamba was nooit eenduidig vasgelê nie; die sterkste verandering het dit in die 17de eeu ondergaan.]] Duitsland en die res van Europa het die Franse styl oorgeneem. Die viola da gamba het sy status as solo-instrument vir privaat gebruik in die aristokrasie behou; etlike vorste het die spel beheers, onder wie Max Emanuel van Beiere, Leopold van Anhalt-Köthen en Frederik Willem van Pruise. [[Carl Friedrich Abel]], die seun van Christian Ferdinand Abel, geld as die laaste Duitse virtuoos van die eeu. Sedert die einde van die 17de eeu het die gambaspelers reisende beroepsmusikante geword, of vasaangestelde kamermusikante met diplomatieke hofampte soos Johannes Schenck en Ernst Christian Hesse, of hulle het hul werkgebied met die tjellospel aangevul. Met hierdie stap het die tradisionele kombinasie van gamba en luit tot 'n einde gekom.<ref name="MGG1579" /> Soos in Engeland het die viola 'n instrument vir liefhebbers geword en is die rol daarvan tot dié van 'n plaasvervangende instrument beperk. [[Frederik Willem II van Pruise]] het nog een keer probeer om die viola da gamba te kultiveer: saam met sy onderwyser Ludwig Christian Hesse het hy Jean-Baptiste-Antoine Forqueray om note en speeltegniese onderrig gevra. Enkele sonates van Carl Philipp Emanuel Bach vir die diskantgamba het in hierdie tyd ontstaan.<ref name="AO85">Otterstedt, p. 85.</ref> In gemengde besettings by Carl Heinrich Graun, Carl Stamitz en ander was die basgamba dikwels nog obbligaat-instrument. [[Georg Philipp Telemann]] het twaalf fantasieë vir viola da gamba solo (''Fantaisies pour la Basse de Violle'') gekomponeer, wat hy in 1735 uitgegee het, toe die instrument reeds uit die mode begin raak het. Vir die diskantgamba het Johann Daniel Hardt, Telemann, C. Ph. E. Bach en Johann Melchior Molter werke van deels baie veeleisende tegniek geskryf.<ref name="MGG1579" /> Die res van die literatuur het oorwegend uit vioolmusiek bestaan wat vir die gamba ingerig is. Parallel daarmee het die instrumentbouers hulle beywer vir tegniese wysigings wat die klank moes versterk, ook al het sommige eienskappe daarby verlore gegaan: die hals neig by hierdie gambas terug, die bodem is gewelf, en wande en binnebalke is versterk. Die nuwe tipe het egter geen kans gestaan nie en is nie in die orkes opgeneem nie.<ref name="AO85" /> Die laaste nuwe ontdekking van die tydperk was die baryton, wat saam met die viola d'amore sedert die einde van die 17de eeu as liefhebbersinstrument gespeel is. Sy klank was sag, buitengewoon genuanseerd en silwerig, die speeltegniek egter verhoudingsgewys moeilik weens die drie stelle snare waarvan een vir tokkel bedoel was. As hofmusikant op die Esterházy-slot het [[Joseph Haydn]] 126 trio's vir sy werkgewer, vors Nikolaus I, gekomponeer. Die instrument het met die vroeë Klassiek uit die mode geraak.<ref>Otterstedt, p. 87.</ref> === 19de eeu === Op enkele uitvoerders soos Franz Xaver Hammer of Joseph Fiala na was die viola da gamba in die 19de eeu wyd vergete. Nóg die musiekpraktyk nóg die vakliteratuur het hulle noemenswaardig daarmee besig gehou. Intussen het 'n mens die tjello as verwysingspunt van die gamba beskou en die nog voorhande instrumente sonder frette gespeel, die stok in bogreep gehou en hulle op 'n pen gestel.<ref name="MGG1580" /> Baie instrumente is tot tjello's "verbou" en etlike is daarby vernietig; by die meeste ander is geen oorspronklike hals meer behoue nie. Die sye is laer gesny, die bodems van diskantgambas aan die onderste ent afgeskuins om hulle in die viola da braccio-houding te kan speel; uit die boblad en die bodem van basgambas is kleiner instrumente uitgesaag; die binnekante van die boblaaie is uitgeslyp of gevoer en die binnebalke deur sterkers vervang. Boonop is sommige instrumente met metaalsnare bespan, sodat boblad en bodem onder die druk ingegee het. Eers omstreeks 1880 het die belangstelling in die viola da gamba opnuut ontwaak om dit by die destydse musiek in te sluit, hoewel dit eerder uit museale neiging geskied het.<ref name="MGG1580" /> By die première van Julius Rietz se opera ''Georg Neumark und die Gambe'' (1885) in Weimar het 'n viola da gamba op die verhoog verskyn waarvoor Rietz historiserende musiek gekomponeer het. Die planne om die instrument weer in die orkes en die konsertwese te integreer, het egter misluk.<ref>Otterstedt, p. 90 e.v.</ref> === Vanaf die 20ste eeu === Die Engelse instrumentbouer en musieknavorser [[Arnold Dolmetsch]], wat as pionier van die historiese uitvoeringspraktyk geld, het omstreeks die eeuwending nuwe aksente gestel.<ref>Otterstedt, p. 92.</ref> Ná bronnestudie en praktiese proewe het hy 'n sesstemmige ''consort'' uit die lede van sy familie gestig en in openbare konserte die gambaspel in histories korrekte speeltegniek en -estetika gedemonstreer. Die byeenkomste was gewild en het die aandag van die Engelse musiekwêreld gewek.<ref>Otterstedt, p. 93.</ref> Die eerste Duitse pogings in leerwerke van Paul Grümmer (1928) en Christian Döbereiner (1936) het hulle daarenteen tot die solistiese basgamba beperk: hulle het die historiese speeltegniek wel erken, maar dit vir verouderd gehou. Eers Joseph Bacher (1932) en August Wenzinger (1935) het hulle in die loop van die Jugendmusikbewegung tot die historiese oorspronklikes gewend. Noukeurige instrumentaalpedagogiese uiteensettings het eers Jean-Louis Charbonnier se ''Jouer et apprendre la viole de gambe'' (1976) vir die Franse sologamba en ''Play the Viol'' (1989) van [[Alison Crum]] en Sonia Jackson vir die ''consort''-spel gelewer.<ref>MGG-S, band 9, kol. 1592 e.v.</ref> In die 20ste en vroeë 21ste eeu het die gamba toenemende belangstelling begin trek, veral onder amateurspelers en liefhebbers van ou musiek, en in konservatoriums en musiekskole. Dit kan toegeskryf word aan die groter beskikbaarheid van redelik geprysde instrumente en aan die groter toeganklikheid van uitgawes van ou musiek en van historiese traktate. Die gamba word ook as 'n geskikte instrument vir volwasse leerlinge beskou; [[Percy Scholes]] het geskryf dat die gambarepertoire aan 'n tydperk behoort "wat musikaliteit meer dikwels as virtuositeit geverg het". Daar is nou baie verenigings vir mense met 'n belangstelling in die gamba. Die eerste was die Viola da Gamba Society, wat in 1948 in die Verenigde Koninkryk deur Nathalie en Cécile Dolmetsch gestig is;<ref>{{Cite news |date=18 September 1997 |title=Obituary: Cecile Dolmetsch |author=Margaret Campbell |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/obituary-cecile-dolmetsch-1239923.html |access-date=14 Augustus 2026 |newspaper=[[The Independent]]}}</ref> die Viola da Gamba Society of America het in 1962 gevolg.<ref>[http://vdgsa.org Viola da Gamba Society of America]</ref> Nuwe musiek vir die viola da gamba het in die 20ste eeu slegs baie verspreid ontstaan, byvoorbeeld Pierre Bartholomée se ''Tombeau de Marin Marais'' vir viool, twee gambas en klarinet of Dieter Krickeberg se kwarttonige ''Fantasia für 4 Gamben'', wat by die chromatiese eksperimente van die 16de eeu aanknoop.<ref name="MGG1580" /> Daarnaas het komponiste uit die jazz, die avant-garde en die populêre musiek soos [[George Benjamin]], [[Michael Nyman]], [[Elvis Costello]], [[Tan Dun]], Alexander Goehr, [[Gavin Bryars]] en [[Moondog]] gambamusiek vir enkele opnameprojekte geskryf. Die Engelse ensemble Fretwork was in hierdie opsig die aktiefste en het by talle van hierdie komponiste werke bestel.<ref name="Grove" /> Die rolprent ''[[Tous les matins du monde]]'' (1991) van [[Alain Corneau]], gebaseer op die lewens van Sainte-Colombe en Marais, het die musiek van die 17de eeu by 'n nuwe gehoor bekend gestel; die gewilde klankbaan bevat uitvoerings deur [[Jordi Savall]], een van die bekendste hedendaagse gambaspelers. Onder die vernaamste moderne spelers tel verder [[Wieland Kuijken]], [[Paolo Pandolfo]], [[Hille Perl]], [[Vittorio Ghielmi]] en [[Susanne Heinrich]]; bekende ensembles is onder meer Fretwork, die Rose Consort of Viols, Les Voix Humaines, Phantasm en die Hamburger Ratsmusik.<ref name="Grove" /> == Verwarring met soortgelyke name == Die viola da gamba word soms met die [[altviool]] verwar, die altlid van die moderne vioolfamilie. In die 15de eeu was die Italiaanse woord ''viola'' 'n algemene term vir enige strykinstrument, en die woord het in Italië bestaan voordat die vihuela of eerste gamba uit Spanje gebring is. In Italië is ''viola'' eers op 'n ''braccio''-voorloper van die moderne viool toegepas, soos Tinctoris dit beskryf (''De inventione et usu musice'', ca. 1481-83), en later ook op die eerste Italiaanse gambas.<ref name="Grove" /> Sommige ander instrumente het "viola" in hul naam, maar behoort nie tot die viola da gamba-familie nie; hieronder tel die viola d'amore en die viola pomposa. Hoewel die baryton nie "viola" in sy naam het nie, word dit soms by die gambafamilie ingesluit: organologies is dit nou met die viola da gamba verwant, maar as 'n mens die familie as die groep instrumente van verskillende groottes beskou wat saam in ''consorts'' speel, sou die baryton nie daarby tel nie.<ref name="Grove" /> Op die [[orrel|pyporrel]] kom ''viol da gamba'' en ''gamba'' as registername van die snaarfamilie voor; hierdie registers word deur orrelpype voortgebring wat so gebou is dat hulle die klank van die viola da gamba naboots.<ref name="Grove" /> == Sien ook == * [[Viool]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Basso continuo]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Literatuur == * Nathalie Dolmetsch: ''The viola da gamba. Its origin and history, its technique and musical resources.'' Hinrichsen Edition, New York/Londen/Frankfurt am Main/Zürich 1962. ''(In die verwysings: "Dolmetsch".)'' * Alfred Einstein: ''Zur deutschen Literatur für Viola da Gamba im 16. und 17. Jahrhundert.'' Breitkopf & Härtel, Leipzig 1905; herdruk 1972, ISBN 3-500-24050-X. * Nikolaus Harders: ''Die Viola da gamba und Besonderheiten ihrer Bauweise.'' Verlag Das Musikinstrument, Frankfurt am Main 1977, ISBN 3-920112-58-X. ''(In die verwysings: "Harders".)'' * Bettina Hoffmann: ''The Viola da Gamba.'' Routledge, Londen/New York 2018, ISBN 978-1-138-24023-0. * Annette Otterstedt: ''Die Gambe. Kulturgeschichte und praktischer Ratgeber.'' Bärenreiter, Kassel 1994, ISBN 3-7618-1152-7. ''(In die verwysings: "Otterstedt".)'' * Annette Otterstedt: ''Viola da gamba.'' In: ''Die Musik in Geschichte und Gegenwart.'' 2de uitgawe, Supplementband (S9), kol. 1572-1597. ''(In die verwysings: "MGG-S".)'' * [[Michael Praetorius]]: ''De Organographia.'' Wolfenbüttel 1619; herdruk Kassel 1929. ''(In die verwysings: "Praetorius".)'' * Ian Woodfield: ''The Early History of the Viol.'' Cambridge University Press, Cambridge 1984, ISBN 0-521-24292-4. ''(In die verwysings: "Woodfield".)'' * Ian Woodfield, Lucy Robinson: ''Viol.'' In: Laurence Libin (red.): ''The Grove Dictionary of Musical Instruments.'' Band 5, Oxford University Press, Oxford/New York 2014, pp. 193-207. == Eksterne skakels == {{Commonscat|Viols|Viola da gambas}} * [http://vdgsa.org/ Viola da Gamba Society of America] * [http://www.vdgs.org.uk/ Viola da Gamba Society of Great Britain] * [http://www.tielke-hamburg.de/ Webwerf oor Joachim Tielke, die Hamburgse gambabouer] {{Normdata|TYP=s|GND=4127766-1|LCCN=sh85143457}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] cul5jsq4957pl2hcil5dtip40y12o4v 2966828 2966827 2026-09-12T18:32:55Z Pynappel 70858 2966828 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Instrument | name = Viola da gamba | names = | image = Viola Da Gamba Front and Side.png | image_capt = 'n Basgamba, van voor en van die kant gesien | background = string | hornbostel_sachs = 321.322-71 | hornbostel_sachs_desc = Saamgestelde [[snaarinstrument]] deur 'n [[strykstok]] geklink | developed = Laat 15de eeu, uit die vihuela | related = * [[Vioolfamilie]] ([[viool]], [[altviool]], [[tjello]], [[kontrabas]]) * Baryton * Viola d'amore * Viola bastarda * Violone * Vihuela }} [[Lêer:Viola da gamba.png|duimnael|Die gambafamilie: 1-3. viola da gamba (diskant, alt, tenor/bas); 4. violone of "groot basgamba", uit Michael Praetorius se ''Syntagma musicum'' (1619)]] '''Viola da gamba''' ([[Italiaans]], van ''viola'' "viool" en ''gamba'' "been") is 'n versamelnaam vir 'n familie historiese [[snaarinstrument]]e wat met 'n [[strykstok]] bespeel word. Die familie het omtrent dieselfde tyd as die [[vioolfamilie]] ontstaan en was veral gedurende die [[Renaissance]] en die [[Barokmusiek|Barok]] (1600-1750) in gebruik.<ref name="Grove">{{Cite encyclopedia |editor-last=Sadie |editor-first=Stanley |entry=Viol |encyclopedia=The New Grove Dictionary of Musical Instruments |year=1984 |volume=3 |first1=Ian |last1=Woodfield |first2=Lucy |last2=Robinson |pages=736-753}}</ref> Die benaming ''da gamba'' spruit uit die speelhouding: die instrumente van al die stemlae – diskant, alt/tenor, bas en violone – word, anders as die ''viole da braccio'' ("armviole"), tussen die bene gehou. Die kleiner tipes word so met die klankkas op die skoot geplaas dat die hals boontoe steek.<ref name="MGG1573">Annette Otterstedt: ''Viola da gamba.'' In: ''Die Musik in Geschichte und Gegenwart.'' 2de uitgawe, Supplementband (S9), kol. 1572-1597, hier kol. 1573. Hierna aangehaal as "MGG-S".</ref> Die gambas het waarskynlik in die 15de eeu in [[Spanje]] ontstaan. Hulle het vyf of ses, later ook sewe snare in kwart-terts-stemming en 'n toets met frette van derm.<ref name="MGG1573" /> Hoewel basgambas oppervlakkig aan die [[tjello]] herinner, verskil die familie in verskeie opsigte van die vioolfamilie: die gamba het 'n plat bodem, afhellende eerder as geronde skouers, c-vormige eerder as f-vormige klankgate, en vyf tot sewe eerder as vier snare. Daarby kom die stemming in kwarte met 'n terts in die middel (eerder as in kwinte), die frette, en die feit dat die strykstok in ondergreep gehou word.<ref>{{Cite web |author=Vasquez, Jose |title=The violin (or viola da braccio) and the viola da gamba families: differences and similarities |url=http://www.orpheon.org/OldSite/Seiten/education/Violin_Vdg_Families.htm |website=Orpheon.org |access-date=18 Julie 2013 |archive-date=18 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518033701/http://www.orpheon.org/oldsite/seiten/education/Violin_Vdg_Families.htm |url-status=usurped}}</ref> Die gambas het hulle tot in die 18de eeu in die musiek van talle Europese lande gehandhaaf, veral in Italië en Frankryk, Engeland en Duitsland, telkens met eie vorme van snaarlengte en bouwyse en met uiteenlopende funksies in die solo-, ensemble- en [[basso continuo|continuo]]spel. Met die opkoms van die [[tjello]] en die [[kontrabas]] het die gambas, wat tot dan toe die kamermusiek van akademies, die aristokrasie en die welgestelde burgery bepaal het, geleidelik in die vergetelheid geraak, maar het van hul bou- en speeltegniese eienaardighede aan die moderne instrumente oorgedra. Veral deur die historiese uitvoeringspraktyk het die viola da gamba sedert die begin van die 20ste eeu 'n herlewing beleef.<ref name="MGG1573" /> == Naam == Die uitdrukking ''viola'', wat uit Italiaans en Oud-Provensaals kom, en sy etimologiese verwante ({{Lang|fro|vielle}} en {{Lang|fro|vièle}}) is sedert die Middeleeue bekend. Die vroegste belegde vorm is die Middeleeus-Latynse ''viella'', wat eweneens die [[vedel]] aandui. Die uiteenlopende maniere van klankvoortbringing kom die opvallendste na vore in die familie van die Spaanse vihuelas, wat sedert die 13de eeu gedokumenteer is en as ''vihuela de péndola'' met 'n veerkiel getokkel, as ''vihuela de arco'' met die strykstok gestryk en as ''vihuela de mano'' met die vingers getokkel is. In die 16de eeu het daar met die ontwikkeling van die instrumentbou afleidings van ''viola'' ontstaan. Dié het enersyds op die grootte betrekking gehad, byvoorbeeld ''violino'' en ''violetta'' as verkleinde en ''violone'' as vergrote bouvorme; andersyds het die violefamilie volgens die speelhouding in armviole (''viole di braccio'') en beenviole (''viole di gamba'') uiteengeval. Die benaming viola da gamba is voorafgegaan deur die algemeen meer gebruiklike naam ''violone'', wat nog in 1553 in [[Diego Ortiz]] se ''Tratado de Glosas'' as aanduiding vir die hele familie gegeld het, voordat dit uitsluitlik vir die basinstrumente voorbehou is.<ref name="MGG1573" /><ref name="MTL297">Hans Heinrich Eggebrecht (red.): ''Meyers Taschenlexikon Musik.'' Band 3: ''On–Zz.'' Bibliographisches Institut, Mannheim/Wene/Zürich 1984, ISBN 3-411-01998-0, p. 297.</ref> In byna al die ander Europese tale het die Italiaanse term ''viola di [da] gamba'' deurgedring, so in Engels ''viol (de gamba)'', in Frans ''viole (de gambe)'' en in die vroeë Nederlands ''fiool de gamba''.<ref name="MGG1573" /> ''Viola cum arculo'' en ''vihuela de arco'' is verdere historiese benaminge vir die instrument. In die 15de en 16de eeu is die woord ''viola'' nooit uitsluitlik vir gambas gebruik nie: dit was 'n versamelnaam wat ook die vroeë viole (''viola da braccio'') ingesluit het. Dat die "altviool" uiteindelik in sommige tale eenvoudig ''viola'' genoem is (Engels, Italiaans, Spaans), terwyl ander tale 'n ander deel van die uitdrukking gekies het – Frans ''alto'', Duits ''Bratsche'' (uit die Italiaanse ''braccio'') – het die dubbelsinnigheid van die naam vergroot.<ref name="Grove" /> == Ontstaan == [[Lêer:Viola da Gamba Isenheimer Altar.jpg|duimnael|links|Die engelekonsert op die tweede aansig van [[Matthias Grünewald]] se Isenheimer altaar (ca. 1506-1515) is een van die bekendste afbeeldings in die Duitse Renaissance-skilderkuns.]] Die gambafamilie het drie voorlopers: die rabāb, die [[luit]] en die viella. Die rabāb het saam met die [[More|Moorse]] kultuur na Spanje gekom en is sedert die 10de eeu bekend as 'n fretlose tokkel- en strykinstrument met twee enkele of dubbele snare.<ref name="MTL87">Hans Heinrich Eggebrecht (red.): ''Meyers Taschenlexikon Musik.'' Band 3: ''On–Zz.'' Bibliographisches Institut, Mannheim/Wene/Zürich 1984, ISBN 3-411-01998-0, p. 87.</ref> Die strykinstrument word op die skoot gehou of hang van die gryphand af, en word eerder in ondergreep as in bogreep gespeel. Die ondergreep het die voordeel dat meer krag uitgeoefen kan word; boonop word die stokhare deur vingerdruk gespan. Die lang strykstok laat die speler toe om hele passasies op een streek te speel in plaas daarvan om vir elke toon tussen op- en afstryk te wissel.<ref name="AO16">Otterstedt, p. 16.</ref> Ook die luit, wat speeltegniek en naam aan die oed ontleen het, was 'n ontwikkeling van die Arabiese kultuurkring. In Spanje het dit in die 16de eeu met die vihuela meegeding; in die res van Europa het dit in talle bouvorme die gewildste tokkelinstrument geword, want deur die aantal snare kon die speler na willekeur transponeer. Die frette en die daarop berustende tabulatuurnotasie het die instrument maklik aanleerbaar gemaak. Baie dui daarop dat die viella uit Noord-Frankryk of [[Vlaandere]] gekom het. Dit was 'n modeïnstrument van die 12de eeu wat aan die vedel herinner het, wat Spanje bereik het en in die vihuela sowel etimologies as boutegnies voortgeleef het: anders as die ronde klankkaste van rabāb en luite het dit 'n plat bodem en sywaarts ingeronde sye soos die [[kitaar]]. Die vihuelas wat [[Johannes Tinctoris]] in ''De usu et inventione musicae'' (ca. 1487) beskryf, word reeds volgens hul speeltegnieke – tokkel en stryk – onderskei. Sommige afbeeldings van die ''vihuela de mano'' uit die 15de eeu laat die latere gambavorm reeds duidelik herken. Die viola da gamba was in die geheel 'n gestrykte ''vihuela de mano'' met die stemming, frette en snaaraantal van die luit, asook die speel- en stokhouding van die rabāb.<ref name="AO17">Otterstedt, p. 17.</ref> Vihuelaspelers het in die tweede helfte van die 15de eeu begin om hul plat, oorspronklik getokkelde instrumente ''met 'n strykstok'' te bespeel. Binne twee of drie dekades het dit gelei tot 'n geheel nuwe strykinstrument wat baie eienskappe van die vihuela behou het – 'n plat bodem, skerp middelinsnydings, frette, aanvanklik dun sye en dieselfde stemming – vandaar sy oorspronklike naam ''vihuela de arco'' (Spaans ''arco'', "strykstok"). Die invloed op die speelhouding word aan die voorbeeld van Moorse rabābspelers toegeskryf.<ref name="Woodfield19">Woodfield, p. 19.</ref> Stefano Pio (2012) voer egter aan dat 'n herondersoek van dokumente in die lig van nuwe gegewens op 'n ander oorsprong as die ''vihuela de arco'' uit Aragon dui. Volgens Pio het die instrument in [[Venesië]] ontstaan en daar onafhanklik ontwikkel; hy ag dit onwaarskynlik dat die ''vihuela de arco'' so 'n snelle ontwikkeling deur Italiaanse eerder as Venesiese instrumentbouers sou ondergaan het. In elk geval het 'n tydperk van tien jaar die geboorte en verspreiding van 'n nuwe instrumentefamilie in Italië gebring, met instrumente van uiteenlopende groottes, waaronder die ''violoni'' wat Bernardo Prospero in 1493 as "so groot soos 'n man" beskryf het.<ref name="Pio">{{Cite book |last=Pio |first=Stefano |title=Viol and Lute Makers of Venice 1490–1630 |year=2012 |publisher=Venice Research |location=Venesië |isbn=978-88-907252-0-3 |page=441}}</ref> Ian Woodfield wys in ''The Early History of the Viol'' daarenteen op getuienis dat die instrument wel by die vihuela begin, maar dat Italiaanse instrumentbouers hul eie, hoogs ontwikkelde tradisies onmiddellik op die vroeë weergawe toegepas het nadat dit in Italië ingevoer is.<ref name="Woodfield19" /> As produk van drie boutipes het die viole enersyds boutegnies sonder eenvormige norme gebly – daar was lang en kort halse, ronde en plat skouers, uiteenlopende vorme van klankgate; andersyds het hulle hulle in hul veelvormigheid ewe goed geleen tot solistiese spel as melodie-instrument, tot die rol van akkoordinstrument in die ''consort'', en tot die basso continuo. Gevorm deur drie kulture, het die viola da gamba Italië bereik toe die Katolieke Konings aan die einde van die [[Reconquista]] in 1492 Jode en Moslems uit Spanje verdryf het. Met Joodse musikante het dit die hof van die [[Este (familie)|Este]] in [[Ferrara]] en die humanistiese akademies bereik.<ref name="AO18">Otterstedt, p. 18.</ref> == Bou == === Algemene bouvorm === [[Lêer:Viola da gamba Korpusformen.svg|duimnael|Soos baie historiese instrumente het die viola da gamba geen eenvormige gestalte gehad nie. Die omtrekke hier afgebeeld kom van meesters uit dieselfde tydperk, maar uit verskillende streke: [[Jacob Stainer]] (Absam, 1673), [[Joachim Tielke]] (Hamburg, ca. 1699), Barak Norman (Londen, 1699), Nicolas Bertrand (Parys, 1701) en Pieter Rombouts (Amsterdam, 1708).<ref>Otterstedt, p. 155.</ref>]] [[Lêer:Viola da gamba Steg.svg|duimnael|Kam van 'n sewesnarige Franse basgamba van Dieulafait (ca. 1720)<ref>Otterstedt, p. 212.</ref>]] Die viola da gamba is in drie groottes gebou: diskant, alt/tenor en bas. Die twee ontwikkelingstrappe verskil veral in die stemming. Terwyl die noord-Alpiese tipe, wat moontlik van Vlaamse oorsprong was, vyf snare gehad het wat in kwarte gestem is, was die suid-Alpiese tipe uit Italië sessnarig en het dit die kwart-terts-stemming van die luit oorgeneem. Die Italiaanse vorm het beter geblyk te wees en het die noord-Alpiese in die loop van die 17de eeu verdring. Dit het reeds die kenmerke van die klassieke gamba vertoon: die spits toelopende bo-rondings of skouers en die plat bodem. Tot aan die begin van die 17de eeu was dit instrumente in die 12′-register, soos die teoretici [[Michael Praetorius|Praetorius]], Pietro Cerone en Adriano Banchieri hulle beskryf het. Selfs die basinstrument wat in [[Marin Mersenne]] se ''Harmonie universelle'' (1636) afgebeeld en met 'n hoogte van 146&nbsp;cm aangegee word, het hierdie ligging behou, wat in die ensemblespel transposisies vereis het om die stemminge van die verskillende instrumente by mekaar te laat pas. Die klinkende snaarlengte (mensuur) meet ongeveer 80&nbsp;cm (ter vergelyking: die kontrabas het 102-108&nbsp;cm, die tjello 69-71&nbsp;cm), by tenorgambas ongeveer 60&nbsp;cm, by die alt 50&nbsp;cm en by die diskant 40&nbsp;cm.<ref name="MGG1580">MGG-S, band 9, kol. 1580.</ref><ref>Harders, p. 25.</ref> Die boblad van die viola da gamba bestaan gewoonlik uit sparhout, en die bodem, die sye en die hals saam met die krul uit verskillende esdoringhoutsoorte.<ref>Harders, p. 26 e.v.</ref> Ook berk en vrugtehoutsoorte soos pruim en kersie is geskikte houtsoorte vir die bodem.<ref name="AO202">Otterstedt, p. 202.</ref> Op die bodem, wat binne met lyste versterk en onder die boonste blok afgeskuins is, sit die sykrans, wat met hoekblokkies versterk word. Anders as by die vioolvorm steek dié egter nie uit nie: die middelrondings bly stomp. Die boblad het die instrumentbouer – anders as by die hedendaagse industrieel vervaardigde kontrabasse – meestal nie oor stoom gebuig nie, maar uit massiewe hout uitgesteek.<ref>Harders, p. 37.</ref> Moderne nabouings gaan al hoe meer oor na stoombuiging.<ref name="AO202" /> Anders as by die vioolfamilie steek die boblad nie oor die sye uit nie. Die toets en die stertstuk is sedert die 17de eeu uit [[ebbehout]] gemaak, soos dit vandag by strykinstrumente gebruiklik is; voorheen was esdoring en peer die voorkeurhoutsoorte. Vir die sywaarts geplaaste stemskroewe is hardehoutsoorte geskik.<ref>Otterstedt, p. 214.</ref> Sedert die Barok is die stemstok met bodemplaat en die basbalk by gambas in gebruik. Die kam is meestal beweeglik ingebou, minder dikwels ook op die boblad vasgelym. [[Silvestro Ganassi]] het in die ''Lettione seconda'' (1543) aanbeveel om die kam na gelang van die speelpraktyk te verwissel: 'n platter kam maak akkoordspel eenvoudiger, 'n ronder een leen hom beter tot solistiese spel op die enkele snaar. Die vorm van die kam het boonop groot invloed op die klank. Mettertyd is die kamme minder massief en eerder deurbreek gebou, sodat hulle vir 'n helder, effens nasale klank gesorg het. Hulle sit ongeveer in die middel tussen die twee klankgate.<ref>Otterstedt, p. 211 e.v.</ref> Hierdie klankopeninge kom in ƒ- of c-vorm en in baie individuele vorme van die gambabouers voor. In sommige boblaaie is boonop rosette ingelaat wat aan die luit herinner, bedek met gesnyde of gesaagde tralierwerk. Baie eksemplare van die viola da gamba is daarby met uitvoerige versierings getooi: gesnyde leeu- en draak-, mens- en engelkoppe in plaas van die krul, intarsiawerk van fineer en [[ivoor]] op die toets en die stertstuk, die bodem en die sye, brandskilderwerk, gekleurde omlysting, vergulding ensovoorts. Dit geld veral vir Engelse instrumente; die Franse is daarteenoor aansienlik eenvoudiger gehou.<ref name="AO202" /> Die viola da gamba het oorspronklik sewe, sedert die 17de eeu soms ook agt frette (die laaste as oktaaffret) op halftoonafstand gehad. Hulle bestaan uit derm – daarvoor word soms afgedankte snare gebruik – en word een of twee keer om die toets geslaan en geknoop. 'n Fret moet nie as gryphulp verstaan word nie: dit dien as kunsmatige saal wat die klank van die trillende snaar helderder laat word.<ref>Otterstedt, p. 210.</ref> Omdat die frette vasgeknoop en nie soos by die [[kitaar]] permanent vasgesit is nie, laat hulle fyn verstelling van die temperering toe.<ref name="Grove" /> === Besnaring === [[Lêer:Playford Strings.jpg|duimnael|John Playford: ''A breefe introduction to the skill of musick'' (1664)]] Gambas word gewoonlik met dermsnare van 0,3 tot 4&nbsp;mm dikte bespan. Aangesien gambas egter nooit "gestandaardiseer" was nie, hang die regte besnaring van verskeie faktore af: van die bouwyse, van die ligging van die wolftoon en van die stemming. In die praktyk is die verhoudings van die snaarintervalle (4:3 vir die kwart, 5:4 vir die groot terts) omgekeerd eweredig op die betrokke snaardiktes oorgedra, sodat die hoogste snaar van 'n sessnarige instrument nog 'n kwart, en dié van 'n sewesnarige nog skaars 'n vyfde van die deursnee van die bassnaar gehad het. Die gamba was aanvanklik met snare van skaap- of beesderm bespan; die lae snare was sterker gedraai ("Florentyns"). In die tweede helfte van die 17de eeu het omspinde snare opgekom. [[John Playford]] het in 1664 berig oor 'n nuwe uitvinding van snare vir die basse van gambas, viole en luite, waarby 'n dun draad om 'n kern van derm of sy gewikkel is; hy het albei probeer, en dié van sy het die beste gehou en 'n goeie klank gegee.<ref>John Playford: ''A breefe introduction to the skill of musick.'' 1664.</ref> Dermsnare lewer 'n heeltemal ander klank as staal, wat algemeen as sagter en soeter beskryf word.<ref>{{Cite web |last=Weinfield |first=Elizabeth |date=Junie 2014 |title=The Viol |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/viol/hd_viol.htm |access-date=26 Oktober 2022 |website=The Met}}</ref> Met metaalsnare is die instrument eers in die loop van sy herontdekking eksperimenteel bespeel. Die weliswaar harder, maar terselfdertyd skerp en minder substansryke klank van metaalsnare het reeds in die 17de eeu op weerstand gestuit. Enkele pogings is eweneens met kunsstofsnare aangewend.<ref>Otterstedt, p. 215 e.v.</ref> === Strykstok === [[Lêer:Viola da Gamba Untergriffe.jpg|duimnael|Die houding van die strykstok in ondergreep: duim en wysvinger hou die stok vas, die wysvinger druk op die stok terwyl die middelvinger die stokhare span. Aan die begin van die opstryk (bo) is die pols gebuig; dit "open" met die afstryk (onder).]] Die gambastrykstok is 'n rond gekonstrueerde Renaissance- of Baroktipe. Dit is oor die algemeen langer as vergelykbare moderne bouwyses. Mersenne se ''Harmonie universelle'' het as maksimum die klinkende snaarlengte van die instrument aanbeveel; Engelse leerwerke het 'n staaflengte van ongeveer 76&nbsp;cm aangeraai.<ref name="MGG1581">MGG-S, band 9, kol. 1581.</ref> 'n Nagemaakte basgambastok is vandag 72&nbsp;cm lank. Die stokke van die Renaissance en van die Franse Barok het tot 90&nbsp;cm gemeet en was daarmee langer as die klankkas van die instrument.<ref name="AO221">Otterstedt, p. 221.</ref> Aan die greepent van die stok was soms bykomende gewigte om die balans te verbeter.<ref name="MGG1581" /> Anders as die hedendaagse stywe stok is dié van die gambastrykstok reguit vervaardig en buig dit eers deur die trekspanning van die stokhare.<ref name="AO222">Otterstedt, p. 222.</ref> Ouer stokke van esdoring en rooibeuk het weliswaar behoue gebly, maar die meeste is uit slanghout vervaardig<ref>Otterstedt, p. 219.</ref> en vanaf die tweede helfte van die 18de eeu uit [[Pernambuco|pernambukhout]], wat deur sy hoë soortlike gewig lang stokke met 'n dun uitgewerkte punt moontlik gemaak het wat terselfdertyd elasties en stabiel was en oor eeue heen so gebly het.<ref name="AO221" /> Die dwarsdeursnee van die stok is gewoonlik rond; enkele bewaarde stokke het egter agthoekige stawe wat by die punt ruitvormig uitloop.<ref name="MGG1581" /> Die behaarsel het uit verskillende soorte perdehaar bestaan. Jean Rousseau se ''Traité de la viole'' (1687) het wit haar vir die kleiner en swart haar vir die basinstrumente voorgestaan.<ref>Jean Rousseau: ''Traité de la viole.'' p. 39 e.v.</ref> Aangesien swart hare vaster is, reageer dik dermsnare makliker daarop.<ref name="AO221" /> Die slof was van die begin van die 17de tot die laat 18de eeu 'n insteekslof. By hierdie bouwyse is die stokhare aan albei kante vas met die stok verbind en word hulle deur 'n afsonderlike slof van tot 22&nbsp;mm hoog gespan, wat die speler in 'n groef aan die binnekant van die stok laat vasklik. 'n Nadeel van hierdie geslote stelsel is dat die spanning slegs deur bykomende vingerdruk gereguleer kan word. Voordele van die insteekslofstok is sy aansienlike stabiliteit en duursaamheid teenoor die skroefslof wat teen 1720 uitgevind is, waarvan die meganiek vinniger onbruikbaar raak, terwyl ou insteekslofstokke deels tot vandag toe bruikbaar gebly het.<ref name="AO221" /><ref name="AO222" /> Die oop slof laat boonop meer beweging van die hare toe as die slof van 'n moderne vioolstok, wat die tradisionele tegniek vergemaklik waarby die speler met een of twee vingers van die stokhand die hare van die stok af wegdruk. Dit verhoog die spanning van die hare tydens die spel en bied beheer oor artikulasie en klankbuiging. == Tipes van die gambafamilie == [[Lêer:Boston MFA Viola da Gambas.jpg|duimnael|Verskillende groottes gambas in die Museum of Fine Arts, Boston]] Die instrumente van die viola da gamba-familie was aan geen normering onderworpe nie; hul boutipes verskil sterk in boutegniek en besnaring, stemming, klank en speelwyse. Hulle is in verskillende lande en oor etlike eeue heen vir uiteenlopende gebruike gebou. Die proporsies van enkele instrumente:<ref>Dolmetsch, p. 31.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- ! Instrument ! Klankkas minimaal ! Klankkas maksimaal ! Snaarlengte minimaal ! Snaarlengte maksimaal |- |style="text-align:left"| '''Pardessus de viole''' | 31,5&nbsp;cm | 33,5&nbsp;cm | 33,0&nbsp;cm | 33,5&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Diskantviola'''<br />''treble viol''<br />''dessus de viole'' | 35,0&nbsp;cm | 39,0&nbsp;cm | 35,0&nbsp;cm | 35,5&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Altviola''' | 35,0&nbsp;cm | 41,0&nbsp;cm | 35,0&nbsp;cm | 40,5&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Tenorviola'''<br />''taille'' | 47,5&nbsp;cm | 53,0&nbsp;cm | 45,0&nbsp;cm | 52,0&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''''Lyra viol''''' | 55,5&nbsp;cm | 60,0&nbsp;cm | 53,5&nbsp;cm | 60,0&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''''Division viol''''' | 62,0&nbsp;cm | 68,0&nbsp;cm | 65,0&nbsp;cm | 66,0&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Basviola'''<br />''consort bass''<br />''basse de viole'' | 68,0&nbsp;cm | 71,0&nbsp;cm | 68,0&nbsp;cm | 70,5&nbsp;cm |- |style="text-align:left"| '''Violone''' | 98,5&nbsp;cm | 105,0&nbsp;cm | 97,0&nbsp;cm | 105,0&nbsp;cm |} === Viola bastarda === [[Lêer:Viola bastarda.png|duimnael|upright|Viola bastarda, afbeelding uit Praetorius se ''Syntagma musicum'']] Dit is 'n musiekhistoriese twispunt of die ''viola bastarda'' as 'n eie instrumenttipe of eerder as 'n speelwyse van die viola da gamba opgevat moet word. As instrument is dit onder meer deur Praetorius met 'n gewone krul en 'n bykomende roset op die boblad afgebeeld. Hy beskryf dit as 'n tenorviola met effens kleiner afmetings in vergelyking met die normale stemlaag. Vir die uitleg van die begrip as figuratiewe speelwyse in die ensemble pleit die beskrywing daarvan as instrument met 'n deurdringende klank – terwyl ander instrumente volgens hul boukenmerke geklassifiseer is – asook die verspreiding daarvan. Noord van die Alpe was ''viola bastarda'' feitlik 'n sinoniem vir die sologamba; in Italië was dit 'n ensemble-instrument vir die speel van diminusies. Die aanduiding ''alla bastarda'' kom eweneens in note vir luit of [[Tromboon|tromboon]] voor, sodat dit eerder op die speelbaarheid vir uiteenlopende instrumente – dit wil sê op die moontlikheid om musiek in buigsame besettings uit te voer – betrek kan word. In albei gevalle kon die viola bastarda 'n instrument in kwart-kwint-stemming of 'n sewesnarige gamba met uitbreiding in die basregister gewees het. As seker geld ten minste dat dit in die ''consort'' gespeel<ref>Otterstedt, p. 121.</ref> en teen die wending na die 17de eeu daar as begeleidende akkoordinstrument geïntegreer is.<ref name="MGG1582">MGG-S, band 9, kol. 1582.</ref> === Division viol === [[Lêer:Division viol.jpg|duimnael|links|upright|''Division viol'', afbeelding uit Simpson se ''The Division Viol'']] Die ''division viol'' (Engels ''division'', "figuraalvariasie") is 'n kleiner gedimensioneerde basgamba na die aard van die viola bastarda, met 'n snaarlengte van ongeveer 76&nbsp;cm en 'n algehele hoogte van 130&nbsp;cm.<ref name="AO125">Otterstedt, p. 125.</ref> Dit het hom veral geleen tot die akkoordspel wat in die 17de eeu in Engeland beoefen is en tot improvisasie oor 'n [[basso ostinato]] (''divisions upon a ground'').<ref name="MGG1582" /> Daarmee was dit 'n verbinding met die solo-instrument, wat kamermusikaal byvoorbeeld in 'n besetting van twee viole en [[orrel]] gespeel is.<ref>Otterstedt, p. 124.</ref> Dit was 'n tegniese vooruitgang, want dit het reeds nader aan die vioolvorm beweeg. Boutegnies het dit van die Italiaanse voorbeelde verskil, aangesien die boblad nie meer net uitgesteek nie, maar dikwels reeds gebuig is. In die loop van die 17de eeu het die snaarlengte tot gemiddeld 69&nbsp;cm verminder, en daarom het dit uiteindelik as voorbeeld vir die Engelse ''consort bass'' gegeld.<ref name="MGG1583">MGG-S, band 9, kol. 1583.</ref> Die ''division viol'' reageer makliker as ander gambas en het 'n helder, na vore tredende klank in alle registers.<ref name="AO125" /> === Lyra viol === [[Lêer:Lyra Viol MET 213997.jpg|duimnael|''Lyra viol'', agteraansig]] Die ''lyra viol'' was 'n ontwikkeling vir die akkoordspel in wisselende stemminge en 'n variant van die basgamba. Buite Engeland was dit onbekend. Dit is kleiner as die ''division viol'' en die grootte van die klankkas neig na die altlaag. Die kam is vir eenvoudiger akkoordspel duidelik afgeplat en die besnaring minder swaar.<ref name="MGG1583" /> Onder die gambas tree die verwantskap met die luit by die ''lyra viol'' die sterkste na vore. Sedert die begin van die 17de eeu is dit gebou met 'n stel resonansiesnare van metaal wat oor 'n skuins aangelymde kam in 'n verlengde skroefkas geloop het. Dié meeklinkende snare het uiterlik teen 1650 weer uit die mode geraak en eers later weer by die baryton en die viola d'amore verskyn. Die repertoire van luit, kitaar en ''lyra viol'' het oorvleuel. In 'n eerste fase tussen 1600 en 1645 was die ''lyra viol'', met 'n toonomvang van drie en 'n half oktawe, 'n polifonies gebruikte instrument wat in die ''consort'' in enkel- tot drievoudige besetting verskyn het. Toe die Engelse kultuur hom ná die [[Engelse Burgeroorlog|burgeroorlog]] opnuut georiënteer het, het die ''lyra viol'' tot 'n elegante solo-instrument ontwikkel en uiteindelik teen die 18de eeu tot 'n instrument vir liefhebbers met vereenvoudigde snaarstemminge, byvoorbeeld die majeur- en mineurdrieklankbrekings wat ''harp ways'' genoem is.<ref>MGG-S, band 9, kol. 1584.</ref> Daarmee was dit op die kam na nie meer van die viola bastarda te onderskei nie. Die talle uiteenlopende stemminge – wat daartoe gelei het dat die literatuur eerder in tabulatuur as in notasie opgeteken is – het vir enkele komposisies vereis dat die snare verwissel word.<ref>Otterstedt, p. 127.</ref> === Instrumente met resonansiesnare === [[Lêer:Aagrovebaryton.jpg|duimnael|upright|Baryton, afbeelding uit die ''Grove Dictionary of Music and Musicians'' (1878 e.v.)]] Die baryton was vermoedelik 'n Suid-Duitse verdere ontwikkeling van die ou ''lyra viol''-tipe in die 17de eeu. Benewens ses hoofsnare en 'n enkele of dubbele stel resonansiesnare aan die baskant van die boblad het dit 'n derde stel gehad wat binne-in die hals geloop het. Wou 'n mens dié snare met die gryphand tokkel, dan het 'n mens 'n klap aan die agterkant van die sterk verbreede en met stutte versterkte hals oopgemaak. Die breë hals het die instrument 'n effens lomp voorkoms gegee, des te meer het intarsia- en snywerk tot sy verfraaiing gedien.<ref name="AO128">Otterstedt, p. 128.</ref> Hierdie voorkoms, sy sagte en weens die baie botone silwerige klank, asook die buitengewoon genuanseerde maniere van klankvoortbringing, het die baryton in die 18de eeu gewild gemaak, tot by vors Nikolaus I van die [[Esterházy]]-familie, vir wie [[Joseph Haydn]] altesaam 126 trio's gekomponeer het. Die hoogs ingewikkelde speelwyse het sy verspreiding egter weer beperk.<ref name="MGG1585">MGG-S, band 9, kol. 1585.</ref> Gedurende die tyd van die resonansiesnaarmode het 'n mens ook ander gambas van sulke snare begin voorsien. [[Denis Diderot|Diderot]] en [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] se ''Encyclopédie'' (1751-1772) het die vorm verkeerdelik as ''viole bâtarde'' aangedui,<ref>Denis Diderot, Jean le Rond d'Alembert: ''Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers.'' Parys 1751-1772. Band 17, p. 311.</ref> omdat Praetorius se ''De Organographia'' die resonansiesnare in die afdeling ''Violbastarda'' behandel het.<ref name="MP47">Praetorius, p. 47.</ref> As ''gamba d'amore'' in Italië of ''basse de viole d'amour'' in Frankryk<ref name="AO129">Otterstedt, p. 129.</ref> het dit slegs deur sy ses tot agt resonansiesnare van normale bouvorme verskil en teen die einde van die 18de eeu weer in die vergetelheid geraak.<ref name="AO128" /> === Sewesnarige basviola === [[Lêer:Cello&viol.jpg|duimnael|Regs: sewesnarige viola da gamba in die basregister (Parys, Musée de la Musique), links daarnaas ter vergelyking 'n baroktjello]] Die uitvinding van die basviola met 'n bykomende, met silwerdraad omspinde snaar op kontra-A word algemeen aan [[Monsieur de Sainte-Colombe]] toegeskryf. Instrumente van hierdie aard het egter nie net gelyktydig in Duitsland bekend geword nie; hulle was reeds veel vroeër op Italiaanse skilderye te sien, byvoorbeeld op [[Jacopo Tintoretto]] se ''Musiserende vroue'' (ca. 1555) of [[Domenichino]] se ''Santa Cecilia'' (1618).<ref name="MGG1585" /> Die Duitse tipes het van die Franse verskil. Dit is daarom aan te neem dat die ontwikkeling parallel verloop het. In Frankryk het hierdie tipe eers volkome ontwikkel. [[Antonio Stradivari]] se konstruksieplanne van 'n sewesnarige ''viola alla francese'' toon dat dit ook in Italië as 'n Franse spesialiteit gegeld het.<ref name="MGG1585" /> Die uitbreiding met 'n laer eerder as 'n hoër snaar – waarmee spelers posisiewisselings sou kon vermy het – het 'n neiging omstreeks 1600 gevolg: die musiek het die basregister ontdek.<ref name="AO129" /> Die verskuiwing dieper die basgebied in het die middel- en hoë register sagter laat klink. Die kontra-A-snaar het die resonansie versterk en die instrument het meer moontlikhede vir akkoordspel gebied.<ref>Otterstedt, p. 131.</ref> === Alt- en tenorviola === [[Lêer:Karl Friedrich Abel by Thomas Gainsborough.jpg|duimnael|Beeltenis van die komponis [[Carl Friedrich Abel]] met 'n basgamba; skildery deur [[Thomas Gainsborough]] (1765)]] Vir die alt- en die tenorregister het daar in die Renaissance net 'n enkele instrument bestaan, wat in Engels ''tenor'' en in Frans ''taille'' ("middel") genoem is. Die ''chest of viols'' ("stel gambas") van 'n Engelse huis in die 17de eeu het ses instrumente omvat, telkens twee vir die diskant, die tenor en die bas. Die alt-/tenorviola was in die ''consort''-spel van die 16de en 17de eeu onontbeerlik. Dit is uitsluitlik in die ensemblespel gebruik; daar bestaan so te sê geen sololiteratuur vir hierdie instrument nie.<ref name="AO132">Otterstedt, p. 132.</ref> Dit is meestal na die voorbeeld van die luit gestem, dus 'n kwart bo die basgamba. Soms is 'n klein tenorgamba ook 'n heeltoon hoër gestem, egter minder ter wille van die toonomvang as ter wille van klankdifferensiasie in die boonste middelregister.<ref>Dolmetsch, p. 79.</ref> Die bou van alt-/tenorviole het in Duitsland tot in die vroeë 18de eeu voortgeduur. Daarna het die instrument onder die benaming ''violetta'' met die [[altviool]] saamgeval, omdat die buitestemme in die musikale setting toenemend meer gewig gekry het.<ref name="MGG1586">MGG-S, band 9, kol. 1586.</ref> Laat voorbeelde van die gebruik daarvan is [[Georg Philipp Telemann]] se konsert vir twee violettas in G majeur en [[Johann Sebastian Bach]] se Sesde Brandenburgse Konsert. === Diskantviole === [[Lêer:Pardessus de viole.jpg|duimnael|upright|Pardessus de viole]] Die sessnarige diskantviola is 'n oktaaf bo die basviola gestem. Dit het van die middel van die 16de tot die einde van die 17de eeu vas tot die ''consort''-besetting behoort. Weens sy verhoudingsgewys swak klank kon dit egter nie deurdring nie en is dit in gemengde besettings daarom as ''alla bastarda''-instrument behandel, dit wil sê na willekeur deur altviola of barokviool vervang.<ref name="MGG1586" /> Sy spel was eerder figuratief-solisties as akkoordies. Die Engelse ''treble viol'' het sedert die tweede derde van die 17de eeu sterk met die viool meegeding. Net enkele dekades later het dit hom as solo-instrument met eie virtuose literatuur gevestig, veral as die Franse ''dessus de viole''. Dié het weliswaar minder briljant as die eietydse viole geklink, maar het 'n sagte en buigsame toon besit. Soos by die sewesnarige basgamba het die laagste snaar veral tot versterking van die resonansie gedien.<ref name="MGG1587">MGG-S, band 9, kol. 1587.</ref><ref>Otterstedt, p. 134.</ref> Daarom is die ''dessus'' naas die viool tot in die 18de eeu waardeer en van oorspronklike literatuur voorsien, soos Telemann se ''Sonate in G majeur'' (TWV 41:G 6) of solosonates van [[Carl Philipp Emanuel Bach]].<ref>Otterstedt, p. 133.</ref> Teen 1700 het die '''pardessus de viole''' (Frans vir "nog daarbo", dit wil sê bo die ''dessus'') by die ''dessus'' gekom. Dit was 'n nog kleiner viola met vyf tot ses snare, waarvan een bykomend in die hoogte. Die klankkas is deur uitgetrekte hoeke by die middelsy by die vioolvorm aangepas. By die vyfsnarige pardessus, die ''quinton'', het die gewelfde bodems en die oorstekende boblad van die moderne viool hier en daar reeds voorgekom; die kenmerkende plat bo-rondings het egter te alle tye behoue gebly. Die verskil tussen pardessus en quinton het eerder in die literatuur vir die instrumente neerslag gevind,<ref name="MGG1587" /> aangesien laasgenoemde nie in kwart-terts- nie, maar in kwart-kwint-stemming besnaar is.<ref>Otterstedt, p. 135.</ref> Die quinton was 'n hibriede vorm tussen viola da gamba en viool. Dit het altyd 'n suiwer solo-instrument gebly wat nooit tot die ''consort'' toegetree het nie.<ref>Otterstedt, p. 136.</ref> Die pardessus was 'n Franse instrument van die 18de eeu wat ingevoer is sodat dames meestal viool- of fluitmusiek kon speel, maar het mettertyd 'n eie repertoire verwerf.<ref name="Grove" /> === Violone === [[Lêer:Violone PeterLely1649DutEng.jpg|duimnael|links|Violone of "groot basgamba" op 'n skildery van [[Peter Lely]] (ca. 1640)]] Die violone staan bekend as oorgangsinstrument na die kontrabas. Hierdie bouvorm is egter net so moeilik te klassifiseer as die viola bastarda. Die benaming ''violone'' (Italiaans, "groot viola") was sedert die 16de eeu vir verskeie gambatipes in gebruik, ook vir instrumente bo die basregister. Streng gesproke tel die violone nie by die gambaviole nie, aangesien dit weens sy grootte as 16′-instrument op die vloer staan om bespeel te word. Eienaardighede soos die vorm van die klankkas met geswaaide middelrondings laat dit ook eerder as 'n instrument van die vioolfamilie herken. Benewens die afhellende skouers gee die kwartstemming egter die deurslag dat dit tot die gambas gereken word. Albei word in die kontrabas voortgesit. Die verskil tussen basviola en violone hang met die musikale funksie van albei instrumente saam. In die basso continuo is 'n kontrabasinstrument eers omstreeks 1630 as laagste stem gedokumenteer. Toe die oorblywende viola da gamba-instrumente sedert die middel van die 16de eeu deurlopend kleiner geword het, het uit die Renaissance-basgamba 'n 12′-violone ontstaan, terwyl die ''contrabasso di viola'' tot 'n 16′-instrument ontwikkel het.<ref>Otterstedt, p. 139.</ref> == Stemming == [[Lêer:Viola da gamba Stimmung Ganassi.jpg|duimnael|class=skin-invert|Stemminge van die viola da gamba volgens Silvestro Ganassi se ''Regola Rubertina'' (1542)]] Die kenmerkende verskil tussen die viole en die vioolfamilie lê in hul snaarstemming, waarvan die leidende interval nie die kwint nie, maar die kwart is. 'n Stemming uitsluitlik in kwarte, soos dit vandag nog by die kontrabas in gebruik is, het by die instrumente van die Franse Renaissance voorgekom. Die Duitse gambas van hierdie tydperk het 'n tertsafstand ingevoeg, waarvan die ligging egter gewissel het. Hierdie snaarstemming het die Duitse musikante van die Italiaanse oorgeneem, wat die stempraktyk van die luit op die viole oorgedra het. Enersyds het die vierde van die ses snare – ook die snaaraantal is by die luit aangepas – op die afstand van 'n groot terts gestaan; andersyds het die Italianers 'n so hoog moontlike stemming verkies en die hoogste snaar daarom so sterk moontlik gespan. [[Martin Agricola]] se ''Musica instrumentalis deudsch'' (1529) het selfs aanbeveel om die hoogste snaar tot net voor breekpunt te span.<ref name="MGG1587" /> Die kwartstemming het in die daaropvolgende tyd die standaard geword, sodat ook die bykomende snare van die Franse pardessus en van die sewesnarige viole telkens op 'n kwartafstand van die naasonderste gestaan het. Die stemminge van die viola bastarda, die ''lyra viol'' en die baryton was nie vasgelê nie: hulle het hulle telkens by die toonsoort van die stuk aangepas. Die stemminge wat in historiese werke aangegee word, moet in elk geval nie as absolute voorskrif beskou word nie, maar slegs as relatiewe modelle. Hulle verwys enersyds na die hoogste snaar as verwysingstoon (wat weer van die bouwyse, van die individuele instrument en van sy besnaring afhang en daarom aansienlik kan wissel); andersyds is 'n gemeenskaplike stemtoon in die ensemblespel noodsaaklik.<ref name="MGG1587" /> Die ontwikkeling na 'n vaste kamertoon het eers by die Engelse instrumente omstreeks 1620 plaasgevind, wat saam met die viole en die destyds gebruiklike klawerinstrumente soos virginaal en spinet ingestem kon word. Daarmee het die noodsaak van transposisie vir die spelers afgeneem en het die gamba in die ensemble 'n "vaste" stemming gekry.<ref name="MGG1580" /> Die volgende tabel toon die stemminge wat in die 20ste- en 21ste-eeuse herlewing van die gamba ten minste taamlik algemeen aanvaar is. (Stemminge van die ''lyra viol'' is nie ingesluit nie.)<ref name="Grove" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Stemming van die viola da gamba ! rowspan="2" |Instrument ! colspan="7" |Snare <small>(laag na hoog)</small> ! style="width: 150px" rowspan="2" |Intervalle (laag na hoog) |- ! style="width: 50px"|7 ! style="width: 50px"|6 ! style="width: 50px"|5 ! style="width: 50px"|4 ! style="width: 50px"|3 ! style="width: 50px"|2 ! style="width: 50px"|1 |- | align="left" |'''Pardessus''' (5 snare) |style="background: #BFBFBF;" | |style="background: #BFBFBF;" | |G₃ |D₄ |A₄ |D₅ |G₅ |kwint, kwint, kwart, kwart |- | align="left" |'''Pardessus''' (6 snare) |style="background: #BFBFBF;" | |G₃ |C₄ |E₄ |A₄ |D₅ |G₅ |kwart, gr. terts, kwart, kwart, kwart |- |align="left"|'''Diskant''' |style="background: #BFBFBF;" | |D₃ |G₃ |C₄ |E₄ |A₄ |D₅ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- |align="left"|'''Alt''' |style="background: #BFBFBF;" | |C₃ |F₃ |A₃ |D₄ |G₄ |C₅ |kwart, gr. terts, kwart, kwart, kwart |- |align="left"|'''Tenor in A''' |style="background: #BFBFBF;" | |A₂ |D₃ |G₃ |B₃ |E₄ |A₄ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- |align="left"|'''Tenor in G''' |style="background: #BFBFBF;" | |G₂ |C₃ |F₃ |A₃ |D₄ |G₄ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- |align="left"|'''Bas''' |style="background: #DFDFDF;" |A₁ |D₂ |G₂ |C₃ |E₃ |A₃ |D₄ |(kwart), kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- |align="left"|'''Violone in A''' |style="background: #BFBFBF;" | |A₁ |D₂ |G₂ |B₂ |E₃ |A₃ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- | align="left" |'''Violone in G''' |style="background: #BFBFBF;" | |G₁ |C₂ |F₂ |A₂ |D₃ |G₃ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |- | align="left" |'''Violone in D''' | style="background: #BFBFBF;" | |D₁ |G₁ |C₂ |E₂ |A₂ |D₃ |kwart, kwart, gr. terts, kwart, kwart |} Alternatiewe stemminge ([[scordatura]]) is dikwels gebruik, veral in die solistiese speelstyl van die ''lyra viol'', wat ook baie tegnieke soos akkoorde en pizzicato benut het wat in die ''consort''-spel oor die algemeen nie gebruik is nie. Musiek vir die ''lyra viol'' is boonop meestal in tabulatuur geskryf.<ref name="Grove" /> Baie gambamusiek dateer van voor die aanvaarding van die gelykswewende stemming. Die beweeglikheid van die vasgeknoopte frette laat die speler toe om die temperering van die instrument te verstel, en sommige spelers en ensembles gebruik middeltoonstemminge, wat beter by Renaissance-musiek pas. Verskeie fretskemas behels frette wat ongelyk gespasieer is om in 'n beperkte aantal toonsoorte beter klinkende akkoorde voort te bring. By sommige van dié skemas word die twee stringe derm wat die fret vorm van mekaar geskei, sodat die speler 'n effens hoër of laer weergawe van 'n noot (byvoorbeeld G♯ teenoor A♭) kan gryp.<ref name="Grove" /> == Speeltegniek == === Speelhouding === [[Lêer:Ars-Nova-Viola da gamba.jpg|duimnael|Die korrekte speelhouding van die viola da gamba, hier op 'n basinstrument]] Anders as die tjello, wat sedert die eerste helfte van die 19de eeu op 'n pen gestaan het, het die viola da gamba geen hulpmiddels gehad nie. Die groter instrumente word stewig tussen die bene vasgeklem, waarby die speler egter nie die knieë gebruik nie – wat tot verkramping en chroniese pyn kan lei, soos [[Le Sieur Danoville]] dit in ''L'Art de toucher le dessus et basse de violle'' (1687) beskryf – maar die bospiere van die bobeen. Vir hierdie speelhouding moet die sitplek so hoog wees dat albei bene in die kniegewrigte reghoekig buig en die bobene waterpas lê. Die gamba word op die kuite gestut en sit daarmee hoër as die tjello; daardeur word die trillings van die onderste sye minder gedemp en ontvou die klank sterker. Boonop bevind die speler hom in 'n gunstiger stand om die snare onmiddellik bo die kam te stryk. Skuif die speler die linkervoet effens vorentoe, dan kry hy meer bewegingsvryheid vir die stok op die hoë snare, veral by 'n basgamba. Die hals word vir die spel teen die linkerskouer teruggeneig, maar nie daarteen geleun nie; die skuinste gee die stokhand meer ruimte.<ref>Otterstedt, p. 176 e.v.</ref> === Linkerhand === Die spel van die viola da gamba het tot aan die einde van die 17de eeu onder die invloed van die luitpraktyk gestaan. Die greepwyse verskil in talle opsigte van die tegniek op moderne strykinstrumente. Wesenlik vir die spel is die tone wat in hul greepposisie aangehou word – in die Engelse literatuur ''holds'', in die Franse ''tenues'' genoem – wat die speler eers weer loslaat wanneer hy die vinger vir 'n ander toon nodig het of wanneer die vingerhouding ongemaklik word. Die greeptegniek van die viole is dus oor die algemeen op 'n meerstemmig gespeelde instrument bereken. Met die gehoue grepe gaan ook ekonomiese en klanklike aspekte gepaard: enersyds leer hulle die speler om die vingers nie te ver op te lig nie, sodat hy hulle maklik weer op die toets kan plaas; andersyds verleng hulle die uitklinkfase van die snaar. Daarby kom die estetiese indruk van die gambaspel, wat volgens leerwerke soos [[Thomas Mace]] se ''Musick's Monument'' (1676) in rustige, sagte bewegings moet geskied.<ref>Otterstedt, p. 178.</ref> Soos in die luitgreeptegniek het ook die posisie van die linkerduim verander. Aangesien die gambaliteratuur, byvoorbeeld in die werk van [[Monsieur Demachy|Demachy]] en [[Marin Marais]], van die gestrekte ligging by dubbelgrepe uitgegaan het, het die duim geleidelik van sy stand teenoor die wysvinger na die middelvinger toe beweeg.<ref>Otterstedt, p. 179.</ref> Waar die strykerstegniek op moderne instrumente die los snare vermy, aangesien hulle deur die dunner botoonstruktuur minder kleurryk klink (en aangesien die vibrato, wat hom sedert die 1920's as "normale" speeltegniek gevestig het, slegs deur die gryp van die snaar werk), word hulle by die viola da gamba verkies. Tot aan die einde van die 17de eeu het spelers los snare selfs in passasies ingespan wat daarvoor veelvuldige snaarwisselings vereis. Engelse en Duitse tabulature sowel as Franse vingersetting-aanduidings het dit uitdruklik verlang. Die gegrypte tone het die speeltegniek slegs by versierings soos vibrato of trillers veronderstel, of vir eenklank-dubbelgrepe, wat óf tot versterking van die toon dien óf, by afwisselend gestrykte los en gegrypte snaar, die toonkleur laat wissel.<ref>Otterstedt, p. 180.</ref> Die posisiespel het streeksgewys ongelyk ontwikkel: in Italië het dit in die 16de, in Engeland gedurende en in Duitsland eers teen die einde van die 17de eeu ontplooi. Die hoogste genoteerde tone in die Italiaanse literatuur is f², g² en uiteindelik b² by Richardo Rogniono. [[Alfonso Ferrabosco die Jongere]] het die Engelse ''division viol'' tot by f² benut,<ref name="AO181">Otterstedt, p. 181.</ref> die volgende geslagte tot by a². Uiterste liggings het egter die uitsondering gebly. In die beginnende 18de eeu het die posisiespel, wat deur die kleiner greepwydte ook dubbelgrepe en die meerstemmige skryfwyse vergemaklik het, tegnies en klanklik die brug van die luit- na die tjellospel geslaan: tegnies deur die spel in fretlose gebiede naby die kam, klanklik deur die aanpassing by die hoë instrumente.<ref name="AO182">Otterstedt, p. 182.</ref> === Regterhand === Die stoktegniek van die viola da gamba is in die Renaissance skaars gedokumenteer; die strykrigting moes 'n ondergeskikte rol gespeel het. Slegs Ganassi se ''Lettione seconda'' het 'n analogie met die luittegniek getrek en die duimslag van die regterhand met die opstryk gelykgestel, dit wil sê met die stokbeweging van die punt na die slof. Die strykwyse van moderne instrumente is presies die teenoorgestelde: hier is die afstryk die hoofstreek. Die verskil word verklaar wanneer 'n mens in ag neem dat 'n kragtige streek, soos die vioolagtige bogreep dit oplewer, nie by die stylideaal van die tyd gepas het nie. Juis die sterk aksent naby die slof het as ongewens gegeld, en Ortiz se ''Tratado'' het vermaan om dit te vermy. Mace het voorgeskryf: {{Aanhaling|teks=Now being thus far ready for exercise attempt the striking of your Strings; but before you do that, Arm yourself with Preparative Resolutions to gain a Handsome-Sweet-Smart-Clear-Stroke; or else Play not at all: for your Viol be never so good, if you have an Unhandsom-Harsh-Rugged-Scratching-Scraping-Stroak, (as too many have) your Viol will seem Bad, and your Play Worse.<br /><br />''Afrikaanse vertaling:'' Noudat jy so ver gereed is om te oefen, probeer om jou snare te stryk; maar voordat jy dit doen, wapen jou met die vaste voorneme om 'n aangename, soet, gladde en helder streek te verkry, of speel liewer glad nie; want al is jou gamba nog so goed, sal dit sleg lyk as jy 'n onaangename, harde, rowwe, krassende en skrapende streek het (soos te veel spelers wel het), en jou spel nog slegter.|teken=Thomas Mace, ''Musick's Monument''<ref>Thomas Mace: ''Musick's Monument.'' p. 248.</ref>}} Die speler benut die hele lengte van die stok en voer dit in 'n reguit lyn reghoekig op die snare, sonder om met die punt boontoe of ondertoe af te wyk.<ref>Otterstedt, p. 183.</ref> Die verlangde streek lewer 'n lang, vol klank. Dinamiese verskille, veral die aan- en afswel wat tot en met die Barok by die klankvoortbringing behoort het, bewerkstellig die speler deur die druk op die stok aan te pas. Dit was die enigste moontlikheid om die toon te verlewendig, aangesien die vibrato slegs as versiering gebruik is.<ref>Otterstedt, p. 184.</ref> Om die stok vas te hou, omvat duim en wysvinger die stok, waarby die wysvinger met die eerste twee lede daarop lê. Die middelvinger skuif tussen stok en hare in om die behaarsel bykomend te span; boonop kan die ringvinger die middelvinger stut.<ref>Otterstedt, p. 185.</ref> Sommige skole het aanbeveel om die stok direk by die slof vas te vat, ander onderwysers soos Mace het 5 tot 8&nbsp;cm afstand voorgestaan. Die posisie beïnvloed die spel: 'n greep nader aan die slof laat die hele stok deur meer gewig by die punt swaarder op die snare lê, terwyl 'n greep verder in die stok dit "ligter" maak en die bewegings by die snaarwisseling begunstig.<ref name="AO187">Otterstedt, p. 187.</ref> 'n Ewe omstrede onderwerp was die afstand tussen kam en strykplek. Terwyl [[Christopher Simpson]] se ''The Division Viol'' (1665) vir die basgamba vyf tot agt sentimeter toegelaat het, het Danoville drie vingerbreedtes (ongeveer 5,5&nbsp;cm) as riglyn aangegee. In die geheel was die afstand veel kleiner as by hedendaagse instrumente, en die toleransie vir afwykings eweneens gering. Die rede lê in die manier waarop die viola da gamba op die strykstok reageer: stryk by die kam vereis meer stokdruk en lewer 'n harde toon, terwyl dit naby die toets dof en botoonarm klink. Die plat bou van kam en toets bring boonop die gevaar mee om by te sterk stokdruk per ongeluk verskeie snare te stryk.<ref name="AO187" /> === Meerstemmige spel === Meerstemmigheid op die viola da gamba bestaan uit arpeggiospel, wat reeds in die 17de eeu bekend was. Uit die 17de eeu bestaan weliswaar geen bronne wat die arpeggio as grondtegniek van die polifoniese gambaspel bewys nie; eers in die voorwoord tot sy ''Pièces de clavecin en concert'' (1741) het [[Jean-Philippe Rameau]] 'n ondubbelsinnige aanwysing vir die uitvoering van akkoorde gegee. Nietemin is dit waarskynlik dat die arpeggiospel voorheen veral op die ''lyra viol'' beoefen is, want meerstemmig geskrewe kadense van Simpson en [[Tobias Hume]] dui daarop dat dit nie net as versiering gedien het nie. 'n Soortgelyke speelwyse in die Franse musiek is Marais se ''en plein'' (Frans, "in die middel"), dit wil sê die gelyktydige stryk van drie snare. Omdat daarvoor 'n sterker stokdruk nodig is, word die afstand tot die kam ook vergroot om newegeluide te vermy.<ref>Otterstedt, p. 190.</ref> Analoog daaraan het uit die ''style brisé'' (Frans, "gebroke styl") van die Franse luittegniek in Engeland 'n skryfwyse ontwikkel om op twee snare drie- en vierstemmig te speel, deurdat telkens twee stemme op elk een snaar verstrengel word: die speler spring ''cross and skipping'' met die stok tussen die snare heen en weer, sodat 'n skynpolifonie uit deurbreekte melodielyne ontstaan. Die stokvoering vereis enersyds ligtheid; andersyds moet die gryphand sorg dat die tone nie te vinnig wegsterf nie.<ref>Otterstedt, p. 191.</ref> == Traktate en leerwerke == [[Lêer:Virdung Lutes PluckBow 1511.jpg|duimnael|Illustrasie uit [[Sebastian Virdung]] se traktaat ''Musica getutscht'' (1511), wat die luitfamilie toon – getokkel en gestryk. Dit is die eerste gedrukte afbeelding van 'n gamba.]] [[Lêer:Regola rubertina.jpg|duimnael|Titelblad van Ganassi se ''Regola Rubertina'']] Beskrywings en illustrasies van viole kom in talle musiektraktate uit die vroeë 16de eeu voor, onder meer dié van [[Sebastian Virdung]] (''Musica getutscht'', 1511), Hans Judenkünig (''Ain schone kunstliche Vunderwaisung'', 1523), [[Martin Agricola]] (''Musica instrumentalis deudsch'', 1528) en Hans Gerle (''Musica Teusch'', 1532). Agricola en Gerle se werke het in verskeie uitgawes verskyn.<ref name="Grove" /> Daarna het verskeie belangrike traktate gevolg wat oor die gamba handel of daaraan gewy is. Die eerste was Silvestro Ganassi se ''Regola Rubertina'' en ''Lettione seconda'' (1542/43). [[Diego Ortiz]] het die ''Tratado de Glosas'' ([[Rome]], 1553) gepubliseer, 'n belangrike musiekboek vir die gamba met sowel voorbeelde van versiering as stukke wat ''recercadas'' genoem word. In Engeland het Christopher Simpson die belangrikste traktaat geskryf, waarvan die tweede uitgawe in 1667 in parallelteks (Engels en [[Latyn]]) verskyn het. 'n Bietjie later het Thomas Mace in Engeland ''Musick's Monument'' geskryf, wat meer met die luit te doen het maar 'n belangrike afdeling oor die gamba bevat. Daarna toon die Franse traktate van Machy (1685), Rousseau (1687), Danoville (1687) en Étienne Loulié (1700) verdere ontwikkelings in die speeltegniek.<ref name="Grove" /> == Geskiedenis en repertoire == Die viola da gamba het aan die einde van die 15de eeu in [[Italië]] en [[Vlaandere]] as ensemble-instrument met vyf of ses snare verskyn. Die speeltegniek daarvan is sterk deur die luit gevorm, die musiek deur die Franko-Vlaminge en die Venesiese skool. Besondere aandag het die diminusiespel geniet, dit wil sê die verfraaiing van melodiese lyne. Die gamba het in Duitsland en Frankryk as basinstrument gewild geword en is as basso continuo-instrument ingespan. Veral in Engeland het dit onder Italiaanse invloed tot solo-instrument ontwikkel; hier het in die loop van die 17de eeu die ''division viol'' en die ''lyra viol'' ontstaan, wat hulle tot meerstemmige spel geleen het. Terwyl die kultuurlewe in Duitsland en Engeland weens die oorloë gestagneer het, het die gambamusiek in Frankryk gebloei. Toe het die gewildheid van die viola da gamba getaan, aangesien die viool en die tjello as twee nuwe instrumente hul plek ingeneem het. Tot aan die wending na die 20ste eeu was die gamba byna vergete; toe het 'n nuwe belangstelling in die instrumentefamilie ontwaak.<ref name="MGG1573" /> === 16de eeu === ==== Italië ==== Instrumente na die aard van die viola da gamba het in Italië die eerste keer teen die einde van die 15de eeu aan die howe in [[Ferrara]], Mantua en Urbino verskyn. Al drie huise het in noue politieke en kulturele betrekkinge met Spanje gestaan. 'n Brief van Bernardo Prospero, destyds kanselier van die Este in Ferrara, het in 1493 die nuwigheid in die klank van 'n Spaanse gamba-ensemble beskryf as ''più presto dolce che de multa arte'' (Italiaans, "eerder soet as kunsvaardig").<ref>Woodfield, p. 81.</ref> Akkoordiese spel het reeds op die vedel bestaan, melodiese in gemengde ensembles van blaas- en snaarinstrumente. Nuut daaraan vir 'n strykinstrument was die speelhouding tussen die bene. [[Lêer:Viol Raphael St.Cecilia1510.jpg|duimnael|regs|Vroeë Italiaanse tenorgamba, detail uit die skildery ''Die heilige Cecilia'' deur [[Raphael]] (ca. 1510)]] Die gamba-ensemble het parallel met die Nederlandse polifonie ontstaan. Albei is verbind deur die skryfwyse van 'n homogene ensembleklank met gelykwaardige partye wat na die voorbeeld van die menslike stem in registers georden is. Daarby het 'n neiging tot die basregister vroeg na vore gekom, dit wil sê tot die bou van vergrote instrumente vir lae frekwensiegebiede. Die viole-ensemble het oor twee eeue in die 12′-register gebly. Daarmee het die musikante die doel nagestreef om selfstandige instrumentale klankliggame te skep wat ook sonder die sangstem alle toonliggings kon dek.<ref name="MGG1573" /> Die eerste geskilderde getuienis van 'n viola da gamba kom op 'n skildery van Timoteo Viti (ca. 1500) voor. [[Baldassare Castiglione]] se ''Libro del Cortegiano'' (1508-1516, gepubliseer 1528) noem reeds die spel van 'n gamba-''consort'' na die stemvoeringswyse van die Nederlanders.<ref>Otterstedt, p. 19.</ref> Volledige stelle van ses of sewe instrumente na die aard van die ''chest of viols'' was reeds voorhande.<ref>Woodfield, p. 182 e.v.</ref> Die solistiese spel was egter nog nie bekend nie.<ref name="MGG1574">MGG-S, band 9, kol. 1574.</ref> Die viola da gamba het in Italië in die akademies en geleerde kringe versprei geraak. 'n Mens het dit na die vihuela eers eenvoudig ''viola'' genoem, dan weens sy frette ''viola da tasti'' of ter verduideliking van die stryktegniek ''viola de arco''. Ter onderskeiding van die klein strykinstrumente wat by die spel op die arm gehou is, is ook ''viole grande'' en ''violoni'' gebruik, wat uiteindelik tot paradokse soos ''soprano di viole grande'' gelei het – die betekenis het so ver verselfstandig geraak dat die viole 'n soortbegrip geword het.<ref>Otterstedt, p. 20.</ref> In die leksikons en musiekskole van die tyd, by Hans Gerle, Hans Judenkönig en Martin Agricola, is hulle as verwante van die luit behandel, wat in die daaropvolgende tyd ook in speeltegniek en tabulatuurnotasie neerslag sou vind.<ref>Otterstedt, p. 21.</ref> Die instrumente het met twee en 'n half oktawe oor 'n groter toonomvang as ander beskik en het deur hul aanpasbare stemming reeds chromatiese<ref name="MGG1574" /> en enharmoniese skryfwyses toegelaat wat die middeltoonstemming nie kon lewer nie. As nuwerwetse uitdrukkingsmedium wat die menslike affekte deur die klankvorming weerspieël, is die viola da gamba deur [[Nicolas Gombert]], [[Adrian Willaert]], Philippe de Monte en Luca Marenzio ingespan. In hierdie tyd het die praktyk begin om vokale werke soos madrigale en motette as instrumentale stukke om te skryf; dit het die grondslag van die ''consort''-repertoire gevorm. Die diskantinstrumente het voor 1580 nog nie groot betekenis gehad nie; bas- en tenorgambas het die besetting oorheers.<ref>Otterstedt, p. 26.</ref> Die instrumentale spel het in hierdie tyd vir die eerste keer onderwerp van bespreking en uiteindelik van die gambaskole geword, wat praktyk en estetika vasgelê het. Die tegniek het aanvanklik die posisiespel bo die frette ontwikkel, die praktyk van die ''consorts'' die diminusiespel soos dit in Diego Ortiz se ''Tratado'' (1553) beskryf word: improviserende verfraaiings van die enkele party in die konteks van die kontrapuntale stemvoering. Deur Alfonso Ferrabosco die Ouere het hierdie speeltegniek Engeland bereik.<ref>Otterstedt, p. 27.</ref> Girolamo Dalla Casa se tweedelige grondslagwerk ''Il vero modo di diminuir'' (1584) het die begrip ''bastarda'' vir die diminuerende stemme gemunt. Aan die einde van die 16de eeu het die viola bastarda tot solo-instrument ontwikkel; onder die eerste virtuose het Francesco Rognoni getel.<ref>Otterstedt, p. 28.</ref> Die akkoordspel het die Italianers hoogstens tot liedbegeleiding in die gemengde ensemble beoefen. Die viola da gamba het steeds in die skaduwee van die luit gestaan, en terwyl dit in die solospel volgens Rognoni se mening tot die "koningin van alle diminuerende instrumente" opgeklim het, het die lira da gamba en die lira da braccio die akkoordiese take oorgeneem.<ref name="AO29">Otterstedt, p. 29 e.v.</ref> ==== Duitsland ==== Die groot Duitse leerwerke van die 16de eeu, Sebastian Virdung se ''Musica getutscht'' (1511) en Agricola se ''Musica instrumentalis deudsch'' (1529), het eerder die blaasinstrumente behandel wat in groter getalle voorhande was. Die voorstelling van die strykinstrumente het gebrekkig gebly – die aantal snare, die afbeelding van kamme, die toewysing aan instrumentefamilies en die omtrekke van die klankkas was selde korrek – en het daarop berus dat die outeurs minder praktiese kennis as byvoorbeeld Ganassi kon verwerf.<ref name="MGG1575">MGG-S, band 9, kol. 1575.</ref> Gerle en Agricola se werke het eerder 'n pedagogiese as 'n artistiek-filosofiese aanspraak nagestreef, want hulle wou die strykinstrumente eers in die Duitse musieklewe invoer.<ref>Otterstedt, p. 31.</ref> Eers teen die einde van die eeu het die situasie verander: in 1571 het 'n handelaar in opdrag van die [[Fugger]]s 'n ''chest of viols'' – ses "grosse welsche geigen" van Londense vervaardiging – vir die hof in [[München]] aangekoop. Sedert 1562 het [[Orlando di Lasso]] as hofkapelmeester in München gewerk. Hy het die Italiaanse musieklewe in sy studiejare self beleef en het die viola da gamba as "fundamentele instrument" in die Münchense hofkapel geïntegreer, wat later tot besettingsvoorbeeld vir die continuo-georiënteerde ensembles geword het.<ref>Otterstedt, p. 32.</ref> Die Duitse gambas was meestal vyfsnarig en het van die Italiaanse voorbeelde in die bou verskil, wat minder onder die invloed van die luit gestaan het. Die literatuur het soos in Italië oorwegend vokale vorme soos lied- en motetsettings omvat. Anders as in die Italiaanse musiek het die besetting nooit uitdruklik gambastemme geverg nie; ook die danssuites het hulle nie in ag geneem nie. Dit was 'n gevolg van die Duitse blaastradisie.<ref name="MGG1575" /> ==== Frankryk ==== Die eerste Franse gambas, wat Philibert Jambe de Fer se ''Epitome musical'' (1556) beskryf het, was eerder met die Duitse as met die Italiaanse verwant. Aanvanklik het die vorm van die klankkas eienskappe van die vioolfamilie vertoon; daarby was hulle deurgaans in kwarte gestem, sonder die luitagtige terts in die middel. Jambe de Fer het boonop die hoë maatskaplike status van die gambaspel beklemtoon.<ref name="MGG1575" /> Die toon van die viool het hy as ''plus rude'' (Frans, "veel rouer") beskryf: dit was volgens hom 'n instrument van spelmanne, nie van die voornames nie.<ref>Otterstedt, p. 22.</ref> Anders as die Italiaanse kamermusiek van die akademiese kringe het die Franse musieklewe hom eerder op feestelike prag gerig; ''consorts'' in die tipiese sestal-besetting het by openbare geleenthede, by teateropvoerings en selfs in die ope lug opgetree. Die beeldende kuns van die 16de eeu dui daarop dat die voorkeur vir die baslae in Frankryk voortgesit is: ''basse-contre''-instrumente hoër as 'n man is gebou, groter as die violone.<ref name="MGG1575" /> Hoewel die Italiaanse sessnarige tipe reeds in die tweede helfte van die eeu ingevoer en deur Jacques Mauduit bevorder is, het die vyfsnarige instrument nog tot in die middel van die 17de eeu oorheers en was dit die voorkeur-skoolinstrument.<ref name="MGG1575" /> Die repertoire het chanson- en motetverwerkings, danse as voorvorme van die Franse suite, en fantasieë omvat.<ref>Otterstedt, p. 24.</ref> ==== Engeland ==== Terwyl die Duitse musiek die blasers 'n hoër rang toegeken het, het die Engelse sedert die laat Middeleeue 'n besondere belangstelling in snaarinstrumente ontwikkel. Omstreeks 1547 het die inventaris van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] 54 viole en luite getel.<ref name="AO34">Otterstedt, p. 34.</ref> Teen die tyd van [[Elisabeth I van Engeland|Elisabeth I]] het die ''consort''-wese tot volle bloei gekom.<ref>Dolmetsch, p. 78.</ref> Sedert die middel van die 16de eeu het talle Italianers hulle in Londen gevestig, veral voormalige Joodse bekeerlinge uit Noord-Italië wat voor die [[Spaanse Inkwisisie]] van die vasteland gevlug het. Onder hulle was die familie Bassano, wie se hoof Jeronimo uit [[Venesië]] na die koningshof gekom het; sy nageslag het as fluitspelers en violiste van 'n sesstemmige ''consort'' in die kapel opgetree. Die hoofse musieklewe het heeltemal in Italiaanse hande gelê<ref name="AO34" /> en het met 'n volgroeide nasionale tradisie vermeng geraak: die vokale werke is op Engelse tekste geskryf en die volksliedmelodieë het 'n hoë waarde gehad. Komponiste soos [[William Byrd]] en later [[Orlando Gibbons]] het madrigaalkomposisies geskryf wat in die gamba-''consort'' as instrumentale weergawes gespeel is. As gemengde vokaal-instrumentale besetting het die vier- tot vyfstemmige ''consort song'' uit die volkse ''airs'' voortgekom.<ref name="AO35">Otterstedt, p. 35.</ref> === 17de eeu === ==== Italië ==== Die viola da gamba het steeds 'n gewaardeerde solo-instrument gebly en het die akkoordspel aan die lira da gamba oorgelaat; dié sou egter nie blywend deurdring nie en het teen die einde van die 17de eeu uit die mode geraak. 'n Neiging van die Italiaanse Renaissance was die ontwikkeling van 'n moderne konsertlewe met 'n skeiding tussen uitvoerders en toehoorders. Instrumentale ensembles met solistiese viola, met viole en sinke het ontstaan, en die gamba-''consort'' het ná 1600 sy leidende betekenis in Italië verloor.<ref name="AO29" /> Hoewel baie bronne van die latere 17de eeu nog gambaspelers aantoon, is die kamermusikale spel slegs nog hier en daar in geestelike konserte of akademies beoefen.<ref name="MGG1576">MGG-S, band 9, kol. 1576.</ref> Belangriker was die ontplooiing van die vioolliteratuur. Anders as die voorkeur vir die baslae in ander musiekkulture het die Italianers hoë liggings verkies: hulle het hul belangstelling op die bostem gerig en die bas slegs as harmoniese steunfunksie benut. Die briljante klank van die barokviool het die diskantgamba vinnig verbygesteek; die basgambas het slegs as continuo-instrumente oorgebly.<ref>Otterstedt, p. 63.</ref> ==== Engeland ==== [[Lêer:Viols divis Simpson Eng1660.jpg|duimnael|upright|Plaat uit [[Christopher Simpson]] se boek ''The Division Violist'' (uitgawe 1659-1667)]] Die ''consort''-spel het onverminderde gewildheid geniet. Die Engelse musikante het hulle ook van die luit bedien, wat met die viola gelykwaardig gebly het. Leerwerke soos Thomas Robinson se ''The Schoole of Musicke'' (1603) het meestal albei instrumente behandel. Titelblaaie met besettingsaanduidings soos ''to be sung to the lute or viol'' het die vrye keuse by die uitvoering gelaat. Die ''lyra viol'' het steeds die Franse luittabulatuur gebruik. Baie spelers het sowel die viola as die luit of die teorbe beheers, wat tot 1620 as continuo-instrument oorheers het; later het 'n mens (anders as op die vasteland) die orrel gebruik.<ref name="MGG1576" /> Die musiek van die Engelse boonste klas is deur twee instellings bepaal: die hofkapel in die wêreldlike en die Chapel Royal in die geestelike gebied. Albei het nog altyd Italiaanse musiekdinastieë in diens gehad, maar ook plaaslike komponiste soos Nicholas Lanier, John Bull, Thomas Lupo, Robert Johnson, Thomas Ford, [[William Lawes]], [[John Jenkins (komponis)|John Jenkins]] en Thomas Tomkins, wat as staatsamptenare 'n bevoorregte posisie geniet het.<ref name="AO35" /> In hierdie elitêre klas het die viola da gamba as statussimbool gefunksioneer: die instrumente is met intarsia- en snywerk versier en met familiewapens beskilder, en die dermsnare is teen hoë koste uit Italië ingevoer. Gedrukte liedere en madrigale was soms aan burgerlikes opgedra, die solistiese gambaliteratuur egter net aan lede van die aristokrasie. Die ''consort''-musiek het op enkele uitsonderings na nie in druk verskyn nie, maar het tot handgeskrewe afskrifte beperk gebly. Vanaf 1600 is diminusies met 'n sterk ritmiese komponent oor 'n ostinate bas bekend, die ''divisions upon a ground''.<ref>Otterstedt, p. 36.</ref> Die ''division viol'', sy spelers en die ''divisions'' was ook in kontinentale Europa beroemd. In die lira da gamba het die Engelse geen belangstelling getoon nie; hulle het die ''lyra viol'' verkies, aangesien dit hom tot 'n veelheid van snaarstemminge geleen het. Enkele teoretici, onder hulle musikante soos Praetorius en Mersenne en wetenskaplikes soos [[René Descartes]] en [[Francis Bacon]], het hulle indringend met die opwekking van resonansies in trilbare stelsels besig gehou. Die uitvinding van die tydperk was simpatetiese snare, dit wil sê snare wat die trilling van gestrykte snare opneem en die instrumentklank versterk. Die ''lyra viol'' was die eerste speelbare instrument met resonansiesnare.<ref>Otterstedt, p. 37.</ref> Omstreeks 1625 het 'n wending in die Engelse kultuur ingetree. Rondom die kroningsjaar van [[Karel I van Engeland|Karel I]] en op 'n hoogtepunt van die Engelse musiekgeskiedenis het talle vername Engelse komponiste gesterf: Byrd, Gibbons, Cooper, Dowland, Bull en Ferrabosco. Die jong koningin [[Henriette Maria van Frankryk|Henriette Maria]] het by haar verhuising 'n gevolg van musikante na Londen gebring wat die Italiaanse invloed deur die Franse vervang het: tweedelige dansvorme, subtiele versierings en die presieuse smaak van die tyd. Die ''consort''-literatuur en die musiek van die ''lyra viol'' het die Franse luitmusiek as voorbeeld geneem.<ref>Otterstedt, p. 42.</ref> Nuwe ensemblevorme met heterogene besettings het ontstaan; Lawes se ''Harp Consorts'' is vir viool, ''division viol'', harp en teorbe gekombineer.<ref>Otterstedt, p. 43.</ref> Die burgeroorlogtyd en die daaropvolgende republikeinse tyd het die openbare kultuurlewe vernietig. Vir goed twee dekades het geen nuwe note in druk verskyn nie, die skole het geen opvolgers meer opgelei nie, en die meeste musikante is verdryf of het hulle in die privaat lewe teruggetrek.<ref>Otterstedt, p. 44.</ref> Ook ná die kroning van [[Karel II van Engeland|Karel II]] en die terugkeer na die monargie het die tradisie nie herstel nie: die gamba-''consort'' het in die privaat kringe van die landadel (''gentry'') agtergebly in plaas daarvan om na die hofkapel terug te keer. Die ''division viol'' kon hom nog 'n ruk lank naas die opkomende viool handhaaf; daarna het die Franse smaak in die styl van [[Jean-Baptiste Lully]] se ''Vingt-Quatre Violons du Roy'' die ''King's Musick'' oorheers.<ref>Otterstedt, p. 45.</ref> Enkele fantasieë van [[Henry Purcell]] het behoue gebly – waarskynlik die laaste musiek vir gamba-''consort'' voor die moderne herlewing.<ref name="Grove" /> Op die platteland het ''consorts'' tot in die 18de eeu gespeel. In 1652 het die uitgewer John Playford die leerwerk ''Musick's Recreation on the Lyra-viol'' gepubliseer, wat met elk van die drie heruitgawes net minder veeleisend geword het. Toe is die viola da gamba vergeet.<ref>Otterstedt, p. 46.</ref> ==== Frankryk ==== [[Lêer:Marin-marais.jpg|duimnael|upright|[[Marin Marais]] met die sewesnarige ''basse de viole''; beeltenis deur 'n anonieme skilder]] ''Consort''-musiek het in Frankryk die uitsondering gebly. Min komponiste – [[Claude Le Jeune]], Louis Couperin en [[Marc-Antoine Charpentier]] – het ensemblewerke geskryf, en ook dié was hoogstens vierstemmig. Die voorbeeld vir ensembles het Lully se ''Vingt-Quatre Violons du Roy'' gebly, waarvan die klank en orkesdissipline die representatiewe musiek van die [[Huis Bourbon|Bourbon]]-konings beter tot hul reg laat kom het. Die skryfwyse het van die Engelse verskil: terwyl die diskantstem vir die ''dessus de viole'' briljante solopassasies gespeel het, het die middel- en onderstemme slegs 'n begeleidende en steunende funksie uitgeoefen.<ref>Otterstedt, p. 65 e.v.</ref> Die sessnarige gamba het algemeen posgevat. Uit die ervaring met die luit het in Frankryk in kort tyd 'n solistiese speeltegniek ontstaan; beroemde soliste van die tyd was André Maugars en Nicolas Hotman. Die luit- en gambarepertoire het uit tweedelige danssettings, uit ''branles'' of pare van 'n vinnige en 'n stadige dans, uit ''airs'', vrye stukke en preludes bestaan. Die enkele dele is tot suites saamgestel, met die toonsoort as verbindende element. Die beroemdste verteenwoordiger daarvan as komponis en instrumentalis was [[Marin Marais]]. In diminusies het die Franse musiek geen belangstelling getoon nie; die verfynde speeltegniek het die aandag op die toonvorming en veral op die ornamentiek gerig.<ref name="MGG1577">MGG-S, band 9, kol. 1577.</ref> Die versierings het nie net subtieler geword nie, hulle het ook vir die eerste keer in groot getalle in die bladmusiek verskyn, deur letters en bykomende tekens afgekort of uitgeskryf. Vermoedelik het [[Monsieur de Sainte-Colombe]] die sewende snaar op kontra-A op die basviola ingevoer; sewesnarige gambas was reeds vroeër bekend<ref name="MGG1577" /> en die neiging tot die baslae is in die lae Franse stemtoon weerspieël. In 1688 het dit tussen Rousseau en Demachy tot 'n openbare twis oor die melodiese en die harmoniese spel gekom. Die oënskynlike aanleiding vir die polemiek was die stand van die linkerduim: Demachy het vir hom die ou luittegniek opgeëis om die duim teenoor die wysvinger te hou, terwyl Rousseau hom op Sainte-Colombe beroep, 'n verband met die luittegniek betwis en vir die posisie teenoor die middelvinger gepleit het. Gevolglik het 'n mens in die violemusiek speeltegnies tussen ''pièces de mélodie'' en ''pièces d'harmonie'' onderskei.<ref>Otterstedt, p. 73 e.v.</ref> ==== Duitsland en die Nederlande ==== [[Lêer:Viol VerkoljeJan Dutch 1674.jpg|duimnael|[[Jan Verkolje]]: ''Elegante paar'' (ca. 1674). Die viola da gamba stem met die tipiese bouvorm van sy tyd ooreen.]] Die Engelse invloed op die Duitse musieklewe het aangehou. Toe die keurvors Frederik V in 1613 met [[Elisabeth Stuart]] getrou het, het John Cooper hom aan die [[Heidelberg]]se hof gevestig; verdere landgenote het hom gevolg en die ''consort''-tegniek in die vorstedomme versprei. Met die musikante het ook die instrumente die land binnegekom – Engelse en Italiaanse gambas – en die vyfstemmigheid van [[Claudio Monteverdi]] se madrigale. [[Johann Hermann Schein]] se ''Banchetto musicale'' (1617) en [[Samuel Scheidt]] se ''Ludi musici'' (1621) het die Engelse klankbeeld nagevolg. Die basso continuo, uitgevoer deur luit, teorbe of [[klavesimbel]], was reeds verder ontwikkel as in ander lande. Die solistiese uitvoeringspraktyk vir die viola da gamba was tot op daardie tydstip egter oorwegend improvisasie en is skaars genoteer.<ref>Otterstedt, p. 33.</ref> Die [[Dertigjarige Oorlog]] het die musieklewe in Duitsland, [[Pole]], [[Boheme]] en die Nederlande blywend geskud. Die vorstehowe het hul musikante ontslaan en hul kapelle verklein of gesluit, en die notedruk het gestagneer. In 1648 was die tydperk van die gamba-''consort'' in Duitsland verby: die Engelse gambaspelers het geen aansien meer geniet nie en Italiaanse musikante wat die barokviool ingevoer het, het hul plek ingeneem.<ref>Otterstedt, p. 57.</ref> In [[protestantisme|protestantse]] gebiede, waar die woordbeklemtoonde musiek beoefen is, en in calvinistiese, waar die gelowiges heeltemal van kunsmusiek afgesien het, was instrumentale musiek nie in aanvraag nie.<ref name="AO58">Otterstedt, p. 58.</ref> Uit die Italiaanse triosonate vir twee viole en bas het komponiste soos Johann Philipp Krieger, Philipp Heinrich Erlebach en [[Dieterich Buxtehude]] tog 'n Duitse variant vir viool, viola da gamba en basso continuo geskep. Die spel is tot die boonste drie snare en die hoër liggings beperk; akkoordiese spel het heeltemal verdwyn.<ref name="MGG1578">MGG-S, band 9, kol. 1578.</ref> In die Noord-Duitse gebied het die Hansestede [[Lübeck]] en [[Hamburg]] 'n eie musieklewe opgebou wat die Engelse ''consort''-tradisie met die Venesiese meerkorigheid en die Italiaanse solospel verbind het.<ref name="AO58" /> Hier is teruggegryp na die reeds vroeër beoefende uitruilbaarheid van tromboon- en gambastemme, sodat die strykinstrumente weer in die feestelike kerkmusiek ingetree het. Diskant- en altviole het verdwyn; die basgamba het as continuo- en solo-instrument oorgebly. Leidende instellings was die Hamburgse ''Collegium musicum'' om Matthias Weckmann, Johann Schop, Thomas Selle en Christoph Bernhard,<ref>Otterstedt, p. 59.</ref> die aandkonserte (''Abendmusiken'') in die Mariakerk in Lübeck, oorspronklik deur Franz Tunder gestig, en die ''consort'' van Frederik Willem van Brandenburg.<ref>Otterstedt, p. 59 e.v.</ref> Die Nederlande het sedert die dood van [[Jan Pieterszoon Sweelinck]] skaars eie musiek voortgebring, maar wel baie buitelandse invloede opgeneem.<ref name="AO58" /> Die groot godsdienstige verdraagsaamheid het die vestiging van vlugtelinge uit die hele Europa bevorder. Hier het kunstenaars soos Walter Rowe, Dietrich Steffkins, Nicolas Hotman, Carolus Hacquart en uiteindelik [[Johannes Schenck]] gewerk, wat gambaspeler aan die [[Düsseldorf]]se hof geword het.<ref>Otterstedt, p. 61 e.v.</ref> Hy het 'n mengstyl met suites na Franse trant en kerksonates beoefen. Die Duitse gambaliteratuur van die 17de eeu is in die geheel moeilik te beoordeel, aangesien talle gedrukte tabulature verlore geraak het.<ref name="MGG1578" /> === 18de eeu === ==== Frankryk ==== Nadat die sewesnarige ''basse de viole'' in Frankryk finaal posgevat het, het Rousseau, Danoville en Marais met komposisies vir een tot drie instrumente 'n speeltegniese fondament daarvoor geskep. Die repertoire het op die intussen formeel gevestigde suite, op danssettings en karakterstukke berus. Marais se skryfwyse was basgerig; die spel in die diskantlaag bo die continuo, wat in Duitsland en Engeland gewild was, het slegs 'n ondergeskikte rol gespeel. 'n Kritiese uiteensetting het Hubert Le Blanc se strydskrif ''Défense de la basse de viole contre les entreprises du violon et les prétensions du violoncelle'' (1740) gebring: enersyds het dit die viola da gamba bo die opkomende viool en tjello verkies, andersyds die Franse ''pièces'' en suites as eensydig gelaak.<ref name="MGG1578" /> Vir 'n stilistiese vernuwing het [[Antoine Forqueray]] gesorg, wat impulse uit die Italiaanse musiek in die speeltegniek ingevoer het; sy komposisies benut die volle toonomvang van die basgamba en tot dusver onbekende akkoordkombinasies in alle liggings. Sy seun Jean-Baptiste, self 'n beroemde gambaspeler, het die komposisies ná sy dood gepubliseer. 'n Verdere nuwigheid van die eeu was die twee diskantgambatipes, die ''dessus'' en die ''pardessus de viole''. 'n Geskiedkundige twispunt is of hulle oorspronklik as "dame-instrumente" ontwikkel is. Albei is in die kamermusiek waardeer, aangesien hulle hulle as alternatief vir viool, hobo en die destyds nog nuwe dwarsfluit aangebied het.<ref name="MGG1579">MGG-S, band 9, kol. 1579.</ref> ==== Duitsland ==== [[Lêer:Viola da gamba Bauformen.svg|duimnael|Die bouvorm van die viola da gamba was nooit eenduidig vasgelê nie; die sterkste verandering het dit in die 17de eeu ondergaan.]] Duitsland en die res van Europa het die Franse styl oorgeneem. Die viola da gamba het sy status as solo-instrument vir privaat gebruik in die aristokrasie behou; etlike vorste het die spel beheers, onder wie Max Emanuel van Beiere, Leopold van Anhalt-Köthen en Frederik Willem van Pruise. [[Carl Friedrich Abel]], die seun van Christian Ferdinand Abel, geld as die laaste Duitse virtuoos van die eeu. Sedert die einde van die 17de eeu het die gambaspelers reisende beroepsmusikante geword, of vasaangestelde kamermusikante met diplomatieke hofampte soos Johannes Schenck en Ernst Christian Hesse, of hulle het hul werkgebied met die tjellospel aangevul. Met hierdie stap het die tradisionele kombinasie van gamba en luit tot 'n einde gekom.<ref name="MGG1579" /> Soos in Engeland het die viola 'n instrument vir liefhebbers geword en is die rol daarvan tot dié van 'n plaasvervangende instrument beperk. [[Frederik Willem II van Pruise]] het nog een keer probeer om die viola da gamba te kultiveer: saam met sy onderwyser Ludwig Christian Hesse het hy Jean-Baptiste-Antoine Forqueray om note en speeltegniese onderrig gevra. Enkele sonates van Carl Philipp Emanuel Bach vir die diskantgamba het in hierdie tyd ontstaan.<ref name="AO85">Otterstedt, p. 85.</ref> In gemengde besettings by Carl Heinrich Graun, Carl Stamitz en ander was die basgamba dikwels nog obbligaat-instrument. [[Georg Philipp Telemann]] het twaalf fantasieë vir viola da gamba solo (''Fantaisies pour la Basse de Violle'') gekomponeer, wat hy in 1735 uitgegee het, toe die instrument reeds uit die mode begin raak het. Vir die diskantgamba het Johann Daniel Hardt, Telemann, C. Ph. E. Bach en Johann Melchior Molter werke van deels baie veeleisende tegniek geskryf.<ref name="MGG1579" /> Die res van die literatuur het oorwegend uit vioolmusiek bestaan wat vir die gamba ingerig is. Parallel daarmee het die instrumentbouers hulle beywer vir tegniese wysigings wat die klank moes versterk, ook al het sommige eienskappe daarby verlore gegaan: die hals neig by hierdie gambas terug, die bodem is gewelf, en wande en binnebalke is versterk. Die nuwe tipe het egter geen kans gestaan nie en is nie in die orkes opgeneem nie.<ref name="AO85" /> Die laaste nuwe ontdekking van die tydperk was die baryton, wat saam met die viola d'amore sedert die einde van die 17de eeu as liefhebbersinstrument gespeel is. Sy klank was sag, buitengewoon genuanseerd en silwerig, die speeltegniek egter verhoudingsgewys moeilik weens die drie stelle snare waarvan een vir tokkel bedoel was. As hofmusikant op die Esterházy-slot het [[Joseph Haydn]] 126 trio's vir sy werkgewer, vors Nikolaus I, gekomponeer. Die instrument het met die vroeë Klassiek uit die mode geraak.<ref>Otterstedt, p. 87.</ref> === 19de eeu === Op enkele uitvoerders soos Franz Xaver Hammer of Joseph Fiala na was die viola da gamba in die 19de eeu wyd vergete. Nóg die musiekpraktyk nóg die vakliteratuur het hulle noemenswaardig daarmee besig gehou. Intussen het 'n mens die tjello as verwysingspunt van die gamba beskou en die nog voorhande instrumente sonder frette gespeel, die stok in bogreep gehou en hulle op 'n pen gestel.<ref name="MGG1580" /> Baie instrumente is tot tjello's "verbou" en etlike is daarby vernietig; by die meeste ander is geen oorspronklike hals meer behoue nie. Die sye is laer gesny, die bodems van diskantgambas aan die onderste ent afgeskuins om hulle in die viola da braccio-houding te kan speel; uit die boblad en die bodem van basgambas is kleiner instrumente uitgesaag; die binnekante van die boblaaie is uitgeslyp of gevoer en die binnebalke deur sterkers vervang. Boonop is sommige instrumente met metaalsnare bespan, sodat boblad en bodem onder die druk ingegee het. Eers omstreeks 1880 het die belangstelling in die viola da gamba opnuut ontwaak om dit by die destydse musiek in te sluit, hoewel dit eerder uit museale neiging geskied het.<ref name="MGG1580" /> By die première van Julius Rietz se opera ''Georg Neumark und die Gambe'' (1885) in Weimar het 'n viola da gamba op die verhoog verskyn waarvoor Rietz historiserende musiek gekomponeer het. Die planne om die instrument weer in die orkes en die konsertwese te integreer, het egter misluk.<ref>Otterstedt, p. 90 e.v.</ref> === Vanaf die 20ste eeu === Die Engelse instrumentbouer en musieknavorser [[Arnold Dolmetsch]], wat as pionier van die historiese uitvoeringspraktyk geld, het omstreeks die eeuwending nuwe aksente gestel.<ref>Otterstedt, p. 92.</ref> Ná bronnestudie en praktiese proewe het hy 'n sesstemmige ''consort'' uit die lede van sy familie gestig en in openbare konserte die gambaspel in histories korrekte speeltegniek en -estetika gedemonstreer. Die byeenkomste was gewild en het die aandag van die Engelse musiekwêreld gewek.<ref>Otterstedt, p. 93.</ref> Die eerste Duitse pogings in leerwerke van Paul Grümmer (1928) en Christian Döbereiner (1936) het hulle daarenteen tot die solistiese basgamba beperk: hulle het die historiese speeltegniek wel erken, maar dit vir verouderd gehou. Eers Joseph Bacher (1932) en August Wenzinger (1935) het hulle in die loop van die Jugendmusikbewegung tot die historiese oorspronklikes gewend. Noukeurige instrumentaalpedagogiese uiteensettings het eers Jean-Louis Charbonnier se ''Jouer et apprendre la viole de gambe'' (1976) vir die Franse sologamba en ''Play the Viol'' (1989) van [[Alison Crum]] en Sonia Jackson vir die ''consort''-spel gelewer.<ref>MGG-S, band 9, kol. 1592 e.v.</ref> In die 20ste en vroeë 21ste eeu het die gamba toenemende belangstelling begin trek, veral onder amateurspelers en liefhebbers van ou musiek, en in konservatoriums en musiekskole. Dit kan toegeskryf word aan die groter beskikbaarheid van redelik geprysde instrumente en aan die groter toeganklikheid van uitgawes van ou musiek en van historiese traktate. Die gamba word ook as 'n geskikte instrument vir volwasse leerlinge beskou; [[Percy Scholes]] het geskryf dat die gambarepertoire aan 'n tydperk behoort "wat musikaliteit meer dikwels as virtuositeit geverg het". Daar is nou baie verenigings vir mense met 'n belangstelling in die gamba. Die eerste was die Viola da Gamba Society, wat in 1948 in die Verenigde Koninkryk deur Nathalie en Cécile Dolmetsch gestig is;<ref>{{Cite news |date=18 September 1997 |title=Obituary: Cecile Dolmetsch |author=Margaret Campbell |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/obituary-cecile-dolmetsch-1239923.html |access-date=14 Augustus 2026 |newspaper=[[The Independent]]}}</ref> die Viola da Gamba Society of America het in 1962 gevolg.<ref>[http://vdgsa.org Viola da Gamba Society of America]</ref> Nuwe musiek vir die viola da gamba het in die 20ste eeu slegs baie verspreid ontstaan, byvoorbeeld Pierre Bartholomée se ''Tombeau de Marin Marais'' vir viool, twee gambas en klarinet of Dieter Krickeberg se kwarttonige ''Fantasia für 4 Gamben'', wat by die chromatiese eksperimente van die 16de eeu aanknoop.<ref name="MGG1580" /> Daarnaas het komponiste uit die jazz, die avant-garde en die populêre musiek soos [[George Benjamin]], [[Michael Nyman]], [[Elvis Costello]], [[Tan Dun]], Alexander Goehr, [[Gavin Bryars]] en [[Moondog]] gambamusiek vir enkele opnameprojekte geskryf. Die Engelse ensemble Fretwork was in hierdie opsig die aktiefste en het by talle van hierdie komponiste werke bestel.<ref name="Grove" /> Die rolprent ''[[Tous les matins du monde]]'' (1991) van [[Alain Corneau]], gebaseer op die lewens van Sainte-Colombe en Marais, het die musiek van die 17de eeu by 'n nuwe gehoor bekend gestel; die gewilde klankbaan bevat uitvoerings deur [[Jordi Savall]], een van die bekendste hedendaagse gambaspelers. Onder die vernaamste moderne spelers tel verder [[Wieland Kuijken]], [[Paolo Pandolfo]], [[Hille Perl]], [[Vittorio Ghielmi]] en [[Susanne Heinrich]]; bekende ensembles is onder meer Fretwork, die Rose Consort of Viols, Les Voix Humaines, Phantasm en die Hamburger Ratsmusik.<ref name="Grove" /> == Verwarring met soortgelyke name == Die viola da gamba word soms met die [[altviool]] verwar, die altlid van die moderne vioolfamilie. In die 15de eeu was die Italiaanse woord ''viola'' 'n algemene term vir enige strykinstrument, en die woord het in Italië bestaan voordat die vihuela of eerste gamba uit Spanje gebring is. In Italië is ''viola'' eers op 'n ''braccio''-voorloper van die moderne viool toegepas, soos Tinctoris dit beskryf (''De inventione et usu musice'', ca. 1481-83), en later ook op die eerste Italiaanse gambas.<ref name="Grove" /> Sommige ander instrumente het "viola" in hul naam, maar behoort nie tot die viola da gamba-familie nie; hieronder tel die viola d'amore en die viola pomposa. Hoewel die baryton nie "viola" in sy naam het nie, word dit soms by die gambafamilie ingesluit: organologies is dit nou met die viola da gamba verwant, maar as 'n mens die familie as die groep instrumente van verskillende groottes beskou wat saam in ''consorts'' speel, sou die baryton nie daarby tel nie.<ref name="Grove" /> Op die [[orrel|pyporrel]] kom ''viol da gamba'' en ''gamba'' as registername van die snaarfamilie voor; hierdie registers word deur orrelpype voortgebring wat so gebou is dat hulle die klank van die viola da gamba naboots.<ref name="Grove" /> == Sien ook == * [[Viool]] * [[Altviool]] * [[Tjello]] * [[Kontrabas]] * [[Basso continuo]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Literatuur == * Nathalie Dolmetsch: ''The viola da gamba. Its origin and history, its technique and musical resources.'' Hinrichsen Edition, New York/Londen/Frankfurt am Main/Zürich 1962. ''(In die verwysings: "Dolmetsch".)'' * Alfred Einstein: ''Zur deutschen Literatur für Viola da Gamba im 16. und 17. Jahrhundert.'' Breitkopf & Härtel, Leipzig 1905; herdruk 1972, ISBN 3-500-24050-X. * Nikolaus Harders: ''Die Viola da gamba und Besonderheiten ihrer Bauweise.'' Verlag Das Musikinstrument, Frankfurt am Main 1977, ISBN 3-920112-58-X. ''(In die verwysings: "Harders".)'' * Bettina Hoffmann: ''The Viola da Gamba.'' Routledge, Londen/New York 2018, ISBN 978-1-138-24023-0. * Annette Otterstedt: ''Die Gambe. Kulturgeschichte und praktischer Ratgeber.'' Bärenreiter, Kassel 1994, ISBN 3-7618-1152-7. ''(In die verwysings: "Otterstedt".)'' * Annette Otterstedt: ''Viola da gamba.'' In: ''Die Musik in Geschichte und Gegenwart.'' 2de uitgawe, Supplementband (S9), kol. 1572-1597. ''(In die verwysings: "MGG-S".)'' * [[Michael Praetorius]]: ''De Organographia.'' Wolfenbüttel 1619; herdruk Kassel 1929. ''(In die verwysings: "Praetorius".)'' * Ian Woodfield: ''The Early History of the Viol.'' Cambridge University Press, Cambridge 1984, ISBN 0-521-24292-4. ''(In die verwysings: "Woodfield".)'' * Ian Woodfield, Lucy Robinson: ''Viol.'' In: Laurence Libin (red.): ''The Grove Dictionary of Musical Instruments.'' Band 5, Oxford University Press, Oxford/New York 2014, pp. 193-207. == Eksterne skakels == {{Commonscat|Viols|Viola da gambas}} * [http://vdgsa.org/ Viola da Gamba Society of America] * [http://www.vdgs.org.uk/ Viola da Gamba Society of Great Britain] * [http://www.tielke-hamburg.de/ Webwerf oor Joachim Tielke, die Hamburgse gambabouer] {{Normdata|TYP=s|GND=4127766-1|LCCN=sh85143457}} [[Kategorie:Snaarinstrumente]] apsw4g4a8wz8xndzpcowtizb4h9w30o 0 468967 2966830 2026-09-12T18:33:47Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[ǂKhomani]] na [[ǀXam en ǂKhomani-hartland]] geskuif: Amptelike naam 2966830 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[ǀXam en ǂKhomani-hartland]] m69bsx1guzmwq2mvvu1b3eii5joy7ib 1 468968 2966831 2026-09-12T18:35:01Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2966831 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468969 2966844 2026-09-12T19:54:23Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met 'Hierdie is 'n lys van noemenswaardige kontemporêre klassieke violiste. Vir die name van noemenswaardige violiste uit alle tydperke van die klassieke musiek, sien [[Lys van klassieke violiste]]. == Klassieke violiste == {{Kompakte inhoudsopgawe|custom1=Barokvioliste|refs=yes}} {{Div col|colwidth=20em}} ===A=== * [[Irene Abrigo]] (gebore 1988) * [[Salvatore Accardo]] (gebore 1941)<ref>{{cite web|work=AllMusic|url=https://www.allmusic.com/artist/salvatore-accardo-m...' 2966844 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n lys van noemenswaardige kontemporêre klassieke violiste. Vir die name van noemenswaardige violiste uit alle tydperke van die klassieke musiek, sien [[Lys van klassieke violiste]]. == Klassieke violiste == {{Kompakte inhoudsopgawe|custom1=Barokvioliste|refs=yes}} {{Div col|colwidth=20em}} ===A=== * [[Irene Abrigo]] (gebore 1988) * [[Salvatore Accardo]] (gebore 1941)<ref>{{cite web|work=AllMusic|url=https://www.allmusic.com/artist/salvatore-accardo-mn0000756671#biography|last=Schrott|first=Allen|title=Salvatore Accardo|access-date=28 Februarie 2024|language=en}}</ref> * [[Diana Adamyan]] (gebore 2000) * [[Ayke Agus]] (gebore 1949) * [[Ruben Aharonyan]] (gebore 1947) * [[Sanford Allen]] (gebore 1939) * [[Levon Ambartsumian]] (gebore 1955) * [[Pierre Amoyal]] (gebore 1949) * [[Adrian Anantawan]] (gebore 1983) * [[Armen Anassian]] * [[Božena Angelova]] (gebore 1981) * [[Adele Anthony]] (gebore 1970) * [[Gilles Apap]] (gebore 1963) * [[Irvine Arditti]] (gebore 1953) * [[Cecylia Arzewski]] (gebore 1948) * [[Shmuel Ashkenasi]] (gebore 1941) * [[Christina Åstrand]] (gebore 1969) * [[Kinga Augustyn]] * [[Daniel Austrich]] (gebore 1984) ===B=== * [[Alena Baeva]] (gebore 1985) * [[Jenny Oaks Baker]] (gebore 1975) * [[Kristine Balanas]] (gebore 1990) * [[Volodja Balžalorsky]] (gebore 1956) * [[Kristóf Baráti]] (gebore 1979) * [[William Barbini]] (gebore 1947) * [[Lisa Batiashvili]] (gebore 1979) * [[Elise Båtnes]] (gebore 1971) * [[Martin Beaver]] (gebore 1967) * [[Tanja Becker-Bender]] (gebore 1978) * [[Corina Belcea]] (gebore 1975) * [[Boris Belkin]] (gebore 1948) * [[Joshua Bell]] (gebore 1967) * [[Noah Bendix-Balgley]] (gebore 1984) * [[Nicola Benedetti]] (gebore 1987) * [[Dmitri Berlinsky]] (gebore 1968) * [[Pawel Berman]] (gebore 1970) * [[Andrew Bernardi]] (gebore 1965) * [[Oleg Bezuglov]] (gebore 1984) * [[Mikhail Bezverkhny]] (gebore 1947) * [[Ida Bieler]] (gebore 1950) * [[Lea Birringer]] (gebore 1986) * [[Marat Bisengaliev]] (gebore 1962) * [[Sedra Bistodeau]] (gebore 1994) * [[Kolja Blacher]] (gebore 1963) * [[Dejan Bogdanović]] * [[Nikita Boriso-Glebsky]] (gebore 1985) * [[Benjamin Bowman]] (gebore 1979) * [[Christina Brabetz]] (gebore 1993) * [[Guy Braunstein]] (gebore 1971) * [[Linda Brava]] (gebore 1970) * [[Vadim Brodski]] (gebore 1950) * [[Zakhar Bron]] (gebore 1947) * [[Bui Cong Duy]] (gebore 1981) * [[Oliver Butterworth]] ===C=== * [[Caroline Campbell]] (gebore 1979) * [[Robert Canetti]] (gebore 1948) * [[Stuart Canin]] (gebore 1926) * [[Marie Cantagrill]] (gebore 1979) * [[Renaud Capuçon]] (gebore 1976) * [[Andrés Cárdenes]] (gebore 1957) * [[Giuliano Carmignola]] (gebore 1951) * [[Jonathan Carney]] (gebore 1963) * [[Zachary Carrettin]] (gebore 1972) * [[Charles Castleman]] (gebore 1941) * [[David Cerone]] (gebore 1941) * [[Corey Cerovsek]] (gebore 1972) * [[David Chan]] (gebore 1973) * [[Lynn Chang]] (gebore 1953) * [[Sarah Chang]] (gebore 1980) * [[Olivier Charlier]] (gebore 1961) * [[Stephanie Chase]] (gebore 1957) * [[Anastasia Chebotareva]] (gebore 1972) * [[TwoSet Violin|Eddy Chen]] (gebore 1993) * [[Jiafeng Chen]] (gebore 1987) * [[Ray Chen]] (gebore 1989) * [[Robert Chen]] (gebore 1969) * [[Stella Chen]] (gebore 1992) * [[Stephanie Childress]] (gebore 1999) * [[Jennifer Choi]] (gebore 1974) * [[Nikki Chooi]] (gebore 1989) * [[Timothy Chooi]] (gebore 1993) * [[Chloe Chua]] (gebore 2007) * [[Ana Chumachenco]] (gebore 1945) * [[Kyung-Wha Chung]] (gebore 1948) * [[Fanny Clamagirand]] (gebore 1984) * [[Jonathan Crow]] (gebore 1977) * [[Jeremy Cushman]] (gebore 1990) ===D=== * [[Alexandre Da Costa]] * [[John Dalley]] (gebore 1935) * [[Carlos Damas]] (gebore 1973) * [[Robert Davidovici]] (gebore 1946) * [[Beverley Davison]] * [[Brett Deubner]] (gebore 1968) * [[Lindsay Deutsch]] (gebore 1984) * [[Alma Deutscher]] (gebore 2005) * [[Glenn Dicterow]] (gebore 1948) * [[Philippe Djokic]] (gebore 1950) * [[Sergei Dogadin]] (gebore 1988) * [[Angèle Dubeau]] (gebore 1962) * [[María Dueñas]] (gebore 2002) * [[Augustin Dumay]] (gebore 1949) * [[Aaron Dworkin]] (gebore 1970) ===E=== * [[Veronika Eberle]] (gebore 1988) * [[James Ehnes]] (gebore 1976) * [[Hawijch Elders]] (gebore 1998) * [[Joshua Epstein]] (gebore 1940) * [[Vesko Eschkenazy]] (gebore 1970) * [[Ralph Evans]] (gebore 1953) ===F=== * [[Ralph Farris]] (gebore 1970) * [[Isabelle Faust]] (gebore 1972) * [[Maxim Fedotov]] (gebore 1961) * [[Liza Ferschtman]] (gebore 1979) * [[Julia Fischer]] (gebore 1983) * [[Annar Follesø]] (gebore 1972) * [[Patrice Fontanarosa]] (gebore 1942) * [[Cyrus Forough]] (gebore 1972) * [[Fayiz Muhammed]] (gebore 1997) * [[Vilde Frang]] (gebore 1986) * [[Pamela Frank]] (gebore 1967) * [[Jennifer Frautschi]] (gebore 1973) * [[Miriam Fried]] (gebore 1946) * [[Rodney Friend]] (gebore 1939) * [[David Frühwirth]] (gebore 1974) ===G=== * [[Taras Gabora]] (gebore 1932) * [[Alexis Galpérine]] (gebore 1955) * [[Xiang Gao]] * [[Ilian Gârnet]] (gebore 1983) * [[David Garrett]] (gebore 1980) * [[Saschko Gawriloff]] (gebore 1929) * [[Joseph Genualdi]] (gebore 1954) * [[Alexander Gilman]] (gebore 1982) * [[Jack Glatzer]] (gebore 1939) * [[Vadim Gluzman]] (gebore 1973) * [[Ioana Cristina Goicea]] (gebore 1992) * [[Malcolm Goldstein]] (gebore 1936) * [[Gottfried von der Goltz]] (gebore 1964) * [[Karen Gomyo]] (gebore 1982) * [[Randall Goosby]] (gebore 1996) * [[Midori Gotō]] (gebore 1971) * [[Ryu Goto]] (gebore 1988) * [[Clio Gould]] (gebore 1968) * [[Philippe Graffin]] (gebore 1964) * [[Endre Granat]] (gebore 1937) * [[Salvatore Greco]] (gebore 1964) * [[David Grimal]] (gebore 1973) * [[Tatiana Grindenko]] (gebore 1946) * [[Ilya Gringolts]] (gebore 1982) * [[Ilya Grubert]] (gebore 1954) * [[Igor Gruppman]] (gebore 1956) * [[Roberta Guaspari]] (gebore 1947) * [[Vijay Gupta]] (gebore 1987) ===H=== * [[Augustin Hadelich]] (gebore 1984) * [[William Hagen]] * [[Viviane Hagner]] (gebore 1977) * [[Hilary Hahn]] (gebore 1979) * [[Kelly Hall-Tompkins]] * [[Ben Hancox]] * [[Chloë Hanslip]] (gebore 1987) * [[Edward W. Hardy]] (gebore 1992) * [[Maurice Hasson]] (gebore 1934) * [[Joji Hattori]] (gebore 1969) * [[Moné Hattori]] (gebore 1999) * [[Andrew Haveron]] (gebore 1975) * [[Ziyu He]] (gebore 1999) * [[Daniel Heifetz]] (gebore 1948) * [[Eldbjørg Hemsing]] (gebore 1990) * [[Ragnhild Hemsing]] (gebore 1988) * [[Peter Herresthal]] (gebore 1970) * [[Feargus Hetherington]] (gebore 1979) * [[Ulf Hoelscher]] (gebore 1942) * [[Philippe Honoré]] (gebore 1967) * [[Daniel Hope]] (gebore 1974) * [[Bella Hristova]] (gebore 1985) * [[Hu Kun]] (gebore 1963) * [[Hu Nai-yuan]] (gebore 1961) * [[Frank Huang]] (gebore 1978) * [[Sirena Huang]] (gebore 1994) * [[Václav Hudeček]] (gebore 1952) * [[Fenella Humphreys]] ===I=== * [[Alina Ibragimova]] (gebore 1985) * [[Aleksey Igudesman]] (gebore 1973) * [[Petteri Iivonen]] (gebore 1987) * [[Judith Ingolfsson]] (gebore 1973) * [[Solomiya Ivakhiv]] (gebore 1980) * [[Ray Iwazumi]] (gebore 1976) * [[Benjamin Izmajlov]] (gebore 1974) ===J=== * [[Stefan Jackiw]] (gebore 1985) * [[Ignace Jang]] (gebore 1969) * [[Tianwa Jang]] (gebore 1987) * [[Janine Jansen]] (gebore 1978) * [[Nana Jashvili]] * [[Dylana Jenson]] (gebore 1961) * [[Leila Josefowicz]] (gebore 1977) * [[Chantal Juillet]] (gebore 1960) ===K=== * [[Ilya Kaler]] (gebore 1963) * [[Kam Ning]] (gebore 1975) * [[Mayuko Kamio]] (gebore 1986) * [[Koh Gabriel Kameda]] (gebore 1975) * [[Clara-Jumi Kang]] (gebore 1987) * [[Dong-Suk Kang]] (gebore 1954) * [[Judy Kang]] (gebore 1979) * [[Juliette Kang]] (gebore 1975) * [[Paul Kantor]] (gebore 1955) * [[Jean-Jacques Kantorow]] (gebore 1945) * [[Lewis Kaplan]] (gebore 1933) * [[Mark Kaplan]] (gebore 1953) * [[Dalibor Karvay]] (gebore 1985) * [[Daishin Kashimoto]] (gebore 1979) * [[Ani Kavafian]] (gebore 1948) * [[Ida Kavafian]] (gebore 1952) * [[Leonidas Kavakos]] (gebore 1967) * [[Tamaki Kawakubo]] (gebore 1979) * [[Yōsuke Kawasaki]] (gebore 1977) * [[Gaik Kazazian]] (gebore 1982) * [[Barnabás Kelemen]] (gebore 1978) * [[András Keller]] (gebore 1960) * [[Nigel Kennedy]] (gebore 1956) * [[Alexander Kerr]] (gebore 1970) * [[Isabelle van Keulen]] (gebore 1966) * [[Sergey Khachatryan]] (gebore 1985) * [[Nadir Khashimov]] (gebore 1990) * [[Anastasia Khitruk]] (gebore 1974) * [[Olga Kholodnaya]] (gebore 1987) * [[Benny Kim]] (gebore 1962) * [[Bomsori Kim]] (gebore 1989) * [[Kim Chee-yun]] (gebore 1970) * [[Chin Kim]] (gebore 1957) * [[David Kim]] (gebore 1963) * [[Dennis Kim]] (gebore 1975) * [[Fabiola Kim]] (gebore 1991) * [[Kim Kyung-Jun]] (gebore 1987) * [[Roman Kim]] (gebore 1991) * [[Soovin Kim]] (gebore 1976) * [[Mari Kimura]] (gebore 1962) * [[Mayu Kishima]] (gebore 1986) * [[Nicolas Koeckert]] (gebore 1979) * [[Rudolf Koelman]] (gebore 1959) * [[Pavel Kogan]] (gebore 1952) * [[Jennifer Koh]] (gebore 1976) * [[Katalin Kokas]] (gebore 1978) * [[Rachel Kolly]] (gebore 1981) * [[Christoph Koncz]] (gebore 1987) * [[Patricia Kopatchinskaja]] (gebore 1977) * [[Mikhail Kopelman]] (gebore 1947) * [[Laurent Korcia]] (gebore 1964) * [[Henning Kraggerud]] (gebore 1973) * [[Anna Katharina Kränzlein]] (gebore 1980) * [[Julia Krasko]] (gebore 1971) * [[Gidon Kremer]] (gebore 1948) * [[Emmanuel Krivine]] (gebore 1947) * [[Sergei Krylov]] (gebore 1970) * [[Oleh Krysa]] (gebore 1942) * [[Erzhan Kulibaev]] (gebore 1986) * [[Konstanty Andrzej Kulka]] (gebore 1947) * [[Boris Kuschnir]] (gebore 1948) * [[Yevgeny Kutik]] (gebore 1985) * [[Pekka Kuusisto]] (gebore 1976) ===L=== * [[Roby Lakatos]] (gebore 1965) * [[Vladimir Landsman]] (gebore 1941) * [[Théotime Langlois de Swarte]] (gebore 1995) * [[Jaime Laredo]] (gebore 1941) * [[Tessa Lark]] (gebore 1989) * [[Kevin Lawrence]] (gebore 1957) * [[Anna Lee (violis)|Anna Lee]] (gebore 1995) * [[Christel Lee]] (gebore 1990) * [[Shannon Lee (violis)|Shannon Lee]] (gebore 1992) * [[Jozsef Lendvay]] (gebore 1974) * [[Kerson Leong]] (gebore 1997) * [[Luz Leskowitz]] (gebore 1943) * [[Gabrielle Lester]] (gebore 1961) * [[Christian Li]] (gebore 2007) * [[Li Chuan Yun]] (gebore 1980) * [[Jack Liebeck]] (gebore 1980) * [[Lim Ji-young]] (gebore 1995) * [[Cho-liang Lin]] (gebore 1960) * [[Joseph Lin]] (gebore 1978) * [[Richard Lin]] (gebore 1991) * [[Jessica Linnebach]] (gebore 1983) * [[Robert Lipsett]] (gebore 1947) * [[Tasmin Little]] (gebore 1965) * [[Yang Liu]] (gebore 1976) * [[Daniel Lozakovich]] (gebore 2001) * [[Lü Siqing]] (gebore 1969) * [[Barbara Luisi]] * [[Cora Venus Lunny]] (gebore 1981) ===M=== * [[Cristian Măcelaru]] (gebore 1980) * [[Nikolay Madoyan]] (gebore 1973) * [[Manoj George]] (gebore 1971) * [[Igor Malinovsky]] (gebore 1977) * [[Sergey Malov]] (gebore 1983) * [[Antonello Manacorda]] (gebore 1970) * [[Catherine Manoukian]] (gebore 1981) * [[Catya Maré]] (violis, liedjieskrywer en musiekvervaardiger) * [[Yannos Margaziotis]] (gebore 1967) * [[Albert Markov]] (gebore 1933) * [[Alexander Markov]] (gebore 1963) * [[Edvin Marton]] (gebore 1974) * [[Anthony Marwood]] (gebore 1965) * [[Gwendolyn Masin]] (gebore 1977) * [[Bohuslav Matoušek]] (gebore 1949) * [[Robert McDuffie]] (gebore 1958) * [[Anne Akiko Meyers]] (gebore 1970) * [[Franco Mezzena]] (gebore 1953) * [[Lucia Micarelli]] (gebore 1983) * [[Peter Michalica]] (gebore 1945) * [[Vanya Milanova]] (gebore 1954) * [[Stefan Milenković]] (gebore 1977) * [[Shlomo Mintz]] (gebore 1957) * [[Madeleine Mitchell]] * [[Jessie Montgomery]] (gebore 1981) * [[Leticia Moreno]] (gebore 1985) * [[Amy Schwartz Moretti]] (gebore 1975) * [[Gil Morgenstern]] * [[Bijan Mortazavi]] (gebore 1957) * [[Viktoria Mullova]] (gebore 1959) * [[Tai Murray]] (gebore 1982) * [[Andres Mustonen]] (gebore 1953) * [[Anne-Sophie Mutter]] (gebore 1963) ===N=== * [[Stephen Nachmanovitch]] (gebore 1950) * [[Soon Hee Newbold]] (gebore 1974) * [[Florin Niculescu]] (gebore 1967) * [[Gordan Nikolitch]] (gebore 1968) * [[Ning Feng]] (gebore 1982) * [[Ayano Ninomiya]] (gebore 1979) * [[Takako Nishizaki]] (gebore 1944) * [[Bartłomiej Nizioł]] (gebore 1974) * [[Domenico Nordio]] (gebore 1971) ===O=== * [[Sarah Oates]] (gebore 1976) * [[Elmar Oliveira]] (gebore 1950) * [[Peter Oundjian]] (gebore 1955) ===P=== * [[Ji-hae Park]] (gebore 1985) * [[Mi-Young Park]] (gebore 1948) * [[Régis Pasquier]] (gebore 1945) * [[Mariusz Patyra]] (gebore 1977) * [[Adela Peña]] * [[Itzhak Perlman]] (gebore 1945) * [[Mark Peskanov]] (gebore 1958) * [[Ioana Petcu-Colan]] (gebore 1978) * [[Anastasiya Petryshak]] (gebore 1994) * [[Igor Pikayzen]] (gebore 1987) * [[Jennifer Pike]] (gebore 1989) * [[Rachel Barton Pine]] (gebore 1974) * [[Elizabeth Pitcairn]] (gebore 1973) * [[Ivan Pochekin]] (gebore 1987) * [[Alina Pogostkina]] (gebore 1983) * [[Kermit Poling]] (gebore 1960) * [[Christoph Poppen]] (gebore 1956) * [[Gérard Poulet]] (gebore 1938) * [[Blake Pouliot]] (gebore 1994) * [[William Preucil]] (gebore 1958) * [[Rachel Lee Priday]] (gebore 1988) * [[Liviu Prunaru]] (gebore 1969) * [[Edward Pulgar]] (gebore 1974) ===Q=== * [[Philippe Quint]] (gebore 1974) ===R=== * [[Julian Rachlin]] (gebore 1974) * [[Nemanja Radulović]] (gebore 1985) * [[Itzhak Rashkovsky]] (gebore 1955) * [[Henry Raudales]] * [[Kenneth Renshaw]] (gebore 1993) * [[Vadim Repin]] (gebore 1971) * [[Yury Revich]] (gebore 1991) * [[Gerardo Ribeiro]] (gebore 1950) * [[Nicolaus Richter de Vroe]] (gebore 1955) * [[André Rieu]] (gebore 1949) * [[Guido Rimonda]] (gebore 1969) * [[Shahrdad Rohani]] (gebore 1954) * [[Svetlin Roussev]] * [[Mary Rowell]] * [[Yaakov Rubinstein]] (gebore 1968) * [[Desirée Ruhstrat]] ===S=== * [[Jorge Saade]] (gebore 1964) * [[Kaija Saarikettu]] (gebore 1957) * [[Nikolai Sachenko]] (gebore 1977) * [[Dilshad Said]] (gebore 1958) * [[Lara St. John]] (gebore 1971) * [[Scott St. John]] (gebore 1969) * [[Julia Sakharova]] (gebore 1979) * [[Nadja Salerno-Sonnenberg]] (gebore 1961) * [[Stephanie Sant'Ambrogio]] (gebore 1960) * [[Guido Sant'Anna]] (gebore 2005) * [[Shunske Sato]] (gebore 1984) * [[Giora Schmidt]] (gebore 1983) * [[Rainer Schmidt]] (gebore 1964) * [[Eduard Schmieder]] (gebore 1948) * [[Ani Schnarch]] (gebore 1957) * [[Lynnette Seah]] (gebore 1957) * [[Ilja Sekler]] (gebore 1971) * [[Aleksey Semenenko]] (gebore 1988) * [[Asuka Sezaki]] (gebore 1977) * [[Gil Shaham]] (gebore 1971) * [[Hagai Shaham]] (gebore 1966) * [[Lisa Shihoten]] (gebore 1976) * [[Hyun Su Shin]] (gebore 1987) * [[Sayaka Shoji]] (gebore 1983) * [[Charlie Siem]] (gebore 1986) * [[Tracy Silverman]] (gebore 1960) * [[Siow Lee Chin]] (gebore 1966) * [[Alexander Sitkovetsky]] (gebore 1983) * [[Dmitry Sitkovetsky]] (gebore 1954) * [[Baiba Skride]] (gebore 1981) * [[Alicja Smietana]] (gebore 1983) * [[Valeriy Sokolov]] (gebore 1986) * [[Sue Son]] (gebore 1985) * [[Josef Špaček]] (gebore 1986) * [[Vladimir Spivakov]] (gebore 1944) * [[Daniel Stabrawa]] (gebore 1955) * [[Judith Stapf]] (gebore 1997) * [[Steven Staryk]] (gebore 1932) * [[Anton Steck]] (gebore 1965) * [[Vesna Stefanovich-Gruppman]] * [[Arabella Steinbacher]] (gebore 1981) * [[Arnold Steinhardt]] (gebore 1937) * [[Curtis Stewart]] * [[John Storgårds]] (gebore 1963) * [[Axel Strauss]] (gebore 1974) * [[Marius Stravinsky]] (gebore 1979) * [[Paula Šūmane]] (gebore 1989) * [[Janet Sung]] * [[Gernot Süßmuth]] (gebore 1963) * [[Akiko Suwanai]] (gebore 1972) * [[Airi Suzuki]] (gebore 1989) * [[Martynas Švėgžda von Bekker]] (gebore 1967) * [[Evgeny Sviridov]] (gebore 1989) * [[Vilmos Szabadi]] (gebore 1959) * [[Antal Szalai]] (gebore 1981) * [[Géza Szilvay]] (gebore 1943) * [[Réka Szilvay]] (gebore 1972) * [[Agata Szymczewska]] (gebore 1985) ===T=== * [[Kyoko Takezawa]] (gebore 1966) * [[Ilkka Talvi]] (gebore 1948) * [[Peter Tanfield]] (gebore 1961) * [[Marcus Tanneberger]] (gebore 1987) * [[Veriko Tchumburidze]] (gebore 1996) * [[Arve Tellefsen]] (gebore 1936) * [[Ryo Terakado]] (gebore 1961) * [[Christian Tetzlaff]] (gebore 1966) * [[Gwen Thompson]] (gebore 1947) * [[Olivier Thouin]] * [[Hugo Ticciati]] (gebore 1980) * [[Anna Tifu]] (gebore 1986) * [[Diana Tishchenko]] (gebore 1990) * [[Emmanuel Tjeknavorian]] (gebore 1995) * [[Richard Tognetti]] (gebore 1965) * [[Alexandru Tomescu]] (gebore 1976) * [[Viktor Tretiakov]] (gebore 1946) * [[Lana Trotovšek]] (gebore 1983) * [[Kirill Troussov]] (gebore 1982) * [[Yu-Chien Tseng]] (gebore 1994) * [[Vera Tsu Weiling]] (gebore 1960) ===U=== * [[Dmytro Udovychenko]] (gebore 1990) * [[Uto Ughi]] (gebore 1944) * [[Jourdan Urbach]] (gebore 1991) ===V=== * [[Elina Vähälä]] (gebore 1975) * [[Roland en Almita Vamos|Almita Vamos]] (gebore 1938) * [[Roland en Almita Vamos|Roland Vamos]] (gebore 1930) * [[Vanessa-Mae]] (gebore 1978) * [[Satu Vänskä]] (gebore 1979) * [[Vasko Vassilev]] (gebore 1970) * [[Maxim Vengerov]] (gebore 1974) * [[Emmy Verhey]] (gebore 1949) * [[Pavel Vernikov]] (gebore 1953) * [[Zino Vinnikov]] (gebore 1943) * [[Milan Vitek]] (gebore 1938) ===W=== * [[Stephen Waarts]] (gebore 1996) * [[Gregory T.S. Walker]] (gebore 1961) * [[Jean-Pierre Wallez]] (gebore 1939) * [[Donald Weilerstein]] (gebore 1940) * [[Antje Weithaas]] (gebore 1966) * [[Rudolf Werthen]] (gebore 1946) * [[Carolin Widmann]] (gebore 1976) * [[Noa Wildschut]] (gebore 2001) * [[Ross Monroe Winter]] (gebore 1981) * [[Jasper Wood]] (gebore 1974) * [[Bartosz Woroch]] (gebore 1984) * [[Christine Wu]] ===Y=== * [[TwoSet Violin|Brett Yang]] (gebore 1992) * [[Charles Yang]] (gebore 1988) * [[In Mo Yang]] (gebore 1995) * [[Yuval Yaron]] (gebore 1953) * [[Esther Yoo]] (gebore 1994) * [[Scott Yoo]] (gebore 1971) * [[Soyoung Yoon]] (gebore 1984) * [[Diana Yukawa]] (gebore 1985) ===Z=== * [[Antal Zalai]] (gebore 1981) * [[Thomas Zehetmair]] (gebore 1961) * [[Ivan Ženatý]] (gebore 1962) * [[Simone Zgraggen]] (gebore 1975) * [[Jay Zhong]] (gebore 1973) * [[Nancy Zhou]] (gebore 1993) * [[Kevin Zhu]] (gebore 2000) * [[Leia Zhu]] (gebore 2006) * [[Frank Peter Zimmermann]] (gebore 1965) * [[Yossi Zivoni]] * [[Nikolaj Znaider]] (gebore 1975) * [[Itamar Zorman]] (gebore 1985) * [[Pinchas Zukerman]] (gebore 1948) * [[Jaap van Zweden]] (gebore 1960) {{Div col end}} == Barokvioliste == {{Div col|colwidth=31em}} * [[Chiara Banchini]] (gebore 1946) (dirigeer ook) * [[Fabio Biondi]] (gebore 1961) (dirigeer ook) * [[Alison Bury]] (gebore 1954) * [[Giuliano Carmignola]] (gebore 1951) * [[Lucy van Dael]] (gebore 1946) * [[Isabelle Faust]] (gebore 1972) (speel hoofsaaklik op die moderne viool) * [[Enrico Gatti]] (gebore 1955) * [[Reinhard Goebel]] (gebore 1952) (dirigeer ook) * [[Gottfried von der Goltz]] (gebore 1964) (dirigeer ook) * [[Ilya Gringolts]] (gebore 1982) (speel hoofsaaklik op die moderne viool) * [[Thomas Hengelbrock]] (gebore 1958) (hoofsaaklik bekend as dirigent) * [[John Holloway]] (gebore 1948) * [[Monica Huggett]] (gebore 1953) (dirigeer ook) * [[Alina Ibragimova]] (speel hoofsaaklik op die moderne viool) * [[Sigiswald Kuijken]] (gebore 1944) (dirigeer ook) * [[Andrew Manze]] (gebore 1965) (dirigeer ook) * [[Eduard Melkus]] (gebore 1928) * [[Sonya Monosoff]] (gebore 1927) * [[Viktoria Mullova]] (gebore 1959) (speel hoofsaaklik op die moderne viool) * [[Petra Müllejans]] (gebore 1959) * [[Enrico Onofri]] (gebore 1967) (eerste violis van [[Il Giardino Armonico]]) * [[Ioana Petcu-Colan]] (gebore 1978) * [[Rachel Barton Pine]] (gebore 1974) (speel hoofsaaklik op die moderne viool, speel ook [[viola d'amore]]) * [[Rachel Podger]] (gebore 1968) * [[Hélène Schmitt]] * [[Dmitry Sinkovsky]] (gebore 1980) (ook kontratenoor en dirigent) * [[Simon Standage]] (gebore 1941) * [[Elizabeth Wallfisch]] (gebore 1952) (dirigeer ook) {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Musiek}} [[Kategorie:Violiste|*]] [[Kategorie:Lyste|Kontemporêre klassieke violiste]] sc9f8q2t1d4loiku34tj8rmm1dzidyd 2966845 2966844 2026-09-12T19:59:48Z Pynappel 70858 2966845 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van noemenswaardige kontemporêre klassieke violiste'''. Vir die name van noemenswaardige violiste uit alle tydperke van die klassieke musiek, sien [[Lys van klassieke violiste]]. == Klassieke violiste == {{Kompakte inhoudsopgawe|custom1=Barokvioliste|refs=yes}} {{Div col|colwidth=20em}} ===A=== * [[Irene Abrigo]] (gebore 1988) * [[Salvatore Accardo]] (gebore 1941)<ref>{{cite web|work=AllMusic|url=https://www.allmusic.com/artist/salvatore-accardo-mn0000756671#biography|last=Schrott|first=Allen|title=Salvatore Accardo|access-date=28 Februarie 2024|language=en}}</ref> * [[Diana Adamyan]] (gebore 2000) * [[Ayke Agus]] (gebore 1949) * [[Ruben Aharonyan]] (gebore 1947) * [[Sanford Allen]] (gebore 1939) * [[Levon Ambartsumian]] (gebore 1955) * [[Pierre Amoyal]] (gebore 1949) * [[Adrian Anantawan]] (gebore 1983) * [[Armen Anassian]] * [[Božena Angelova]] (gebore 1981) * [[Adele Anthony]] (gebore 1970) * [[Gilles Apap]] (gebore 1963) * [[Irvine Arditti]] (gebore 1953) * [[Cecylia Arzewski]] (gebore 1948) * [[Shmuel Ashkenasi]] (gebore 1941) * [[Christina Åstrand]] (gebore 1969) * [[Kinga Augustyn]] * [[Daniel Austrich]] (gebore 1984) ===B=== * [[Alena Baeva]] (gebore 1985) * [[Jenny Oaks Baker]] (gebore 1975) * [[Kristine Balanas]] (gebore 1990) * [[Volodja Balžalorsky]] (gebore 1956) * [[Kristóf Baráti]] (gebore 1979) * [[William Barbini]] (gebore 1947) * [[Lisa Batiashvili]] (gebore 1979) * [[Elise Båtnes]] (gebore 1971) * [[Martin Beaver]] (gebore 1967) * [[Tanja Becker-Bender]] (gebore 1978) * [[Corina Belcea]] (gebore 1975) * [[Boris Belkin]] (gebore 1948) * [[Joshua Bell]] (gebore 1967) * [[Noah Bendix-Balgley]] (gebore 1984) * [[Nicola Benedetti]] (gebore 1987) * [[Dmitri Berlinsky]] (gebore 1968) * [[Pawel Berman]] (gebore 1970) * [[Andrew Bernardi]] (gebore 1965) * [[Oleg Bezuglov]] (gebore 1984) * [[Mikhail Bezverkhny]] (gebore 1947) * [[Ida Bieler]] (gebore 1950) * [[Lea Birringer]] (gebore 1986) * [[Marat Bisengaliev]] (gebore 1962) * [[Sedra Bistodeau]] (gebore 1994) * [[Kolja Blacher]] (gebore 1963) * [[Dejan Bogdanović]] * [[Nikita Boriso-Glebsky]] (gebore 1985) * [[Benjamin Bowman]] (gebore 1979) * [[Christina Brabetz]] (gebore 1993) * [[Guy Braunstein]] (gebore 1971) * [[Linda Brava]] (gebore 1970) * [[Vadim Brodski]] (gebore 1950) * [[Zakhar Bron]] (gebore 1947) * [[Bui Cong Duy]] (gebore 1981) * [[Oliver Butterworth]] ===C=== * [[Caroline Campbell]] (gebore 1979) * [[Robert Canetti]] (gebore 1948) * [[Stuart Canin]] (gebore 1926) * [[Marie Cantagrill]] (gebore 1979) * [[Renaud Capuçon]] (gebore 1976) * [[Andrés Cárdenes]] (gebore 1957) * [[Giuliano Carmignola]] (gebore 1951) * [[Jonathan Carney]] (gebore 1963) * [[Zachary Carrettin]] (gebore 1972) * [[Charles Castleman]] (gebore 1941) * [[David Cerone]] (gebore 1941) * [[Corey Cerovsek]] (gebore 1972) * [[David Chan]] (gebore 1973) * [[Lynn Chang]] (gebore 1953) * [[Sarah Chang]] (gebore 1980) * [[Olivier Charlier]] (gebore 1961) * [[Stephanie Chase]] (gebore 1957) * [[Anastasia Chebotareva]] (gebore 1972) * [[TwoSet Violin|Eddy Chen]] (gebore 1993) * [[Jiafeng Chen]] (gebore 1987) * [[Ray Chen]] (gebore 1989) * [[Robert Chen]] (gebore 1969) * [[Stella Chen]] (gebore 1992) * [[Stephanie Childress]] (gebore 1999) * [[Jennifer Choi]] (gebore 1974) * [[Nikki Chooi]] (gebore 1989) * [[Timothy Chooi]] (gebore 1993) * [[Chloe Chua]] (gebore 2007) * [[Ana Chumachenco]] (gebore 1945) * [[Kyung-Wha Chung]] (gebore 1948) * [[Fanny Clamagirand]] (gebore 1984) * [[Jonathan Crow]] (gebore 1977) * [[Jeremy Cushman]] (gebore 1990) ===D=== * [[Alexandre Da Costa]] * [[John Dalley]] (gebore 1935) * [[Carlos Damas]] (gebore 1973) * [[Robert Davidovici]] (gebore 1946) * [[Beverley Davison]] * [[Brett Deubner]] (gebore 1968) * [[Lindsay Deutsch]] (gebore 1984) * [[Alma Deutscher]] (gebore 2005) * [[Glenn Dicterow]] (gebore 1948) * [[Philippe Djokic]] (gebore 1950) * [[Sergei Dogadin]] (gebore 1988) * [[Angèle Dubeau]] (gebore 1962) * [[María Dueñas]] (gebore 2002) * [[Augustin Dumay]] (gebore 1949) * [[Aaron Dworkin]] (gebore 1970) ===E=== * [[Veronika Eberle]] (gebore 1988) * [[James Ehnes]] (gebore 1976) * [[Hawijch Elders]] (gebore 1998) * [[Joshua Epstein]] (gebore 1940) * [[Vesko Eschkenazy]] (gebore 1970) * [[Ralph Evans]] (gebore 1953) ===F=== * [[Ralph Farris]] (gebore 1970) * [[Isabelle Faust]] (gebore 1972) * [[Maxim Fedotov]] (gebore 1961) * [[Liza Ferschtman]] (gebore 1979) * [[Julia Fischer]] (gebore 1983) * [[Annar Follesø]] (gebore 1972) * [[Patrice Fontanarosa]] (gebore 1942) * [[Cyrus Forough]] (gebore 1972) * [[Fayiz Muhammed]] (gebore 1997) * [[Vilde Frang]] (gebore 1986) * [[Pamela Frank]] (gebore 1967) * [[Jennifer Frautschi]] (gebore 1973) * [[Miriam Fried]] (gebore 1946) * [[Rodney Friend]] (gebore 1939) * [[David Frühwirth]] (gebore 1974) ===G=== * [[Taras Gabora]] (gebore 1932) * [[Alexis Galpérine]] (gebore 1955) * [[Xiang Gao]] * [[Ilian Gârnet]] (gebore 1983) * [[David Garrett]] (gebore 1980) * [[Saschko Gawriloff]] (gebore 1929) * [[Joseph Genualdi]] (gebore 1954) * [[Alexander Gilman]] (gebore 1982) * [[Jack Glatzer]] (gebore 1939) * [[Vadim Gluzman]] (gebore 1973) * [[Ioana Cristina Goicea]] (gebore 1992) * [[Malcolm Goldstein]] (gebore 1936) * [[Gottfried von der Goltz]] (gebore 1964) * [[Karen Gomyo]] (gebore 1982) * [[Randall Goosby]] (gebore 1996) * [[Midori Gotō]] (gebore 1971) * [[Ryu Goto]] (gebore 1988) * [[Clio Gould]] (gebore 1968) * [[Philippe Graffin]] (gebore 1964) * [[Endre Granat]] (gebore 1937) * [[Salvatore Greco]] (gebore 1964) * [[David Grimal]] (gebore 1973) * [[Tatiana Grindenko]] (gebore 1946) * [[Ilya Gringolts]] (gebore 1982) * [[Ilya Grubert]] (gebore 1954) * [[Igor Gruppman]] (gebore 1956) * [[Roberta Guaspari]] (gebore 1947) * [[Vijay Gupta]] (gebore 1987) ===H=== * [[Augustin Hadelich]] (gebore 1984) * [[William Hagen]] * [[Viviane Hagner]] (gebore 1977) * [[Hilary Hahn]] (gebore 1979) * [[Kelly Hall-Tompkins]] * [[Ben Hancox]] * [[Chloë Hanslip]] (gebore 1987) * [[Edward W. Hardy]] (gebore 1992) * [[Maurice Hasson]] (gebore 1934) * [[Joji Hattori]] (gebore 1969) * [[Moné Hattori]] (gebore 1999) * [[Andrew Haveron]] (gebore 1975) * [[Ziyu He]] (gebore 1999) * [[Daniel Heifetz]] (gebore 1948) * [[Eldbjørg Hemsing]] (gebore 1990) * [[Ragnhild Hemsing]] (gebore 1988) * [[Peter Herresthal]] (gebore 1970) * [[Feargus Hetherington]] (gebore 1979) * [[Ulf Hoelscher]] (gebore 1942) * [[Philippe Honoré]] (gebore 1967) * [[Daniel Hope]] (gebore 1974) * [[Bella Hristova]] (gebore 1985) * [[Hu Kun]] (gebore 1963) * [[Hu Nai-yuan]] (gebore 1961) * [[Frank Huang]] (gebore 1978) * [[Sirena Huang]] (gebore 1994) * [[Václav Hudeček]] (gebore 1952) * [[Fenella Humphreys]] ===I=== * [[Alina Ibragimova]] (gebore 1985) * [[Aleksey Igudesman]] (gebore 1973) * [[Petteri Iivonen]] (gebore 1987) * [[Judith Ingolfsson]] (gebore 1973) * [[Solomiya Ivakhiv]] (gebore 1980) * [[Ray Iwazumi]] (gebore 1976) * [[Benjamin Izmajlov]] (gebore 1974) ===J=== * [[Stefan Jackiw]] (gebore 1985) * [[Ignace Jang]] (gebore 1969) * [[Tianwa Jang]] (gebore 1987) * [[Janine Jansen]] (gebore 1978) * [[Nana Jashvili]] * [[Dylana Jenson]] (gebore 1961) * [[Leila Josefowicz]] (gebore 1977) * [[Chantal Juillet]] (gebore 1960) ===K=== * [[Ilya Kaler]] (gebore 1963) * [[Kam Ning]] (gebore 1975) * [[Mayuko Kamio]] (gebore 1986) * [[Koh Gabriel Kameda]] (gebore 1975) * [[Clara-Jumi Kang]] (gebore 1987) * [[Dong-Suk Kang]] (gebore 1954) * [[Judy Kang]] (gebore 1979) * [[Juliette Kang]] (gebore 1975) * [[Paul Kantor]] (gebore 1955) * [[Jean-Jacques Kantorow]] (gebore 1945) * [[Lewis Kaplan]] (gebore 1933) * [[Mark Kaplan]] (gebore 1953) * [[Dalibor Karvay]] (gebore 1985) * [[Daishin Kashimoto]] (gebore 1979) * [[Ani Kavafian]] (gebore 1948) * [[Ida Kavafian]] (gebore 1952) * [[Leonidas Kavakos]] (gebore 1967) * [[Tamaki Kawakubo]] (gebore 1979) * [[Yōsuke Kawasaki]] (gebore 1977) * [[Gaik Kazazian]] (gebore 1982) * [[Barnabás Kelemen]] (gebore 1978) * [[András Keller]] (gebore 1960) * [[Nigel Kennedy]] (gebore 1956) * [[Alexander Kerr]] (gebore 1970) * [[Isabelle van Keulen]] (gebore 1966) * [[Sergey Khachatryan]] (gebore 1985) * [[Nadir Khashimov]] (gebore 1990) * [[Anastasia Khitruk]] (gebore 1974) * [[Olga Kholodnaya]] (gebore 1987) * [[Benny Kim]] (gebore 1962) * [[Bomsori Kim]] (gebore 1989) * [[Kim Chee-yun]] (gebore 1970) * [[Chin Kim]] (gebore 1957) * [[David Kim]] (gebore 1963) * [[Dennis Kim]] (gebore 1975) * [[Fabiola Kim]] (gebore 1991) * [[Kim Kyung-Jun]] (gebore 1987) * [[Roman Kim]] (gebore 1991) * [[Soovin Kim]] (gebore 1976) * [[Mari Kimura]] (gebore 1962) * [[Mayu Kishima]] (gebore 1986) * [[Nicolas Koeckert]] (gebore 1979) * [[Rudolf Koelman]] (gebore 1959) * [[Pavel Kogan]] (gebore 1952) * [[Jennifer Koh]] (gebore 1976) * [[Katalin Kokas]] (gebore 1978) * [[Rachel Kolly]] (gebore 1981) * [[Christoph Koncz]] (gebore 1987) * [[Patricia Kopatchinskaja]] (gebore 1977) * [[Mikhail Kopelman]] (gebore 1947) * [[Laurent Korcia]] (gebore 1964) * [[Henning Kraggerud]] (gebore 1973) * [[Anna Katharina Kränzlein]] (gebore 1980) * [[Julia Krasko]] (gebore 1971) * [[Gidon Kremer]] (gebore 1948) * [[Emmanuel Krivine]] (gebore 1947) * [[Sergei Krylov]] (gebore 1970) * [[Oleh Krysa]] (gebore 1942) * [[Erzhan Kulibaev]] (gebore 1986) * [[Konstanty Andrzej Kulka]] (gebore 1947) * [[Boris Kuschnir]] (gebore 1948) * [[Yevgeny Kutik]] (gebore 1985) * [[Pekka Kuusisto]] (gebore 1976) ===L=== * [[Roby Lakatos]] (gebore 1965) * [[Vladimir Landsman]] (gebore 1941) * [[Théotime Langlois de Swarte]] (gebore 1995) * [[Jaime Laredo]] (gebore 1941) * [[Tessa Lark]] (gebore 1989) * [[Kevin Lawrence]] (gebore 1957) * [[Anna Lee (violis)|Anna Lee]] (gebore 1995) * [[Christel Lee]] (gebore 1990) * [[Shannon Lee (violis)|Shannon Lee]] (gebore 1992) * [[Jozsef Lendvay]] (gebore 1974) * [[Kerson Leong]] (gebore 1997) * [[Luz Leskowitz]] (gebore 1943) * [[Gabrielle Lester]] (gebore 1961) * [[Christian Li]] (gebore 2007) * [[Li Chuan Yun]] (gebore 1980) * [[Jack Liebeck]] (gebore 1980) * [[Lim Ji-young]] (gebore 1995) * [[Cho-liang Lin]] (gebore 1960) * [[Joseph Lin]] (gebore 1978) * [[Richard Lin]] (gebore 1991) * [[Jessica Linnebach]] (gebore 1983) * [[Robert Lipsett]] (gebore 1947) * [[Tasmin Little]] (gebore 1965) * [[Yang Liu]] (gebore 1976) * [[Daniel Lozakovich]] (gebore 2001) * [[Lü Siqing]] (gebore 1969) * [[Barbara Luisi]] * [[Cora Venus Lunny]] (gebore 1981) ===M=== * [[Cristian Măcelaru]] (gebore 1980) * [[Nikolay Madoyan]] (gebore 1973) * [[Manoj George]] (gebore 1971) * [[Igor Malinovsky]] (gebore 1977) * [[Sergey Malov]] (gebore 1983) * [[Antonello Manacorda]] (gebore 1970) * [[Catherine Manoukian]] (gebore 1981) * [[Catya Maré]] (violis, liedjieskrywer en musiekvervaardiger) * [[Yannos Margaziotis]] (gebore 1967) * [[Albert Markov]] (gebore 1933) * [[Alexander Markov]] (gebore 1963) * [[Edvin Marton]] (gebore 1974) * [[Anthony Marwood]] (gebore 1965) * [[Gwendolyn Masin]] (gebore 1977) * [[Bohuslav Matoušek]] (gebore 1949) * [[Robert McDuffie]] (gebore 1958) * [[Anne Akiko Meyers]] (gebore 1970) * [[Franco Mezzena]] (gebore 1953) * [[Lucia Micarelli]] (gebore 1983) * [[Peter Michalica]] (gebore 1945) * [[Vanya Milanova]] (gebore 1954) * [[Stefan Milenković]] (gebore 1977) * [[Shlomo Mintz]] (gebore 1957) * [[Madeleine Mitchell]] * [[Jessie Montgomery]] (gebore 1981) * [[Leticia Moreno]] (gebore 1985) * [[Amy Schwartz Moretti]] (gebore 1975) * [[Gil Morgenstern]] * [[Bijan Mortazavi]] (gebore 1957) * [[Viktoria Mullova]] (gebore 1959) * [[Tai Murray]] (gebore 1982) * [[Andres Mustonen]] (gebore 1953) * [[Anne-Sophie Mutter]] (gebore 1963) ===N=== * [[Stephen Nachmanovitch]] (gebore 1950) * [[Soon Hee Newbold]] (gebore 1974) * [[Florin Niculescu]] (gebore 1967) * [[Gordan Nikolitch]] (gebore 1968) * [[Ning Feng]] (gebore 1982) * [[Ayano Ninomiya]] (gebore 1979) * [[Takako Nishizaki]] (gebore 1944) * [[Bartłomiej Nizioł]] (gebore 1974) * [[Domenico Nordio]] (gebore 1971) ===O=== * [[Sarah Oates]] (gebore 1976) * [[Elmar Oliveira]] (gebore 1950) * [[Peter Oundjian]] (gebore 1955) ===P=== * [[Ji-hae Park]] (gebore 1985) * [[Mi-Young Park]] (gebore 1948) * [[Régis Pasquier]] (gebore 1945) * [[Mariusz Patyra]] (gebore 1977) * [[Adela Peña]] * [[Itzhak Perlman]] (gebore 1945) * [[Mark Peskanov]] (gebore 1958) * [[Ioana Petcu-Colan]] (gebore 1978) * [[Anastasiya Petryshak]] (gebore 1994) * [[Igor Pikayzen]] (gebore 1987) * [[Jennifer Pike]] (gebore 1989) * [[Rachel Barton Pine]] (gebore 1974) * [[Elizabeth Pitcairn]] (gebore 1973) * [[Ivan Pochekin]] (gebore 1987) * [[Alina Pogostkina]] (gebore 1983) * [[Kermit Poling]] (gebore 1960) * [[Christoph Poppen]] (gebore 1956) * [[Gérard Poulet]] (gebore 1938) * [[Blake Pouliot]] (gebore 1994) * [[William Preucil]] (gebore 1958) * [[Rachel Lee Priday]] (gebore 1988) * [[Liviu Prunaru]] (gebore 1969) * [[Edward Pulgar]] (gebore 1974) ===Q=== * [[Philippe Quint]] (gebore 1974) ===R=== * [[Julian Rachlin]] (gebore 1974) * [[Nemanja Radulović]] (gebore 1985) * [[Itzhak Rashkovsky]] (gebore 1955) * [[Henry Raudales]] * [[Kenneth Renshaw]] (gebore 1993) * [[Vadim Repin]] (gebore 1971) * [[Yury Revich]] (gebore 1991) * [[Gerardo Ribeiro]] (gebore 1950) * [[Nicolaus Richter de Vroe]] (gebore 1955) * [[André Rieu]] (gebore 1949) * [[Guido Rimonda]] (gebore 1969) * [[Shahrdad Rohani]] (gebore 1954) * [[Svetlin Roussev]] * [[Mary Rowell]] * [[Yaakov Rubinstein]] (gebore 1968) * [[Desirée Ruhstrat]] ===S=== * [[Jorge Saade]] (gebore 1964) * [[Kaija Saarikettu]] (gebore 1957) * [[Nikolai Sachenko]] (gebore 1977) * [[Dilshad Said]] (gebore 1958) * [[Lara St. John]] (gebore 1971) * [[Scott St. John]] (gebore 1969) * [[Julia Sakharova]] (gebore 1979) * [[Nadja Salerno-Sonnenberg]] (gebore 1961) * [[Stephanie Sant'Ambrogio]] (gebore 1960) * [[Guido Sant'Anna]] (gebore 2005) * [[Shunske Sato]] (gebore 1984) * [[Giora Schmidt]] (gebore 1983) * [[Rainer Schmidt]] (gebore 1964) * [[Eduard Schmieder]] (gebore 1948) * [[Ani Schnarch]] (gebore 1957) * [[Lynnette Seah]] (gebore 1957) * [[Ilja Sekler]] (gebore 1971) * [[Aleksey Semenenko]] (gebore 1988) * [[Asuka Sezaki]] (gebore 1977) * [[Gil Shaham]] (gebore 1971) * [[Hagai Shaham]] (gebore 1966) * [[Lisa Shihoten]] (gebore 1976) * [[Hyun Su Shin]] (gebore 1987) * [[Sayaka Shoji]] (gebore 1983) * [[Charlie Siem]] (gebore 1986) * [[Tracy Silverman]] (gebore 1960) * [[Siow Lee Chin]] (gebore 1966) * [[Alexander Sitkovetsky]] (gebore 1983) * [[Dmitry Sitkovetsky]] (gebore 1954) * [[Baiba Skride]] (gebore 1981) * [[Alicja Smietana]] (gebore 1983) * [[Valeriy Sokolov]] (gebore 1986) * [[Sue Son]] (gebore 1985) * [[Josef Špaček]] (gebore 1986) * [[Vladimir Spivakov]] (gebore 1944) * [[Daniel Stabrawa]] (gebore 1955) * [[Judith Stapf]] (gebore 1997) * [[Steven Staryk]] (gebore 1932) * [[Anton Steck]] (gebore 1965) * [[Vesna Stefanovich-Gruppman]] * [[Arabella Steinbacher]] (gebore 1981) * [[Arnold Steinhardt]] (gebore 1937) * [[Curtis Stewart]] * [[John Storgårds]] (gebore 1963) * [[Axel Strauss]] (gebore 1974) * [[Marius Stravinsky]] (gebore 1979) * [[Paula Šūmane]] (gebore 1989) * [[Janet Sung]] * [[Gernot Süßmuth]] (gebore 1963) * [[Akiko Suwanai]] (gebore 1972) * [[Airi Suzuki]] (gebore 1989) * [[Martynas Švėgžda von Bekker]] (gebore 1967) * [[Evgeny Sviridov]] (gebore 1989) * [[Vilmos Szabadi]] (gebore 1959) * [[Antal Szalai]] (gebore 1981) * [[Géza Szilvay]] (gebore 1943) * [[Réka Szilvay]] (gebore 1972) * [[Agata Szymczewska]] (gebore 1985) ===T=== * [[Kyoko Takezawa]] (gebore 1966) * [[Ilkka Talvi]] (gebore 1948) * [[Peter Tanfield]] (gebore 1961) * [[Marcus Tanneberger]] (gebore 1987) * [[Veriko Tchumburidze]] (gebore 1996) * [[Arve Tellefsen]] (gebore 1936) * [[Ryo Terakado]] (gebore 1961) * [[Christian Tetzlaff]] (gebore 1966) * [[Gwen Thompson]] (gebore 1947) * [[Olivier Thouin]] * [[Hugo Ticciati]] (gebore 1980) * [[Anna Tifu]] (gebore 1986) * [[Diana Tishchenko]] (gebore 1990) * [[Emmanuel Tjeknavorian]] (gebore 1995) * [[Richard Tognetti]] (gebore 1965) * [[Alexandru Tomescu]] (gebore 1976) * [[Viktor Tretiakov]] (gebore 1946) * [[Lana Trotovšek]] (gebore 1983) * [[Kirill Troussov]] (gebore 1982) * [[Yu-Chien Tseng]] (gebore 1994) * [[Vera Tsu Weiling]] (gebore 1960) ===U=== * [[Dmytro Udovychenko]] (gebore 1990) * [[Uto Ughi]] (gebore 1944) * [[Jourdan Urbach]] (gebore 1991) ===V=== * [[Elina Vähälä]] (gebore 1975) * [[Roland en Almita Vamos|Almita Vamos]] (gebore 1938) * [[Roland en Almita Vamos|Roland Vamos]] (gebore 1930) * [[Vanessa-Mae]] (gebore 1978) * [[Satu Vänskä]] (gebore 1979) * [[Vasko Vassilev]] (gebore 1970) * [[Maxim Vengerov]] (gebore 1974) * [[Emmy Verhey]] (gebore 1949) * [[Pavel Vernikov]] (gebore 1953) * [[Zino Vinnikov]] (gebore 1943) * [[Milan Vitek]] (gebore 1938) ===W=== * [[Stephen Waarts]] (gebore 1996) * [[Gregory T.S. Walker]] (gebore 1961) * [[Jean-Pierre Wallez]] (gebore 1939) * [[Donald Weilerstein]] (gebore 1940) * [[Antje Weithaas]] (gebore 1966) * [[Rudolf Werthen]] (gebore 1946) * [[Carolin Widmann]] (gebore 1976) * [[Noa Wildschut]] (gebore 2001) * [[Ross Monroe Winter]] (gebore 1981) * [[Jasper Wood]] (gebore 1974) * [[Bartosz Woroch]] (gebore 1984) * [[Christine Wu]] ===Y=== * [[TwoSet Violin|Brett Yang]] (gebore 1992) * [[Charles Yang]] (gebore 1988) * [[In Mo Yang]] (gebore 1995) * [[Yuval Yaron]] (gebore 1953) * [[Esther Yoo]] (gebore 1994) * [[Scott Yoo]] (gebore 1971) * [[Soyoung Yoon]] (gebore 1984) * [[Diana Yukawa]] (gebore 1985) ===Z=== * [[Antal Zalai]] (gebore 1981) * [[Thomas Zehetmair]] (gebore 1961) * [[Ivan Ženatý]] (gebore 1962) * [[Simone Zgraggen]] (gebore 1975) * [[Jay Zhong]] (gebore 1973) * [[Nancy Zhou]] (gebore 1993) * [[Kevin Zhu]] (gebore 2000) * [[Leia Zhu]] (gebore 2006) * [[Frank Peter Zimmermann]] (gebore 1965) * [[Yossi Zivoni]] * [[Nikolaj Znaider]] (gebore 1975) * [[Itamar Zorman]] (gebore 1985) * [[Pinchas Zukerman]] (gebore 1948) * [[Jaap van Zweden]] (gebore 1960) {{Div col end}} == Barokvioliste == {{Div col|colwidth=31em}} * [[Chiara Banchini]] (gebore 1946) (dirigeer ook) * [[Fabio Biondi]] (gebore 1961) (dirigeer ook) * [[Alison Bury]] (gebore 1954) * [[Giuliano Carmignola]] (gebore 1951) * [[Lucy van Dael]] (gebore 1946) * [[Isabelle Faust]] (gebore 1972) (speel hoofsaaklik op die moderne viool) * [[Enrico Gatti]] (gebore 1955) * [[Reinhard Goebel]] (gebore 1952) (dirigeer ook) * [[Gottfried von der Goltz]] (gebore 1964) (dirigeer ook) * [[Ilya Gringolts]] (gebore 1982) (speel hoofsaaklik op die moderne viool) * [[Thomas Hengelbrock]] (gebore 1958) (hoofsaaklik bekend as dirigent) * [[John Holloway]] (gebore 1948) * [[Monica Huggett]] (gebore 1953) (dirigeer ook) * [[Alina Ibragimova]] (speel hoofsaaklik op die moderne viool) * [[Sigiswald Kuijken]] (gebore 1944) (dirigeer ook) * [[Andrew Manze]] (gebore 1965) (dirigeer ook) * [[Eduard Melkus]] (gebore 1928) * [[Sonya Monosoff]] (gebore 1927) * [[Viktoria Mullova]] (gebore 1959) (speel hoofsaaklik op die moderne viool) * [[Petra Müllejans]] (gebore 1959) * [[Enrico Onofri]] (gebore 1967) (eerste violis van [[Il Giardino Armonico]]) * [[Ioana Petcu-Colan]] (gebore 1978) * [[Rachel Barton Pine]] (gebore 1974) (speel hoofsaaklik op die moderne viool, speel ook [[viola d'amore]]) * [[Rachel Podger]] (gebore 1968) * [[Hélène Schmitt]] * [[Dmitry Sinkovsky]] (gebore 1980) (ook kontratenoor en dirigent) * [[Simon Standage]] (gebore 1941) * [[Elizabeth Wallfisch]] (gebore 1952) (dirigeer ook) {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Musiek}} [[Kategorie:Violiste|*]] [[Kategorie:Lyste|Kontemporêre klassieke violiste]] qccbyvg0p70bqzvpdldyoq5evb3ny0h 1 468970 2966847 2026-09-12T20:01:55Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966847 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468971 2966848 2026-09-12T20:02:14Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966848 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468972 2966849 2026-09-12T20:02:15Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966849 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468973 2966850 2026-09-12T20:02:16Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966850 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468974 2966851 2026-09-12T20:02:17Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966851 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468975 2966852 2026-09-12T20:02:17Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966852 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468976 2966853 2026-09-12T20:02:18Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966853 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468977 2966854 2026-09-12T20:02:19Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966854 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468978 2966855 2026-09-12T20:02:20Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966855 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468979 2966856 2026-09-12T20:02:21Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966856 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468980 2966857 2026-09-12T20:02:21Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966857 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468981 2966858 2026-09-12T20:02:22Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966858 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468982 2966859 2026-09-12T20:02:23Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966859 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468983 2966860 2026-09-12T20:02:24Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966860 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468984 2966861 2026-09-12T20:02:25Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966861 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468985 2966862 2026-09-12T20:02:26Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966862 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468986 2966863 2026-09-12T20:02:27Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966863 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468987 2966864 2026-09-12T20:02:28Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966864 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468988 2966865 2026-09-12T20:02:29Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966865 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468989 2966866 2026-09-12T20:02:34Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966866 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468990 2966867 2026-09-12T20:03:02Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966867 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468991 2966868 2026-09-12T20:03:48Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966868 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468992 2966869 2026-09-12T20:04:51Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966869 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468993 2966870 2026-09-12T20:05:54Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966870 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468994 2966871 2026-09-12T20:07:17Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966871 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468995 2966872 2026-09-12T20:07:44Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met 'Hierdie is 'n lys van noemenswaardige [[violis|violiste]] in die [[klassieke musiek]], van die [[Barokmusiek|barok]] tot die 21ste eeu. == Baroktydperk == {{Div col|colwidth=30em}} * [[Christian Heinrich Aschenbrenner]] (1654-1732) * [[Johann Sebastian Bach]] (1685-1750) * [[Thomas Baltzar]] (ca. 1630-1663) * [[Heinrich Ignaz Franz Biber]] (1644-1704) * [[Pasquale Bini]] (1716-1770) * [[Arcangelo Corelli]] (1653-1713) * [[Evaristo Felice Dall'Abaco]] (1675-1742) *...' 2966872 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n lys van noemenswaardige [[violis|violiste]] in die [[klassieke musiek]], van die [[Barokmusiek|barok]] tot die 21ste eeu. == Baroktydperk == {{Div col|colwidth=30em}} * [[Christian Heinrich Aschenbrenner]] (1654-1732) * [[Johann Sebastian Bach]] (1685-1750) * [[Thomas Baltzar]] (ca. 1630-1663) * [[Heinrich Ignaz Franz Biber]] (1644-1704) * [[Pasquale Bini]] (1716-1770) * [[Arcangelo Corelli]] (1653-1713) * [[Evaristo Felice Dall'Abaco]] (1675-1742) * [[Matthew Dubourg]] (1707-1767) * [[André-Joseph Exaudet]] (1710-1762) * [[Carlo Farina]] (1600-1640) * [[Francesco Geminiani]] (1687-1762) * [[Louis-Gabriel Guillemain]] (1705-1770) * [[Jean-Marie Leclair]] (1697-1764) * [[Pietro Locatelli]] (1695-1764) * [[Jean-Baptiste Lully]] (1632-1687) * [[Francesco Manfredini]] (1684-1762) * [[Nicola Matteis]] (1670-1714) * [[Davis Mell]] (1604-1662) * [[Jean-Joseph de Mondonville]] (1711-1772) * [[Giovanni Battista Pergolesi]] (1710-1736) * [[Johann Georg Pisendel]] (1687-1755) * [[Johann Heinrich Schmelzer]] (1623-1680) * [[Giovanni Battista Somis]] (1686-1763) * [[Giuseppe Tartini]] (1692-1770) * [[Carlo Tessarini]] (1690-1765) * [[Giuseppe Torelli]] (1658-1709) * [[Francesco Maria Veracini]] (1690-1768) * [[Giovanni Battista Vitali]] (1632-1692) * [[Tomaso Antonio Vitali]] (1663-1745) * [[Antonio Vivaldi]] (1678-1741) {{Div col end}} == Klassieke tydperk == {{Div col|colwidth=30em}} * [[Leopold August Abel]] (1717-1794) * [[Jean Ancot Jnr]] (1799-1829) * [[Pierre Baillot]] (1771-1842) * [[Charles Frederick Baumgarten]] (1739-1840) * [[Franz Benda]] (1709-1786) * [[Gaetano Brunetti]] (1744-1798) * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (1757-1821) * [[Bartolomeo Campagnoli]] (1751-1827) * [[Christian Cannabich]] (1731-1798) * [[Franz Clement]] (1780-1842) * [[Richard Cudmore]] (1787-1840) * [[Ernst Christoph Dressler]] (1734-1779) * [[Franz Eck]] (1776-1810) * [[Domenico Ferrari]] (1722-1780) * [[Ferdinand Fränzl]] (1767-1833) * [[Ignaz Fränzl]] (1736-1811) * [[Pierre Gaviniès]] (1728-1800) * [[Eugène Godecharle]] (1742-1798) * [[Jean-Jacques Grasset]] (ca. 1769-1839) * [[Johann Gottlieb Graun]] (1703-1771) * [[François Habeneck]] (1781-1849) * [[Joseph Haydn]] (1732-1809) * [[William Herschel]] (1738-1822)<ref>{{Cite thesis |last=Vu |first=Chuong Viet |title=A Practical Edition of the Twenty-Four Caprices for Solo Violin by Sir William Herschel |type=Doktorale verhandeling |publisher=Universiteit van Noord-Texas |date=2015 |page=5 |language=en |url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc822781/m2/1/high_res_d/dissertation.pdf}}</ref> * [[Thaddäus Huber]] (1742-1798) * [[Ivan Mane Jarnović]] (1747-1804) * [[Rodolphe Kreutzer]] (1766-1831) * [[Thomas Linley the younger]] (1756-1778) * [[Antonio Lolli]] (1730-1802) * [[Heinrich August Matthaei]] (1781-1835) * [[Jean-Joseph de Mondonville]] (1711-1772) * [[Franz Anton Morgenroth]] (1780-1847) * [[Leopold Mozart]] (1719-1787) * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] (1756-1791) * [[Pietro Nardini]] (1722-1793) * [[Thomas Pinto]] (1728-1773) * [[Friedrich Wilhelm Pixis]] (1786-1842) * [[Gaetano Pugnani]] (1731-1798) * [[Pierre Rode]] (1774-1830) * [[Alessandro Rolla]] (1757-1841) * [[Antonio Rolla]] (1798-1837) * [[Ignaz Schuppanzigh]] (1776-1830) * [[Anton Stamitz]] (1754-1796) * [[Carl Stamitz]] (1745-1801) * [[Johann Stamitz]] (1717-1757) * [[Regina Strinasacchi]] (ca. 1761-1839) * [[Luigi Tomasini]] (1741-1808) * [[Giovanni Battista Viotti]] (1755-1824) {{Div col end}} == Romantiese tydperk == {{Div col|colwidth=30em}} * [[Jean-Delphin Alard]] (1815-1888) * [[Enrique Fernández Arbós]] (1863-1939) * [[Leopold Auer]] (1845-1930) * [[Stanisław Barcewicz]] (1858-1929) * [[Antonio Bazzini]] (1818-1897) * [[Dora Valesca Becker]] (1870-1958) * [[Antonín Bennewitz]] (1833-1926) * [[Charles Auguste de Bériot]] (1802-1870) * [[Franz Berwald]] (1796-1868) * [[Casimir von Blumenthal]] (1787-1849) * [[Joseph von Blumenthal]] (1782-1856) * [[Alexandre Boucher]] (1770-1861) * [[George Bridgetower]] (1778-1860) * [[Adolph Brodsky]] (1851-1929) * [[Ole Bull]] (1810-1880) * [[Kate Chaplin]] (1865-1948) * [[Fanny Claus]] (1846-1877) * [[Julius Conus]] (1869-1942) * [[Mathieu Crickboom]] (1871-1947) * [[Alfredo D'Ambrosio]] (1871-1914) * [[Charles Dancla]] (1817-1907) * [[Joseph Dando]] (1806-1894) * [[Ferdinand David]] (1810-1873) * [[Adolphe Deloffre]] (1817-1876) * [[Alfred De Sève]] (1858-1927) * [[Jakob Dont]] (1815-1888) * [[František Drdla]] (1868-1944) * [[Bram Eldering]] (1865-1943) * [[Heinrich Wilhelm Ernst]] (1814-1865) * [[Friedrich Ernst Fesca]] (1789-1826) * [[Nahan Franko]] (1861-1930) * [[Sam Franko]] (1857-1937) * [[Jules Garcin]] (1830-1896) * [[Samuel Dean Grimson]] (1841-1922) * [[Jakob Grün]] (1837-1916) * [[François Habeneck]] (1781-1849) * [[Karel Halíř]] (1859-1909) * [[Miska Hauser]] (1822-1878) * [[Carl Heissler]] (1823-1878) * [[Joseph Hellmesberger Jr.]] (1855-1907) * [[Joseph Hellmesberger Sr.]] (1828-1893) * [[Philip A. Herfort]] (1851-1921) * [[Willy Hess]] (1859-1939) * [[Karl Holz]] (1798-1858) * [[Jenő Hubay]] (1858-1937) * [[Frantz Jehin-Prume]] (1839-1899) * [[Joseph Joachim]] (1831-1907) * [[Paul Klengel]] (1854-1935) * [[Franz Kneisel]] (1865-1926) * [[Jan Koert]] (1853-1911) * [[Apollinaire de Kontski]] (1825-1879) * [[Iosif Kotek]] (1855-1885) * [[Dragomir Krančević]] (1847-1929) * [[Franjo Krežma]] (1862-1881) * [[Charles Philippe Lafont]] (1781-1839) * [[Walborg Lagerwall]] (1851-1940) * [[Ferdinand Laub]] (1832-1875) * [[Hubert Léonard]] (1819-1890) * [[Karol Lipiński]] (1790-1862) * [[John David Loder]] (1788-1846) * [[Maud MacCarthy]] (1882-1967) * [[David Mannes]] (1866-1959) * [[Martin Pierre Marsick]] (1847-1924) * [[Oscar Martel]] (1848-1924) * [[Lambert Massart]] (1811-1892) * [[Ludwig Wilhelm Maurer]] (1789-1878) * [[Joseph Mayseder]] (1789-1863) * [[Jacques Féréol Mazas]] (1782-1849) * [[Maria Milanollo]] (1832-1848) * [[Teresa Milanollo]] (1827-1904) * [[Jesús de Monasterio]] (1836-1903) * [[Joseph Mosenthal]] (1834-1896) * [[Ovide Musin]] (1854-1929) * [[Tivadar Nachéz]] (1859-1930) * [[Wilma Neruda]] (1839-1911) * [[M. J. Niedzielski]] (1851-1925) * [[Ottokar Nováček]] (1866-1900) * [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) * [[Heinrich Panofka]] (1807-1887) * [[Guido Papini]] (1847-1912) * [[Giovanni Battista Polledro]] (1781-1853) * [[Maud Powell]] (1867-1920) * [[François Prume]] (1816-1849) * [[Marietta Sherman Raymond]] (1862-1949) * [[Léon Reynier]] (1833-1895) * [[Oskar Rieding]] (1840-1918) * [[Franz Ries]] (1846-1932) * [[Achille Rivarde]] (1865-1940) * [[Engelbert Röntgen]] (1829-1897) * [[Amanda Röntgen-Maier]] (1853-1894) * [[Pablo de Sarasate]] (1844-1908) * [[Émile Sauret]] (1852-1920) * [[Eugène Sauzay]] (1809-1901) * [[Marianne Scharwenka|Marianne Stresow Scharwenka]] (1856-1918) * [[Henry Schradieck]] (1846-1918) * [[François Schubert]] (1808-1878) * [[Fritz Seitz|Fritz (Friedrich) Seitz]] (1848-1918) * [[Arma Senkrah]] (1864-1900) * [[Otakar Ševčík]] (1852-1934) * [[Emily Shinner]] (1862-1901) * [[Ödön Singer|Ödön (Edmund) Singer]] (1830-1912) * [[Camillo Sivori]] (1818-1894) * [[Theodore Spiering]] (1871-1925) * [[Louis Spohr]] (1784-1859) * [[Ludwig Straus]] (1835-1899) * [[Johann Strauss I]] (1804-1849) * [[Johann Strauss II]] (1825-1899) * [[Josef Suk]] (1874-1935) * [[Theodore Thomas]] (1835-1905) * [[César Thomson]] (1857-1931) * [[Agnes Tschetschulin]] (1859-1942) * [[Camilla Urso]] (1840-1902) * [[Thomas Henry Weist-Hill]] (1828-1891) * [[Carl Venth]] (1860-1938) * [[Henri Vieuxtemps]] (1820-1881) * [[Frederik Thorkildsen Wexschall]] (1798-1845) * [[José White Lafitte|José White]] (1835-1918) * [[Henryk Wieniawski]] (1835-1880) * [[Gabriele Wietrowetz]] (1866-1937) * [[Franz Wilczek]] (1869-1916) * [[August Wilhelmj]] (1845-1908) * [[Emanuel Wirth]] (1842-1923) * [[Eugène Ysaÿe]] (1858-1931) {{Div col end}} == 20ste en 21ste eeu == ''Let wel: lewende violiste word nie hier gelys nie.'' {{Div col|colwidth=30em}} * [[Rochelle Abramson]] (1953-2025) * [[Joseph Achron]] (1886-1943) * [[Murray Adaskin]] (1906-2002) * [[Anahid Ajemian]] (1924-2016) * [[Samuel Antek]] (1909-1958) * [[Jelly d'Arányi]] (1893-1966) * [[Helen Armstrong]] (1943-2006) * [[Michèle Auclair]] (1924-2005) * [[Florence Austin]] (1884-1927) * [[Felix Ayo]] (1933-2023) * [[Sol Babitz]] (1911-1982) * [[Grażyna Bacewicz]] (1909-1969) * [[Oskar Back]] (1879-1963) * [[Ik-Hwan Bae]] (1956-2014) * [[Israel Baker]] (1919-2011) * [[Tofig Bakikhanov]] (1930-2026) * [[Vera Barstow]] (1891-1975) * [[Walter Barylli]] (1921-2022) * [[Hugh Bean]] (1929-2003) * [[Louise Behrend]] (1916-2011) * [[Nina Beilina]] (1937-2018) * [[Leon Belasco]] (1902-1988) * [[Franz Benteler]] (1925-2010) * [[Yehonatan Berick]] (1968-2020) * [[Klara Berkovich]] (1928-2024) * [[Luigi Alberto Bianchi]] (1945-2018) * [[Petrowitsch Bissing]] (1871-1961) * [[Serge Blanc]] (1929-2013) * [[Harry Blech]] (1909-1999) * [[Naoum Blinder]] (1889-1965) * [[Harry Bluestone]] (1907-1992) * [[Howard Boatwright]] (1918-1999) * [[Lola Bobesco]] (1921-2003) * [[Emanuel Borok]] (1944-2020) * [[Willi Boskovsky]] (1909-1991) * [[Jules Boucherit]] (1877-1962) * [[Natalya Boyarskaya]] (1946-2025) * [[Norbert Brainin]] (1923-2005) * [[Shony Alex Braun]] (1924-2002) * [[Maggy Breittmayer]] (1888-1961) * [[Robert Brink]] (1924-2014) * [[Jascha Brodsky]] (1907-1997) * [[Antonio Brosa]] (1894-1979) * [[Alexander Brott]] (1915-2005) * [[Iona Brown]] (1941-2004) * [[Anshel Brusilow]] (1928-2018) * [[Anker Buch]] (1940-2014) * [[Gerda von Bülow]] (1904-1990) * [[Richard Burgin]] (1892-1981) * [[Grace Burrows]] (1893-1980) * [[Adolf Busch]] (1891-1952) * [[Guila Bustabo]] (1916-2002) * [[Alfredo Campoli]] (1906-1991) * [[Mary Canberg]] (1918-2004) * [[Roberto Cani]] (1967-2025) * [[Lucien Capet]] (1873-1928) * [[Norman Carol]] (1928-2024) * [[Marius Casadesus]] (1892-1981) * [[Arthur Catterall]] (1883-1943) * [[Suzanne Chaigneau]] (1875-1946) * [[Albert Chamberland]] (1886-1975) * [[Corinne Chapelle]] (1976-2021) * [[Eugène Chartier]] (1893-1963) * [[Alexander Chuhaldin]] (1892-1951) * [[Nicolas Chumachenco]] (1944-2020) * [[Stephen Clapp]] (1939-2014) * [[Isidore Cohen]] (1922-2005) * [[Raymond Cohen]] (1919-2011) * [[Alexander Cores]] (1901-1994) * [[Joey Corpus]] (1958-2017) * [[Valentina Crespi]] (1892-19??) * [[Peter Cropper]] (1945-2015) * [[Marcel Darrieux]] (1891-1989) * [[Lukas David]] (1934-2021) * [[Andrew Dawes]] (1940-2022) * [[Dorothy DeLay]] (1917-2002) * [[Édouard Dethier]] (1885-1962) * [[Gioconda de Vito]] (1907-1994) * [[Grigoraș Dinicu]] (1889-1949) * [[Joseph Douglass]] (1871-1935) * [[Pierre Doukan]] (1927-1995) * [[Demetrius Constantine Dounis]] (1893-1954) * [[Rafael Druian]] (1923-2002) * [[Helena Dunicz-Niwińska]] (1915-2018) * [[Samuel Dushkin]] (1891-1976) * [[Sophie-Carmen Eckhardt-Gramatté]] (1898-1974) * [[Renate Eggebrecht]] (1944-2023) * [[Arnold Eidus]] (1922-2013) * [[Irwin Eisenberg]] (1919-2014) * [[Mischa Elman]] (1891-1967) * [[Gheorghe Enescu]] (1881-1955) * [[Mary Davenport Engberg]] (1880-1951) * [[Ayla Erduran]] (1934-2025) * [[Broadus Erle]] (1918-1977) * [[Devy Erlih]] (1928-2012) * [[Toshiya Eto]] (1927-2008) * [[Adila Fachiri]] (1886-1962) * [[Ilona Fehér]] (1901-1988) * [[Lorand Fenyves]] (1918-2004) * [[Aldo Ferraresi]] (1902-1978) * [[Christian Ferras]] (1933-1982) * [[Mikhail Fichtenholz]] (1920-1985) * [[Joan Field]] (1915-1988) * [[António Fortunato de Figueiredo]] (1903-1981) * [[Rudolf Fitzner]] (1868-1934) * [[Jorja Fleezanis]] (1952-2022) * [[Eugene Fodor (vioolspeler)|Eugene Fodor]] (1950-2011) * [[Vera Fonaroff]] (1883-1962) * [[Zino Francescatti]] (1902-1991) * [[Stefan Frenkel]] (1902-1979) * [[Walter Fried]] (1877-1925) * [[Erick Friedman]] (1939-2004) * [[Joseph Fuchs]] (1899-1997) * [[Marjorie Fulton]] (1909-1962) * [[Ivan Galamian]] (1903-1981) * [[Felix Galimir]] (1910-1999) * [[Samuel Gardner]] (1891-1984) * [[John Georgiadis]] (1939-2021) * [[Robert Gerle]] (1924-2005) * [[André Gertler]] (1907-1998) * [[Stefi Geyer]] (1888-1956) * [[Elizabeth Gilels]] (1919-2008) * [[Zinaida Gilels]] (1924-2000) * [[Bronislav Gimpel]] (1911-1979) * [[Josef Gingold]] (1909-1995) * [[Ivry Gitlis]] (1922-2020) * [[Thelma Given]] (1896-1977) * [[Carroll Glenn]] (1918-1983) * [[Raymond Gniewek]] (1931-2021) * [[Paul Godwin]] (1902-1982) * [[Szymon Goldberg]] (1909-1993) * [[Boris Goldstein]] (1922-1987) * [[Jascha Gopinko]] (1891-1980) * [[Alexei Gorokhov]] (1927-1999) * [[Barry Griffiths]] (1939-2020) * [[Sidney Griller]] (1911-1993) * [[Harold Grimson]] (1882-1917) * [[Jessie Grimson]] (1873-1954) * [[Samuel Bonarius Grimson]] (1879-1955) * [[Frederick Grinke]] (1911-1987) * [[Erich Gruenberg]] (1924-2020) * [[Arthur Grumiaux]] (1921-1986) * [[Daniel Guilet]] (1899-1990) * [[Boris Gutnikov]] (1931-1986) * [[Ida Haendel]] (1928-2020) * [[Betty-Jean Hagen]] (1930-2016) * [[Heimo Haitto]] (1925-1999) * [[Marie Hall]] (1884-1956) * [[Olivebelle Hamon]] (1909-1987) * [[Sandor Harmati]] (1892-1936) * [[Cecilia Hansen]] (1897-1989) * [[Alice Harnoncourt]] (1930-2022) * [[Margaret Harrison]] (1899-1995) * [[May Harrison]] (1890-1959) * [[Sidney Harth]] (1925-2011) * [[Josef Hassid]] (1923-1950) * [[Kató Havas]] (1920-2018) * [[Marjorie Hayward]] (1885-1953) * [[Donald Hazelwood]] (1930-2025) * [[Yaëla Hertz]] (1930-2014) * [[Julius Hegyi]] (1923-2007) * [[Jascha Heifetz]] (1901-1987) * [[Philippe Hirschhorn]] (1946-1996) * [[Rosa Hochmann]] (1875-1955) * [[Henry Holst]] (1899-1991) * [[Bronisław Huberman]] (1882-1947) * [[Emanuel Hurwitz]] (1919-2006) * [[Liana Isakadze]] (1946-2024) * [[Jacques Israelievitch]] (1948-2015) * [[Sascha Jacobsen]] (1895-1972) * [[Max Jaffa]] (1911-1991) * [[Charles Jaffe]] (1917-2011) * [[Piotr Janowski]] (1951-2008) * [[Philip S. Johnson]] (1953-2011) * [[Oleg Kagan]] (1946-1990) * [[Carmel Kaine]] (1937-2013) * [[Suna Kan]] (1936-2023) * [[Bela Katona]] (1920-2018) * [[Louis Kaufman]] (1905-1994) * [[Franciszek Kempa]] (1903-1953) * [[Daisy Kennedy]] (1893-1981) * [[Eda Kersey]] (1904-1944) * [[Felix Khuner]] (1906-1991) * [[Valery Klimov]] (1931-2022) * [[Paul Kling]] (1929-2005) * [[Daniel Kobialka]] (1943-2021) * [[Paul Kochanski]] (1887-1934) * [[Roman Kofman]] (1936-2026) * [[Dmitri Kogan]] (1978-2017) * [[Leonid Kogan]] (1924-1982) * [[Varujan Kojian]] (1935-1993) * [[Felix Kok]] (1924-2010) * [[Adolph Koldofsky]] (1905-1951) * [[Rudolf Kolisch]] (1896-1978) * [[Péter Komlós]] (1935-2017) * [[Anton Kontra]] (1932-2020) * [[Hugo Kortschak]] (1884-1957) * [[Takehisa Kosugi]] (1938-2018) * [[Bogodar Kotorovych]] (1941-2009) * [[Boris Koutzen]] (1901-1966) * [[Dénes Kovács]] (1930-2005) * [[Henryk Kowalski]] (1911-1982) * [[Tosca Kramer]] (1903-1976) * [[Louis Krasner]] (1903-1995) * [[Herman Krebbers]] (1923-2018) * [[Fritz Kreisler]] (1875-1962) * [[Jan Kubelík]] (1880-1940) * [[Georg Kulenkampff]] (1898-1948) * [[Jaakko Kuusisto]] (1974-2022) * [[Helen Kwalwasser]] (1927-2017) * [[Fredell Lack]] (1922-2017) * [[Jeanne Lamon]] (1949-2021) * [[Brenton Langbein]] (1928-1993) * [[Isidor Lateiner]] (1930-2005) * [[Remo Lauricella]] (1912-2003) * [[Susanne Lautenbacher]] (1932-2020) * [[Arthur Leavins]] (1917-1995) * [[Maryvonne Le Dizès]] (1940-2024) * [[Everett Lee]] (1916-2022) * [[Sylvia Lent]] (1903-1972) * [[Ida Levin]] (1963-2016) * [[Walter Levin]] (1924-2017) * [[Nona Liddell]] (1927-2017) * [[Maria Lidka]] (1914-2013) * [[Ernest Llewellyn]] (1915-1982) * [[Lea Luboshutz]] (1885-1965) * [[Sergiu Luca]] (1943-2010) * [[Alberto Lysy]] (1935-2009) * [[Francis MacMillen]] (1885-1973) * [[Klaus Maetzl]] (1941-2016) * [[Hugh Maguire]] (1926-2013) * [[Paul Makanowitzky]] (1920-1998) * [[Juan Manén]] (1883-1971) * [[Robert Mann]] (1920-2018) * [[Kevork Mardirossian]] (1954-2024) * [[Henri Marteau]] (1874-1934) * [[Lucien Martin]] (1908-1950) * [[Johanna Martzy]] (1924-1979) * [[Leonora Jackson McKim]] (1879-1969) * [[Ivor McMahon]] (1924-1972) * [[Alfred Eugene Megerlin]] (1880-1941) * [[Wilhelm Melcher]] (1940-2005) * [[Isolde Menges]] (1893-1976) * [[Yehudi Menuhin]] (1916-1999) * [[Geoffrey Michaels]] (1944-2024) * [[Roberto Michelucci]] (1922-2010) * [[Stoika Milanova]] (1945-2024) * [[Martin Milner (violis)|Martin Milner]] (1928-2000) * [[Nathan Milstein]] (1903-1992) * [[Mischa Mischakoff]] (1895-1981) * [[Emil Młynarski]] (1870-1935) * [[Alexander Mogilevsky]] (1885-1953) * [[Cyril Monk]] (1882-1970) * [[Alma Moodie]] (1898-1943) * [[Lydia Mordkovitch]] (1944-2014) * [[Erika Morini]] (1904-1995) * [[Alfonso Mosesti]] (1924-2018) * [[Konstantin Mostras]] (1886-1965) * [[Peter Mountain]] (1923-2013) * [[Aubrey Murphy]] (1965-2025) * [[Clarence Myerscough]] (1930-2000) * [[David Nadien]] (1926-2014) * [[Yfrah Neaman]] (1923-2003) * [[Sheila Nelson]] (1936-2020) * [[Ginette Neveu]] (1919-1949) * [[Siegmund Nissel]] (1922-2008) * [[Ricardo Odnoposoff]] (1914-2004) * [[David Oistrakh]] (1908-1974) * [[Igor Oistrakh]] (1931-2021) * [[Edgar Ortenberg]] (1900-1996) * [[Trond Øyen]] (1929-1999) * [[Igor Ozim]] (1931-2024) * [[Michaela Paetsch]] (1961-2023) * [[Priscilla Paetsch]] (1931-2017) * [[Margaret Pardee]] (1920-2016) * [[Manoug Parikian]] (1920-1987) * [[Kathleen Parlow]] (1890-1963) * [[György Pauk]] (1936-2024) * [[Edith Peinemann]] (1937-2023) * [[Barbara Penny]] (1929-2007) * [[Louis Persinger]] (1887-1966) * [[Günter Pichler]] (1940-2026) * [[Victor Pikayzen]] (1933-2023) * [[Maximilian Pilzer]] (1890-1958) * [[Alfred Pochon]] (1878-1959) * [[Max Pollikoff]] (1904-1984) * [[Enrico Polo]] (1868-1953) * [[Miron Polyakin]] (1895-1941) * [[Katia Popov]] (1965-2018) * [[Ruth Posselt]] (1914-2007) * [[Jean Pougnet]] (1907-1968) * [[Gaston Poulet]] (1892-1974) * [[Albert Pratz]] (1914-1995) * [[Mikhail Press]] (1871-1938) * [[Váša Příhoda]] (1900-1960) * [[Simon Pullman]] (1890-1942) * [[Tibor Józef Pusztai]] (1946-2016) * [[Manuel Quiroga]] (1892-1961) * [[Michael Rabin]] (1936-1972) * [[Rosemary Rapaport]] (1918-2011) * [[Adolf Rebner]] (1876-1967) * [[Ossy Renardy]] (1920-1953) * [[Florizel von Reuter]] (1890-1985) * [[Ángel Reyes]] (1919-1988) * [[Veda Reynolds]] (1922-2000) * [[Ruggiero Ricci]] (1918-2012) * [[Stanley Ritchie]] (1935-2026) * [[Amadeo Roldán]] (1900-1939) * [[Paul Rolland]] (1911-1978) * [[Aaron Rosand]] (1927-2019) * [[Alma Rosé]] (1906-1944) * [[Arnold Rosé]] (1863-1946) * [[Eric Rosenblith]] (1920-2010) * [[Max Rostal]] (1905-1991) * [[Jack Rothstein]] (1925-2001) * [[Olga Rudge]] (1895-1996) * [[Albert Sammons]] (1886-1957) * [[Eugene Sârbu]] (1950-2024) * [[David Sarser]] (1921-2013) * [[Egon Sassmannshaus]] (1928-2010) * [[Sidney Sax]] (1913-2005) * [[Hansheinz Schneeberger]] (1926-2019) * [[Alexander Schneider]] (1908-1993) * [[Wolfgang Schneiderhan]] (1915-2002) * [[Dina Schneidermann]] (1931-2016) * [[Jaap Schröder]] (1925-2020) * [[Michel Schwalbé]] (1919-2012) * [[Toscha Seidel]] (1899-1962) * [[Berl Senofsky]] (1926-2002) * [[Eudice Shapiro]] (1914-2007) * [[Samuel Sherman]] (1871-1948) * [[Nelli Shkolnikova]] (1928-2010) * [[Sadah Shuchari]] (1906-2001) * [[Oscar Shumsky]] (1917-2000) * [[Joseph Silverstein]] (1932-2015) * [[Jacques Singer]] (1910-1980) * [[Julian Sitkovetsky]] (1925-1958) * [[Semyon Snitkovsky]] (1933-1981) * [[Marie Soldat-Roeger]] (1863-1955) * [[Denise Soriano-Boucherit]] (1916-2006) * [[Leonard Sorkin]] (1916-1985) * [[Eduard Sõrmus]] (1878-1940) * [[Albert Spalding]] (1883-1953) * [[Tossy Spivakovsky]] (1906-1998) * [[Christian Stadelmann]] (1959-2019) * [[Sergei Stadler]] (1962-2026) * [[Ethel Stark]] (1910-2012) * [[William Starr]] (1923-2020) * [[William Steck]] (1934-2013) * [[Benjamin Steinberg]] (1915-1974) * [[Albert Stern]] (1937-2024) * [[Hellmut Stern]] (1928-2020) * [[Isaac Stern]] (1920-2001) * [[Albert Stoessel]] (1894-1943) * [[Pyotr Stolyarsky]] (1871-1944) * [[Josef Suk (violis)|Josef Suk]] (1929-2011) * [[Harold Sumberg]] (1905-1994) * [[Suwa Nejiko]] (1920-2012) * [[Zoltán Székely]] (1903-2001) * [[Henryk Szeryng]] (1918-1988) * [[Joseph Szigeti]] (1892-1973) * [[Robert Talbot]] (1893-1954) * [[Gerhard Taschner]] (1922-1976) * [[Vilmos Tátrai]] (1912-1999) * [[Henri Temianka]] (1906-1992) * [[Jean Ter-Merguerian]] (1935-2015) * [[Jacques Thibaud]] (1880-1953) * [[Felice Togni]] (1871-1929) * [[Roman Totenberg]] (1911-2012) * [[Andor Toth]] (1925-2006) * [[Charles Treger]] (1935-2023) * [[Anahit Tsitsikian]] (1926-1999) * [[Masuko Ushioda]] (1942-2013) * [[Carlo Van Neste]] (1914-1992) * [[Tibor Varga]] (1921-2003) * [[Franz von Vecsey]] (1893-1935) * [[Sándor Végh]] (1912-1997) * [[Ion Voicu]] (1923-1997) * [[Edith Volckaert]] (1949-1992) * [[Imre Waldbauer]] (1892-1952) * [[Elisabeth Waldo]] (1918-2026) * [[Winifred Merrill Warren]] (1898-1990) * [[John Waterhouse]] (1877-1970) * [[William Waterhouse]] (1917-2003) * [[Clarence Cameron White]] (1880-1960) * [[Elise Fellows White]] (1873-1953) * [[Camilla Wicks]] (1928-2020) * [[Margaret Jones Wiles]] (1911-2000) * [[Maurice Wilk]] (1922-1963) * [[Wanda Wiłkomirska]] (1929-2018) * [[Trevor Williams]] (1929-2007) * [[Harold Wippler]] (1928-2022) * [[Endre Wolf]] (1913-2011) * [[Josef Wolfsthal]] (1899-1931) * [[Rowsby Woof]] (1883-1943) * [[Cedric Wright]] (1889-1959) * [[Arthur Wynne]] (1871-1945) * [[Yuri Yankelevich]] (1909-1973) * [[Florian ZaBach]] (1918-2006) * [[Renato Zanettovich]] (1921-2021) * [[Ede Zathureczky]] (1903-1959) * [[Zvi Zeitlin]] (1922-2012) * [[Grigori Zhislin]] (1945-2017) * [[Efrem Zimbalist]] (1889-1985) * [[Olive Zorian]] (1916-1965) * [[Dénes Zsigmondy]] (1922-2014) * [[Paul Zukofsky]] (1943-2017) {{Div col end}} == Verdere leesstof == * ''The Art of Violin Playing'', boeke 1 en 2, [[Carl Flesch]]. Geredigeer deur [[Eric Rosenblith]]. [[Carl Fischer Music]]. {{ISBN|0-8258-2822-8}} en {{ISBN|0-8258-6590-5}} * ''The Armenian Bowing Art'', Anahit Tsitsikian, uitgegee deur die drukkery "Edit Print", [[Jerewan]], 2004 (in Russies). * ''The Art of Violin Playing'', Daniel Melsa, Foulsham & Co. Ltd. * ''Biographical Notice of [[Niccolò Paganini|Nicolo Paganini]]'', deur F.J. Fétis (ca. 1880), Schott & Co. * ''The Book of the Violin'', geredigeer deur Dominic Gill (1984), [[Phaidon Press]]. {{ISBN|0-7148-2286-8}} * ''The Devil's Box-Masters of Southern Fiddling'', deur Charles Wolfe (1997), Country Music Foundation Press. {{ISBN|0-8265-1324-7}} * ''An Encyclopedia of the Violin'', deur Alberto Bachmann (1965/1990), Da Capo Press. {{ISBN|0-306-80004-7}} * ''The Great Violinists'', deur Margaret Campbell (1980/2004), Robson Books. {{ISBN|1-86105-623-0}} * ''[[Niccolò Paganini|Paganini]]-The Genoese'', deur G.I.C. de Courcy (1957), University of Oklahoma Press * ''[[Stuff Smith]]-Pure at Heart'', geredigeer deur Anthony Barnett en Eva Løgager (1991), Allardyce Barnett Publishers. {{ISBN|0-907954-15-4}} * ''Szigeti on the Violin'', deur [[Joseph Szigeti]] (1969/1979), [[Dover Publications]]. {{ISBN|0-486-23763-X}} * ''[[Giuseppe Tartini|Tartini]]-His Life and Times'', deur prof. dr. Lev Ginsburg (1968), Paganiniana Publications Inc. {{ISBN|0-87666-590-3}} * ''Unfinished Journey'', [[Yehudi Menuhin]] (1976), Macdonald and Jane's. {{ISBN|0-354-04146-0}} * ''The Violin'', deur [[Yehudi Menuhin]] (1996), Flammarion. {{ISBN|2-08-013623-2}} * [https://books.google.com/books?id=qBHwdR4oIvQC ''The Violin: A Social History of the World's Most Versatile Instrument''], deur [[David Schoenbaum]] (2012). New York: W.W. Norton & Company. {{ISBN|9780393084405}} * ''The Violin and I'', deur Kato Havas (1968/1975), Bosworth & Co. Ltd. * ''Violin Playing-As I Teach it'', deur [[Leopold Auer]] (1921/1960), Gerald Duckworth & Co Ltd. * ''Violins & Violinists'', deur Franz Farga (1950), Rockliff Publishing Corporation Ltd. * ''[[Eugène Ysaÿe|Ysaÿe]]'', deur prof. dr. Lev Ginsburg (1980), Paganiniana Publications Inc. {{ISBN|0-87666-620-9}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.gutenberg.org/files/14884/14884-h/14884-h.htm ''Famous Violinists of To-day and Yesterday''] deur [[Henry Charles Lahee]], 'n publikasie uit 1899 by [[Project Gutenberg]] (in Engels) {{DEFAULTSORT:Klassieke violiste}} [[Kategorie:Violiste|*]] [[Kategorie:Lyste|Klassieke violiste]] 9lvhvvsnjpfasrkpwtqmulodrzqabjz 1 468996 2966873 2026-09-12T20:08:23Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966873 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468997 2966874 2026-09-12T20:09:34Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966874 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468998 2966875 2026-09-12T20:10:27Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966875 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469000 2966877 2026-09-12T20:12:39Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966877 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469001 2966878 2026-09-12T20:13:08Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966878 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469002 2966879 2026-09-12T20:13:13Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966879 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469003 2966880 2026-09-12T20:14:17Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966880 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469004 2966881 2026-09-12T20:14:18Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966881 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469005 2966882 2026-09-12T20:15:28Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966882 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469006 2966884 2026-09-12T20:17:16Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966884 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469007 2966885 2026-09-12T20:17:37Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966885 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469008 2966886 2026-09-12T20:17:40Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966886 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469009 2966887 2026-09-12T20:18:22Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966887 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469010 2966888 2026-09-12T20:18:28Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966888 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469011 2966889 2026-09-12T20:18:55Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966889 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469012 2966890 2026-09-12T20:19:06Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966890 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469013 2966891 2026-09-12T20:19:07Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966891 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469014 2966892 2026-09-12T20:19:11Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966892 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469016 2966894 2026-09-12T20:19:51Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966894 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469017 2966895 2026-09-12T20:20:40Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966895 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469018 2966896 2026-09-12T20:21:09Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966896 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469019 2966898 2026-09-12T20:23:18Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966898 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469020 2966899 2026-09-12T20:23:34Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966899 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469021 2966900 2026-09-12T20:23:38Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met 'Hierdie is 'n lys van noemenswaardige '''[[Altviool|altvioliste]]'''. Waar 'n altviolis ook op 'n ander gebied van die musiek bekendheid verwerf het, soos dirigeer of komponeer, word dit aangedui. {{Kompakte inhoudsopgawe|center=yes}} [[Lêer:Lionel Tertis.jpg|thumb|150px|Lionel Tertis]] == Noemenswaardige altvioliste == {{Div col|colwidth=30em}} === A === * [[Tasso Adamopoulos]] (1944-2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.thestrad.com/news/violist-tasso-adamopoulos...' 2966900 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n lys van noemenswaardige '''[[Altviool|altvioliste]]'''. Waar 'n altviolis ook op 'n ander gebied van die musiek bekendheid verwerf het, soos dirigeer of komponeer, word dit aangedui. {{Kompakte inhoudsopgawe|center=yes}} [[Lêer:Lionel Tertis.jpg|thumb|150px|Lionel Tertis]] == Noemenswaardige altvioliste == {{Div col|colwidth=30em}} === A === * [[Tasso Adamopoulos]] (1944-2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.thestrad.com/news/violist-tasso-adamopoulos-has-died-aged-76/11626.article|work=The Strad|title=News Violist Tasso Adamopoulos has died aged 76|access-date=27 Februarie 2024|language=en}}</ref> * [[Julia Rebekka Adler]] (g. 1978) * [[Adolfo Alejo]] (g. 1986), dirigent * [[Hugh Allen|Sir Hugh Allen]] (1869-1946), dirigent * [[Kris Allen]] (g. 1985) * [[Vladimir Altschuler|Vladimir Altshuler]] (g. 1946), dirigent * [[Ruben Altunyan]] (1939-2021), komponis, dirigent * [[Johann Andreas Amon]] (1763-1825) * [[B. Tommy Andersson]] (g. 1964), komponis, dirigent * [[Paul Angerer]] (1927-2017), komponis * [[Steven Ansell]] (g. 1954) * [[Atar Arad]] (g. 1945), komponis * [[Cecil Aronowitz]] (1916-1978) * [[Dino Asciolla]] (1920-1994) * [[Jean-Marie Auberson]] (1920-2004), violis, dirigent * [[Emilie Autumn]] * [[Eddie Ayres]] (g. 1967) === B === * [[Joseph Baber]] (1937-2022), komponis * [[Johann Aegidius Bach]] (1645-1716), orrelis * [[Johann Sebastian Bach]] (1685-1750), komponis * [[Sigismund Bachrich]] (1841-1913), komponis, violis * [[August Baeyens]] (1895-1966), komponis * [[Vladimir Bakaleinikov]] (1885-1953), dirigent, komponis * [[Michael Balling]] (1866-1925), dirigent * [[Alain Bancquart]] (1934-2022), komponis * [[Rudolf Barschai]] (1924-2010), dirigent * [[Hans-Christian Bartel]] (1932-2014), komponis * [[Juri Bashmet]] (g. 1953) * [[Cathy Basrak]] (g. 1977) * [[Natalie Bauer-Lechner]] (1858-1921) * [[Sally Beamish]] (g. 1956), komponis * [[Ludwig van Beethoven]] (1770-1827), komponis * [[Sviatoslav Belonogov]] (g. 1965) * [[Mitrofan Belyayev]] (1836-1904) * [[Franz Benda]] (1709-1786), komponis * [[Georg Benda]] (1722-1795), komponis * [[Daniel Benyamini]] (1925-1993) * [[Wilhelm Georg Berger]] (1929-1993), komponis * [[Yehonatan Berick]] (1968-2020), violis * [[Harry Berly]] (1905-1937) * [[Lise Berthaud]] (g. 1982) * [[Vasily Bessel]] (1843-1907), musiekuitgewer * [[Roger Best]] (1936-2013) * [[Mikhail Bezverkhny]] (g. 1947), violis * [[Franz Beyer]] (1922-2018), musikoloog * [[Hatto Beyerle]] (1933-2023), kamermusikus, dirigent * [[Luigi Alberto Bianchi]] (1945-2018) * [[Benjamin Blake]] (1751-1827), komponis, violis * [[Herbert Blendinger]] (1936-2020), komponis * [[Joseph von Blumenthal]] (1782-1856), violis, komponis * [[Alexandre Pierre François Boëly]] (1785-1858) * [[Emil Bohnke]] (1888-1928), komponis, dirigent * [[Vadim Borisovsky]] (1900-1972) * [[Jacques Borsarello]] (g. 1951) * [[Edwin York Bowen|York Bowen]] (1884-1961), komponis, pianis * [[Máximo Arrates Boza]] (1859-1936), komponis * [[Jolyon Brettingham Smith]] (1949-2008), komponis, dirigent * [[Frank Bridge]] (1879-1941), komponis * [[Benjamin Britten]] (1913-1976), komponis * [[Carolyn Waters Broe]], komponis, dirigent * [[Sheila Browne]] (g. 1971) * [[František Brož]] (1896-1962), komponis * [[Gerard von Brucken Fock]] (1859-1935), komponis * [[Bjarne Brustad]] (1895-1978), komponis, violis * [[Peter Bucknell]] (g. 1977) * [[Kenji Bunch]] (g. 1973) * [[Caleb Burhans]] (g. 1980), komponis === C === * [[John Cale]] (g. 1942) * [[Helen Callus]] * [[Bartolomeo Campagnoli]] (1751-1827), komponis, violis * [[Giuliano Carmignola]] (g. 1951), violis * [[David Aaron Carpenter]] (g. 1986) * [[Henri Casadesus]] (1879-1947) * [[Gérard Caussé]] (g. 1948) * [[Eugenio Cavallini]] (1806-1881), violis, dirigent * [[Alain Celo]] (g. 1960), komponis * [[Ladislav Černý]] (1891-1975) * [[Eugène Chartier]] (1893-1963), violis, dirigent * [[Roger Chase]] (g. 1953) * [[Hippolyte André Jean Baptiste Chélard|André Hippolyte Chélard]] (1789-1861), komponis, dirigent * [[Rebecca Clarke]] (1886-1979), komponis * [[Caroline Coade]] * [[Eric Coates]] (1886-1957), komponis * [[Paul Coletti]] (g. 1959) * [[Anthony Collins]] (1893-1963), komponis, dirigent * [[Serge Collot]] (1923-2015) * [[Carlton Cooley]] (1898-1981), komponis * [[Winifred Copperwheat]] (1905-1976), uitvoerende kunstenaar, onderwyser * [[Paul Cropper]] (1913-2006) * [[Wayne Crouse]] (1924-2000) * [[John Curro]] (1932-2019), dirigent === D === * [[David Dalton]] (1934-2022) * [[Harry Danks]] (1912-2001) * [[Steven Dann]] (g. 1953) * [[Gyula Dávid]] (1913-1977) * [[Tania Davis]] (g. 1975) * [[Brett Dean]] (g. 1961) * [[Christophe Desjardins]] (1962-2020) * [[Jack Delano]] (1914-1997), komponis * [[Alan de Veritch]] (g. 1947) * [[Brett Deubner]] (g. 1968) * [[Patrizia Di Paolo]] * [[Roberto Díaz]] (g. 1960) * [[Viacheslav Dinerchtein]] (g. 1976) * [[Paul Doktor]] (1919-1989) * [[Demetrius Constantine Dounis]] (1886-1954), violis, pedagoog * [[Dimitris Dragatakis]] (1914-2001), komponis * [[Karen Dreyfus]] * [[Duncan Druce]] (1939-2015), komponis * [[Fyodor Druzhinin]] (1932-2007) * [[Matthias Durst]] (1815-1875), violis, komponis * [[Charles Dutoit]] (g. 1936), dirigent * [[Lawrence Dutton]] (g. 1954) * [[Antonín Dvořák]] (1841-1904), komponis === E === * [[Heinrich Wilhelm Ernst]] (1814-1865), violis * [[Ernest van der Eyken]] (1913-2010), komponis, dirigent === F === * [[Ralph Farris]] (g. 1970) * [[Kristina Fialová]] * [[Federigo Fiorillo]] (1753-ca. 1823), violis, komponis, pedagoog * [[William Flackton]] (1709-1798), komponis * [[Richard Fleischman]] (g. 1963) * [[Watson Forbes]] (1909-1997) * [[Cecil Forsyth]] (1870-1941), komponis * [[Johannes Fritsch]] (1941-2010), komponis * [[Lillian Fuchs]] (1901-1995) * [[Arthur Furer]] (1924-2013), komponis, violis * [[Paul Walter Fürst]] (1926-2013), komponis * [[Kenji Fusé]] (g. 1965), komponis === G === * [[Grigori Gamburg]] (1900-1967), komponis, dirigent * [[John Garvey]] (1921-2006), dirigent * [[Ottmar Gerster]] (1897-1969), komponis, dirigent * [[Carlo Maria Giulini]] (1914-2005), dirigent * [[Bruno Giuranna]] (g. 1933) * [[Donald A. Glaser]] (1926-2013), fisikus en Nobelpryswenner * [[Roland Glassl]] (g. 1972) * [[Rosemary Glyde]] (1948-1994), komponis * [[Rivka Golani]] (g. 1946) * [[Richard Goldner]] (1908-1991) * [[Jonny Greenwood]], hoofkitaarspeler van Radiohead * [[Ebbe Grims-land]] (1915-2015) * [[Amihai Grosz]] (g. 1979) * [[Guido Guerrini]] (1890-1965), komponis, dirigent === H === * [[Veronika Hagen]] (g. 1963) * [[Dietmar Hallmann]] (g. 1935) * [[Hope Hambourg]] (1902-1989) * [[Harutyun Hanesyan]] (1911-1987), komponis * [[John Harbison]] (g. 1938), komponis * [[Kenneth Harding]] (1903-1992), komponis * [[Joseph Haydn]] (1732-1809), komponis * [[Donald Heins]] (1878-1949), violis, dirigent, komponis * [[Jiří Herold]] (1875-1934) * [[Willy Hess]] (1859-1939), violis * [[Raphael Hillyer]] (1914-2010) * [[Paul Hindemith]] (1895-1963), komponis * [[Alfred Charles Hobday]] (1870-1942) * [[Manfred Honeck]] (g. 1958), dirigent * [[Lorraine Hunt Lieberson]] (1954-2006), mezzosopraan === I === * [[Nobuko Imai]] (g. 1943) * [[Yuko Inoue]] === J === * [[Hanoch Jacoby]] (1909-1990), komponis * [[Baudime Jam]] (g. 1972), komponis * [[Janine Jansen]] (g. 1978), violis * [[Leroy Jenkins]] (1932-2007) * [[Raymond Jeremy]] (1890-1969) * [[Otto Joachim]] (1910-2010), komponis * [[Matthew Jones]] (g. 1974), violis === K === * [[Jiří Kabeš]] (g. 1946), sanger, liedjieskrywer * [[Thomas Kakuska]] (1940-2005) * [[Jan Karlin]] (g. 1954), vervaardiger, administrateur * [[Jurgis Karnavičius]] (1884-1941), komponis * [[Gilad Karni]] * [[Kim Kashkashian]] (g. 1952) * [[Milton Katims]] (1909-2006), dirigent * [[Martha Strongin Katz]] (g. 1942) * [[Hugo Kauder]] (1888-1972), komponis, violis * [[Nigel Keay]] (g. 1955), komponis * [[Nigel Kennedy]] (g. 1956), violis * [[Louise Lincoln Kerr]] (1892-1977), komponis * [[Isabelle van Keulen]] (g. 1966), violis * [[Volker David Kirchner]] (1942-2020), komponis * [[Dmitri Klebanov]] (1907-1987) * [[Paul Klengel]] (1854-1935), violis, pianis * [[Garth Knox]] (g. 1956) * [[Ulrich Koch]] (1921-1996) * [[Vesko Kountchev]] (g. 1974) * [[František Kočvara]] (1730-1791), komponis * [[Katalin Kokas]] (g. 1978), violis * [[Johann Král]] (1823-1912), het ook viola d'amore gespeel * [[Tosca Kramer]] (1903-1976) * [[Alison Krauss]] (g. 1971) * [[Emil Kreuz]] (1867-1932) * [[Milan Křížek]] (1926-2018), komponis * [[Boris Kroyt]] (1897-1969) * [[Ferdinand Küchler]] (1867-1937), violis, komponis * [[Michael Kugel]] (g. 1946) * [[Sigiswald Kuijken]] (g. 1944), violis, dirigent * [[Theodore Kusjar]] (g. 1960), dirigent === L === * [[Michelle LaCourse]] * [[Théophile Laforge]] (1863-1918) * [[Édouard Lalo]] (1823-1892), komponis * [[Anne Leilehua Lanzilotti|Anne Lanzilotti]] (g. 1983), komponis * [[Jaime Laredo]] (g. 1941), violis * [[Victor Legley]] (1915-1994), komponis * [[Pierre Lénert]] (g. 1966) * [[Harold Levin]] (g. 1956) * [[Avri Levitan]] (g. 1973) * [[Jodi Levitz]] * [[Teng Li]] * [[Ingvar Lidholm]] (1921-2017), komponis * [[Samuel Lifschey]] (1889-1961) * [[Lim Soon Lee]] (g. 1957), dirigent * [[Alfred Lipka]] (1931-2010) * [[Ernest Llewellyn]] (1915-1982), violis, dirigent * [[Lloyd Loar]], instrumentontwerper, komponis, het viola alta gespeel * [[James Lockyer]] (1883-1962) * [[James Lowe]] (g. 1976), dirigent * [[Lydia Luce]], sanger-liedjieskrywer * [[Pál Lukács]] (1919-1981) === M === * [[Jef Maes]] (1905-1996), komponis * [[Virginia Majewski]] (1907-1995) * [[Sergey Malov]] (g. 1983), violis * [[Mat Maneri]] (g. 1969), komponis, violis * [[Michael Mann (akademikus)|Michael Mann]] (1919-1977), violis * [[Jethro Marks]] * [[Carlo Martelli]] (g. 1935), komponis * [[Tatjana Masurenko]] (g. 1965) * [[Uri Mayer]] (g. 1946), dirigent * [[Donald McInnes]] (1939-2024) * [[Eduard Melkus]] (g. 1928), violis * [[Felix Mendelssohn]] (1809-1847), komponis * [[Vladimir Mendelssohn]] (1949-2021), komponis * [[Yehudi Menuhin]] (1916-1999), violis * [[John Metcalfe]] (g. 1964) * [[Michel Michalakakos]] (g. 1954) * [[Miroslav Miletić]] (1925-2018), komponis * [[Shlomo Mintz]] (g. 1957), violis * [[Marco Misciagna]] (g. 1984), violis, opvoeder * [[Alexander Mishnaevski]] * [[Roberto Molinelli]] (g. 1963), komponis, dirigent * [[Nils Mönkemeyer]] (g. 1978) * [[Pierre Monteux]] (1875-1964), dirigent * [[Arie Van de Moortel]] (1918-1976), komponis * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] (1756-1791), komponis * [[Janee Munroe]] (1923-2006) * [[Henry Myerscough]] (1927-2007) === N === * [[Philipp Naegele]] (1928-2011), violis * [[Naruhito|Naruhito, keiser van Japan]] (g. 1960) * [[Oskar Nedbal]] (1874-1930), komponis * [[Paul Neubauer]] (g. 1962) * [[Václav Neumann]] (1920-1995), dirigent * [[Maria Newman]] (g. 1962), violis, komponis * [[Casimir Ney]] (1801-1877) * [[Nokuthula Ngwenyama]] (g. 1976) === O === * [[Heiichiro Ohyama]] (g. 1947) * [[David Oistrakh]] (1908-1974), violis * [[Raphaël Oleg]] (g. 1959), violis * [[Martin Outram]] === P === * [[Niccolò Paganini]] (1782-1840), komponis, violis * [[Johannes Palaschko]] (1877-1932), violis, komponis * [[Úna Palliser]], vokalis, violis * [[Ian Parrott]] (1916-2012), komponis * [[Harry Partch]] (1901-1974), komponis * [[Ödön Pártos]] (1907-1977), komponis * [[Joseph de Pasquale]] (1919-2015) * [[Bruno Pasquier]] (g. 1943) * [[Pemi Paull]] (g. 1975) * [[Pierre Pasquier]] (1902-1986) * [[Clara Petrozzi]] (g. 1965), violis, komponis * [[Allan Pettersson]] (1911-1980), komponis * [[Cynthia Phelps]] (g. 1961) * [[Robert Pikler]] (1909-1984), violis * [[Ashan Pillai]] (g. 1969) * [[Enrico Polo]] (1868-1953), violis * [[Jocelyn Pook]] (g. 1960), komponis * [[Diemut Poppen]] (g. 1960) * [[Rita Porfiris]] (g. 1969) * [[Ari Poutiainen]] (g. 1972) * [[Lawrence Power]] (g. 1977) * [[William Presser]] (1916-2004), komponis, violis * [[Milton Preves]] (1909-2000) * [[Joseph Primavera]] (1926-2006), dirigent * [[William Primrose]] (1904-1982) === Q === * [[Karl Traugott Queisser]] (1800-1846) === R === * [[Julian Rachlin]] (g. 1974), violis * [[Mary Ramsey]] (g. 1963), violis, sanger, liedjieskrywer * [[Wilhelm Ramsøe]] (1837-1895), komponis, dirigent, violis * [[Émile Pierre Ratez]] (1851-1934), komponis * [[Mary Ruth Ray]] (1956-2013) * [[Adolf Rebner]] (1876-1967) * [[Ottorino Respighi]] (1879-1936), komponis * [[Sophia Reuter]] (g. 1971), violis * [[Allard de Ridder]] (1887-1966), dirigent, komponis * [[Frederick Riddle]] (1912-1995) * [[Timothy Ridout]] (g. 1995) * [[Joaquín Riquelme García]] (g. 1983) * [[Karen Ritscher]] (1952-2025) * [[Hermann Ritter]] (1849-1926) * [[Carol Rodland]] * [[Jean Rogister]] (1879-1964), komponis * [[Hartmut Rohde]] (g. 1966) * [[Alessandro Rolla]] (1757-1841), komponis * [[Antonio Rolla]] (1798-1837), violis, komponis * [[Paul Rolland]] (1911-1978) * [[Max Rostal]] (1905-1991), violis * [[Simon Rowland-Jones]] (g. 1950) * [[Vincent Royer]] (g. 1961) * [[Miklós Rózsa]] (1907-1995), komponis * [[Thomas Ryan]] (1827-1903) * [[Maxim Rysanov]] (g. 1978) === S === * [[Pauline Sachse]] (g. 1980) * [[Luigi Sagrati]] (1921-2008) * [[Philip Sainton]] (1891-1967), komponis, dirigent * [[Matthias Sannemüller]] (g. 1951) * [[Stephanie Sant'Ambrogio]] (g. 1960), violis * [[Guido Santórsola]] (1904-1994), komponis * [[Hermann Scherchen]] (1891-1966), dirigent * [[Peter Schidlof]] (1922-1987) * [[Ervin Schiffer]] (1932-2014) * [[Hanning Schröder]] (1896-1987), komponis * [[Franz Schubert]] (1797-1828), komponis * [[Joseph Schubert]] (1754-1837), komponis, violis * [[Rudolf Schwarz]] (1905-1994), dirigent * [[Leif Segerstam]] (1944-2024), dirigent, komponis, violis * [[Albert Seitz]] (1872-1937), komponis * [[Konstantin Sellheim]] (g. 1978) * [[Tibor Serly]] (1901-1978), komponis * [[William Shield]] (1748-1829) * [[Bernard Shore]] (1896-1985) * [[Gilbert Shufflebotham]] (1907-1978), violis * [[Oscar Shumsky]] (1917-2000), violis, dirigent * [[Paul Silverthorne]] (g. 1951) * [[Robert Siohan]] (1894-1985), komponis, dirigent * [[Nadia Sirota]] * [[Hans Sitt]] (1850-1922) * [[Scott Slapin]] (g. 1974), komponis * [[Kay Slocum]] * [[Peter Slowik]] (g. 1957) * [[Carolyn Sparey]] (g. 1960), komponis * [[Anton Stamitz]] (1750-ca. 1800), komponis * [[Carl Stamitz]] (1745-1801), komponis * [[Johann Stamitz]] (1717-1757), komponis * [[Helen Camille Stanley]] (1930-2021), komponis * [[Jean Stewart]] (1914-2002) * [[Scott St. John]] (g. 1969) * [[Nathaniel Stookey]] (g. 1970), komponis * [[Simon Streatfeild]] (1929-2019), dirigent * [[Jennifer Stumm]] * [[Josef Suk (violis)|Josef Suk]] (1929-2011), violis * [[Jean Sulem]] (g. 1959) * [[Louis Svećenski]] (1862-1926) * [[Gusztáv Szerémi]] (1877-1952), komponis === T === * [[Robert Talbot]] (1893-1954), dirigent, komponis, violis * [[Václav Talich]] (1883-1961), dirigent, violis * [[Antoine Tamestit]] (g. 1979) * [[Will Taylor]] (g. 1968) * [[Jan Tausinger]] (1921-1980), komponis, dirigent * [[Arve Tellefsen]] (g. 1936), violis * [[Yuri Temirkanov]] (1938-2023), dirigent * [[Mela Tenenbaum]], violis * [[Lionel Tertis]] (1876-1975) * [[Xaver Paul Thoma]] (g. 1953), komponis * [[Marcus Thompson]] (g. 1946) * [[Katia Tiutiunnik]] (g. 1967), komponis * [[Lars Anders Tomter]] (g. 1959) * [[Giuseppe Torelli]] (1658-1709), pedagoog, komponis * [[Sabine Toutain]] (g. 1966) * [[Jacqueline Townshend]] (1912-1983), pianis, violis * [[Walter Trampler]] (1915-1997) * [[Michael Tree]] (1934-2018) * [[Anahit Tsitsikian]] (1926-1999), violis, musikoloog * [[Karen Tuttle]] (1920-2010) === U === * [[Åke Uddén]] (1903-1987), komponis, dirigent * [[Alfred Uhl]] (1909-1992) * [[Chrétien Urhan]] (1790-1845) === V === * [[Nancy Van de Vate]] (1930-2023), komponis, pianis * [[Léon van Hout]] (1864-1945) * [[Roland Vamos]] (g. 1930) * [[Emanuel Vardi]] (1915-2011) * [[Maxim Vengerov]] (g. 1974), violis * [[Robert Vernon]] (g. 1949) * [[Maurice Vieux]] (1884-1951) * [[Johann Georg Hermann Voigt]] (1769-1811), komponis * [[Hermann Voss]] (g. 1934) * [[Ladislav Vycpálek]] (1882-1969), komponis, violis === W === * [[Louis van Waefelghem]] (1840-1908) * [[Ernst Wallfisch]] (1920-1979) * [[Geraldine Walther]] (g. 1950) * [[Johann Baptist Wanhal]] (1739-1813) * [[Maurice Ward]] (1899-1957) * [[Harry Waldo Warner]] (1874-1945), komponis * [[Melia Watras]] * [[John Webb]] (g. 1969), komponis * [[Hieronymus Weickmann]] (1825-1895) * [[Justus Weinreich]] (1858-1927), komponis * [[Franz Weiss]] (1778-1830) * [[Henryk Wieniawski]] (1835-1880), violis * [[Emanuel Wirth]] (1842-1923), violis * [[Lena Wood]] (1899-1982) * [[Mark Wood]] === X === * [[Hong-Mei Xiao]] (g. 1963) * [[Pierre-Henri Xuereb]] (g. 1959) === Y === * [[Eugène Ysaÿe]] (1858-1931), violis === Z === * [[Bernard Zaslav]] (1926-2016) * [[Wen Xiao Zheng]] (g. 1981) * [[Grigori Zhislin]] (1945-2017), violis * [[Lev Zhurbin]] (g. 1978), komponis * [[Tabea Zimmermann]] (g. 1966) * [[Fidelis Zitterbart]] (1845-1915), komponis * [[Đuro Živković]] (g. 1975), komponis, violis * [[León Zuckert]] (1904-1992), komponis, violis * [[Pinchas Zukerman]] (g. 1948), violis {{Div col end}} == Sien ook == {{Portaal|Musiek}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Altvioliste}} [[Kategorie:Musici|Altvioliste]] [[Kategorie:Lyste|Altvioliste]] c7fadeinfszgq6d6hcrz00jtte4bnxg 2966901 2966900 2026-09-12T20:24:55Z Pynappel 70858 /* Sien ook */ 2966901 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n lys van noemenswaardige '''[[Altviool|altvioliste]]'''. Waar 'n altviolis ook op 'n ander gebied van die musiek bekendheid verwerf het, soos dirigeer of komponeer, word dit aangedui. {{Kompakte inhoudsopgawe|center=yes}} [[Lêer:Lionel Tertis.jpg|thumb|150px|Lionel Tertis]] == Noemenswaardige altvioliste == {{Div col|colwidth=30em}} === A === * [[Tasso Adamopoulos]] (1944-2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.thestrad.com/news/violist-tasso-adamopoulos-has-died-aged-76/11626.article|work=The Strad|title=News Violist Tasso Adamopoulos has died aged 76|access-date=27 Februarie 2024|language=en}}</ref> * [[Julia Rebekka Adler]] (g. 1978) * [[Adolfo Alejo]] (g. 1986), dirigent * [[Hugh Allen|Sir Hugh Allen]] (1869-1946), dirigent * [[Kris Allen]] (g. 1985) * [[Vladimir Altschuler|Vladimir Altshuler]] (g. 1946), dirigent * [[Ruben Altunyan]] (1939-2021), komponis, dirigent * [[Johann Andreas Amon]] (1763-1825) * [[B. Tommy Andersson]] (g. 1964), komponis, dirigent * [[Paul Angerer]] (1927-2017), komponis * [[Steven Ansell]] (g. 1954) * [[Atar Arad]] (g. 1945), komponis * [[Cecil Aronowitz]] (1916-1978) * [[Dino Asciolla]] (1920-1994) * [[Jean-Marie Auberson]] (1920-2004), violis, dirigent * [[Emilie Autumn]] * [[Eddie Ayres]] (g. 1967) === B === * [[Joseph Baber]] (1937-2022), komponis * [[Johann Aegidius Bach]] (1645-1716), orrelis * [[Johann Sebastian Bach]] (1685-1750), komponis * [[Sigismund Bachrich]] (1841-1913), komponis, violis * [[August Baeyens]] (1895-1966), komponis * [[Vladimir Bakaleinikov]] (1885-1953), dirigent, komponis * [[Michael Balling]] (1866-1925), dirigent * [[Alain Bancquart]] (1934-2022), komponis * [[Rudolf Barschai]] (1924-2010), dirigent * [[Hans-Christian Bartel]] (1932-2014), komponis * [[Juri Bashmet]] (g. 1953) * [[Cathy Basrak]] (g. 1977) * [[Natalie Bauer-Lechner]] (1858-1921) * [[Sally Beamish]] (g. 1956), komponis * [[Ludwig van Beethoven]] (1770-1827), komponis * [[Sviatoslav Belonogov]] (g. 1965) * [[Mitrofan Belyayev]] (1836-1904) * [[Franz Benda]] (1709-1786), komponis * [[Georg Benda]] (1722-1795), komponis * [[Daniel Benyamini]] (1925-1993) * [[Wilhelm Georg Berger]] (1929-1993), komponis * [[Yehonatan Berick]] (1968-2020), violis * [[Harry Berly]] (1905-1937) * [[Lise Berthaud]] (g. 1982) * [[Vasily Bessel]] (1843-1907), musiekuitgewer * [[Roger Best]] (1936-2013) * [[Mikhail Bezverkhny]] (g. 1947), violis * [[Franz Beyer]] (1922-2018), musikoloog * [[Hatto Beyerle]] (1933-2023), kamermusikus, dirigent * [[Luigi Alberto Bianchi]] (1945-2018) * [[Benjamin Blake]] (1751-1827), komponis, violis * [[Herbert Blendinger]] (1936-2020), komponis * [[Joseph von Blumenthal]] (1782-1856), violis, komponis * [[Alexandre Pierre François Boëly]] (1785-1858) * [[Emil Bohnke]] (1888-1928), komponis, dirigent * [[Vadim Borisovsky]] (1900-1972) * [[Jacques Borsarello]] (g. 1951) * [[Edwin York Bowen|York Bowen]] (1884-1961), komponis, pianis * [[Máximo Arrates Boza]] (1859-1936), komponis * [[Jolyon Brettingham Smith]] (1949-2008), komponis, dirigent * [[Frank Bridge]] (1879-1941), komponis * [[Benjamin Britten]] (1913-1976), komponis * [[Carolyn Waters Broe]], komponis, dirigent * [[Sheila Browne]] (g. 1971) * [[František Brož]] (1896-1962), komponis * [[Gerard von Brucken Fock]] (1859-1935), komponis * [[Bjarne Brustad]] (1895-1978), komponis, violis * [[Peter Bucknell]] (g. 1977) * [[Kenji Bunch]] (g. 1973) * [[Caleb Burhans]] (g. 1980), komponis === C === * [[John Cale]] (g. 1942) * [[Helen Callus]] * [[Bartolomeo Campagnoli]] (1751-1827), komponis, violis * [[Giuliano Carmignola]] (g. 1951), violis * [[David Aaron Carpenter]] (g. 1986) * [[Henri Casadesus]] (1879-1947) * [[Gérard Caussé]] (g. 1948) * [[Eugenio Cavallini]] (1806-1881), violis, dirigent * [[Alain Celo]] (g. 1960), komponis * [[Ladislav Černý]] (1891-1975) * [[Eugène Chartier]] (1893-1963), violis, dirigent * [[Roger Chase]] (g. 1953) * [[Hippolyte André Jean Baptiste Chélard|André Hippolyte Chélard]] (1789-1861), komponis, dirigent * [[Rebecca Clarke]] (1886-1979), komponis * [[Caroline Coade]] * [[Eric Coates]] (1886-1957), komponis * [[Paul Coletti]] (g. 1959) * [[Anthony Collins]] (1893-1963), komponis, dirigent * [[Serge Collot]] (1923-2015) * [[Carlton Cooley]] (1898-1981), komponis * [[Winifred Copperwheat]] (1905-1976), uitvoerende kunstenaar, onderwyser * [[Paul Cropper]] (1913-2006) * [[Wayne Crouse]] (1924-2000) * [[John Curro]] (1932-2019), dirigent === D === * [[David Dalton]] (1934-2022) * [[Harry Danks]] (1912-2001) * [[Steven Dann]] (g. 1953) * [[Gyula Dávid]] (1913-1977) * [[Tania Davis]] (g. 1975) * [[Brett Dean]] (g. 1961) * [[Christophe Desjardins]] (1962-2020) * [[Jack Delano]] (1914-1997), komponis * [[Alan de Veritch]] (g. 1947) * [[Brett Deubner]] (g. 1968) * [[Patrizia Di Paolo]] * [[Roberto Díaz]] (g. 1960) * [[Viacheslav Dinerchtein]] (g. 1976) * [[Paul Doktor]] (1919-1989) * [[Demetrius Constantine Dounis]] (1886-1954), violis, pedagoog * [[Dimitris Dragatakis]] (1914-2001), komponis * [[Karen Dreyfus]] * [[Duncan Druce]] (1939-2015), komponis * [[Fyodor Druzhinin]] (1932-2007) * [[Matthias Durst]] (1815-1875), violis, komponis * [[Charles Dutoit]] (g. 1936), dirigent * [[Lawrence Dutton]] (g. 1954) * [[Antonín Dvořák]] (1841-1904), komponis === E === * [[Heinrich Wilhelm Ernst]] (1814-1865), violis * [[Ernest van der Eyken]] (1913-2010), komponis, dirigent === F === * [[Ralph Farris]] (g. 1970) * [[Kristina Fialová]] * [[Federigo Fiorillo]] (1753-ca. 1823), violis, komponis, pedagoog * [[William Flackton]] (1709-1798), komponis * [[Richard Fleischman]] (g. 1963) * [[Watson Forbes]] (1909-1997) * [[Cecil Forsyth]] (1870-1941), komponis * [[Johannes Fritsch]] (1941-2010), komponis * [[Lillian Fuchs]] (1901-1995) * [[Arthur Furer]] (1924-2013), komponis, violis * [[Paul Walter Fürst]] (1926-2013), komponis * [[Kenji Fusé]] (g. 1965), komponis === G === * [[Grigori Gamburg]] (1900-1967), komponis, dirigent * [[John Garvey]] (1921-2006), dirigent * [[Ottmar Gerster]] (1897-1969), komponis, dirigent * [[Carlo Maria Giulini]] (1914-2005), dirigent * [[Bruno Giuranna]] (g. 1933) * [[Donald A. Glaser]] (1926-2013), fisikus en Nobelpryswenner * [[Roland Glassl]] (g. 1972) * [[Rosemary Glyde]] (1948-1994), komponis * [[Rivka Golani]] (g. 1946) * [[Richard Goldner]] (1908-1991) * [[Jonny Greenwood]], hoofkitaarspeler van Radiohead * [[Ebbe Grims-land]] (1915-2015) * [[Amihai Grosz]] (g. 1979) * [[Guido Guerrini]] (1890-1965), komponis, dirigent === H === * [[Veronika Hagen]] (g. 1963) * [[Dietmar Hallmann]] (g. 1935) * [[Hope Hambourg]] (1902-1989) * [[Harutyun Hanesyan]] (1911-1987), komponis * [[John Harbison]] (g. 1938), komponis * [[Kenneth Harding]] (1903-1992), komponis * [[Joseph Haydn]] (1732-1809), komponis * [[Donald Heins]] (1878-1949), violis, dirigent, komponis * [[Jiří Herold]] (1875-1934) * [[Willy Hess]] (1859-1939), violis * [[Raphael Hillyer]] (1914-2010) * [[Paul Hindemith]] (1895-1963), komponis * [[Alfred Charles Hobday]] (1870-1942) * [[Manfred Honeck]] (g. 1958), dirigent * [[Lorraine Hunt Lieberson]] (1954-2006), mezzosopraan === I === * [[Nobuko Imai]] (g. 1943) * [[Yuko Inoue]] === J === * [[Hanoch Jacoby]] (1909-1990), komponis * [[Baudime Jam]] (g. 1972), komponis * [[Janine Jansen]] (g. 1978), violis * [[Leroy Jenkins]] (1932-2007) * [[Raymond Jeremy]] (1890-1969) * [[Otto Joachim]] (1910-2010), komponis * [[Matthew Jones]] (g. 1974), violis === K === * [[Jiří Kabeš]] (g. 1946), sanger, liedjieskrywer * [[Thomas Kakuska]] (1940-2005) * [[Jan Karlin]] (g. 1954), vervaardiger, administrateur * [[Jurgis Karnavičius]] (1884-1941), komponis * [[Gilad Karni]] * [[Kim Kashkashian]] (g. 1952) * [[Milton Katims]] (1909-2006), dirigent * [[Martha Strongin Katz]] (g. 1942) * [[Hugo Kauder]] (1888-1972), komponis, violis * [[Nigel Keay]] (g. 1955), komponis * [[Nigel Kennedy]] (g. 1956), violis * [[Louise Lincoln Kerr]] (1892-1977), komponis * [[Isabelle van Keulen]] (g. 1966), violis * [[Volker David Kirchner]] (1942-2020), komponis * [[Dmitri Klebanov]] (1907-1987) * [[Paul Klengel]] (1854-1935), violis, pianis * [[Garth Knox]] (g. 1956) * [[Ulrich Koch]] (1921-1996) * [[Vesko Kountchev]] (g. 1974) * [[František Kočvara]] (1730-1791), komponis * [[Katalin Kokas]] (g. 1978), violis * [[Johann Král]] (1823-1912), het ook viola d'amore gespeel * [[Tosca Kramer]] (1903-1976) * [[Alison Krauss]] (g. 1971) * [[Emil Kreuz]] (1867-1932) * [[Milan Křížek]] (1926-2018), komponis * [[Boris Kroyt]] (1897-1969) * [[Ferdinand Küchler]] (1867-1937), violis, komponis * [[Michael Kugel]] (g. 1946) * [[Sigiswald Kuijken]] (g. 1944), violis, dirigent * [[Theodore Kusjar]] (g. 1960), dirigent === L === * [[Michelle LaCourse]] * [[Théophile Laforge]] (1863-1918) * [[Édouard Lalo]] (1823-1892), komponis * [[Anne Leilehua Lanzilotti|Anne Lanzilotti]] (g. 1983), komponis * [[Jaime Laredo]] (g. 1941), violis * [[Victor Legley]] (1915-1994), komponis * [[Pierre Lénert]] (g. 1966) * [[Harold Levin]] (g. 1956) * [[Avri Levitan]] (g. 1973) * [[Jodi Levitz]] * [[Teng Li]] * [[Ingvar Lidholm]] (1921-2017), komponis * [[Samuel Lifschey]] (1889-1961) * [[Lim Soon Lee]] (g. 1957), dirigent * [[Alfred Lipka]] (1931-2010) * [[Ernest Llewellyn]] (1915-1982), violis, dirigent * [[Lloyd Loar]], instrumentontwerper, komponis, het viola alta gespeel * [[James Lockyer]] (1883-1962) * [[James Lowe]] (g. 1976), dirigent * [[Lydia Luce]], sanger-liedjieskrywer * [[Pál Lukács]] (1919-1981) === M === * [[Jef Maes]] (1905-1996), komponis * [[Virginia Majewski]] (1907-1995) * [[Sergey Malov]] (g. 1983), violis * [[Mat Maneri]] (g. 1969), komponis, violis * [[Michael Mann (akademikus)|Michael Mann]] (1919-1977), violis * [[Jethro Marks]] * [[Carlo Martelli]] (g. 1935), komponis * [[Tatjana Masurenko]] (g. 1965) * [[Uri Mayer]] (g. 1946), dirigent * [[Donald McInnes]] (1939-2024) * [[Eduard Melkus]] (g. 1928), violis * [[Felix Mendelssohn]] (1809-1847), komponis * [[Vladimir Mendelssohn]] (1949-2021), komponis * [[Yehudi Menuhin]] (1916-1999), violis * [[John Metcalfe]] (g. 1964) * [[Michel Michalakakos]] (g. 1954) * [[Miroslav Miletić]] (1925-2018), komponis * [[Shlomo Mintz]] (g. 1957), violis * [[Marco Misciagna]] (g. 1984), violis, opvoeder * [[Alexander Mishnaevski]] * [[Roberto Molinelli]] (g. 1963), komponis, dirigent * [[Nils Mönkemeyer]] (g. 1978) * [[Pierre Monteux]] (1875-1964), dirigent * [[Arie Van de Moortel]] (1918-1976), komponis * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] (1756-1791), komponis * [[Janee Munroe]] (1923-2006) * [[Henry Myerscough]] (1927-2007) === N === * [[Philipp Naegele]] (1928-2011), violis * [[Naruhito|Naruhito, keiser van Japan]] (g. 1960) * [[Oskar Nedbal]] (1874-1930), komponis * [[Paul Neubauer]] (g. 1962) * [[Václav Neumann]] (1920-1995), dirigent * [[Maria Newman]] (g. 1962), violis, komponis * [[Casimir Ney]] (1801-1877) * [[Nokuthula Ngwenyama]] (g. 1976) === O === * [[Heiichiro Ohyama]] (g. 1947) * [[David Oistrakh]] (1908-1974), violis * [[Raphaël Oleg]] (g. 1959), violis * [[Martin Outram]] === P === * [[Niccolò Paganini]] (1782-1840), komponis, violis * [[Johannes Palaschko]] (1877-1932), violis, komponis * [[Úna Palliser]], vokalis, violis * [[Ian Parrott]] (1916-2012), komponis * [[Harry Partch]] (1901-1974), komponis * [[Ödön Pártos]] (1907-1977), komponis * [[Joseph de Pasquale]] (1919-2015) * [[Bruno Pasquier]] (g. 1943) * [[Pemi Paull]] (g. 1975) * [[Pierre Pasquier]] (1902-1986) * [[Clara Petrozzi]] (g. 1965), violis, komponis * [[Allan Pettersson]] (1911-1980), komponis * [[Cynthia Phelps]] (g. 1961) * [[Robert Pikler]] (1909-1984), violis * [[Ashan Pillai]] (g. 1969) * [[Enrico Polo]] (1868-1953), violis * [[Jocelyn Pook]] (g. 1960), komponis * [[Diemut Poppen]] (g. 1960) * [[Rita Porfiris]] (g. 1969) * [[Ari Poutiainen]] (g. 1972) * [[Lawrence Power]] (g. 1977) * [[William Presser]] (1916-2004), komponis, violis * [[Milton Preves]] (1909-2000) * [[Joseph Primavera]] (1926-2006), dirigent * [[William Primrose]] (1904-1982) === Q === * [[Karl Traugott Queisser]] (1800-1846) === R === * [[Julian Rachlin]] (g. 1974), violis * [[Mary Ramsey]] (g. 1963), violis, sanger, liedjieskrywer * [[Wilhelm Ramsøe]] (1837-1895), komponis, dirigent, violis * [[Émile Pierre Ratez]] (1851-1934), komponis * [[Mary Ruth Ray]] (1956-2013) * [[Adolf Rebner]] (1876-1967) * [[Ottorino Respighi]] (1879-1936), komponis * [[Sophia Reuter]] (g. 1971), violis * [[Allard de Ridder]] (1887-1966), dirigent, komponis * [[Frederick Riddle]] (1912-1995) * [[Timothy Ridout]] (g. 1995) * [[Joaquín Riquelme García]] (g. 1983) * [[Karen Ritscher]] (1952-2025) * [[Hermann Ritter]] (1849-1926) * [[Carol Rodland]] * [[Jean Rogister]] (1879-1964), komponis * [[Hartmut Rohde]] (g. 1966) * [[Alessandro Rolla]] (1757-1841), komponis * [[Antonio Rolla]] (1798-1837), violis, komponis * [[Paul Rolland]] (1911-1978) * [[Max Rostal]] (1905-1991), violis * [[Simon Rowland-Jones]] (g. 1950) * [[Vincent Royer]] (g. 1961) * [[Miklós Rózsa]] (1907-1995), komponis * [[Thomas Ryan]] (1827-1903) * [[Maxim Rysanov]] (g. 1978) === S === * [[Pauline Sachse]] (g. 1980) * [[Luigi Sagrati]] (1921-2008) * [[Philip Sainton]] (1891-1967), komponis, dirigent * [[Matthias Sannemüller]] (g. 1951) * [[Stephanie Sant'Ambrogio]] (g. 1960), violis * [[Guido Santórsola]] (1904-1994), komponis * [[Hermann Scherchen]] (1891-1966), dirigent * [[Peter Schidlof]] (1922-1987) * [[Ervin Schiffer]] (1932-2014) * [[Hanning Schröder]] (1896-1987), komponis * [[Franz Schubert]] (1797-1828), komponis * [[Joseph Schubert]] (1754-1837), komponis, violis * [[Rudolf Schwarz]] (1905-1994), dirigent * [[Leif Segerstam]] (1944-2024), dirigent, komponis, violis * [[Albert Seitz]] (1872-1937), komponis * [[Konstantin Sellheim]] (g. 1978) * [[Tibor Serly]] (1901-1978), komponis * [[William Shield]] (1748-1829) * [[Bernard Shore]] (1896-1985) * [[Gilbert Shufflebotham]] (1907-1978), violis * [[Oscar Shumsky]] (1917-2000), violis, dirigent * [[Paul Silverthorne]] (g. 1951) * [[Robert Siohan]] (1894-1985), komponis, dirigent * [[Nadia Sirota]] * [[Hans Sitt]] (1850-1922) * [[Scott Slapin]] (g. 1974), komponis * [[Kay Slocum]] * [[Peter Slowik]] (g. 1957) * [[Carolyn Sparey]] (g. 1960), komponis * [[Anton Stamitz]] (1750-ca. 1800), komponis * [[Carl Stamitz]] (1745-1801), komponis * [[Johann Stamitz]] (1717-1757), komponis * [[Helen Camille Stanley]] (1930-2021), komponis * [[Jean Stewart]] (1914-2002) * [[Scott St. John]] (g. 1969) * [[Nathaniel Stookey]] (g. 1970), komponis * [[Simon Streatfeild]] (1929-2019), dirigent * [[Jennifer Stumm]] * [[Josef Suk (violis)|Josef Suk]] (1929-2011), violis * [[Jean Sulem]] (g. 1959) * [[Louis Svećenski]] (1862-1926) * [[Gusztáv Szerémi]] (1877-1952), komponis === T === * [[Robert Talbot]] (1893-1954), dirigent, komponis, violis * [[Václav Talich]] (1883-1961), dirigent, violis * [[Antoine Tamestit]] (g. 1979) * [[Will Taylor]] (g. 1968) * [[Jan Tausinger]] (1921-1980), komponis, dirigent * [[Arve Tellefsen]] (g. 1936), violis * [[Yuri Temirkanov]] (1938-2023), dirigent * [[Mela Tenenbaum]], violis * [[Lionel Tertis]] (1876-1975) * [[Xaver Paul Thoma]] (g. 1953), komponis * [[Marcus Thompson]] (g. 1946) * [[Katia Tiutiunnik]] (g. 1967), komponis * [[Lars Anders Tomter]] (g. 1959) * [[Giuseppe Torelli]] (1658-1709), pedagoog, komponis * [[Sabine Toutain]] (g. 1966) * [[Jacqueline Townshend]] (1912-1983), pianis, violis * [[Walter Trampler]] (1915-1997) * [[Michael Tree]] (1934-2018) * [[Anahit Tsitsikian]] (1926-1999), violis, musikoloog * [[Karen Tuttle]] (1920-2010) === U === * [[Åke Uddén]] (1903-1987), komponis, dirigent * [[Alfred Uhl]] (1909-1992) * [[Chrétien Urhan]] (1790-1845) === V === * [[Nancy Van de Vate]] (1930-2023), komponis, pianis * [[Léon van Hout]] (1864-1945) * [[Roland Vamos]] (g. 1930) * [[Emanuel Vardi]] (1915-2011) * [[Maxim Vengerov]] (g. 1974), violis * [[Robert Vernon]] (g. 1949) * [[Maurice Vieux]] (1884-1951) * [[Johann Georg Hermann Voigt]] (1769-1811), komponis * [[Hermann Voss]] (g. 1934) * [[Ladislav Vycpálek]] (1882-1969), komponis, violis === W === * [[Louis van Waefelghem]] (1840-1908) * [[Ernst Wallfisch]] (1920-1979) * [[Geraldine Walther]] (g. 1950) * [[Johann Baptist Wanhal]] (1739-1813) * [[Maurice Ward]] (1899-1957) * [[Harry Waldo Warner]] (1874-1945), komponis * [[Melia Watras]] * [[John Webb]] (g. 1969), komponis * [[Hieronymus Weickmann]] (1825-1895) * [[Justus Weinreich]] (1858-1927), komponis * [[Franz Weiss]] (1778-1830) * [[Henryk Wieniawski]] (1835-1880), violis * [[Emanuel Wirth]] (1842-1923), violis * [[Lena Wood]] (1899-1982) * [[Mark Wood]] === X === * [[Hong-Mei Xiao]] (g. 1963) * [[Pierre-Henri Xuereb]] (g. 1959) === Y === * [[Eugène Ysaÿe]] (1858-1931), violis === Z === * [[Bernard Zaslav]] (1926-2016) * [[Wen Xiao Zheng]] (g. 1981) * [[Grigori Zhislin]] (1945-2017), violis * [[Lev Zhurbin]] (g. 1978), komponis * [[Tabea Zimmermann]] (g. 1966) * [[Fidelis Zitterbart]] (1845-1915), komponis * [[Đuro Živković]] (g. 1975), komponis, violis * [[León Zuckert]] (1904-1992), komponis, violis * [[Pinchas Zukerman]] (g. 1948), violis {{Div col end}} == Sien ook == * [[Lys van musici]] {{Portaal|Musiek}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Altvioliste}} [[Kategorie:Musici|Altvioliste]] [[Kategorie:Lyste|Altvioliste]] fzy07ztknz1wwatzzs4672vgivtpysj 2966902 2966901 2026-09-12T20:25:13Z Pynappel 70858 /* Sien ook */ 2966902 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n lys van noemenswaardige '''[[Altviool|altvioliste]]'''. Waar 'n altviolis ook op 'n ander gebied van die musiek bekendheid verwerf het, soos dirigeer of komponeer, word dit aangedui. {{Kompakte inhoudsopgawe|center=yes}} [[Lêer:Lionel Tertis.jpg|thumb|150px|Lionel Tertis]] == Noemenswaardige altvioliste == {{Div col|colwidth=30em}} === A === * [[Tasso Adamopoulos]] (1944-2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.thestrad.com/news/violist-tasso-adamopoulos-has-died-aged-76/11626.article|work=The Strad|title=News Violist Tasso Adamopoulos has died aged 76|access-date=27 Februarie 2024|language=en}}</ref> * [[Julia Rebekka Adler]] (g. 1978) * [[Adolfo Alejo]] (g. 1986), dirigent * [[Hugh Allen|Sir Hugh Allen]] (1869-1946), dirigent * [[Kris Allen]] (g. 1985) * [[Vladimir Altschuler|Vladimir Altshuler]] (g. 1946), dirigent * [[Ruben Altunyan]] (1939-2021), komponis, dirigent * [[Johann Andreas Amon]] (1763-1825) * [[B. Tommy Andersson]] (g. 1964), komponis, dirigent * [[Paul Angerer]] (1927-2017), komponis * [[Steven Ansell]] (g. 1954) * [[Atar Arad]] (g. 1945), komponis * [[Cecil Aronowitz]] (1916-1978) * [[Dino Asciolla]] (1920-1994) * [[Jean-Marie Auberson]] (1920-2004), violis, dirigent * [[Emilie Autumn]] * [[Eddie Ayres]] (g. 1967) === B === * [[Joseph Baber]] (1937-2022), komponis * [[Johann Aegidius Bach]] (1645-1716), orrelis * [[Johann Sebastian Bach]] (1685-1750), komponis * [[Sigismund Bachrich]] (1841-1913), komponis, violis * [[August Baeyens]] (1895-1966), komponis * [[Vladimir Bakaleinikov]] (1885-1953), dirigent, komponis * [[Michael Balling]] (1866-1925), dirigent * [[Alain Bancquart]] (1934-2022), komponis * [[Rudolf Barschai]] (1924-2010), dirigent * [[Hans-Christian Bartel]] (1932-2014), komponis * [[Juri Bashmet]] (g. 1953) * [[Cathy Basrak]] (g. 1977) * [[Natalie Bauer-Lechner]] (1858-1921) * [[Sally Beamish]] (g. 1956), komponis * [[Ludwig van Beethoven]] (1770-1827), komponis * [[Sviatoslav Belonogov]] (g. 1965) * [[Mitrofan Belyayev]] (1836-1904) * [[Franz Benda]] (1709-1786), komponis * [[Georg Benda]] (1722-1795), komponis * [[Daniel Benyamini]] (1925-1993) * [[Wilhelm Georg Berger]] (1929-1993), komponis * [[Yehonatan Berick]] (1968-2020), violis * [[Harry Berly]] (1905-1937) * [[Lise Berthaud]] (g. 1982) * [[Vasily Bessel]] (1843-1907), musiekuitgewer * [[Roger Best]] (1936-2013) * [[Mikhail Bezverkhny]] (g. 1947), violis * [[Franz Beyer]] (1922-2018), musikoloog * [[Hatto Beyerle]] (1933-2023), kamermusikus, dirigent * [[Luigi Alberto Bianchi]] (1945-2018) * [[Benjamin Blake]] (1751-1827), komponis, violis * [[Herbert Blendinger]] (1936-2020), komponis * [[Joseph von Blumenthal]] (1782-1856), violis, komponis * [[Alexandre Pierre François Boëly]] (1785-1858) * [[Emil Bohnke]] (1888-1928), komponis, dirigent * [[Vadim Borisovsky]] (1900-1972) * [[Jacques Borsarello]] (g. 1951) * [[Edwin York Bowen|York Bowen]] (1884-1961), komponis, pianis * [[Máximo Arrates Boza]] (1859-1936), komponis * [[Jolyon Brettingham Smith]] (1949-2008), komponis, dirigent * [[Frank Bridge]] (1879-1941), komponis * [[Benjamin Britten]] (1913-1976), komponis * [[Carolyn Waters Broe]], komponis, dirigent * [[Sheila Browne]] (g. 1971) * [[František Brož]] (1896-1962), komponis * [[Gerard von Brucken Fock]] (1859-1935), komponis * [[Bjarne Brustad]] (1895-1978), komponis, violis * [[Peter Bucknell]] (g. 1977) * [[Kenji Bunch]] (g. 1973) * [[Caleb Burhans]] (g. 1980), komponis === C === * [[John Cale]] (g. 1942) * [[Helen Callus]] * [[Bartolomeo Campagnoli]] (1751-1827), komponis, violis * [[Giuliano Carmignola]] (g. 1951), violis * [[David Aaron Carpenter]] (g. 1986) * [[Henri Casadesus]] (1879-1947) * [[Gérard Caussé]] (g. 1948) * [[Eugenio Cavallini]] (1806-1881), violis, dirigent * [[Alain Celo]] (g. 1960), komponis * [[Ladislav Černý]] (1891-1975) * [[Eugène Chartier]] (1893-1963), violis, dirigent * [[Roger Chase]] (g. 1953) * [[Hippolyte André Jean Baptiste Chélard|André Hippolyte Chélard]] (1789-1861), komponis, dirigent * [[Rebecca Clarke]] (1886-1979), komponis * [[Caroline Coade]] * [[Eric Coates]] (1886-1957), komponis * [[Paul Coletti]] (g. 1959) * [[Anthony Collins]] (1893-1963), komponis, dirigent * [[Serge Collot]] (1923-2015) * [[Carlton Cooley]] (1898-1981), komponis * [[Winifred Copperwheat]] (1905-1976), uitvoerende kunstenaar, onderwyser * [[Paul Cropper]] (1913-2006) * [[Wayne Crouse]] (1924-2000) * [[John Curro]] (1932-2019), dirigent === D === * [[David Dalton]] (1934-2022) * [[Harry Danks]] (1912-2001) * [[Steven Dann]] (g. 1953) * [[Gyula Dávid]] (1913-1977) * [[Tania Davis]] (g. 1975) * [[Brett Dean]] (g. 1961) * [[Christophe Desjardins]] (1962-2020) * [[Jack Delano]] (1914-1997), komponis * [[Alan de Veritch]] (g. 1947) * [[Brett Deubner]] (g. 1968) * [[Patrizia Di Paolo]] * [[Roberto Díaz]] (g. 1960) * [[Viacheslav Dinerchtein]] (g. 1976) * [[Paul Doktor]] (1919-1989) * [[Demetrius Constantine Dounis]] (1886-1954), violis, pedagoog * [[Dimitris Dragatakis]] (1914-2001), komponis * [[Karen Dreyfus]] * [[Duncan Druce]] (1939-2015), komponis * [[Fyodor Druzhinin]] (1932-2007) * [[Matthias Durst]] (1815-1875), violis, komponis * [[Charles Dutoit]] (g. 1936), dirigent * [[Lawrence Dutton]] (g. 1954) * [[Antonín Dvořák]] (1841-1904), komponis === E === * [[Heinrich Wilhelm Ernst]] (1814-1865), violis * [[Ernest van der Eyken]] (1913-2010), komponis, dirigent === F === * [[Ralph Farris]] (g. 1970) * [[Kristina Fialová]] * [[Federigo Fiorillo]] (1753-ca. 1823), violis, komponis, pedagoog * [[William Flackton]] (1709-1798), komponis * [[Richard Fleischman]] (g. 1963) * [[Watson Forbes]] (1909-1997) * [[Cecil Forsyth]] (1870-1941), komponis * [[Johannes Fritsch]] (1941-2010), komponis * [[Lillian Fuchs]] (1901-1995) * [[Arthur Furer]] (1924-2013), komponis, violis * [[Paul Walter Fürst]] (1926-2013), komponis * [[Kenji Fusé]] (g. 1965), komponis === G === * [[Grigori Gamburg]] (1900-1967), komponis, dirigent * [[John Garvey]] (1921-2006), dirigent * [[Ottmar Gerster]] (1897-1969), komponis, dirigent * [[Carlo Maria Giulini]] (1914-2005), dirigent * [[Bruno Giuranna]] (g. 1933) * [[Donald A. Glaser]] (1926-2013), fisikus en Nobelpryswenner * [[Roland Glassl]] (g. 1972) * [[Rosemary Glyde]] (1948-1994), komponis * [[Rivka Golani]] (g. 1946) * [[Richard Goldner]] (1908-1991) * [[Jonny Greenwood]], hoofkitaarspeler van Radiohead * [[Ebbe Grims-land]] (1915-2015) * [[Amihai Grosz]] (g. 1979) * [[Guido Guerrini]] (1890-1965), komponis, dirigent === H === * [[Veronika Hagen]] (g. 1963) * [[Dietmar Hallmann]] (g. 1935) * [[Hope Hambourg]] (1902-1989) * [[Harutyun Hanesyan]] (1911-1987), komponis * [[John Harbison]] (g. 1938), komponis * [[Kenneth Harding]] (1903-1992), komponis * [[Joseph Haydn]] (1732-1809), komponis * [[Donald Heins]] (1878-1949), violis, dirigent, komponis * [[Jiří Herold]] (1875-1934) * [[Willy Hess]] (1859-1939), violis * [[Raphael Hillyer]] (1914-2010) * [[Paul Hindemith]] (1895-1963), komponis * [[Alfred Charles Hobday]] (1870-1942) * [[Manfred Honeck]] (g. 1958), dirigent * [[Lorraine Hunt Lieberson]] (1954-2006), mezzosopraan === I === * [[Nobuko Imai]] (g. 1943) * [[Yuko Inoue]] === J === * [[Hanoch Jacoby]] (1909-1990), komponis * [[Baudime Jam]] (g. 1972), komponis * [[Janine Jansen]] (g. 1978), violis * [[Leroy Jenkins]] (1932-2007) * [[Raymond Jeremy]] (1890-1969) * [[Otto Joachim]] (1910-2010), komponis * [[Matthew Jones]] (g. 1974), violis === K === * [[Jiří Kabeš]] (g. 1946), sanger, liedjieskrywer * [[Thomas Kakuska]] (1940-2005) * [[Jan Karlin]] (g. 1954), vervaardiger, administrateur * [[Jurgis Karnavičius]] (1884-1941), komponis * [[Gilad Karni]] * [[Kim Kashkashian]] (g. 1952) * [[Milton Katims]] (1909-2006), dirigent * [[Martha Strongin Katz]] (g. 1942) * [[Hugo Kauder]] (1888-1972), komponis, violis * [[Nigel Keay]] (g. 1955), komponis * [[Nigel Kennedy]] (g. 1956), violis * [[Louise Lincoln Kerr]] (1892-1977), komponis * [[Isabelle van Keulen]] (g. 1966), violis * [[Volker David Kirchner]] (1942-2020), komponis * [[Dmitri Klebanov]] (1907-1987) * [[Paul Klengel]] (1854-1935), violis, pianis * [[Garth Knox]] (g. 1956) * [[Ulrich Koch]] (1921-1996) * [[Vesko Kountchev]] (g. 1974) * [[František Kočvara]] (1730-1791), komponis * [[Katalin Kokas]] (g. 1978), violis * [[Johann Král]] (1823-1912), het ook viola d'amore gespeel * [[Tosca Kramer]] (1903-1976) * [[Alison Krauss]] (g. 1971) * [[Emil Kreuz]] (1867-1932) * [[Milan Křížek]] (1926-2018), komponis * [[Boris Kroyt]] (1897-1969) * [[Ferdinand Küchler]] (1867-1937), violis, komponis * [[Michael Kugel]] (g. 1946) * [[Sigiswald Kuijken]] (g. 1944), violis, dirigent * [[Theodore Kusjar]] (g. 1960), dirigent === L === * [[Michelle LaCourse]] * [[Théophile Laforge]] (1863-1918) * [[Édouard Lalo]] (1823-1892), komponis * [[Anne Leilehua Lanzilotti|Anne Lanzilotti]] (g. 1983), komponis * [[Jaime Laredo]] (g. 1941), violis * [[Victor Legley]] (1915-1994), komponis * [[Pierre Lénert]] (g. 1966) * [[Harold Levin]] (g. 1956) * [[Avri Levitan]] (g. 1973) * [[Jodi Levitz]] * [[Teng Li]] * [[Ingvar Lidholm]] (1921-2017), komponis * [[Samuel Lifschey]] (1889-1961) * [[Lim Soon Lee]] (g. 1957), dirigent * [[Alfred Lipka]] (1931-2010) * [[Ernest Llewellyn]] (1915-1982), violis, dirigent * [[Lloyd Loar]], instrumentontwerper, komponis, het viola alta gespeel * [[James Lockyer]] (1883-1962) * [[James Lowe]] (g. 1976), dirigent * [[Lydia Luce]], sanger-liedjieskrywer * [[Pál Lukács]] (1919-1981) === M === * [[Jef Maes]] (1905-1996), komponis * [[Virginia Majewski]] (1907-1995) * [[Sergey Malov]] (g. 1983), violis * [[Mat Maneri]] (g. 1969), komponis, violis * [[Michael Mann (akademikus)|Michael Mann]] (1919-1977), violis * [[Jethro Marks]] * [[Carlo Martelli]] (g. 1935), komponis * [[Tatjana Masurenko]] (g. 1965) * [[Uri Mayer]] (g. 1946), dirigent * [[Donald McInnes]] (1939-2024) * [[Eduard Melkus]] (g. 1928), violis * [[Felix Mendelssohn]] (1809-1847), komponis * [[Vladimir Mendelssohn]] (1949-2021), komponis * [[Yehudi Menuhin]] (1916-1999), violis * [[John Metcalfe]] (g. 1964) * [[Michel Michalakakos]] (g. 1954) * [[Miroslav Miletić]] (1925-2018), komponis * [[Shlomo Mintz]] (g. 1957), violis * [[Marco Misciagna]] (g. 1984), violis, opvoeder * [[Alexander Mishnaevski]] * [[Roberto Molinelli]] (g. 1963), komponis, dirigent * [[Nils Mönkemeyer]] (g. 1978) * [[Pierre Monteux]] (1875-1964), dirigent * [[Arie Van de Moortel]] (1918-1976), komponis * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] (1756-1791), komponis * [[Janee Munroe]] (1923-2006) * [[Henry Myerscough]] (1927-2007) === N === * [[Philipp Naegele]] (1928-2011), violis * [[Naruhito|Naruhito, keiser van Japan]] (g. 1960) * [[Oskar Nedbal]] (1874-1930), komponis * [[Paul Neubauer]] (g. 1962) * [[Václav Neumann]] (1920-1995), dirigent * [[Maria Newman]] (g. 1962), violis, komponis * [[Casimir Ney]] (1801-1877) * [[Nokuthula Ngwenyama]] (g. 1976) === O === * [[Heiichiro Ohyama]] (g. 1947) * [[David Oistrakh]] (1908-1974), violis * [[Raphaël Oleg]] (g. 1959), violis * [[Martin Outram]] === P === * [[Niccolò Paganini]] (1782-1840), komponis, violis * [[Johannes Palaschko]] (1877-1932), violis, komponis * [[Úna Palliser]], vokalis, violis * [[Ian Parrott]] (1916-2012), komponis * [[Harry Partch]] (1901-1974), komponis * [[Ödön Pártos]] (1907-1977), komponis * [[Joseph de Pasquale]] (1919-2015) * [[Bruno Pasquier]] (g. 1943) * [[Pemi Paull]] (g. 1975) * [[Pierre Pasquier]] (1902-1986) * [[Clara Petrozzi]] (g. 1965), violis, komponis * [[Allan Pettersson]] (1911-1980), komponis * [[Cynthia Phelps]] (g. 1961) * [[Robert Pikler]] (1909-1984), violis * [[Ashan Pillai]] (g. 1969) * [[Enrico Polo]] (1868-1953), violis * [[Jocelyn Pook]] (g. 1960), komponis * [[Diemut Poppen]] (g. 1960) * [[Rita Porfiris]] (g. 1969) * [[Ari Poutiainen]] (g. 1972) * [[Lawrence Power]] (g. 1977) * [[William Presser]] (1916-2004), komponis, violis * [[Milton Preves]] (1909-2000) * [[Joseph Primavera]] (1926-2006), dirigent * [[William Primrose]] (1904-1982) === Q === * [[Karl Traugott Queisser]] (1800-1846) === R === * [[Julian Rachlin]] (g. 1974), violis * [[Mary Ramsey]] (g. 1963), violis, sanger, liedjieskrywer * [[Wilhelm Ramsøe]] (1837-1895), komponis, dirigent, violis * [[Émile Pierre Ratez]] (1851-1934), komponis * [[Mary Ruth Ray]] (1956-2013) * [[Adolf Rebner]] (1876-1967) * [[Ottorino Respighi]] (1879-1936), komponis * [[Sophia Reuter]] (g. 1971), violis * [[Allard de Ridder]] (1887-1966), dirigent, komponis * [[Frederick Riddle]] (1912-1995) * [[Timothy Ridout]] (g. 1995) * [[Joaquín Riquelme García]] (g. 1983) * [[Karen Ritscher]] (1952-2025) * [[Hermann Ritter]] (1849-1926) * [[Carol Rodland]] * [[Jean Rogister]] (1879-1964), komponis * [[Hartmut Rohde]] (g. 1966) * [[Alessandro Rolla]] (1757-1841), komponis * [[Antonio Rolla]] (1798-1837), violis, komponis * [[Paul Rolland]] (1911-1978) * [[Max Rostal]] (1905-1991), violis * [[Simon Rowland-Jones]] (g. 1950) * [[Vincent Royer]] (g. 1961) * [[Miklós Rózsa]] (1907-1995), komponis * [[Thomas Ryan]] (1827-1903) * [[Maxim Rysanov]] (g. 1978) === S === * [[Pauline Sachse]] (g. 1980) * [[Luigi Sagrati]] (1921-2008) * [[Philip Sainton]] (1891-1967), komponis, dirigent * [[Matthias Sannemüller]] (g. 1951) * [[Stephanie Sant'Ambrogio]] (g. 1960), violis * [[Guido Santórsola]] (1904-1994), komponis * [[Hermann Scherchen]] (1891-1966), dirigent * [[Peter Schidlof]] (1922-1987) * [[Ervin Schiffer]] (1932-2014) * [[Hanning Schröder]] (1896-1987), komponis * [[Franz Schubert]] (1797-1828), komponis * [[Joseph Schubert]] (1754-1837), komponis, violis * [[Rudolf Schwarz]] (1905-1994), dirigent * [[Leif Segerstam]] (1944-2024), dirigent, komponis, violis * [[Albert Seitz]] (1872-1937), komponis * [[Konstantin Sellheim]] (g. 1978) * [[Tibor Serly]] (1901-1978), komponis * [[William Shield]] (1748-1829) * [[Bernard Shore]] (1896-1985) * [[Gilbert Shufflebotham]] (1907-1978), violis * [[Oscar Shumsky]] (1917-2000), violis, dirigent * [[Paul Silverthorne]] (g. 1951) * [[Robert Siohan]] (1894-1985), komponis, dirigent * [[Nadia Sirota]] * [[Hans Sitt]] (1850-1922) * [[Scott Slapin]] (g. 1974), komponis * [[Kay Slocum]] * [[Peter Slowik]] (g. 1957) * [[Carolyn Sparey]] (g. 1960), komponis * [[Anton Stamitz]] (1750-ca. 1800), komponis * [[Carl Stamitz]] (1745-1801), komponis * [[Johann Stamitz]] (1717-1757), komponis * [[Helen Camille Stanley]] (1930-2021), komponis * [[Jean Stewart]] (1914-2002) * [[Scott St. John]] (g. 1969) * [[Nathaniel Stookey]] (g. 1970), komponis * [[Simon Streatfeild]] (1929-2019), dirigent * [[Jennifer Stumm]] * [[Josef Suk (violis)|Josef Suk]] (1929-2011), violis * [[Jean Sulem]] (g. 1959) * [[Louis Svećenski]] (1862-1926) * [[Gusztáv Szerémi]] (1877-1952), komponis === T === * [[Robert Talbot]] (1893-1954), dirigent, komponis, violis * [[Václav Talich]] (1883-1961), dirigent, violis * [[Antoine Tamestit]] (g. 1979) * [[Will Taylor]] (g. 1968) * [[Jan Tausinger]] (1921-1980), komponis, dirigent * [[Arve Tellefsen]] (g. 1936), violis * [[Yuri Temirkanov]] (1938-2023), dirigent * [[Mela Tenenbaum]], violis * [[Lionel Tertis]] (1876-1975) * [[Xaver Paul Thoma]] (g. 1953), komponis * [[Marcus Thompson]] (g. 1946) * [[Katia Tiutiunnik]] (g. 1967), komponis * [[Lars Anders Tomter]] (g. 1959) * [[Giuseppe Torelli]] (1658-1709), pedagoog, komponis * [[Sabine Toutain]] (g. 1966) * [[Jacqueline Townshend]] (1912-1983), pianis, violis * [[Walter Trampler]] (1915-1997) * [[Michael Tree]] (1934-2018) * [[Anahit Tsitsikian]] (1926-1999), violis, musikoloog * [[Karen Tuttle]] (1920-2010) === U === * [[Åke Uddén]] (1903-1987), komponis, dirigent * [[Alfred Uhl]] (1909-1992) * [[Chrétien Urhan]] (1790-1845) === V === * [[Nancy Van de Vate]] (1930-2023), komponis, pianis * [[Léon van Hout]] (1864-1945) * [[Roland Vamos]] (g. 1930) * [[Emanuel Vardi]] (1915-2011) * [[Maxim Vengerov]] (g. 1974), violis * [[Robert Vernon]] (g. 1949) * [[Maurice Vieux]] (1884-1951) * [[Johann Georg Hermann Voigt]] (1769-1811), komponis * [[Hermann Voss]] (g. 1934) * [[Ladislav Vycpálek]] (1882-1969), komponis, violis === W === * [[Louis van Waefelghem]] (1840-1908) * [[Ernst Wallfisch]] (1920-1979) * [[Geraldine Walther]] (g. 1950) * [[Johann Baptist Wanhal]] (1739-1813) * [[Maurice Ward]] (1899-1957) * [[Harry Waldo Warner]] (1874-1945), komponis * [[Melia Watras]] * [[John Webb]] (g. 1969), komponis * [[Hieronymus Weickmann]] (1825-1895) * [[Justus Weinreich]] (1858-1927), komponis * [[Franz Weiss]] (1778-1830) * [[Henryk Wieniawski]] (1835-1880), violis * [[Emanuel Wirth]] (1842-1923), violis * [[Lena Wood]] (1899-1982) * [[Mark Wood]] === X === * [[Hong-Mei Xiao]] (g. 1963) * [[Pierre-Henri Xuereb]] (g. 1959) === Y === * [[Eugène Ysaÿe]] (1858-1931), violis === Z === * [[Bernard Zaslav]] (1926-2016) * [[Wen Xiao Zheng]] (g. 1981) * [[Grigori Zhislin]] (1945-2017), violis * [[Lev Zhurbin]] (g. 1978), komponis * [[Tabea Zimmermann]] (g. 1966) * [[Fidelis Zitterbart]] (1845-1915), komponis * [[Đuro Živković]] (g. 1975), komponis, violis * [[León Zuckert]] (1904-1992), komponis, violis * [[Pinchas Zukerman]] (g. 1948), violis {{Div col end}} == Sien ook == * [[Lyste van musici]] {{Portaal|Musiek}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Altvioliste}} [[Kategorie:Musici|Altvioliste]] [[Kategorie:Lyste|Altvioliste]] 04wkkrrys9xynvsyzvpiacj88kfnwqt 1 469022 2966903 2026-09-12T20:25:31Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966903 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469023 2966905 2026-09-12T20:26:40Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966905 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469024 2966906 2026-09-12T20:26:47Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966906 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469025 2966907 2026-09-12T20:27:34Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966907 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469027 2966909 2026-09-12T20:27:49Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966909 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469028 2966910 2026-09-12T20:29:41Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966910 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469029 2966911 2026-09-12T20:29:46Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966911 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469030 2966912 2026-09-12T20:30:06Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966912 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469031 2966913 2026-09-12T20:30:24Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966913 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469033 2966915 2026-09-12T20:31:25Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966915 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469034 2966916 2026-09-12T20:31:26Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966916 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469035 2966919 2026-09-12T20:33:00Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966919 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469036 2966924 2026-09-12T22:32:13Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966924 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469037 2966926 2026-09-12T22:35:28Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966926 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469038 2966927 2026-09-12T22:41:20Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966927 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469039 2966929 2026-09-12T22:47:32Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966929 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 469040 2966931 2026-09-12T22:49:52Z KabouterBot 89467 Voeg [[Sjabloon:Kop van besprekingsbladsy|{{Kop van besprekingsbladsy}}]] en [[Sjabloon:Bladtrekke|{{Bladtrekke}}]] by 2966931 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 469041 2966944 2026-09-13T05:06:39Z JMK 649 skep kat 2966944 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Christiaan Frederik Beyers}} [[Kategorie:Boeregeneraals]] pfvl7i23cl8ti3f66tyx2qxyb0fq42r 6 469042 2966945 2026-09-13T05:11:02Z JMK 649 == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Foto van Generaal C.F. Beyers}} {{en|1=Photo of General C. F. Beyers}} |bron= Onbekend, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:CFbeyers.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1899, 2013-08-11 opgelaai |daarsteller= Pduplessis1, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:CFbeyers.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te... 2966945 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Foto van Generaal C.F. Beyers}} {{en|1=Photo of General C. F. Beyers}} |bron= Onbekend, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:CFbeyers.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1899, 2013-08-11 opgelaai |daarsteller= Pduplessis1, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:CFbeyers.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:CF Beyers]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} rw5d125ra7dyc6kvekb8681r3m4mx7b 14 469043 2966951 2026-09-13T05:28:19Z JMK 649 skep kat 2966951 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Maritz rebellion|Maritz-rebellie}} [[Kategorie:Eerste Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] [[Kategorie:Opstande]] p7fnueai7plsfwt3q2amfub0ff9p030 0 469044 2966962 2026-09-13T06:40:15Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Operation Dudula]] na [[Operasie Dudula]] geskuif: Beter titel 2966962 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Operasie Dudula]] cjd16hankjef6qp6n4p3kht9zds64yr 1 469045 2966964 2026-09-13T06:40:15Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Bespreking:Operation Dudula]] na [[Bespreking:Operasie Dudula]] geskuif: Beter titel 2966964 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Operasie Dudula]] 0r5ns9mmvs1by5rmvuyftkbjrklcnle 0 469046 2966972 2026-09-13T09:27:38Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met ''''Cornelis Frederik Bezuidenhout''' (24 Augustus 1760 – 16 Oktober 1815) was 'n grensboer in die oostelike [[Kaapkolonie]]. Hy is dood in 'n skermutseling met [[Khoikhoi]]-soldate wat gestuur is om hom in hegtenis te neem, en sy dood was die aanleiding tot die [[Slagtersnek-rebellie]], wat op 9 Maart 1816 sy dramatiese slot onder die [[galg]] by Van Aardspos, ongeveer 19 km suid van Slagtersnek, bereik het.<ref name="DSAB2" /> == Lewe en dood == Cornelis Frederi...' 2966972 wikitext text/x-wiki '''Cornelis Frederik Bezuidenhout''' (24 Augustus 1760 – 16 Oktober 1815) was 'n grensboer in die oostelike [[Kaapkolonie]]. Hy is dood in 'n skermutseling met [[Khoikhoi]]-soldate wat gestuur is om hom in hegtenis te neem, en sy dood was die aanleiding tot die [[Slagtersnek-rebellie]], wat op 9 Maart 1816 sy dramatiese slot onder die [[galg]] by Van Aardspos, ongeveer 19 km suid van Slagtersnek, bereik het.<ref name="DSAB2" /> == Lewe en dood == Cornelis Frederik Bezuidenhout, bekend onder die bynaam Freek, was die vyfde van sewe kinders van Gerrit Bezuidenhout, 'n burger van [[Graaff-Reinet]], en sy vrou, Sophia Maria Scheepers. Freek was 'n afstammeling van Wynand Leendertsz Bezuidenhout van [[Nederland]], meestertuinier aan die Kaap, en sy vrou, Jannetje Gerrits van [[Amsterdam]].<ref name="DSAB1" /> Bezuidenhout is in 1760 in die distrik Graaff-Reinet gebore.<ref name="DSAB1" /> As grensboer het hy afgesonderd in die vallei van die Baviaansrivier, oos van [[Cradock]], gewoon.<ref name="DSAB1" /> Daar is van hom gesê dat hy geen vrees geken het nie, vol selfvertroue was en beslis aanmatigend en kort van draad was.<ref name="DSAB1" /> Sy sienings oor openbare sake het hom met die owerheid laat bots. Onrus aan die oosgrens, veroorsaak deur konflikte met die [[Xhosas|Xhosa]], het die spanning laat toeneem, veral ná die [[Swarte Ommegang]] van 1812.<ref name="DSAB1" /> Bezuidenhout was algemeen bekend as 'n moeilike man; sy bediende, Booi, het hom daarvan beskuldig dat hy hom mishandel en sy loon teruggehou het weens 'n aanklag van diefstal teen Booi.<ref name="DSAB1" /> Hy is gedagvaar om voor die hof op Graaff-Reinet te verskyn. Aanvanklik het hy swak verskonings vir sy afwesigheid aangebied, maar uiteindelik het hy die hof se bevele getrotseer.<ref name="DSAB1" /> Gevolglik is hy in sy afwesigheid deur 'n omgangshof weens minagting van die hof tot 'n maand [[Tronkstraf|tronkstraf]] gevonnis. 'n Lasbrief vir sy inhegtenisneming is uitgereik en [[landdros]] [[Andries Stockenström]] van Graaff-Reinet het die adjunk-geregsbode opdrag gegee om dit uit te voer.<ref name="DSAB1" /> Toe die adjunk-geregsbode geen hulp van die [[veldkornet]] van die wyk kry nie, is hy met 'n brief waarin militêre bystand gevra word na die naaste militêre pos, onder bevel van [[kaptein]] Andrews. Terwyl Bezuidenhout hom daarop voorberei het om sy inhegtenisneming met geweld te weerstaan, het luitenant F. Rousseau die adjunk-geregsbode met 'n patrollie van twaalf Khoikhoi-soldate vergesel.<ref name="DSAB1" /> Hy is op 16 Oktober 1815 by die Baviaansrivier (die huidige Glen Lynden) gekonfronteer. Bezuidenhout het geweier om oor te gee en op die soldate geskiet. Saam met sy seun en 'n toevallige besoeker, Jacob Erasmus, het hy skuiling tussen die rotse van die nabygeleë vallei gaan soek. Hy wou nie na rede luister nie en het weer begin skiet totdat hy dodelik gewond is deur die soldate wat die vuur beantwoord het. Sy seun en Erasmus, wat nie aan die skietery deelgeneem het nie, het oorgegee.<ref name="DSAB1" /> Bezuidenhout is die volgende dag deur sy familie op die plaas begrawe.<ref name="DSAB1" /> Daar is geen sekerheid oor Bezuidenhout se vrou of kinders nie, behalwe oor een seun, Gerrit Coenraad Bezuidenhout (1790-1838).<ref name="DSAB1" /> == Gedenktekens == Die grot waarin Bezuidenhout gesterf het, sowel as sy graf, is op die plaas Silverbrook, die huidige Glen Lynden in die [[Oos-Kaap]]. Die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en die plaaslike [[Reddingsdaadbond]] het 'n [[obelisk]] van rooi [[doleriet]] by die grot en 'n [[graniet]]rots by die graf opgerig. Dié twee gedenktekens staan sowat 180 m van mekaar af langs die pad tussen [[Bedford, Oos-Kaap|Bedford]] en [[Tarkastad]] in die provinsie Oos-Kaap.<ref name="DSAB1" /> == Nasleep == By Bezuidenhout se begrafnis het sy broer, Johannes Jurgen (Hans Jan) Bezuidenhout, gesweer om wraak te neem op die amptenare wat hy vir sy broer se dood verantwoordelik gehou het.<ref name="DSAB2" /> Hy het die hele gemeenskap aangehits om teen die Britse koloniale regering in opstand te kom. Hy wou die Britte en die Khoikhoi in die see in verdryf en 'n onafhanklike staat aan die oosgrens stig. Ongeveer sestig burgers het 'n eed van wraak en trou afgelê en deelgeneem aan wat as die [[Slagtersnek-rebellie]] bekend geword het.<ref name="DSAB2" /><ref name="SESA9" /> Die meeste boere het die opstand egter nie gesteun nie. Uiteindelik het hoogstens 200 boere die opstand gesteun, het net 60 by Slagtersnek opgedaag, en is daar nie 'n enkele skoot geskiet toe hulle deur Britse troepe en lojalistiese boere gekonfronteer is nie. Hans Bezuidenhout het geweier om oor te gee en is op sy plaas doodgeskiet, en vyf van die oorlewende aanvoerders is later tereggestel. Die opstand het betekenis verkry as 'n episode in die [[Afrikaners|Afrikanerdom]] se stryd teen Britse oorheersing.<ref name="SESA3" /> == Sien ook == * [[Slagtersnek-monumente]] == Verwysings == {{Verwysings|refs= <ref name="DSAB1">{{Cite encyclopedia |title=Bezuidenhout, Cornelis Frederik |encyclopedia=Dictionary of South African Biography |volume=II |pages=59 |publisher=Human Sciences Research Council |year=1983 |isbn=0-624-00369-8 |language=en}}</ref> <ref name="DSAB2">{{Cite encyclopedia |title=Bezuidenhout, Johannes Jurgen |encyclopedia=Dictionary of South African Biography |volume=II |pages=59-60 |publisher=Human Sciences Research Council |year=1983 |isbn=0-624-00369-8 |language=en}}</ref> <ref name="SESA9">{{Cite encyclopedia |title=Slachter's Nek Rebellion |encyclopedia=Standard Encyclopedia of Southern Africa |volume=9 |pages=655-656 |publisher=Human Sciences Research Council |language=en}}</ref> <ref name="SESA3">{{Cite encyclopedia |title=Cape of Good Hope |encyclopedia=Standard Encyclopedia of Southern Africa |volume=3 |pages=47 |publisher=Human Sciences Research Council |language=en}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{Cite book |last=Macmillan |first=William Miller |title=The Road to Self-rule: A Study in Colonial Evolution |publisher=Ayer Publishing |year=1970 |pages=296 |url=https://books.google.com/books?id=kDY_hkghJ5MC&q=%22Slagter's%2BNek%2BRebellion%22&pg=PA109 |isbn=0-8369-5608-7 |language=en}} * [https://web.archive.org/web/20051216084656/http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/slachters-nek-rebellion.htm This Day in History] (in Engels) == Verdere leesstof == * H.C.V. Leibbrandt (red.), ''The rebellion of 1815. Generally known as Slachtersnek''. Kaapstad, 1902 * G.E. Cory, ''The rise of South Africa'', deel 1. Londen, 1921 * C.J. Uys, "Slagtersnek: verdraaide beelde van 'n grusame gebeurtenis", ''Die Landstem'', 28 November 1964 * J.A. Heese, "Die Bezuidenhouts van Slagtersnek", ''Familia'', 1965/6, nr. 4 {{DEFAULTSORT:Bezuidenhout, Cornelis Frederik}} [[Kategorie:Geboortes in 1760]] [[Kategorie:Sterftes in 1815]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners]] atftbhapdeqf5mp0t2x4v7rys2icsgm 1 469047 2966984 2026-09-13T09:36:15Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2966984 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469048 2966991 2026-09-13T10:13:00Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met 'Hierdie is 'n lys van [[violis|violiste]] wat bekend is vir hulle werk met die [[elektriese viool]]. == A == * [[Ed Alleyne-Johnson]] * [[Laurie Anderson]]<ref>{{Cite web |last1=Shewey |first1=Don |title=The Performing Artistry of Laurie Anderson |url=https://www.nytimes.com/1983/02/06/magazine/the-performing-artistry-of-laurie-anderson.html |website=The New York Times |access-date=4 April 2020 |date=6 Februarie 1983}}</ref> * [[Mia Asano]] * [[Emilie Autumn]] ==...' 2966991 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n lys van [[violis|violiste]] wat bekend is vir hulle werk met die [[elektriese viool]]. == A == * [[Ed Alleyne-Johnson]] * [[Laurie Anderson]]<ref>{{Cite web |last1=Shewey |first1=Don |title=The Performing Artistry of Laurie Anderson |url=https://www.nytimes.com/1983/02/06/magazine/the-performing-artistry-of-laurie-anderson.html |website=The New York Times |access-date=4 April 2020 |date=6 Februarie 1983}}</ref> * [[Mia Asano]] * [[Emilie Autumn]] == B == * [[Balabhaskar]] * [[Jenny Bae]] * [[Billy Bang]] * [[Charlie Bisharat]] * [[Urban Blitz]] van [[Doctors of Madness]] * [[Deni Bonet]] == C == * [[Eos Chater]] * [[Tony Conrad]] * [[Papa John Creach]] * [[David Cross (musikant)|David Cross]] (saam met [[King Crimson]]) * [[Billy Currie]] (op opnames en in lewendige optredes saam met [[Ultravox]] en [[Gary Numan]], asook solo) == D == * [[Jerald Daemyon]] * [[Tania Davis]] * [[Taylor Davis]] * [[Joe Deninzon]] (saam met [[Stratospheerius]]) * [[Caitlin De Ville]] == E == * [[Haylie Ecker]] * [[Warren Ellis]] van [[Nick Cave and the Bad Seeds]] == F == * [[Henry Flynt]] * [[Fayiz Muhammed]] == G == * [[Ganesh and Kumaresh]] * [[Manoj George]] * [[Jerry Goodman]] van die [[Mahavishnu Orchestra]] * [[Stéphane Grappelli]] == H == * [[Elspeth Hanson]] * [[Don "Sugarcane" Harris]] * [[Lili Haydn]] * [[Simon House]] van [[Hawkwind]] en [[High Tide (musiekgroep)|High Tide]] * [[Christian Howes]] == J == * [[Leroy Jenkins]] * [[Jinxx]] (Jeremy Ferguson) van [[Black Veil Brides]] * [[Eddie Jobson]] (saam met [[U.K. (musiekgroep)|U.K.]], [[King Crimson]], [[Curved Air]], [[Frank Zappa]] en [[Roxy Music]]) == K == * [[Mik Kaminski]] van die [[Electric Light Orchestra]] * [[Eyvind Kang]] * [[Judy Kang]] * [[Embar Kannan]] * Ben Karas van [[Thank You Scientist]] * [[Nigel Kennedy]]<ref>{{Cite web |last1=Pritchard |first1=Stephen |title=The Observer Profile: Nigel Kennedy |url=https://www.theguardian.com/music/2008/apr/13/classicalmusicandopera.proms |website=The Guardian |access-date=4 April 2020 |date=12 April 2008}}</ref> * [[Doug Kershaw]] * [[Olga Kholodnaya]] * [[Carla Kihlstedt]] van [[Sleepytime Gorilla Museum]] * [[Takehisa Kosugi]] == L == * [[David LaFlamme]] * [[Henry Lau]] * [[Jim Lea]] van [[Slade]] * [[Ben Lee (violis)|Ben Lee]] * [[Michael A. Levine]] * [[Didier Lockwood]] == M == * [[Sean Mackin]] van [[Yellowcard]] * [[Vanessa-Mae]] * [[Mat Maneri]] * [[Hugh Marsh]] (solo en saam met [[Loreena McKennitt]]) * [[Ben Mink]] (solo en saam met [[FM (musiekgroep)|FM]]) == N == * [[Stephen Nachmanovitch]] * [[Nash the Slash]] (solo en saam met [[FM (musiekgroep)|FM]]) * [[János Négyesy]] == P == * [[Úna Palliser]] * [[Antonio Pontarelli]] * [[Lorenza Ponce]] * [[Jean-Luc Ponty]] == R == * [[David Ragsdale]] en [[Robby Steinhardt]] van [[Kansas (rock-groep)|Kansas]] * [[Blaine L. Reininger]] * [[Roopa Revathi]] * [[Geoff Richardson]] (saam met [[Caravan (musiekgroep)|Caravan]]) * [[Jon Rose]] * [[Davide Rossi]] == S == * [[Ric Sanders]] van [[Fairport Convention]] * [[L. Shankar]] * [[Ray Shulman]] (saam met [[Gentle Giant]]) * [[Tracy Silverman]] * Graham Smith van [[String Driven Thing]] (saam met [[Van der Graaf Generator]]) * [[Stuff Smith]] * [[Sophie Solomon]] * [[Sue Son]] (in die halfeindronde van [[Britain's Got Talent]] in 2009) * [[Eddie South]] * [[Eric Stanley]] * [[Lindsey Stirling]] * [[Linzi Stoppard]] * [[L. Subramaniam]] * [[Sugizo]] * [[Dave Swarbrick]] * [[Jamii Szmadzinski]] == T == * [[Adam Taubitz]] * [[Yann Tiersen]] * [[Boyd Tinsley]] van die [[Dave Matthews Band]] == U == * [[Michał Urbaniak]] == V == * [[Olli Vänskä]] van [[Turisas]] * [[Joe Venuti]] == W == * [[Darryl Way]] * [[Noel Webb]] * [[Mark Wood]] == Z == * [[Joel Zifkin]] van [[Kate & Anna McGarrigle]] en [[Richard Thompson]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Elektriese violiste}} [[Kategorie:Violiste|*]] [[Kategorie:Lyste|Elektriese violiste]] hj8trkkp1us4xxt65a7few45vmci81z 0 469049 2966994 2026-09-13T10:37:20Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met 'Hierdie is 'n chronologiese lys van vroulike professionele klassieke konsert[[violis|violiste]]. Dié sonder 'n bekende geboortedatum word afsonderlik in alfabetiese volgorde gelys. == Sorteerbare lys == {| class="wikitable sortable" |- ! Naam ! Ander name ! Geboortedatum _(jjjj/mm/dd) ! Geboorteplek ! Oorlede _(jjjj/mm/dd) ! Laaste woonplek ! Nasionaliteit ! Aantekeninge |- | [[Catherine Plunkett|Plunkett, Catherine]] || || ca. 1725 || Dublin...' 2966994 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n chronologiese lys van vroulike professionele klassieke konsert[[violis|violiste]]. Dié sonder 'n bekende geboortedatum word afsonderlik in alfabetiese volgorde gelys. == Sorteerbare lys == {| class="wikitable sortable" |- ! Naam ! Ander name ! Geboortedatum _(jjjj/mm/dd) ! Geboorteplek ! Oorlede _(jjjj/mm/dd) ! Laaste woonplek ! Nasionaliteit ! Aantekeninge |- | [[Catherine Plunkett|Plunkett, Catherine]] || || ca. 1725 || Dublin, Ierland || 1745 of later || || Iers || <ref>[https://www.violinist.com/discussion/archive/19135/ Violiste] www.violinist.com</ref> |- | [[Santa della Pietà|della Pietà, Santa]] || Sanza (Samaritana) della Pietà || ca. 1725-1750 || Venesië, Italië || 1775 of later || Venesië, Italië || Italiaans || Ook kontra-alt en komponis by die [[Ospedale della Pietà]] / Leerling van [[Antonio Vivaldi]] |- | [[Anna Maria della Pietà|della Pietà, Anna Maria]] || Anna Maria della Pietà || 1696 || Venesië, Italië || 1782 || Venesië, Italië || Italiaans || Ook sangeres, musikus en komponis by die [[Ospedale della Pietà]] / Leerling van [[Antonio Vivaldi]] |- | [[Chiara della Pietà|della Pietà, Chiara]] || Chiara della Pietà || 1718 || Venesië, Italië || 1791 || Venesië, Italië || Italiaans || Ook sangeres en komponis by die [[Ospedale della Pietà]] / Leerling van [[Antonio Vivaldi]] |- | [[Elisabetta Gambarini|Gambarini, Elisabetta]] || mev. Chazal || 1730/09/07 || Italië || 1765/02/09 || Engeland || Italiaans-Engels || Ook komponis/dirigent |- | [[Maddalena Laura Sirmen|Sirmen, Maddalena]] || Maddalena (Madelena) Laura Sirmen (Syrmen) geb. Lombardini || 1745/12/9 || Venesië, Italië || 1818/05/18 || Venesië, Italië || Italiaans || Ook komponis by die [[Ospedale della Pietà]] / Leerling van [[Giuseppe Tartini]] |- | [[Gertrud Elisabeth Mara|Schmeling, Gertrude]] || Gertrude Elisabeth Mara / Schmehling (Schmelling, Schmaeling, Schmaehling) || 1749/02/23 || Kassel, Duitsland || 1833/01/20 || Reval (Tallinn), Estland || Duits || Ook kitaarspeler, sopraan en klavesimbelspeler /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=schmeling-gertrud Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Karoline Bayer|Bayer, Caroline]] || Karoline Bayer (Beyer, Beyern) || 1758 || Wene, Oostenryk || 1803 || Oostenryk || Oostenryks || Ook komponis |- | [[Regina Strinasacchi|Strinasacchi, Regina]] || Regina Schlick / Catarina Strinasacchi || 1761/02/28 || Ostiglia, Italië || 1839/06/11 || Dresden, Duitsland || Italiaans || [[Wolfgang Amadeus Mozart|W. A. Mozart]] het sy Vioolsonate KV 454 aan haar opgedra /<ref>[https://web.archive.org/web/20120310231508/http://mugi.hfmt-hamburg.de/A_lexartikel/lexartikel.php?id=stri1762 kort biografie] mugi.hfmt-hamburg.de</ref> |- | [[Louise Gautherot|Gautherot, Louise]] || M.me Louise Gautherot / geb. Louise Deschamps || 1763 || Frankryk || 1808/07/28 || Londen || Frans || Leerling van [[Nicolas Capron]] /<ref>[https://web.archive.org/web/20120611165624/http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=gautherot-louise Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Henriette Larrivée|Larrivée, Henriette]] || L’Arrivée (Agathe-Elisabeth) Henriette / Henriette Larrivée-Borghese || 1764/11/06 || Parys, Frankryk || 1839/03/26 || Parys, Frankryk || Frans || Violis, pianis en komponis / Het in die Franse provinsies en in Londen opgetree |- | [[Giulia Paravicini|Paravicini, Giulia]] || Giulia Parravicini-Albergandi || 1769 || Turyn, Italië || 1843 of later || || Italiaans || {{nowrap|Leerling van [[Giovanni Battista Viotti]]}}, [[Charles Philippe Lafont]] en [[Rodolphe Kreutzer]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=paravicini-giulia Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Luigia Gerbini|Gerbini, Luigia]] || Luigia (Lugia, Luisa, Louise), Garbini (Gardini) || ca. 1770 || Turyn, Italië || 1819 of later || || Italiaans || Leerling van [[Gaetano Pugnani]] / <ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=gerbini-luigia Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Marie Antoinette Petersén|Petersén, Marie Antoinette]] || Maria Antonia "Marie Antoinette" Petersen / geb. Crux || 1771 || Mannheim, Duitsland || 1855 || Swede || Sweeds || violis en sangeres |- | [[Mussier de Gondreville|Gondreville, Mussier de]] || Magnier de Gondreville-Ladurner || 1779 of vroeër || Frankryk || 1825/10/28 || Saint-Denis, Frankryk || Frans || Vrou van die komponis {{ill|Ignaz Ladurner|fr}} /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=ladurner Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Elisabeth Filipowicz|Filipowicz, Elisabeth]] || Filipowicz, Filipowitz, Elisabeth, Elise / geb. Mayer, getr. Minelli || 1794 || Rastatt, Duitsland || 1841/05/4 || Londen, Engeland || Pools || Ook komponis /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=filipowicz-elisabeth Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Caroline Krähmer|Krähmer, Caroline]] || Madame Krahmen / geb. Carolina (Maria) Schleicher || 1794/12/17 || Stockach, Duitsland || 1873/04/19 || Wene, Oostenryk || Duits || Ook klarinetspeler, pianis, kitaarspeler /<ref>[[Michael Lorenz]]: [https://michaelorenz.blogspot.com/2021/01/the-late-years-of-caroline-krahmer.html "The Late Years of Caroline Krähmer"] (Wene 2021)</ref> |- | [[Lovisa Charlotta Borgman|Borgman, Lovisa Charlotta]] || || 1798 || Gotenburg, Swede || 1884 || Stockholm, Swede || Sweeds || |- | [[Eleonore Neumann|Neumann, Eleonore]] || Neumann, Leonore/Eleonore/Eleonora || 1819 || (Lissa, Pruise) Leszno, Pole || 1840/02/15 || Triëst, Italië || (Pruisies, Russies?), Pools?, Italiaans, Joods || <ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=neumann-leonore Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref><ref>[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/11470-neumann-eleonora Neumann, Eleonore] Jewish Encyclopedia</ref> |- | [[Milanollo|Milanollo, Teresa]] || "Mademoiselle Adagio" / (Domenica Maria) Teresa, Theresa, Therese, Milanollo-Parmentier || 1827/08/28 || Savigliano, Italië || 1904/10/25 || Parys, Frankryk || Italiaans || Suster van Maria [[Milanollo]] / Het die "Milanollo-Dragonetti"-Stradivari van 1728 besit (bespeel deur [[Niccolò Paganini|Paganini]] en deur [[Domenico Dragonetti|Dragonetti]] aan haar bemaak) sowel as die "Milanollo-Hembert"-Stradivari van 1703 |- | [[Milanollo|Milanollo, Maria]] || "Mademoiselle Staccato" || 1832/07/19 || Savigliano, Italië || 1848/10/21 || Parys, Frankryk || Italiaans || Suster van Teresa [[Milanollo]] / Het die klein viool "Milanollo" van F. Ruggieri, ca. 1680, besit |- | [[Gabriele von Wendheim|Wendheim, Gabriele von]] || Wendheim, Hoffmann, Hofmann von Wendheim, Hoffmann von Wendheim, Gabriele von, Gabrielle || ca. 1835 || Graz, Oostenryk || 1883 of later || || Oostenryks || Leerling van [[Joseph Joachim]], wat sy Nocturno vir viool en orkes, op. 12 (1858), aan haar opgedra het /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=wendheim-gabriele-von Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Vincenzina Ferni|Ferni, Vincenzina]] || || ca. 1837 || Como, Italië || 1926/06 || Turyn, Italië || Italiaans || Ook sopraan / Duet saam met haar suster, die violis [[Carolina Ferni]] /<ref name="magiadellopera1">[https://www.magiadellopera.com/invitoaconcerto/PDF/Ferni.pdf kort biografie]www.magiadellopera.com</ref> |- | [[Anne Blunt, 15th Baroness Wentworth|Blunt, Anne]] || Lady Ann Blunt / Anne Isabella Noel Blunt (15th Baroness Wentworth) / geb. Annabella King-Noel || 1837/09/22 || Engeland || 1917/12/15 || Kaïro, Egipte || Engels || Het die "Lady Blunt"-Stradivari van 1721 besit |- | [[Wilma Neruda|Neruda, Wilma]] || Lady Hallé / geb. Wilhelmine (Vilémina) Maria Franziska Neruda || 1838/03/21 || Brno, Keiserryk Oostenryk || 1911/04/15 || Berlyn, Duitsland || Tsjeggies || Leerling van [[Leopold Jansa]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=neruda-wilhelmine Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Maria Neruda|Neruda, Maria]] || Madame Arlberg-Neruda / geb. Anna Marie Rudolfina Neruda || 1840/03/26 || Brno, Keiserryk Oostenryk || 1920/11/07 || Kopenhagen, Denemarke || Tsjeggies || Leerling van [[Leopold Jansa]] /<ref>[https://runeberg.org/spg/21/0089.html Sweedse biografie] runeberg.org</ref> |- | [[Mariuccia Iacovino|Iacovino, Mariuccia]] || || 1912/12/12 || Rio de Janeiro, Brasilië || 2008/05/16 || Rio de Janeiro, Brasilië || Brasiliaans || Ook onderwyseres |- | [[Carolina Ferni|Ferni, Carolina]] || || 1839/02/20 || Como, Italië || 1926/06/04 || Milaan, Italië || Italiaans || Leerling van [[Jean-Delphin Alard]], [[Charles Auguste de Bériot]], [[Charles Dancla]] en [[Henri Vieuxtemps]] / Ook sopraan / Duet saam met haar suster, die violis [[Vincenzina Ferni]] /<ref name="magiadellopera1"/> |- | [[Bertha Brousil|Brousil, Bertha]] || Brousil, Brusil, Bransil, Brousilová, Bertha || 1842 || Pisek, Keiserryk Oostenryk || 1919/11 || Londen, Engeland || Tsjeggies || Leerling van [[František Němec]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=brousil-bertha Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Camilla Urso|Urso, Camilla]] || || 1842/06/13 || Nantes, Frankryk || 1902/01/20 || New York, New York, VSA || Amerikaans || <ref>[https://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt4w10339d/ Camilla Urso Collection] www.oac.cdlib.org</ref> |- | [[Marie Grünner|Grünner, Marie]] || Marie (Grünner, Grüner, Gruner) Grünner-Messerschmidt || 1847 || Wene, Oostenryk || 1895/10/15 || Wene, Oostenryk || Oostenryks || Niggie van die komponis [[Johann Schrammel]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=gruenner-marie Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Catherine Lebouys|Lebouys, Catherine]] || Catherine (Catarina, Anna, Nina, Marie-Claire) Lebouys-Waldteufel || 1847 || Rome, Italië || 1876 of later || || Italiaans || Leerling van [[Jean-Delphin Alard|Delphin Alard]] en [[Charles Auguste de Bériot]]/<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=lebouys-catarina Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Virginia Ferni|Ferni, Virginia]] || || 1849 || Turyn, Italië || 1934/02/04 || Turyn, Italië || Italiaans || Ook sopraan / Niggie van die violiste [[Vincenzina Ferni]] en [[Carolina Ferni]] /<ref name="magiadellopera1"/> |- | [[Bertha Drechsler-Hamilton|Drechsler-Hamilton, Bertha]] || Bertha Drechsler Adamson || 1849/03/25 || [[Edinburg]], Skotland || 1934/02/04 || Toronto, Kanada || Engels || Ook dirigent /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=drechsler-hamilton-familie#Bertha Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Amanda Maier|Maier, Amanda]] || Röntgen-Maier, getr. Röntgen, Carolina Amanda Erika || 1853/02/20 || Landskrona, Swede || 1894/06/15 || Amsterdam, Nederland || Sweeds || Ook orrelis en komponis / Vrou van die komponis [[Julius Röntgen]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=maier-amanda Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Therese Liebé|Liebé, Therese]] || Liebe, Thérèse (Jeanne Berthe) || 1854/04/07 || Straßburg, Oostenryk || 1897 of later || Londen, Engeland || Oostenryks || Leerling van [[Teresa Milanollo]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=liebe-therese Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Jeanne Franko|Franko, Jeanne]] || || 1855 || New Orleans, Louisiana, VSA || 1940/12/03 || New York, New York, VSA || Amerikaans || Ook pianis / Leerling van [[Henri Vieuxtemps]] /<ref>[https://jwa.org/encyclopedia/article/franko-jeanne biografie van Jeanne Franko] jwa.org</ref> |- | [[Marie Tayau|Tayau, Marie]] || || 1855/06/12 || Pau, Frankryk || 1892/08 || Parys, Frankryk || Frans || Violis en vioolonderwyser |- | [[Mathilde Brehm|Brehm, Mathilde]] || Mathilde Brem-Heim || 1856/12/03 || Oberdorf, Duitsland || 1886/03/02 || Davos-Platz, Duitsland || Duits || <ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=brehm-mathilde Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Marianne Scharwenka|Scharwenka, Marianne]] || gebore Stresow || 1856/02/25 || Duitsland || 1918/10/24 || Berlyn, Duitsland || Duits || Violis en komponis |- | [[Lillian Shattuck|Shattuck, Lillian]] || || 1857 || Boston, Massachusetts, VSA || 1940 || VSA || Amerikaans || Student van [[Julius Eichberg]] / kamermusikus / het 'n vrouestrykkwartet gestig |- | [[Natalie Bauer-Lechner|Bauer-Lechner, Natalie]] || geb. Nathalie Lechner || 1858/05/09 || Wene, Oostenryk || 1921/06/8 || Oostenryk || Oostenryks || Ook altviolis in die [[Maria Soldat-Roeger]]-strykkwartet / Goeie vriendin van [[Gustav Mahler]] |- | [[Alice Barbi|Barbi, Alice]] || Alice Laura Barbi || 1858/06/01 || Modena, Italië || 1948/09/04 || Rome, Italië || Italiaans || Ook mezzosopraan |- | [[Agnes Tschetschulin|Tschetschulin, Agnes]] || || 1859/02/24 || Helsinki, Finland || 1942 || Stockholm || Fins || Ook komponis / Saam met [[Jean Sibelius]] leerling van [[Mitrofan Wasiljeff]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=tschetschulin-agnes Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Marguerite Pommereul|Pommereul, Marguerite]] || Pommereuil, Aline-Marguerite, geb. Guyet, getr. Rouvier || 1859/03 || Saint Mihiel, Frankryk || 1879 of later || Frankryk || Frans || Leerling van [[Jean-Delphin Alard]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=pommereul-marguerite Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Lucy Riley|Riley, Lucy]] || || 1861 || Engeland || 1897 of later || Engeland || Engels || Leerling van [[Joseph Joachim]] / Van 1886 af tweede viool van die "Shinner String Quartet" (leier, [[Emily Shinner]]) /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=riley-lucy Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Emily Shinner|Shinner, Emily]] || Emily Shinner-Liddell || 1862/07/07 || Cheltenham, Engeland || 1901/07/17 || Londen, Engeland || Engels || Leerling van [[Joseph Joachim]] / Leier van die "Shinner String Quartet" /<ref>[http://mugi.hfmt-hamburg.de/A_lexartikel/lexartikel.php?id=shin1862 kort biografie] mugi.hfmt-hamburg.de</ref> |- | [[Maria Soldat-Roeger|Soldat-Roeger, Maria]] || Marie Soldat-Röger / geb. Soldat || 1863/03/25 || Graz, Oostenryk || 1955/09/30 || Graz, Oostenryk || Oostenryks || Leerling van [[Joseph Joachim]] / Het saam met [[Johannes Brahms]] opgetree / Het 'n 'Guarneri del Gesù' van 1742 besit |- | [[Arma Senkrah|Senkrah, Arma]] || gebore Anna Loretta Harkness || 1864/06/06 || Williamson, New York, VSA || 1900/09/03 || Weimar, Duitsland || Amerikaans || Student van [[Arno Hilf]], [[Henryk Wieniawski]] en Joseph Lambert Massart / eerste prys aan die Conservatoire de Paris / suksesvolle optredes dwarsoor Europa |- | [[Marion Osgood|Osgood, Marion]] || Marion G. Osgood || 1859/1/4 || Chelsea, Massachusetts, VSA || 1948 || || Amerikaans || Violis, komponis en orkesdirigent / het die vroue-orkes Marion Osgood's Ladies Orchestra gestig |- | [[Teresina Tua|Tua, Teresina]] || Teresa (or Teresina, Maria Felicita) Tua / ''Suor Maria di Gesù'' || 1866/04/24 || Turyn, Italië || 1956/10/29 || Rome, Italië || Italiaans || Leerling van [[Lambert Massart]] /<ref>[https://pronetoviolins.blogspot.it/2011/12/teresina-tua.html aantekening] pronetoviolins.blogspot.it and [https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1887/10/18/100937502.pdf ''The New York Times'', 1887/10/18], artikel</ref> / Het die "Mond-Tua"-Stradivari van 1709 besit |- | [[Gabriela Wietrowetz|Wietrowetz, Gabriela]] || Gabriele Wietrovitz || 1866/01/13 || Ljubljana, Slowenië || 1937/04/06 || Berlyn, Duitsland || Italiaans-Sloweens || Leerling van [[Joseph Joachim]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=wietrowetz-gabriela Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Nora Clench|Clench, Nora]] || Esther Leonora Clench || 1867/05/06 || St. Maris, Kanada-Wes || 1938/05/17 || Toorak, Victoria, Australië || Kanadees || |- | [[Maud Powell|Powell, Maud]] || Maud Powell || 1867/08/22 || Peru, Illinois, VSA || 1920/01/08 || Uniontown, Pennsilvanië, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Joseph Joachim]] /<ref>[http://www.maudpowell.org/home/Home/tabid/36/Default.aspx The Maud Powell Society] www.maudpowell.org</ref> |- | [[Edith Robinson (violis)|Robinson, Edith]] || || 1867/10/29 || Manchester, Engeland || 1940/04/18 || || Engels || Leerling van [[Adolph Brodsky]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=robinson-edith Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Geraldine Morgan|Morgan, Geraldine]] || || 1868/11/15 || New York, New York, VSA || 1918 || VSA || Amerikaans || Leerling van [[Leopold Damrosch]] en [[Joseph Joachim]] /<ref>[https://books.google.com/books?id=7Llyixb94lcC&dq=Geraldine+Morgan+violin&pg=PA235 aantekening oor Geraldine Morgan] via books.google.com</ref> |- | [[Nettie Carpenter|Carpenter, Nettie]] || Nettie Carpenter-Stearn || 1869 || New York, New York, VSA || 1940 of later || || Amerikaans || Leerling van [[Pablo de Sarasate]] /<ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1887/10/17/103148235.pdf The New York Times, 1887/10/17]</ref><ref>[https://www.whistler.arts.gla.ac.uk/correspondence/biog/display/?bid=Carp_N aantekening] www.whistler.arts.gla.ac.uk</ref> |- | [[Mina Rode|Rode, Mina]] || Minna Rode || ca. 1870 || Duitsland || 1901 of later || Berlyn, Duitsland || Duits || Kleindogter van [[Pierre Rode]] / Leerling van [[Hugo Heermann]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=rode-mina Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Dora Becker Shaffer|Becker Shaffer, Dora]] || geb. Dora Valesca Becker || 1870/03/07 || Galveston, Texas, VSA || 1958/05/19 || Pennsilvanië, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Joseph Joachim]] / een van die eerste vroue wat op 'n musiekopname gespeel het, in 1898 op 'n wasrol van 'n Bettini-fonograaf |- | [[Eugénie-Emilie Juliette Folville|Folville, Juliette]] || Eugénie-Emilie Juliette Folville || 1870/01/05 || Luik, België || 1946/10/19 || Pyreneë-streek, Frankryk || Belgies || Leerling van [[Charles Malherbe]] / Ook pianis |- | [[Nobu Kōda|Kōda, Nobu]] || Nobu Kōda || 1870/04/19 || Tokio, Japan || 1946/03/19 || Tokio, Japan || Japannees || Ook pianis |- | [[Frida Scotta|Scotta, Frida]] || Frida von Kaulbach / gebore Frida Schytte || 1871/03/31 || Kopenhagen, Denemarke || 1948/04/29 || Ohlstadt, Duitsland || Deens || Student van [[Joseph Massart]] / het in Oostenryk, Engeland, Duitsland en Rusland opgetree |- | [[Leonora Speyer|Speyer, Leonora]] || geb. Leonora von Stosch / Lady Speyer || 1872/11/07 || Washington, DC, VSA || 1956/02/10 || New York, VSA || Amerikaans || Ook digter |- | [[Eva Mudocci|Mudocci, Eva]] || gebore Evangeline Hope Muddock / Rose Lynton || 1872 || Brixton, Londen, Engeland || 1953 || || Engels || Het wyd saam met die pianis Bella Edwards opgetree / goeie vriendin van die skilder [[Edvard Munch]] |- | [[Irene Brennerberg|Brennerberg, Irene]] || Irene (Rosa) von Brennerberg || 1873/03/14 || Brașov, Transsilvanië || 1922/10/01 || Brașov, Roemenië || Roemeens || Leerling van [[Martin Pierre Marsick|Martin Marsick]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=brennerberg-irene-von Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Ethel Barns|Barns, Ethel]] || Ethel Barns Phillips || 1874 || Londen, Engeland || 1948/12/31 || Maidenhead, Engeland || Engels || Leerling van [[Émile Sauret]] / Ook komponis |- | [[Olive Mead|Mead, Olive]] || || 1874 || VSA || 1946 || || Amerikaans || Leerling van [[Julius Eichberg]] en [[Franz Kneisel]] / Het die vroue-ensemble Olive Mead Quartet gestig |- | [[Rosa Schindler|Schindler, Rosa]] || Róża Szyndler-Suess || 1874/09/02 || Gleiwitz, Opper-Silesië, Duitse Keiserryk (Gliwice, Pole) || 1925 of later || Łódź, Pole || (Pruisies, Russies), Pools, Joods || Leerling van [[Pablo de Sarasate]] en [[Joseph Joachim]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=schindler-rosa Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref><ref>[http://bc.wimbp.lodz.pl/Content/23257/Republika1925Nr059.pdf koerantartikel in Republika] bc.wimbp.lodz.pl (in Pools)</ref><ref>{{cite web |url=https://sztetl.org.pl/en/node/3718 |title = Schindler-Süss Róża &#124; Virtual Shtetl |website=sztetl.org.pl}}</ref> / moeder van [[Ilona Ralf Sues]]<ref>{{cite web |url=https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Atc_22567 |title=Ilona Ralf Sues: author of "Shark's Fins and Millet" |publisher=The University of Iowa Libraries |date=2001-01-01 |access-date=2023-02-02}}</ref> |- | [[Leonora Jackson McKim|Jackson McKim, Leonora]] || Leonora Jackson || 1879/02/20 || Boston, Massachusetts, VSA || 1969/01/07 || VSA || Amerikaans || Leerling van [[Joseph Joachim]] /<ref>[https://pronetoviolins.blogspot.it/2011/03/jackson.html aantekening] pronetoviolins.blogspot.it</ref> |- | [[Florence Hood|Hood, Florence]] || || 1880/10/14 || Melbourne, Australië || 1968 || || Australies || Leerling van [[Hermann T. Schrader]] en [[Hans von Bülow]] / lid van die Montreal String Quartet / konserttoere en radio-uitsendings in Australië |- | [[Mary Dickenson-Auner|Dickenson-Auner, Mary]] || Dickenson-Auner, Auner, Mary (Frances Dorothée), geb. Dickenson || 1880/10/24 || Dublin, Ierland || 1965/05/25 || Wene, Oostenryk || Engels || Ook komponis, onder die skuilnaam "Frank Donnell" / Leerling van [[Otakar Ševčík]] en, vir komposisie, van [[Samuel Coleridge Taylor]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=dickenson-auner-mary Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Leila Waddell|Waddell, Leila]] || Leila (Laylah) Ida Nerissa Bathurst Waddell || 1880 || Bathurst, Australië || 1932/09/14 || Sydney, Australië || Australies || Leerling van [[Leopold Auer]] /<ref>[http://trove.nla.gov.au/list?id=28358 aantekening] trove.nla.gov.au</ref> |- | [[Rachel Steinman Clarke|Clarke, Rachel Steinman]] || || ca. 1882 || Włocławek, Pole || 1944/11/04 || Miami, Florida, VSA || Pools-Amerikaans || Student van [[Jacques Thibaud]] / het as violis en as hoof van die Rachel Steinman Concert Company deur die VSA getoer / opvoeder |- | [[Anna Hegner|Hegner, Anna]] || || 1881/03/01 || Basel, Switserland || 1963/02/03 || Basel, Switserland || Switsers || solis wat in konserte in Basel, Berlyn, Leipzig en Londen opgetree het |- | [[Floy Little Bartlett|Bartlett, Floy Little]] || || 1883/03/07 || Burlington, Iowa, VSA || 1956/03/07 || Burlington, Iowa, VSA || Amerikaans || Het viool in Parys studeer / begeleier en sopraansangeres / skrywer |- | [[Vera Fonaroff|Fonaroff, Vera]] || || 1883/06/14 || Kiëf, Oekraïne || 1962/07/23 || New York, New York, VSA || Amerikaans || solis, resitaalkunstenaar, kamermusikus en opvoeder |- | [[Marie Hall|Hall, Marie]] || Marie Pauline Hall || 1884/04/08 || Newcastle upon Tyne, Engeland || 1956/11/11 || Cheltenham, Engeland || Engels || Leerling van [[Otakar Ševčík]] / [[Ralph Vaughan Williams]] het ''The Lark Ascending'' (1920) aan haar opgedra |- | [[Pálma von Pászthory|Pászthory, Pálma von]] || || 1884/05/23 || Boedapest, Hongarye || 1958 || Weilheim/Oberbayern, Duitsland || Hongaars || <ref>[https://web.archive.org/web/20140331145722/http://mugi.hfmt-hamburg.de/A_lexartikel/lexartikel.php?id=pasz1884 kort biografie] mugi.hfmt-hamburg.de</ref> |- | [[Bessie Bell Collier|Bell Collier, Bessie]] || || 1885/04/03 || Cohasset, Massachusetts, VSA || 1969/04/04 || Massachusetts, VSA || Amerikaans || Student van [[Franz Kneisel]] / solis saam met verskeie orkeste / het tydens die Eerste Wêreldoorlog fondsinsamelingskonserte gegee |- | [[Marjorie Hayward|Hayward, Marjorie]] || Marjorie Olive Hayward || 1885/08/14 || Greenwich, Engeland || 1953/01/10 || Londen, Engeland || Engels || Leerling van [[Émile Sauret]] en [[Otakar Ševčík]] / eerste viool, leier van die ''Virtuoso String Quartet'',<ref>[http://www.damians78s.co.uk/html/virtuoso_string_quartet.html aantekening + 78-toere-oudio] www.damians78s.co.uk</ref><ref>[http://www.damians78s.co.uk/html/marjorie_hayward.html aantekening + 78-toere-oudio] www.damians78s.co.uk</ref> |- | [[Lea Luboshutz|Luboshutz, Lea]] || || 1885/02/22 || Odesa, Oekraïne || 1965/03/18 || Odesa, Oekraïne || Russies || Wonderkind / leerling van [[Emil Młynarski]] / kamermusikus / het wyd in Europa en die VSA getoer |- | [[Adila Fachiri|Fachiri, Adila]] || || 1886/02/26 || Boedapest, Hongarye || 1962/12/15 || Londen, Engeland || Hongaars || Suster van die violis [[Jelly d'Arányi]] / [[Gustav Holst]] het sy [[Double Concerto (Holst)|Dubbelkonsert vir 2 viole]], op. 49 (1929), aan haar en haar suster [[Jelly d'Arányi]] opgedra |- | [[Hélène Jourdan-Morhange|Jourdan-Morhange, Hélène]] || || 1888/01/30 || Frankryk || 1961/05/15 || Parys, Frankryk || Frans || [[Maurice Ravel]] het sy Vioolsonate (1927) aan haar opgedra |- | [[Stefi Geyer|Geyer, Stefi]] || Stefy Geyer || 1888/06/28 || Boedapest, Hongarye || 1956/12/11 || Zürich, Switserland || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1902 / [[Béla Bartók]] het sy [[Violin Concerto No. 1 (Bartók)|Vioolkonsert nr. 1]] (1907-08) en [[Othmar Schoeck]] sy Vioolkonsert, op. 21 (1912), aan haar opgedra /<ref>[https://songofthelark.wordpress.com/2011/05/15/musician-muse-a-short-life-of-violinist-stefi-geyer/ aantekening] songofthelark.wordpress.com</ref> |- | [[Kemp Stillings|Stillings, Kemp]] || Katharine Kemp Stillings || 1888/06/30 || Roxbury, Massachusetts, VSA || 1967/04/30 || New York Stad, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Joseph Joachim]] en [[Leopold Auer]] / Het voor die Eerste Wêreldoorlog in Rusland en Finland opgetree / nadat sy in die 1920's blind geword het, het sy op onderrig gekonsentreer |- | [[Maggy Breittmayer|Breittmayer, Maggy]] || || 1888/09/02 || Genève, Switserland || 1961/05/06 || Genève, Switserland || Switsers || Leerling van [[Carl Flesch]] / Het voor die Eerste Wêreldoorlog in Europa opgetree / onderwyser aan die Konservatorium van Genève |- | [[Elsie Southgate|Southgate, Elsie]] || mej. Elsie Southgate "The Royal Violinist" || 1880/1/23 || Londen, Engeland || 1946/05/05 || Londen, Engeland || Engels || |- | [[Renée Chemet|Chemet, Renée]] || Renée Henriette Joséphine Chemet || 1887/01/09 || Boulogne-sur-Seine, Frankryk || 1977/01/02 || Parys, Frankryk || Frans || Toonaangewende internasionale solis oor dekades heen / opnamekunstenaar en radio-uitvoerder |- | [[Marie Azpiroz Mellini|Azpiroz, Marie]] || || 1889/11/27 || Madrid, Spanje || ná 1919 || Los Angeles, VSA || Spaans || Het in Kuba, Meksiko, Suid-Amerika en die Verenigde State opgetree / opvoeder |- | [[Alba Rosa Viëtor|Viëtor, Alba Rosa]] || || 1889/07/18 || Milaan, Italië || 1979/04/15 || VSA || Skots || Leerling van [[César Thomson]] en [[Otakar Ševčík]] / violis en komponis |- | [[Jenny Cullen|Cullen, Jenny]] || || 1890 || Skotland || 1957 || || Skots || Leerling van [[Henri Verbrugghen]] / konsertmeester van die State Symphony Orchestra of Sydney / eerste vroulike lid van die Minneapolis Symphony Orchestra |- | [[Kathleen Parlow|Parlow, Kathleen]] || || 1890/09/20 || Fort Calgary, Alberta, Kanada || 1963/08/19 || Toronto, Ontario, Kanada || Kanadees || Leerling van [[Leopold Auer]] |- | [[Gunna Breuning-Storm|Breuning-Storm, Gunna]] || || 1891/01/25 || Kopenhagen, Denemarke || 1966/04/24 || Kopenhagen, Denemarke || Deens || Leerling van Johannes Schiørrin, Torben Anton Svendsen en [[Henri Marteau]] / het as solis in Duitse stede opgetree en vir keiserin Augusta Viktoria gespeel / het haar eie kamerorkes gestig en in die Breuning-Bache Quartet gespeel |- | [[Louise Lincoln Kerr|Lincoln Kerr, Louise]] || || 1892/04/24 || Cleveland, Ohio, VSA || 1977/12/10 || Cottonwood, Arizona, VSA || Amerikaans || Violis, altviolis en komponis / het saam met die Pasadena Symphony opgetree / het onder Stravinsky en Prokofiev studeer |- | [[Jelly d'Arányi|d'Arányi, Jelly]] || || 1893/05/30 || Boedapest, Hongarye || 1966/03/30 || || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]] / konserttoere in Europa en Amerika / kamertrio saam met [[Pablo Casals]] |- | [[Marta Canales|Canales, Marta]] || || 1893/06/17 || Santiago, Chili || 1986/12/06 || || Chileens || het 'n kamerensemble gestig / het later as komponis en dirigent gewerk |- | [[Grace Burrows|Burrows, Grace]] || || 1893/06/29 || Leicester, Engeland || 1980 || || Engels || het altviool in The Birmingham Quartet gespeel / stigterleier van die [[Leicester Symphony Orchestra]] |- | [[Vivien Chartres|Chartres, Vivien]] || Vivian Chartres, Vivien Vivanti-Chartres, Vivien Chartres Burns, Vivien (Chartres) Young || 1893/06/25 || Turyn, Italië || 1941/09/01 || Hove, Sussex, Engeland || Engels || Leerling van [[Otakar Ševčík]]<ref>[http://mugi.hfmt-hamburg.de/old/A_lexartikel/lexartikel.php?id=char1893/ uitvoerige Duitse biografie] mugi.hfmt-hamburg.de</ref> / Sy het 'n "Alessandro Gagliano"-viool besit |- | [[Jane Evrard|Evrard, Jane]] || Jeanne Chevallier || 1893/02/05 || Neuilly-Plaisance || 1985/11/04 || Parys, Frankryk || Frans || Leerling van M. Lefort / het die vroue-orkes Orchestre féminin de Paris gestig en gedirigeer |- | [[Daisy Kennedy|Kennedy, Daisy]] || Daisy Fowler Kennedy || 1893/01/16 || Burra, Suid-Australië, Australië || 1981/07/30 || Hammersmith, Londen, Engeland || Australies-Engels || Leerling van [[Otakar Ševčík]] / Vrou van die pianis [[Benno Moiseiwitsch]] (1914-24) /<ref>[https://music.damians78s.co.uk//?s=daisy+Kennedy aantekening + 78-toere-oudio] www.damians78s.co.uk</ref><ref>[https://adb.anu.edu.au/biography/kennedy-daisy-fowler-12729 biografie] adb.anu.edu.au</ref> |- | [[Isolde Menges|Menges, Isolde]] || Isolde Marie Menges || 1893/05/16 || Sussex, Engeland || 1976/01/13 || Londen, Engeland || Engels || Leerling van [[Leopold Auer]] en [[Carl Flesch]] / Suster van die komponis en dirigent [[Herbert Menges]] / het in 1923 die Engelse première van [[Ernő Dohnányi]] se Vioolkonsert nr. 1, op. 27 (1915), gespeel / Leier van die Menges String Quartet, in 1931 gestig /<ref>[http://www.damians78s.co.uk/html/isolde_menges.html aantekening + 78-toere-oudio] www.damians78s.co.uk</ref> |- | [[Jelly d'Arányi|Arányi, Jelly d']] || Jelly Aranyi de Hunyadvár || 1893/05/30 || Boedapest, Hongarye || 1966/03/30 || Florence, Italië || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1908 / Suster van die violis [[Adila Fachiri]], niggie van [[Joseph Joachim]] / Het die "Lord Dunn-Raven"-Stradivari van 1710 besit / [[Béla Bartók]] het sy Vioolsonates nr. 1, Sz. 75 (1921), en nr. 2, Sz. 76 (1922), en [[Maurice Ravel]] sy Tzigane (1924) aan haar opgedra, en [[Gustav Holst]] sy Dubbelkonsert vir 2 viole, op. 49 (1929), aan haar en haar suster [[Adila Fachiri]] |- | [[Gertrude Healy|Healy, Gertrude]] || || 1894/03/18 || Ballarat, Victoria, Australië || 1984/10/6 || Ballarat, Victoria, Australië || Australies || Konsertviolis; het aan die Albert Street Conservatorium of Music onderrig gegee en die kamerorkes gedirigeer.<ref>{{Citation|last=Lynch|first=Peter|title=Healy, Gertrude (1894–1984)|url=https://adb.anu.edu.au/biography/healy-gertrude-12613|work=Australian Dictionary of Biography|place=Canberra|publisher=National Centre of Biography, Australian National University|language=en|access-date=2021-12-01}}</ref> |- | [[Vera Barstow|Barstow, Vera]] || mej. Vera Barstow || 1895 || Pasadena, Kalifornië, VSA || 196? || VSA || Amerikaans || Leerling van [[Luigi von Kunits]] / Het die première van [[Leo Ornstein]] se Vioolsonate, op. 26 (1915), gespeel /<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1126&dat=19121126&id=BRZRAAAAIBAJ&sjid=F2YDAAAAIBAJ&pg=2704,6454394 Carnegie Hall, konsertresensie, 1912/11/26]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=hELVbNdNs0YC&dq=Vera+Barstow+violin&pg=PP18 aantekening] via books.google.com</ref> / Het die première van [[Charles Wakefield Cadman]] se Vioolsonate in G majeur (1930) gespeel / Het die "Giovan Battista Guadagnini" van 1745 bespeel |- | [[Olga Rudge|Rudge, Olga]] || || 1895/04/13 || VSA || 1996/03/15 || || Amerikaans || Konsertviolis / het in Italië saam met [[Ildebrando Pizzetti]] opgetree / minnares van die digter [[Ezra Pound]] |- | [[Eileen Andjelkovitch|Andjelkovitch, Eileen]] || Eileen Constance Smith, Eileen Russell Worby, Eileen C. Tcherniak, Eileen C. Cathie || 1896/03/18 || Ierland || 1941/10/15 || Worthing, VK || Brits || violis, musiekdirekteur en musiekopvoeder wat in Londen gewerk het; het opnames gemaak |- | [[Thelma Given|Given, Thelma]] || || 1896 || VSA || 1977 || || Amerikaans || <ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1919/10/19/118165555.pdf The New York Times, 1919/10/19], resensie</ref><ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1920/10/28/102905781.pdf The New York Times, 1920/10/28], artikel</ref><ref>[https://provincetownhistoryproject.com/PDF/070_027_066e-001-thelma-given-promotional-brochure.pdf Thelma Given "Violinist of a Generation"], promosiebrosjure, provincetownhistoryproject.com</ref> |- | [[Cecile Stevens|Stevens, Cecile]] || Cecile Ann Stevens, Cecile Molloy || 1896 || Sydney, Australië || || || Australies || Kindermusikant; het 'n beurs gewen om aan die [[Royal Academy of Music]] te studeer; het in die 1920's internasionaal getoer; het ná haar huwelik in Oos-Afrika gewoon |- | [[Irene Stolofsky|Stolofsky, Irene]] || Irene Stolofsky Davis || 1896/07/28 || Chicago, Illinois, VSA || 1950/07/28 || || Amerikaans || Student van Hugh (Harry) Dimond / Het in die 1920's deur die VSA en Kanada getoer / lid van Bohumir Kryl se Orchestral Sextette / opvoeder |- | [[Alma Moodie|Moodie, Alma]] || Alma Templeton Moodie || 1898/09/12 || Rockhampton, Australië || 1943/03/7 || Frankfurt, Duitsland || Australies || Leerling van [[César Thomson]] / Geen opnames bestaan nie |- | [[Winifred Merrill Warren|Merrill Warren, Winifred]] || || 1898/06/24 || Atlanta, Georgia, VSA || 1990/03/11 || Illinois, VSA || Amerikaans || Solis saam met die Minneapolis Symphony Orchestra / het die Indiana University Trio gevorm / opvoeder |- | [[Sophie Carmen Eckhardt-Gramatté|Eckhardt-Gramatté, Sophie Carmen]] || geb. Sofia (Sonia) Fridman-Kochevskaya || 1899/01/06 || Moskou, Rusland || 1974/12/02 || Stuttgart, Duitsland || Kanadees || Komponis en virtuose pianis en violis. |- | [[Irena Dubiska|Dubiska, Irena]] || || 1899/09/26 || Inowrocław, Pole || 1990/06/01 || Warskou, Pole || Pools || Leerling van [[Bronisław Huberman]] en [[Carl Flesch]] /<ref>[http://culture.pl/en/artist/irena-dubiska Irena Dubiska] culture.pl</ref> |- | [[Margaret Harrison|Harrison, Margaret]] || || 1899 || Chatham, Engeland || 1965/12/24 || Limpsfield, Engeland || Engels || Leerling van [[Achille Rivarde]] van vyfjarige ouderdom af / het werke van Delius saam met haar susters uitgevoer |- | [[Hortense de Sampigny|Sampigny, Hortense de]] || Hortense de Sampigny-Bailly || 189? || Frankryk || 1970 || Frankryk || Frans || Lid van die ''Trio Trillat'' / [[Bohuslav Martinů]] het sy Vioolsonate nr. 2 (1931) aan haar opgedra |- | [[Albertina Ferrari|Ferrari, Albertina]] || Alberta Lovrich or Lovrič || 1900 || Zara-Zadar, Oostenryk-Hongarye (nou Kroasië) || 1986 || Triëst, Italië || Italiaans || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1924 / Stigter van die Trio di Milano, 1932 / Moeder van [[Giorgio Strehler]] (1921-1997), Italiaanse regisseur / <ref>[https://books.google.com/books?id=XTKIZmFiT9EC&dq=Albertina+Ferrari+violin&pg=PA25 aantekening 1] via books.google.com</ref><ref>{{cite web |url=http://it.scribd.com/doc/75461718/Giorgio-Strehler-e-il-mantello-delle-magie |title=note 2 |access-date=2014-04-18 |archive-date=2014-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140418233955/http://it.scribd.com/doc/75461718/Giorgio-Strehler-e-il-mantello-delle-magie |url-status=dead }}</ref> |- | [[Emmy Wegener|Wegener, Emmy]] || Emmy Heil Frensel-Wegener || 1901/06/14 || Amsterdam, Nederland || 1973/01/11 || Laren, Nederland || Nederlands || Violis, pianis, digter en komponis |- | [[Ilona Fehér|Fehér, Ilona]] || Ilona Feher || 1901/12/3 || Boedapest, Hongarye || 1988/01 || Holon, Israel || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1920 |- | [[Vida Jeraj Hribar|Hribar, Vida Jeraj]] || || 1902/05/04 || Wene, Oostenryk || 2002/05/06 || Ljubljana, Slowenië || Sloweens || Violis en musiekopvoeder |- | [[Gladys Welge|Welge, Gladys]] || || 1902/05/23 || Austin, Illinois, VSA || 1976/07/27 || Kalifornië, VSA || Amerikaans || Violis en dirigent / dirigent van die Women's Symphony Orchestra of Chicago / opvoeder |- | [[Erna Rubinstein|Rubinstein, Erna]] || Erna Rubenstein || 1903/03/3 || Nagyszeben (Sibiu), Hongarye || 1966? || Pittsburgh, Pennsilvanië, VSA || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1918 / Nuwe beskermeling van [[Willem Mengelberg]] /<ref>[http://www.multiculturalcanada.ca/node/18821?display=full Artikel – ''Canadian Jewish Review'', 1922/06/2]</ref> / Het die "Gudgeon"-Stradivari van 1672 besit |- | [[Tosca Kramer|Kramer, Tosca]] || dr. Tosca Berger Kramer || 1903/06/17 || Nieu-Seeland || 1976/12/27 || Tulsa, Oklahoma, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Eugène Ysaÿe]] |- | [[Marie Wilson|Wilson, Marie]] || || 1903/11/30 || Epping Forest, Engeland || 1959 || Londen, Engeland || Engels || <ref>[http://thestrad.com/latest/editorschoice/from-the-archive-a-female-concertmaster-comes-out-from-the-shadows Artikel uit ''The Strad'', 1935]</ref><ref>[http://apollo.ram.ac.uk/emuweb/pages/ram/partydisplay.php?irn=7434 aantekening]</ref> |- | [[Erika Morini|Morini, Erika]] || Erica Morini || 1904/01/5 || Wene, Oostenryk || 1995/10/31 || New York, VSA || Oostenryks-Amerikaans || Leerling van [[Otakar Ševčík]] |- | [[Eda Kersey|Kersey, Eda]] || || 1904/05/16 || Goodmayes, Essex || 1944/07/13 || Londen, Engeland || Engels || |- | [[Claire Delbos|Delbos, Claire]] || Louise Justine Delbos || 1906/11/02 || Parys, Frankryk || 1959/04/22 || Hauts-de-Seine, Frankryk || Frans || Het aan die Conservatoire de Paris studeer / resitale saam met haar man, die komponis [[Olivier Messiaen]] |- | [[Alma Rosé|Rosé, Alma]] || Alma Rosé geb. Rosenblum || 1906/11/3 || Wene, Oostenryk || 1944/04/4 || Auschwitz || Oostenryks || Dogter van [[Arnold Rosé]] / Vrou van [[Váša Příhoda]] / Leier van die "Vroue-orkes" in Auschwitz |- | [[Gioconda de Vito|De Vito, Gioconda]] || Gioconda Anna Clelia De Vito || 1907/07/27 || Martina Franca, Italië || 1994/10/24 || Rome, Italië || Italiaans || |- | [[Anne Macnaghten|Macnaghten, Anne]] || || 1908/08/09 || Noord-Ierland || 2000/12/31 || || Engels || Leerling van [[Jelly d'Arányi]] en [[Walther Davisson]] / het die vroue-ensemble Macnaghten String Quartet en die New Macnaghten Concerts gestig |- | [[Grażyna Bacewicz|Bacewicz, Grażyna]] || Grazyna Bacewicz || 1909/02/5 || Łódź, Pole || 1969/01/19 || Warskou, Pole || Pools || Leerling van [[Carl Flesch]] / Ook komponis |- | [[Marjorie Fulton|Fulton, Marjorie]] || Marjorie Harrell / geb. Marjorie McAllister Fulton || 1909/12/28 || Oklahoma City, Oklahoma, VSA || 1962/11/3 || Dallas, Texas, VSA || Amerikaans || Moeder van die tjellis [[Lynn Harrell]] |- | [[Eugenia Umińska|Umińska, Eugenia]] || || 1910/10/4 || Warskou, Pole || 1980/11/20 || Krakow, Pole || Pools || |- | {{ill|Galina Barinova|ru|Баринова, Галина Всеволодовна|lt=Barinova, Galina}} || Galina Vsevolodovna Barinova || 1910/10/7 || Sint Petersburg, Rusland || 2006/09/20 || Leningrad, Rusland || Russies || Leerling van [[Jacques Thibaud]] /<ref>[http://manlywarringahchoir.org.au/files/2010/11/Galina-Barinova.pdf aantekening]</ref> |- | [[Ethel Stark|Stark, Ethel]] || || 1911/08/25 || Montreal, Kanada || 2012/02/16 || Montreal, Kanada || Kanadees || Violis en dirigent / het die Montreal Women's Symphony Orchestra gestig en gedirigeer / opvoeder |- | [[Alice Pashkus|Pashkus, Alice]] || || 1911/02/21 || Duitsland || 1972/02/3 || Wene, Oostenryk || Duits || <ref>[https://web.archive.org/web/20110929104633/http://www.soundfountain.org/rem/remyoungv.html webwerf] www.soundfountain.org</ref> |- | [[Anja Ignatius|Ignatius, Anja]] || Anja Hirvensalo || 1911/06/2 || Tampere, Finland || 1995/04/10 || Helsinki, Finland || Fins || |- | [[Evelyn Kaye|Kaye, Evelyn]] || Evelyn / Evelyn Kaye Klein (ook bekend as Evelyn Silverstone) || 1911/10/19 || VSA || 1990/06/8 || VSA || Amerikaans || violis en aktrise / het saam met die 'All-Girl Orchestra' van haar man, [[Phil Spitalny]], gespeel /<ref>[https://travsd.wordpress.com/2013/10/19/evelyn-kaye-and-her-magic-violin/ kort biografie] travsd.wordpress.com</ref><ref>[https://www.imdb.com/name/nm0993312/bio biografie by IMDb]</ref><ref>[https://vimeo.com/92455088 Sarasate 'Zigeunerweisen']</ref> |- | [[Pina Carmirelli|Carmirelli, Pina]] || || 1914/01/23 || Varzi, Italië || 1993/02/26 || Capena, Italië || Italiaans || Leerling van {{ill|Michelangelo Abbado|it}} / Het drie viole van "[[Marino Capicchioni]]" besit: 1941, 1954 en 1956 |- | [[Eudice Shapiro|Shapiro, Eudice]] || || 1914/02/25 || Buffalo, New York, VSA || 2007/09/17 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || Amerikaans || <ref>[https://web.archive.org/web/20140413125915/http://www.usc.edu/uscnews/stories/14270.html In memoriam]</ref> |- | [[Maria Lidka|Lidka, Maria]] || Marianne Louise Liedtke || 1914/05/27 || Berlyn, Duitsland || 2013/12/12 || Londen, Engeland || Brits || Leerling van [[Josef Wolfsthal]] en [[Max Rostal]] / In 1934 het sy na Londen verhuis / In 1952 het sy die première van [[Peter Racine Fricker]] se Vioolkonsert nr. 1 gespeel / In 1955 het sy die "Willemotte"-Stradivarius van 1734 bekom /<ref>{{cite web |title=Maria Lidka obituary |date=16 January 2014 |website=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813125841/https://www.theguardian.com/music/2014/jan/16/maria-lidka |archive-date=13 August 2022 |url-status=live |url=https://www.theguardian.com/music/2014/jan/16/maria-lidka}}</ref> |- | [[Ruth Posselt|Posselt, Ruth]] || Ruth Pierce Posselt || 1914/09/6 || Medford, Massachusetts, VSA || 2007/02/19 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van {{ill|Emanuel Ondříček|de}} / Vrou van [[Richard Burgin]] (leerling van Auer), wat baie jare lank onder [[Serge Koussevitzky]] konsertmeester van die Boston Symphony Orchestra was. |- | [[Yvonne Lephay-Belthoise|Lephay-Belthoise, Yvonne]] || || 1914/09/27 || Dieppe, Frankryk || 2011/11/17 || || Frans || Leerling van [[Jules Boucherit]] / orkesviolis en resitaalkunstenaar wat vir die Alliance Française getoer het |- | [[Joan Field|Field, Joan]] || || 1915/04/28 || Long Branch, New Jersey, VSA || 1988/03/18 || Miami Beach, Florida, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Franz Kneisel]], [[Albert Spalding]], [[Michel Piastro]], [[Marcel Chailley]], [[Jacques Thibaud]] en [[Gheorghe Enescu]] |- | [[Helena Dunicz-Niwińska|Dunicz-Niwińska, Helena]] || || 1915/07/28 || Wene, Oostenryk || 2018/06/12 || Krakow, Pole || Pools || Het in die Auschwitz-orkes opgetree |- | [[Gabrielle Devries|Devries, Gabrielle]] || geb. Gabrielle Rossi || 1915/10/19 || Nice, Frankryk || 2001/11/04 || Colombes (Hauts-de-Seine), Frankryk || Frans || Leerling van [[Marcel Reynal]] en [[Gabriel Bouillon]] / Vrou van die komponis [[Ivan Devries]] (1909-1997) / [http://www.musimem.com/obi-0701-1201.htm Doodsberig en kort biografie] (in Frans) www.musimem.com /<ref>[http://www.britishpathe.com/video/violin-making-in-nice/query/gabriel video waarin sy Bach speel] (British Pathé)</ref> |- | [[Guila Bustabo|Bustabo, Guila]] || geb. Teressina Bustabo || 1916/02/25 || Manitowoc, Wisconsin, VSA || 2002/04/27 || Birmingham, Alabama, VSA || Amerikaans || [[Ermanno Wolf-Ferrari]] het sy Vioolkonsert, op. 26 (1944), en {{ill|Otmar Nussio|de|lt=Otmar Nussio}} sy Vioolkonsert (1959) aan haar opgedra |- | [[Olive Zorian|Zorian, Olive]] || || 1916 || Manchester, Engeland || 1965 || || Engels || Stigter van die [[Zorian Quartet]] |- | [[Louise Behrend|Behrend, Louise]] || || 1916/10/3 || Washington, DC, VSA || 2011/08/3 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Louis Persinger]] /<ref>[http://www.juilliard.edu/journal/violin-educator-louise-behrend-dies-94 doodsberig] www.juilliard.edu</ref> |- | [[Lyndall Hendrickson|Hendrickson, Lyndall]] || || 1917 || geb. Balaklava (Suid-Australië) || 2017/07/22 || Adelaide, Australië || Australies || Leerling van Ludwik Schwab / Bekende vioolpedagoog / Lid van AUSTA /<ref>[http://www.abc.net.au/gnt/history/Transcripts/s1217440.htm ABC-onderhoud], 2004</ref> |- | [[Dorothy DeLay|DeLay, Dorothy]] || || 1917/03/31 || Medicine Lodge, Kansas, VSA || 2002/03/24 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] |- | [[Mary Canberg|Canberg, Mary]] || || 1918 || Grand Rapids, Michigan, VSA || 2004/06/15 || West Nyack, New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] |- | [[Anne-Marie Gründer|Gründer, Anne-Marie]] || Anne-Marie Gründer || 1918/05/17 || Chexbres, Switserland || 1996/11/22 || Bern, Switserland || Switsers || Leerling van [[Carl Flesch]] / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1944 /<ref>[http://dbserv1-bcu.unil.ch/persovd/composvd.php?Code=G&Num=3973 Franse biografie]</ref> |- | [[Carroll Glenn|Glenn, Carroll]] || Elizabeth Carroll Glenn || 1918/10/28 || Richmond, Virginia, VSA || 1983/04/25 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Édouard Dethier]] / Vrou en duetmaat van die pianis [[Eugene List]] |- | [[Rosemary Rapaport|Rapaport, Rosemary]] || Nancy Rosemary Peace Rapaport || 1918/03/19 || St Albans, Engeland || 2011/06/08 || Olney, Engeland || Engels || Leerling van [[Rowsby Woof]] en [[Frederick Grinke]] / lid van die Hallé Orchestra / het die Purcell School vir musikaal begaafde kinders gestig |- | {{ill|Wanda Luzzato|it|lt=Luzzato, Wanda}} || Wanda Luzzato, geb. Carpi || 1919/06/19 || Varese, Italië || 2002/09/25 || Milaan, Italië || Italiaans || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1935 / [[Giorgio Federico Ghedini]] het sy ''Divertimento in D majeur, vir viool en orkes'' (1959/60) aan haar opgedra / <ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19640720&id=MX5VAAAAIBAJ&sjid=qpYDAAAAIBAJ&pg=7117,3492058 artikel oor die Australiese toer], 20 July 1964</ref><ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=6106 "Medaglia d'oro ai benemeriti della scuola della cultura e dell'arte"], 1987/07/27</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20041224055248/http://web.unife.it/utenti/gianluca.lavilla/Hubay.pdf "Wanda Luzzato, l'allieva italiana di Jenö Hubay", bl. 43 – kort biografie], 2003 web.unife.it</ref> |- | [[Ginette Neveu|Neveu, Ginette]] || || 1919/08/11 || Parys, Frankryk || 1949/10/28 || Asore, Portugal || Frans || Eerste prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1935 |- | [[Elizabeth Gilels|Gilels, Elizabeth]] || Elizaveta / Yelizaveta Gilels || 1919/09/30 || Odesa, Oekraïne, USSR || 2008/03/13 || Moskou, Rusland || Russies || Leerling van [[Pyotr Stolyarsky]], Abram Yampolsky en Miron Polyakin / Suster van [[Emil Gilels]], vrou van [[Leonid Kogan]] |- | [[Nejiko Suwa|Suwa, Nejiko]] || geb. Nejiko Oga || 1920/01/23 || Tokio, Japan || 2012/03/6 || Tokio, Japan || Japannees || Leerling van [[Anna Bubnova-Ono]] /<ref name="violinist1">"Three Violin Maidens": [http://www.violinist.com/blog/Ku92me/20116/12394/ Deel 1]; [http://www.violinist.com/blog/Ku92me/20119/12655/ Deel 2]</ref> |- | [[Karen Tuttle|Tuttle, Karen]] || || 1920/03/28 || Lewiston, Idaho, VSA || 2010/12/16 || || Amerikaans || Het na die altviool oorgeskakel; leerling van [[William Primrose]] /<ref>[http://www.juilliard.edu/journal/remembering-karen-tuttle doodsberig] www.juilliard.edu</ref> |- | [[Margaret Pardee|Pardee, Margaret]] || || 1920/05/10 || Valdosta, Georgia, VSA || 2016/01/26 || Westbury, New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]], [[Sascha Jacobsen]], [[Albert Spalding]] en [[Louis Persinger]] |- | [[Kató Havas|Havas, Kató]] || || 1920/11/05 || Târgu Secuiesc, Roemenië (Transsilvanië/Hongarye) || 2018/12/31 || Londen || Hongaars-Brits || Pedagoog<ref>[http://www.katohavas.com/index.html Amptelike webwerf] www.katohavas.com</ref> |- | [[Gabrielle Lengyel|Lengyel, Gabrielle]] || Gabriella / Gaby Lengyel || 1920/11/20 || Boedapest, Hongarye || 1993/03/22 || Parys || Hongaars-Frans || die laaste leerling van [[Jenő Hubay]] / het onder [[Ede Zathureczky]] studeer / toekennings: "[[Eduard Rémenyi]]-prys" (Boedapest, 1934); tweede plek, "Vienna Competition" (Wene, 1937); tweede plek, "International Long-Thibaud Competition" (Parys, 1946); die Hongaarse nasionale "Pro Arte"-medalje (Boedapest, 1947); Grand Prix, "Carl Flesch Competition" (Londen, 1948) / sy het in 'n duet saam met haar broer Attila ([[Atty Lengyel]]) opgetree en die Trio Lengyel gestig (saam met Atty, klavier, en [[Endre Lengyel]], tjello) |- | [[Aida Stucki|Stucki, Aida]] || || 1921/02/19 || Kaïro, Egipte || 2011/06/9 || Winterthur, Switserland || Switsers || <ref>[http://www.aida-stucki.com/index.php?go=bio&lang=en webwerf] www.aida-stucki.com</ref> |- | [[Lola Bobesco|Bobesco, Lola]] || Lola Violeta Ana-Maria Bobesco (Bobescu) || 1921/08/9 || Craiova, Roemenië || 2003/09/4 || Spa, België || Roemeens || |- | [[Miriam Solovieff|Solovieff, Miriam]] || || 1921/11/04 || San Francisco, Kalifornië, VSA || 2004/03/04 || Parys, Frankryk || Amerikaans || Leerling van [[Louis Persinger]] en [[Carl Flesch]] / soloviolis en pianis; het by die [[Hollywood Bowl]] gespeel |- | [[Fredell Lack|Lack, Fredell]] || || 1922/02/19 || Tulsa, Oklahoma, VSA || 2017/08/20 || Houston, Texas, VSA || Amerikaans || Bekende konsertsolis, opnamekunstenaar, kamermusikus en produktiewe onderwyser. Eienaar van die "Baron Deurbroucq"-[[Antonio Stradivari]] van 1727. Haar strykstok: [[François Tourte]]. |- | [[Lina Lama|Lama, Lina]] || || 1922/04/22 || Faenza, Italië || 2014/11/28 || Rome, Italië || Italiaans || violis en altviolis <ref>[https://web.archive.org/web/20150924005849/http://www.faenzanotizie.it/articoli/2014/12/01/scomparsa-a-roma-lina-lama-la-pi-grande-concertista-italiana-ed-europea-di-viola-del-900.html doodsberig (in Italiaans)]</ref> |- | [[Elisa Pegreffi|Pegreffi, Elisa]] || || 1922/06/10 || Genua, Italië || 2016/01/14 || Reggio Emilia, Italië || Italiaans || Leerling van [[Arrigo Serato]] / Vrou van [[Paolo Borciani]] en tweede viool van die [[Quartetto Italiano]],<ref>[https://web.archive.org/web/20090513133713/http://www.quartettoitaliano.com/Frames/index.html aantekening]</ref> / Besit twee viole van "[[Marino Capicchioni]]", uit 1942 en 1943 |- | [[Evi Liivak|Liivak, Evi]] || || 1924 || Viljandi, Estland || 1996 || New York, New York, VSA || Estnies-Amerikaans || Leerling van [[Ede Zathureczky]] en [[Max Strub]] / het in 1962 die "Lipiński"-Stradivarius van 1715 bekom /<ref>[https://aviolinslife.org/evi-liivak/ aantekening]</ref> |- | [[Anahid Ajemian|Ajemian, Anahid]] || || 1924/01/26 || Brooklyn, New York, VSA || 2016/06/13 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Edouard Dethier]] / het in die 1960's die ''Composers String Quartet'' gestig. |- | [[Zinaida Gilels|Gilels, Zinaida]] || Zinaida Grigoryevna Gilels || 1924/02/24 || Odesa, Oekraïne, USSR || 2000/05/07 || VSA || Sowjet-Amerikaans || Leerling van [[Pyotr Stolyarsky]], [[Abram Yampolsky]] en [[David Oistrakh]] / Niggie van [[Elizabeth Gilels]] en [[Emil Gilels]] |- | [[Marcia Van Dyke|Van Dyke, Marcia]] || || 1924/03/26 || VSA || 2002/09/03 || VSA || Amerikaans || |- | [[Doreen Hall|Hall, Doreen]] || || 1924/05/24 || County Down, Noord-Ierland || 2025/01/19 || Toronto, Kanada || Kanadees || |- | [[Johanna Martzy|Martzy, Johanna]] || || 1924/10/26 || Timișoara, Transsilvanië || 1979/08/13 || Glarus, Switserland || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]] / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1947 /<ref>[https://www.bach-cantatas.com/Bio/Martzy-Johanna.htm aantekening]</ref> |- | [[Michèle Auclair|Auclair, Michèle]] || || 1924/11/16 || Parys, Frankryk || 2005/06/10 || Parys, Frankryk || Frans || Leerling van [[Jules Boucherit]], [[Boris Kamensky]] en [[Jacques Thibaud]] / Eerste prys, [[Long-Thibaud-Crespin Competition|Long-Thibaud Competition]], 1943 / Eerste prys, [[Geneva International Music Competition]], 1945 /<ref>[https://www.soundfountain.org/rem/remaucl.html webwerf] www.soundfountain.org</ref> |- | [[Maya Glezarova|Glezarova, Maya]] || || 1924/12/10 || Rusland || 2017/07/17 || Moskou, Rusland || Russies || Russiese vioolprofessor, leerling en assistent van [[Yuri Yankelevich]] /<ref>[https://www.thestrad.com/5888.article ''The Strad''-artikel oor haar 90ste verjaardag]</ref> |- | [[Elisabeth Cserfalvi|Cserfalvi, Elisabeth]] || Elise Cserfalvi || 1926 || Boedapest, Hongarye || 1970's? || Londen || Hongaars || Leerling van [[Ede Zathureczky]] / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1946 / Derde prys, [[Queen Elisabeth Music Competition]], 1951<ref>[http://cmireb.be/cgi?lg=fr&pag=1698&tab=102&rec=166&frm=0 Cserfalvi-bladsy]</ref> / Het in 1960, 1961 en 1964 by die "BBC Proms" gespeel / Haar duetmaat was die pianis [[Géza Frid]] / Vrou van {{ill|Árpád Gérecz|fr}}. |- | [[Iwamoto Mari|Mari, Iwamoto]] || Marry Esther || 1927/01/19 || Japan || 1979/05/11 || Tokio, Japan || Japannees || Leerling van [[Anna Bubnova-Ono]] en [[Louis Persinger]] /<ref name="violinist1"/> |- | [[Nona Liddell|Liddell, Nona]] || || 1927/06/09 || Ealing, Londen, Engeland || 2017/04/13 || || Engels || Leerling van [[Rowsby Woof]] / solis, leier van kamermusiekensembles en opvoeder |- | {{ill|Olga Kaverzneva|ru|Каверзнева, Ольга Викторовна|lt=Kaverzneva, Olga}} || Olga Viktorovna Kaverzneva || 1926/05/12 || Odesa, USSR || 2006/12/25 || Moskou, Rusland || Russies || Leerling van {{ill|Benjamin Z. Mordkovich|ru|Мордкович, Бениамин Зиновьевич}} en [[David Oistrakh]] |- | [[Anahit Tsitsikian|Tsitsikian, Anahit]] || Anahit Tsitsikyan || 1926/08/26 || Leningrad, USSR || 1999/05/2 || Jerewan, Armenië || Armeens || <ref>[https://web.archive.org/web/20091130195711/http://www.anahitculturalfoundation.com/ Anahit Tsitsikian Cultural Foundation]</ref> |- | [[Ara Zerounian|Zerounian, Ara]] || || 1926/11/26 || Detroit, Michigan, VSA || 2012/10/29 || Ridgefield, Connecticut, VSA || Amerikaans-Armeens || <ref>[http://www.ekfh.net/webcast/7355 doodsberig] www.ekfh.net</ref> |- | [[Sonya Monosoff|Monosoff, Sonya]] || || 1927 || VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Louis Persinger]] / Pionier van die barokviool /<ref>[https://music.cornell.edu/people/faculty/profile/sonya-monosoff/ Cornell.edu-profiel]</ref> |- | [[Marta Hidy|Hidy, Marta]] || || 1927/01/11 || Boedapest, Hongarye || 2010/11/4 || Hamilton, Kanada || Hongaars-Kanadees || Leerling van [[Ede Zathureczky]], [[Leo Weiner]] en [[Zoltán Kodály]] / Eerste prys, ''die Franz Liszt-akademie se Remenyi-kompetisie'', 1943 / Toekenning, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952 /<ref>[http://www.thespec.com/whatson-story/2175712-marta-hidy-left-her-musical-mark/ doodsberig] www.thespec.com</ref> |- | [[Helen Kwalwasser|Kwalwasser, Helen]] || || 1927/10 || VSA || 2017 || VSA || Amerikaans || Leerling van [[Efrem Zimbalist, Sr.]] en [[Ivan Galamian]] / Vioolpedagoog |- | [[Patricia Travers|Travers, Patricia]] || || 1927/12/5 || Clifton, New Jersey, VSA || 2010/02/9 || Clifton, New Jersey, VSA || Amerikaans || Het die "Tom Taylor"-Stradivarius van 1732 bespeel / Ná 1951 het sy opgehou om konserte te gee |- | {{ill|Olha Parchomenko|de||uk|Пархоменко Ольга Михайлівна|lt=Parkhomenko, Olha}} || Olha Parkhomenko || 1928/04/7 || Kiëf, Oekraïne, USSR || 2011/06/5 || USSR || Oekraïens || Leerling van [[David Oistrakh]] / Derde prys ex aequo, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952 |- | [[Klara Berkovich|Berkovich, Klara]] || Klara Yefimovna Berkovich / geb. Klara Gordion || 1928/05/19 || Odesa, Oekraïne, USSR || leef nog || Baltimore, Maryland, VSA || Russies-Amerikaans || |- | [[Beryl Kimber|Kimber, Beryl]] || || 1928/06/03 || Perth, Australië || 2022/11/25 || Sydney, Australië || Australies || Leerling van [[David Oistrakh]] / Onderskeidingsprys by die eerste [[Tchaikovsky International Competition]], 1958 /<ref>[https://www.adelaide.edu.au/adelaidean/issues/24441/news24506.html aantekening] / [https://www.adelaide.edu.au/adelaidean/image8539/alumni.jpg.html foto]</ref> |- | {{ill|Marie Leonhardt|de|lt=Leonhardt, Marie}} || geb. Marie Amsler || 1928/11/06 || Nederland || 2022/07/23 || Amsterdam || Nederlands || Barokviool / Leerling van [[Max Rostal]] / Vrou van [[Gustav Leonhardt]] |- | [[Nelli Shkolnikova]] || Nelly Chkolnikova / Nelli Efimovna Shkolnikova || 1928/07/8 || Zolotonosha, Oekraïne, USSR || 2010/02/2 || Melbourne, Australië || Russies || Leerling van [[Yuri Yankelevich]] / Eerste groot prys, [[Long-Thibaud-Crespin Competition|Long-Thibaud Competition]], 1953 |- | [[Camilla Wicks|Wicks, Camilla]] || Camilla Dolores Wicks || 1928/08/9 || Long Beach, Kalifornië, VSA || leef nog || || Amerikaans-Noors || <ref>[https://www.camillawicks.com Amptelike webwerf] www.camillawicks.com</ref> |- | [[Ida Haendel|Haendel, Ida]] || || 1928/12/15 || Chelm, Pole || 2020/07/1 || Londen, Engeland || Engels || Leerling van [[Carl Flesch]] en [[Gheorghe Enescu]] / Sewende prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1935 |- | [[Claire Hodgkins|Hodgkins, Claire]] || || 1929 || Portland, Oregon, VSA || 2011 || Thousand Oaks, Kalifornië, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Jascha Heifetz]] / internasionale violis, opvoeder, kamermusikus en stigter van die Jascha Heifetz Society |- | [[Barbara Penny]] || || 1929 || || 2007 || || Brits || Die eerste vrou wat in die strykafdeling van die Royal Philharmonic Orchestra gespeel het |- | [[Wanda Wiłkomirska|Wiłkomirska, Wanda]] || Wanda Wilkomirska || 1929/01/11 || Warskou, Pole || 2018/05/01 || Australië || Pools || Tweede prys (ex aequo), [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952 / Lid van die "Wilkomirski-trio" (Kazimierz Wilkomirski (klavier), Maria (tjello) en Wanda Wilkomirska) / Speel op 'n viool van Pietro Guarneri, Venesië, uit 1734. |- | [[Rosa Fain|Fain, Rosa]] || Roza Fajn || 1929/01/19 || Odesa, Oekraïne, USSR || 2025/02/10 || || Russies || Leerling van [[David Oistrakh]] / Eerste prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1957<ref>[https://www.wieniawski.com/rosa_fain.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> |- | [[Flora Elphège|Elphège, Flora]] || || 1930's? || Grenoble, Frankryk || leef nog? || Grenoble, Frankryk || Frans || Bekende vioolpedagoog / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1954 /<ref>[http://genevieve.eustache.free.fr/press/press_francais.html koerantartikel + foto], 1957</ref> / Klaviertrio: Jean Martin (klavier), Flora Elphège (viool), Claude Burgos (tjello) /<ref>[http://www.ina.fr/audio/PHD99244618 ina.fr – oudiogreep], 1973/09/12</ref> |- | [[Diana Steiner|Steiner, Diana]] || || 1932 || VSA || leef nog || VSA || Amerikaans || suster van die tjellis en dirigent [[Frances Steiner]] /<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2206&dat=19540726&id=OSwyAAAAIBAJ&sjid=fOgFAAAAIBAJ&pg=5948,2529805 ''The Miami News'', konsertresensie, 1954]</ref> |- | [[Norma Varga|Varga, Norma]] || geb. Norma Jones || 1936 || Engeland || 2012 || VSA || Engels || Leerling van [[Isolde Menges]] / Vrou van die violis Ruben Varga (1928-1984) / Moeder van die violis Rachel Varga / Moeder van die komponis David Varga /<ref>[http://belleartiny.com/normavarga.html biografie]</ref> |- | [[Tutter Givskov|Givskov, Tutter]] || Tutter Ellen Margrethe Givskov || 1930/04/30 || Kopenhagen, Denemarke || leef nog || || Deens || Leerling van Thorvald Nielsen en Erling Bloch / leier van die Tivoli Symphony Orchestra / stigter van die Copenhagen String Quartet |- | [[Alice Harnoncourt|Harnoncourt, Alice]] || geb. Alice Hoffelner || 1930/09/26 || Wene, Oostenryk || leef nog || Wene || Oostenryks || Barokviool / Vrou van [[Nikolaus Harnoncourt]] |- | [[Betty-Jean Hagen|Hagen, Betty-Jean]] || Betty-Jeanne Hagen || 1930/10/17 || Edmonton, Kanada || 2016/12/29 || || Kanadees || Leerling van Ludwig Becker en [[Ivan Galamian]] / Derde Grand Prix, ''Concours Long-Thibaud'', 1951 (toe [[Ivry Gitlis]] vyfde was) /<ref>[http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/betty-jean-hagen-emc/ biografie (The Canadian Encyclopedia)]</ref> |- | [[Priscilla Paetsch|Paetsch, Priscilla]] || Priscilla McClure Johnson Paetsch || 1931/11/18 || Evanston, Illinois, VSA || 2017/07/19 || Colorado Springs, VSA || Amerikaans || Violis, altviolis, kamermusikus en opvoeder |- | [[Marie Claude Theuveny|Theuveny, Marie Claude]] || Marie-Claude Theuveny-Petit || 1931 || Parys, Frankryk || 2012/07/23 || Parys, Frankryk || Frans || Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1948 /<ref>[http://www.musimem.com/theuveny_mc.htm Kort biografie]</ref> |- | [[Dina Schneidermann|Schneidermann, Dina]] || || 1931? || Odesa, Oekraïne || 2016/08/09 || Uppsala, Swede || Oekraïens-Bulgaars-Sweeds || Leerling van [[David Oistrakh]] / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1960 / Het Paganini se "[[Il Cannone Guarnerius|Il Cannone]]" van Giuseppe Guarneri del Gesù, 1743, bespeel |- | [[Huguette Fernández|Fernández, Huguette]] || Fernandez Huguette / geb. Delsol || 1932 || Spanje || 2012/12/10 || Decazeville, Frankryk || Frans || Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1950 / Tot 1969 konsertmeester van die ''Orchestre de chambre [[Jean-François Paillard]]'' /<ref>[http://www.dansnoscoeurs.fr/huguette-fernandez/568973 doodsberig] www.dansnoscoeurs.fr</ref> |- | [[Susanne Lautenbacher|Lautenbacher, Susanne]] || Suzanne or Susi Lautenbacher || 1932/04/19 || Augsburg, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Karl Freund]] en, kortliks, van [[Henryk Szeryng]] |- | [[Liliane Garnier|Garnier, Liliane]] || || 1932/09/13 || Dijon, Frankryk || leef nog || || Frans || <ref>[https://fondationgarnierlesage.ca/Fondation_Garnier-Le_Sage/Liliane_Garnier.html aantekening]</ref> |- | {{ill|Marina Yashvili|ru|Яшвили, Маринэ Луарсабовна|lt=Yashvili, Marina}} || Jasvili (Iashvili) Marine Luarsabovna || 1932/10/2 || Tbilisi, Georgië, USSR || 2012/07/9 || Moskou, Rusland || Russies || Leerling van [[Konstantin Mostras]] / Derde prys ex aequo, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952 /<ref>[http://www.thestrad.com/latest/news/marina-yashvili-violin-teacher-who-taught-at-the-moscow-conservatoire-dies ''The Strad'' – doodsberig] www.thestrad.com</ref> |- | [[Sandra Berkova|Berkova, Sandra]] || Saundra Berkova / geb. Maazel / Sandra Macaulay || 1933 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || 1978/01/11 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || Amerikaans || Dogter van die violis [[Frances Berkova]] / Niggie van die dirigent [[Lorin Maazel]] /<ref>[http://latimesblogs.latimes.com/thedailymirror/harbor_division/ artikel, 1957/05/6]</ref><ref>"The careers of Frances (née Berkowitz) & Saundra Berkova (née Maazel), mother and daughter", ''The Strad'', February 1990</ref> |- | [[Blanche Tarjus|Tarjus, Blanche]] || || 1933 || Frankryk || 1990 || Frankryk || Frans || Leerling van [[René Benedetti]], [[Gheorghe Enescu]] en [[Alice Pashkus]] / Derde prys ex aequo, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952<ref>[https://www.wieniawski.com/tarjus_blanche.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1952 / Tweede prys ex aequo, 'Concours Marguerite Long-Jacques Thibaud', 1953 /<ref>[https://fultonhistory.com/newspaper%208/Niagara%20Falls%20NY%20Gazette/Niagara%20Falls%20NY%20Gazette%201954%20jan-Feb%20Grayscale/Niagara%20Falls%20NY%20Gazette%201954%20jan-Feb%20Grayscale%20-%201051.pdf artikel], 1954/02/13</ref> |- | [[Margit Spirk|Spirk, Margit]] || || 1933/04/12 || Trento, Italië || leef nog || || Italiaans || Leerling van [[Sandor Vegh]] en [[Váša Příhoda]] /<ref>[http://www.premiopaganini.it/archivio/popup/curriculum/margit_spirk_eng.htm kort biografie] www.premiopaganini.it</ref> |- | [[Ursula Bagdasarjanz|Bagdasarjanz, Ursula]] || || 1934 || Winterthur, Switserland || leef nog || || Switsers || Leerling van [[Aida Stucki]], [[Marcel Reynal]], [[Sándor Végh]], [[Joseph Calvet]] en [[Max Rostal]] |- | [[Ayla Erduran|Erduran, Ayla]] || || 1934/09/22 || Istanboel, Turkye || 2025/01/07 || || Turks || Leerling van Karl Berger, [[Ivan Galamian]], [[Zino Francescatti]] en [[David Oistrakh]] / Vyfde prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1957<ref>[https://www.wieniawski.com/erduran_ayla.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> / ''iKSV-toekenning 2007''<ref>[http://muzik.iksv.org/en/awards/honoraryawards/46 iKSV 2007]</ref> |- | [[Christa Ruppert|Ruppert, Christa]] || Christa Ruppert Leira || 1935/04/02 || Frankfurt, Duitsland || 2010/05/06 || Cascais, Portugal || Duits-Portugees || Leerling van [[Ricardo Odnoposoff]] en [[Oskar Back]] / konsertsolis in verskeie Europese stede / in Lissabon konsertmeester van die Nasionale Radio-orkes |- | [[Jadwiga Kaliszewska|Kaliszewska, Jadwiga]] || || 1936 || Warskou, Pole || 2012 || Poznań, Pole || Russies || Leerling van [[Eugenia Umińska]] / Toekenning, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1962<ref>[https://www.wieniawski.com/kaliszewska_jadwiga.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> |- | [[Suna Kan|Kan, Suna]] || || 1936/10/21 || Adana, Turkye || 2023/06/11 || || Turks || |- | [[Nina Beilina|Beilina, Nina]] || Nina Michailowna Beilina / Nina Beilina-Chudnovsky || 1937 || Odesa, Oekraïne, USSR || 2018 || New York, VSA || Russies-Amerikaans || Leerling van [[Abram Yampolsky]] en [[David Oistrakh]] / [[Alfred Schnittke]] het sy ''Suite in the Old Style'' (1972) en [[Boris Tischenko]] sy ''Vioolfantasie, op. 118'' (1994), aan haar opgedra /<ref>[http://www.violinist.com/blog/laurie/200810/9159/ onderhoud, 2008] / [http://www.bachanalia.org/nina_beilina.html aantekening]</ref> |- | [[Carmel Kaine|Kaine, Carmel]] || || 1937/03/22 || Wagga Wagga, Nieu-Suid-Wallis, Australië || 2013/04/21 || || Australies || Leerling van [[Ivan Galamian]] / solis en kamermusikus / opnamekunstenaar en opvoeder |- | [[Edith Peinemann|Peinemann, Edith]] || || 1937/03/3 || Mainz, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Max Rostal]] |- | [[Almita Vamos|Vamos, Almita]] || || 1938 || VSA || leef nog || || Amerikaans || Vrou van die vioolpedagoog [[Roland and Almita Vamos|Roland Vamos]] |- | [[Zoya Petrosyan|Petrosyan, Zoya]] || [[Isabella Petrosian]] || 1939 || Rusland || leef nog || || Russies || Leerling van [[David Oistrakh]] / Vierde prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1962<ref>[https://www.wieniawski.com/isabella_petrosian.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> |- | [[Nell Gotkovsky|Gotkovsky, Nell]] || || 1939/09/26 || Parys, Frankryk || 1997/07/15 || Brigham, Utah, VSA || Frans || <ref>[https://web.archive.org/web/20140413154833/http://www.deseretnews.com/article/128256/VIRTUOSO-VIOLINIST-COMES-TO-Y-TO-START-A-SIMPLER-LIFE.html aantekening]</ref><ref>[http://newsok.com/france-honors-tulsa-musician/article/2088098 'Chevalier des Arts and Letters']</ref> |- | [[Shirley Givens|Givens, Shirley]] || || 1940's? || Louisville, Kentucky, VSA || leef nog || New York, New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] / Bekende vioolpedagoog aan die [[Juilliard-skool]] / Vrou van die tjellis en dirigent [[Harry Wimmer]] /<ref>[http://www.cantonrep.com/x1701874124/Musical-homecoming-Violinist-Shirley-Givens-will-give-Julliard-recital-in-Louisville/?Start=1 aantekening]</ref> |- | [[Yuriko Kuronuma|Kuronuma, Yuriko]] || || 1940/06/04 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Bekroonde Japannese violis |- | [[Maryvonne Le Dizès|Le Dizès, Maryvonne]] || || 1940 || Frankryk || 2024 || Parys, Frankryk || Frans || Eerste prys, [[Paganini Competition]], 1962 / Aktief by die [[Ensemble Intercontemporain]] /<ref>[http://lamiresol.free.fr/spip/spip.php?article15 Franse onderhoud]</ref> |- | [[Carmencita Lozada|Lozada, Carmencita]] || || 1940 || Manila, Filippyne || 2006/08/15 || Pasig, Filippyne || Filippyns || Leerling van [[Ricardo Odnoposoff]] in Salzburg; nadat sy aan die musiekskool in Wene gegradueer het, het sy na Nederland verhuis en haar in Januarie 1964 daar gevestig. In 1975 het sy na Duitsland getrek en oor 'n tydperk van 30 jaar in Europa, die Verenigde State, Kanada en Asië opgetree. Pryse by die [[Paganini Competition]]: vierde ex aequo, 1956; tweede ex aequo, 1961 /<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2479&dat=20060818&id=_FM1AAAAIBAJ&sjid=ZiUMAAAAIBAJ&pg=2940,19828077 doodsberig] via news.google.com</ref> |- | [[Yu Lina]] || || 1940 || Nigbo, China || leef nog || || Sjinees || Solis en opvoeder |- | [[Iona Brown|Brown, Iona]] || || 1941/01/07 || Salisbury, Engeland || 2004/06/05 || Salisbury, Engeland || Engels || Konsertmeester en musiekdirekteur van die Academy of St Martin in the Fields, die Norwegian Chamber Orchestra en die Los Angeles Chamber Orchestra |- | [[Masuko Ushioda|Ushioda, Masuko]] || || 1942/04/04 || Shenyang, Mantsjoerye || 2013/05/28 || Boston, Massachusetts, VSA || Japannees || |- | [[Birgitte Alsted|Alsted, Birgitte]] || || 1942/06/15 || Odense, Denemarke || leef nog || || Deens || Opgelei aan die Koninklike Deense Musiekakademie / violis in die Deense Nasionale Simfonieorkes |- | [[Jenny Abel|Abel, Jenny]] || || 1942/11/13 || Bredstedt, Kreis Husum, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Max Rostal]] en [[Henryk Szeryng]] / Duet saam met die pianis [[Roberto Szidon]] /<ref>[http://www.conductor.de/neu/english/e_instrumentalisten/e_abel_bio.html aantekening]</ref> |- | [[Helen Armstrong|Armstrong, Helen]] || || 1943/08/09 || Rockford, Illinois, VSA || 2006/04/28 || Greenwich, Connecticut, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] |- | [[Eszter Perenyi|Perenyi, Eszter]] || || 1943/12/15 || Boedapest, Hongarye || leef nog || || Hongaars || Klassieke violis en opvoeder |- | [[Renate Spitzner|Spitzner, Renate]] || || 1943/05/28 || Praag, Tsjeggo-Slowakye || leef nog || Wene, Oostenryk || Oostenryks || Violis, komponis, opvoeder / stigter van die Musiek-sosiale Metode |- | [[Takako Nishizaki|Nishizaki, Takako]] || || 1944/04/14 || Japan || leef nog || Hongkong || Japannees || Leerling van [[Joseph Fuchs]] / Eggenoot van [[Klaus Heymann]], eienaar van die platemaatskappy "Naxos" |- | [[Lydia Mordkovitch|Mordkovitch, Lydia]] || geb. Lydia Shtimerman || 1944/04/30 || Saratov, Rusland || 2014/12/09 || Londen, Engeland || Russies-Brits || Leerling van [[David Oistrakh]] / Vyfde prys, [[Long-Thibaud-Crespin Competition|Long-Thibaud Competition]], 1969 |- | [[Renate Eggebrecht|Eggebrecht, Renate]] || || 1944/08/12 || Selent, Sleeswyk-Holstein, Duitsland || leef nog || || Duits || |- | [[Ana Chumachenco|Chumachenco, Ana]] || Chumachenko || 1945/06/23 || Padua, Italië || leef nog || || Italiaans-Duits || Het onder [[Ljerko Spiller]], [[Yehudi Menuhin]], [[Joseph Szigeti]] en [[Sandor Vegh]] studeer / Gee onderrig aan die "Kronberg Academy" |- | [[Catherine Lara|Lara, Catherine]] || gebore Catherine Bodet || 1945/05/17 || Poissy, Frankryk || leef nog || || Frans || oorspronklik klassieke violis en kamermusikus / het die Lara Quartet gestig / speel nou hoofsaaklik neoklassieke musiek, rock en pop |- | [[Stoika Milanova|Milanova, Stoika]] || || 1945/08/05 || Plovdiv, Bulgarye || leef nog || || Bulgaars || Leerling van [[David Oistrakh]] / Tweede prys in die [[Queen Elisabeth Competition]], 1967<ref>{{cite encyclopedia |author=Milena Bozhikova |title=Milanova, Stoyka |encyclopedia=[[Grove Music Online]] |date=13 January 2015 |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.2274152}}</ref> |- | [[Lucy van Dael|Dael, Lucy van]] || || 1946 || Amsterdam, Nederland || leef nog || || Nederlands || Barokviool |- | [[Tatiana Grindenko|Grindenko, Tatiana]] || Tatjana Grindenko || 1946/03/29 || Charkif, Oekraïne, USSR || leef nog || || Russies || Eerste prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1972 |- | [[Liana Isakadze|Isakadze, Liana]] || || 1946/08/02 || Tbilisi, Georgië || leef nog || || Georgies || <ref>[http://lianaisakadze.com/ amptelike webwerf] lianaisakadze.com</ref> |- | [[Miriam Fried|Fried, Miriam]] || || 1946/09/09 || Satu Mare, Roemenië || leef nog || || Israelies || Leerling van [[Alice Fenyves]], [[Josef Gingold]] en [[Ivan Galamian]] / Eerste prys, [[Paganini Competition]], 1968; eerste prys, Grand Prix International Reine Elisabeth, 1971 |- | [[Chiara Banchini|Banchini, Chiara]] || || 1946/10/07 || Lugano, Switserland || leef nog || || Switsers || Barokviool |- | [[Yūko Shiokawa|Shiokawa, Yūko]] || || 1946/06/01 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Student van Eugen Cremer / Internasionale solis saam met vooraanstaande orkeste / kamermusikus en resitaalkunstenaar |- | Kakudo, Kaoru || || 1947 || Japan || 2004/04/05 || Rotterdam, Nederland || Japannees || Leerling van [[Ivan Galamian]] / Ook konsertmeester van die [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]] |- | [[Jela Špitková|Spitková, Jela]] || || 1947/01/01 || Nové Mesto nad Váhom, Tsjeggo-Slowakye || leef nog || || Slowaaks-Oostenryks || Leerling van [[Ricardo Odnoposoff]] en [[Igor Oistrakh]] |- | Bernard, Claire || || 1947 || Rouen, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Henryk Szeryng]] / Eerste prys, [[George Enescu Festival|George Enescu International Competition]], 1964 / <ref>[http://www.ensemble-lestempsmodernes.com/index.php?option=com_content&view=article&id=64:claire-bernard-en&catid=13&Itemid=160&lang=en aantekening]</ref> / Het 'n "Giuseppe Guarnieri" van 1741 besit /<ref>[http://www.ellenmoysan.fr/entrevue-avec-claire-bernard-27-02-2012-paris/ onderhoud in Frans, 2012]</ref> |- | [[Gwen Thompson|Thompson, Gwen]] || Gwendoline Linda Louise Thompson || 1947/03/30 || Winnipeg, Kanada || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Ivan Galamian]] |- | [[Kyung-Wha Chung|Chung, Kyung-Wha]] || || 1948/03/26 || Seoel, Suid-Korea || leef nog || || Koreaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] / Eerste prys, "Leventritt International Competition", 1967 |- | [[Ani Kavafian|Kavafian, Ani]] || || 1948/05/10 || Istanboel, Turkye || leef nog || || Amerikaans-Armeens || Leerling van [[Ara Zerounian]], [[Mischa Mischakoff]] en [[Ivan Galamian]] / professor in viool aan die Yale-universiteit / speel op die "Muir McKenzie"-Stradivarius-viool van 1736 |- | [[Cornelia Vasile|Vasile, Cornelia]] || || 1948/12/10 || Timişoara, Roemenië || 2010/09/01 || München, Duitsland || Roemeens || Leerling van [[Ivry Gitlis]] in Salzburg en Parys, 1969-70 /<ref>[http://www.suplimentuldecultura.ro/index/continutArticolNrIdent/Rubrici/8965 artikel]</ref> / het in 1969 Paganini se 24 Capricci vir DGG se 'Debut Collection' opgeneem /<ref>[https://www.capriccio-kulturforum.de/index.php?thread/7349-cornelia-vasile-memorial-f%C3%BCr-eine-geigerin-und-erinnerung-an-einen-fall/ Cornelia Vasile – Memorial for a violinist and memory of a case]</ref> |- | [[Emmy Verhey|Verhey, Emmy]] || || 1949/03/13 || Amsterdam, Nederland || leef nog || || Nederlands || Leerling van [[Herman Krebbers]], [[Wolfgang Schneiderhan]] en [[David Oistrakh]] |- | [[Jeanne Lamon|Lamon, Jeanne]] || || 1949/08/14 || New York, New York, VSA || 2021/06/20 || Ontario, Kanada || Amerikaans || Barokviool / Leerling van [[Robert Koff]] en [[Herman Krebbers]] |- | [[Edith Volckaert|Volckaert, Edith]] || || 1949/08/27 || Gent, België || 1992/07/02 || Parys, Frankryk || Belgies || |- | [[Mariana Sîrbu|Sîrbu, Mariana]] || Mariana Sirbu || 1950's? || Iaşi, Roemenië || 2023/08/01 || || Roemeens || Leerling van [[Ştefan Gheorghiu|Stefan Gheorghiu]] / eerste viool van die [[Academica String Quartet]] en die [[Quartetto Stradivari]] / Vrou van die tjellis [[Mihai Dancila]] en moeder van die violis [[Cristina Dancila]] / Speel op die "Conte de Fontana, Peterlongo, Oistrakh"-Stradivari van 1702 |- | [[Sylvie Gazeau|Gazeau, Sylvie]] || || 1950/01/30 || Orléans, Frankryk || leef nog || || Frans || |- | [[Micaela Comberti|Comberti, Micaela]] || || 1952/09/28 || Londen, Engeland || 2003/03/04 || || Engels || Leerling van [[Manoug Parikian]] en [[Sándor Végh]] / het in 'n aantal ensembles gespeel / laaste optrede in 2003 |- | [[Silvia Marcovici|Marcovici, Silvia]] || || 1952/01/30 || Bacău, Roemenië || leef nog || Straatsburg, Frankryk || Roemeens || Tree internasionaal as solis op / ook kamermusikus, resitaalkunstenaar en opvoeder |- | [[Elizabeth Wallfisch|Wallfisch, Elizabeth]] || geb. Elizabeth Hunt || 1952/01/28 || Australië || leef nog || || Engels || Barokviool / Vrou van die tjellis [[Raphael Wallfisch]] /<ref>[https://www.elizabethwallfisch.com/ amptelike webwerf] www.elizabethwallfisch.com</ref> |- | [[Silvia Marcovici|Marcovici, Silvia]] || || 1952/01/30 || Bacău, Roemenië || leef nog || Graz, Oostenryk || Roemeens || Leerling van [[Ştefan Gheorghiu|Stefan Gheorghiu]] / Tweede prys, [[Long-Thibaud-Crespin Competition|Long-Thibaud Competition]], 1969 |- | [[Ida Kavafian|Kavafian, Ida]] || || 1952/10/29 || Istanboel, Turkye || leef nog || || Amerikaans-Armeens || Leerling van [[Ara Zerounian]], [[Mischa Mischakoff]] en [[Ivan Galamian]] |- | [[Monica Huggett|Huggett, Monica]] || || 1953/05/16 || Londen, Engeland || leef nog || || Engels || Barokviool / Leerling van [[Manoug Parikian]], [[Kato Havas]] en [[Sigiswald Kuijken]] |- | [[Vanya Milanova|Milanova, Vanya]] || || 1954/01/12 || Bulgarye || leef nog || || Bulgaars || Derde prys, "Paganini International Competition", 1973 / een van die eerste vroulike violiste wat Paganini se 24 Capricci opgeneem het – LP Simax PS 1020 (p) 1985 |- | [[Alison Bury|Bury, Alison]] || || 1954/01/20 || Woking, Engeland || leef nog || || Brits || Leier van die [[English Baroque Soloists]] (1983-2008) / medeleier van die [[Orchestra of the Age of Enlightenment]]<ref>Lucy Robinson (2001). Bury, Alison (Margaret). ''[[Grove Music Online]]'' (Oxford University Press) {{doi|10.1093/gmo/9781561592630.article.53208}}</ref> |- | [[Shizuka Ishikawa|Ishikawa, Shizuka]] || || 1954 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Tweede prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1972 |- | [[Madeleine Carruzzo|Carruzzo, Madeleine]] || || 1956 || Sion, Switserland || leef nog || || Switsers || Leerling van [[Tibor Varga]] / eerste vrou wat deur die Berlynse Filharmoniese Orkes aangestel is |- | [[Wilma Smith|Smith, Wilma]] || || 1956 || Fidji || leef nog || || Fidjiaans / Nieu-Seelands || Leerling van [[Dorothy DeLay]] en [[Louis Krasner]] / stigter van die New Zealand String Quartet / konsertmeester van die New Zealand Symphony Orchestra |- | [[Stephanie Chase|Chase, Stephanie]] || Lynnette Seah Mei Tsing / gebore Seah Mei Tsing || 1957 || Evanston, Illinois, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Arthur Grumiaux]] / konserte en resitale in die VSA en Meksiko / opnamekunstenaar en opvoeder |- | [[Lynnette Seah|Seah, Lynnette]] || || 1957 || Singapoer || leef nog || || Singapoers || Leerling van [[Goh Soon Tioe]] / medeleier van die Singapore Symphony Orchestra / solis en resitaalkunstenaar |- | [[Petra Müllejans|Müllejans, Petra]] || || 1959 || Düsseldorf, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Rainer Kussmaul]] / spesialis in die barokviool / opvoeder |- | [[Viktoria Mullova|Mullova, Viktoria]] || Viktoria Yurievna Mullova || 1959/11/27 || Zhukovsky, Moskou, Rusland || leef nog || Londen, Engeland || Russies || Leerling van [[Leonid Kogan]] / Speel op die "Jules Falk"-Stradivari van ca. 1723 en 'n "Giovanni Battista Guadagnini" van ca. 1750 |- | [[Stevie Wishart|Wishart, Stevie]] || || 1959 || Verenigde Koninkryk || leef nog || || Engels || Violis en komponis wat in vroeë musiek en die Middeleeuse viool spesialiseer / lid van die ensemble Sinfonye / opnamekunstenaar |- | [[Chantal Juillet|Juillet, Chantal]] || || 1960/12/19 || Montreal, Kanada || leef nog || || Kanadees || Bekroonde jong klassieke violis / het die Saratoga Chamber Music Festival gestig / opvoeder |- | [[Florence Malgoire|Malgoire, Florence]] || || 1960/03/09 || Dugny, Frankryk || leef nog || || Frans || Barokviool / Leerling van [[Sigiswald Kuijken]] / dogter van [[Jean-Claude Malgoire]] |- | [[Vera Tsu Weiling|Weiling, Vera Tsu]] || Vera Tsu / Vera Tsu Wei Ling || 1960 || Shanghai, China || leef nog || || Sjinees || Vooraanstaande klassieke violis / het onder die Kulturele Revolusie gely / het in Amerika onder [[Daniel Heifetz]] studeer / solis en kamermusikus / opvoeder |- | [[Nadja Salerno-Sonnenberg|Salerno-Sonnenberg, Nadja]] || geb. Nadja Rose Catherine Salerno-Sonnenberg || 1961/01/10 || Rome, Italië || leef nog || || Italiaans-Amerikaans || Leerling van [[Dorothy DeLay]] |- | [[Dylana Jenson|Jenson, Dylana]] || || 1961/05/14 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || leef nog || Grand Rapids, Michigan, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Nathan Milstein]] en [[Josef Gingold]] |- | [[Michaela Paetsch|Paetsch, Michaela]] || Michaela Paetsch Neftel || 1961/11/12 || Colorado Springs, Colorado, VSA || leef nog || Bern, Switserland || Amerikaans || |- | [[Angèle Dubeau|Dubeau, Angèle]] || || 1962/03/24 || Saint-Norbert, Quebec || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Dorothy DeLay]] / internasionale uitvoerende kunstenaar, opnamekunstenaar en omroeper vir Radio-Canada |- | [[Mari Kimura|Kimura, Mari]] || Kimura Mari || 1962 || Japan || leef nog || || Japannees || Violis en komponis / opvoeder / opnamekunstenaar |- | [[Maria Newman|Newman, Maria]] || Maria Louise Newman || 1962/01/18 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || leef nog || || Amerikaans || Violis, altviolis, komponis, dirigent, verwerker |- | [[Anne-Sophie Mutter|Mutter, Anne-Sophie]] || || 1963/06/29 || Rheinfelden, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van {{ill|Erna Honigberger|de}} en [[Aida Stucki]] / Besit die "Emiliani"-Stradivari van 1703 (geskenk van Karajan, 1979) en die "Lord Dunn-Raven"-Stradivari van 1710 (wat aan Jelly d'Arányi behoort het) |- | [[Jane Peters|Peters, Jane]] || || 1963 || Adelaide, Australië || leef nog || || Australies || Violis / Kunsambassadeur vir Australië |- | [[Kate Buchdahl|Buchdahl, Kate]] || || 1964/09/30 || Canberra, Australië || 1992/12/10 || || Australies || Leerling van [[Sándor Végh]] / het internasionaal getoer |- | [[Brigitte Rolland|Rolland, Brigitte]] || || 1964/19/08 || Montreal, Kanada || leef nog || || Australies || Leerling van [[Mildred Goodman]] en [[Rodney Friend]] / solis en resitaalkunstenaar |- | [[Anne Gravoin|Gravoin, Anne]] || || 1965/11/04 || Montauban, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Gérard Poulet]] / solis en kamermusikus / het die Régie Orchestre gestig |- | [[Tasmin Little|Little, Tasmin]] || || 1965/05/13 || Londen, Engeland || leef nog || || Engels || |- | [[Kristin Mellem|Mellem, Kristin]] || || 1965/03/21 || Noorweë || leef nog || || Noors || violis, komponis en dirigent / opvoeder |- | [[Clara Petrozzi|Petrozzi, Clara]] || || 1965/12/30 || Lima, Peru || leef nog || Finland || Peruaans || violis en altvioolsolis / kamermusikus / komponis en opvoeder |- | [[Katia Popov|Popov, Katia]] || || 1965/03/03 || Sofia, Bulgarye || 2018/05/18 || VSA || Bulgaars-Amerikaans || solis / kamermusikus / konsertmeester / sessiemusikant |- | [[Kyoko Takezawa|Takezawa, Kyoko]] || || 1966/10/30 || Ōbu, Aichi, Japan || leef nog || VSA || Japannees || |- | [[Isabelle van Keulen|Keulen, Isabelle van]] || || 1966/12/16 || Mildrecht, Nederland || leef nog || Nederland || Nederlands || Leerling van Davina van Wely. Ook altviolis. Het die Eurovision Young Musicians-kompetisie in 1984 gewen. Kamermusikus en opvoeder |- | [[Siow Lee Chin|Lee Chin, Siow]] || || 1966 || Singapoer || leef nog || || Singapoers || Leerling van [[Aaron Rosand]], [[Jascha Brodsky]] en [[Felix Galimir]] / internasionale solis / opvoeder |- | [[Pamela Frank|Frank, Pamela]] || || 1967/06/20 || New York, New York, VSA || leef nog || || Amerikaans || |- | [[Laura Anne Bossert|Bossert, Laura Anne]] || || 1968/04/24 || Chatham Township, New Jersey, VSA || leef nog || || Amerikaans || Het aan die Eastman School of Music studeer / was leier van verskeie orkeste |- | [[Ikuko Kawai|Ikuko Kawai, Ikuko Kawai]] || Kawai Ikuko || 1968/01/19 || Takamatsu, Japan || leef nog || || Japannees || Violis en komponis / internasionale solis / opnamekunstenaar |- | [[Rachel Podger|Podger, Rachel]] || || 1968 || Engeland || leef nog || || Engels || Het onder David Takeno, Pauline Scott en [[Micaela Comberti]] studeer / spesialiseer in barokkamermusiek |- | [[Sandrine Cantoreggi|Cantoreggi, Sandrine]] || || 1969/05/29 || Bègles, Frankryk || leef nog || || Luxemburgs || Leerling van [[Pierre Amoyal]] en [[Carlo Van Neste]] / optredes in konsertsale oral in Europa / tans opvoeder aan die Luxemburgse Konservatorium |- | [[Sonja Korkeala|Korkeala, Sonja]] || || 1969 || Oulu, Finland || leef nog || || Fins || Leerling van [[Ari Angervo]], [[Maria Vermes]] en [[Ana Chumachenco]] / kamermusikus en opvoeder |- | [[Christina Åstrand|Astrand, Christina]] || || 1969/06/06 || Skanderborg, Denemarke || leef nog || || Deens || Leier van die Deense Nasionale Simfonieorkes |- | [[Linda Brava|Brava, Linda]] || Linda Cullberg Lampenius || 1970/02/26 || Helsinki, Finland || leef nog || || Fins || wonderkind / leier van die Helsinki Strings / leerling van [[Jorma Panula]] en [[Eri Klas]] / het internasionaal saam met vooraanstaande orkeste gespeel |- | [[Kim Chee-yun]] || Chee-Yun || 1970 || Seoel, Suid-Korea || leef nog || Dallas, Texas, VSA || Suid-Koreaans || Leerling van [[Dorothy Delay]], Hyo Kang en [[Felix Galimir]] / resitaalkunstenaar en solis / opvoeder |- | [[Anne Akiko Meyers|Meyers, Anne Akiko]] || || 1970/05/15 || San Diego, Kalifornië, VSA || leef nog || || Amerikaans || <ref>[https://www.anneakikomeyers.com webwerf] www.anneakikomeyers.com</ref> |- | [[Adele Anthony|Anthony, Adele]] || || 1970/10/01 || Singapoer || leef nog || || Australies || Leerling van Lyndall Hendrickson en Beryl Kimber / woon tans in die Verenigde State |- | [[Elise Båtnes|Båtnes, Elise]] || || 1971/06/24 || Trondheim, Noorweë || leef nog || || Noors || Leerling van [[Dorothy Delay]], [[Ruggiero Ricci]], David Takeno en [[Arve Tellefsen]] / leier van verskeie orkeste, tans die Oslo Filharmoniese Orkes |- | [[Midori Goto|Gotō, Midori]] || Midori || 1971/10/25 || Osaka, Japan || leef nog || || Japannees || <ref>[https://www.gotomidori.com webwerf] www.gotomidori.com</ref> / sy speel op die "ex Huberman – Ricci"-Guarneri del Gesù |- | [[Julia Krasko|Krasko, Julia]] || || 1971/04/06 || Moskou, Rusland || leef nog || || Russies || Leerling van [[Maya Glezarova]] / opvoeder aan die Moskouse Konservatorium |- | [[Sophia Reuter|Reuter, Sophia]] || || 1971 || Dresden, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Yehudi Menuhin]] en [[Alberto Lysy]] / violis en altviolis / solis, orkesmusikus, kamermusikus en opvoeder |- | [[Lara St. John|St. John, Lara]] || || 1971/04/15 || London, Ontario, Kanada || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Linda Cerone]], [[Gérard Jarry]] en [[Felix Galimir]] / internasionale solis saam met groot simfonieorkeste |- | [[Akiko Suwanai|Suwanai, Akiko]] || || 1972/02/07 || Japan || leef nog || || Japannees || Leerling van [[Toshiya Eto]] / Eerste prys, "International Tchaikovsky Competition", 1990 |- | [[Isabelle Faust|Faust, Isabelle]] || || 1972/03/19 || Esslingen am Neckar, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Christoph Poppen]] / Eerste prys, Paganini Competition, 1993 / Speel op die "Bella addormentata"-Stradivari van 1704 |- | [[Marianne Thorsen|Thorsen, Marianne]] || || 1972/03/13 || Trondheim, Noorweë || leef nog || || Noors || Leerling van Bjarne Fiskum en [[György Pauk]] / het die Leopold String Trio gestig en gelei / opvoeder |- | [[Réka Szilvay|Szilvay, Réka]] || || 1972 || Helsinki, Finland || leef nog || || Fins || Klassieke violis |- | [[Elizabeth Pitcairn|Pitcairn, Elizabeth]] || || 1973/12/05 || Bucks County, Pennsilvanië, VSA || leef nog || || Amerikaans || Tree as solis op / president van die Luzerne Music Center |- | [[Rachel Barton Pine|Barton, Rachel]] || Rachel Barton Pine || 1974/10/11 || Chicago, Illinois, VSA || leef nog || || Amerikaans || Het onder [[Roland and Almita Vamos|Roland en Almita Vamos]] studeer |- | [[Anastasia Khitruk|Khitruk, Anastasia]] || Анастасия Хитрук || 1974/08 || Moskou, USSR || leef nog || || Russies-Amerikaans || Het onder [[Dorothy DeLay]] aan die Juilliard School studeer |- | [[Marie Scheublé|Scheublé, Marie]] || || 1974 || Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Gérard Poulet]] / eerste prys in die Yehudi Menuhin-kompetisie / postromantiese repertoire |- | [[Mariana Todorova|Todorova, Mariana]] || || 1974 || Varna, Bulgarye || leef nog || || Bulgaars || Solis saam met verskeie Europese orkeste / konsertmeester van die orkes van die Spaanse radio en televisie / kamermusikus |- | [[Corina Belcea|Belcea, Corina]] || || 1975 || Roemenië || leef nog || || Roemeens || Leerling van [[Natalia Boyarskaya]] aan die Yehudi Menuhin School / het die [[Belcea Quartet]] gestig |- | [[Jenny Oaks Baker|Baker, Jenny Oaks]] || || 1975/05/27 || Provo, Utah, VSA || leef nog || || Amerikaans || Voormalige lid van die National Symphony Orchestra / suksesvolle opnamekunstenaar |- | [[Haylie Ecker|Ecker, Haylie]] || || 1975/10/09 || Perth, Australië || leef nog || || Australies || stigterslid van die strykkwartet Bond / artistieke direkteur van die klassieke kinderkonsertreeks PLAY! |- | [[Kam Ning]] || || 1975 || Singapoer || leef nog || || Singapoers || Student van [[Yehudi Menuhin]] en later van [[Donald Weilerstein]] / Solis saam met vooraanstaande orkeste |- | [[Elvira Misbakhova|Misbakhova, Elvira]] || Elvira Rafailovna Misbakhova || 1975/06/20 || Nizhnekamsk, Rusland || leef nog || Montreal || Russies-Kanadees || violis en altviolis / kamermusikus / opnamekunstenaar / internasionale solis |- | [[Simone Zgraggen|Zgraggen, Simone]] || || 1975/08/08 || Altdorf, Switserland || leef nog || || Switsers || Leerling van Alexander van Wijnkoop en [[Ulf Hoelscher]] / konsertmeester van die Basel Sinfonietta / opvoeder |- | [[Carolin Widmann|Widmann, Carolin]] || || 1976 || München, Duitsland || leef nog || || Duits || Het onder [[Igor Ozim]], [[Michèle Auclair]] en [[David Takeno]] studeer / Speel op 'n Giovanni Battista Guadagnini van 1782 |- | [[Mirijam Contzen|Contzen, Mirijam]] || || 1976 || Münster, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Tibor Varga]] /<ref>[https://www.mirijamcontzen.com/ webwerf] www.mirijamcontzen.com</ref> |- | [[Hande Özyürek|Özyürek, Hande]] || || 1976 || Istanboel, Turkye || leef nog || || Duits || Leerling van Çiğdem İyicil / bekroonde solis en kamermusikus oral in Europa |- | [[Viviane Hagner|Hagner, Viviane]] || || 1977 || München, Duitsland || leef nog || || Duits || solis saam met vooraanstaande orkeste / kamermusikus |- | [[Susanne Hou|Hou, Susanne]] || Yi-Jia Susanne Hou || 1977 || Shanghai, China || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Dorothy DeLay]], Naoko Tanaka en [[Cho-Liang Lin]] / Violis / opnamekunstenaar |- | [[Li I-ching]] || || 1977/12/18 || Taiwan || leef nog || || Taiwannees || Internasionale solis / konsertmeester van Taiwan se National Symphony Orchestra |- | [[Leila Josefowicz|Josefowicz, Leila]] || Leila Bronia Josefowicz || 1977/19/20 || Mississauga, Ontario || leef nog || || Kanadees || Het onder [[Jaime Laredo]], [[Josef Gingold|Joseph Gingold]], [[Felix Galimir]] en [[Jascha Brodsky]] studeer / Speel op die "Ebersolt"-Guarneri del Gesù van 1739. |- | [[Geneviève Laurenceau|Laurenceau, Geneviève]] || || 1977/11/02 || Straatsburg, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Wolfgang Marschner]] en [[Zakhar Bron]] / internasionale solis, kamermusikus en opnamekunstenaar / opvoeder |- | [[Gwendolyn Masin|Masin, Gwendolyn]] || || 1977/11/77 || Amsterdam, Nederland || leef nog || || Nederlands || Leerling van [[Herman Krebbers]] / toer as solis en kamermusikus / optredes saam met verskeie orkeste / opvoeder |- | [[Nadezda Tokareva|Tokareva, Nadezda]] || || 1977/11/27 || Penza, Rusland || leef nog || Ljubljana, Slowenië || Russies-Sloweens || Leerling van Eduard Grach / internasionale solis / kamermusikus / opvoeder |- | [[Janine Jansen|Jansen, Janine]] || || 1978/01/07 || Soest, Nederland || leef nog || || Nederlands || Leerling van [[Philippe Hirschhorn]] en [[Boris Belkin]] / Speel op die "Barrere"-Stradivari van 1727 |- | [[Tanja Becker-Bender|Becker-Bender, Tanja]] || || 1978/02/11 || Stuttgart, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Helmut Zehetmair]], [[Wolfgang Marschner]] en [[Wilhelm Melcher]] |- | [[Vanessa-Mae|Mae, Vanessa]] || Vanessa Mae Vanakorn Nicholson / Chén Měi || 1978/10/27 || Singapoer || leef nog || || Brits || Genres: klassiek, techno, elektronies en pop |- | [[Ioana Petcu-Colan|Petcu-Colan, Ioana]] || || 1978 || Cork, Ierland || leef nog || || Iers || solis en veelgevraagde kamermusikus / belangstelling in kontemporêre musiek |- | [[Sara Trobäck|Trobäck, Sara]] || gebore Sara Katarina Trobäck || 1978 || Örebro, Swede || leef nog || Gotenburg || Sweeds || Leerling van [[György Pauk]] / medestigter van die Trio Poseidon / leier van die Gotenburgse Simfonieorkes |- | [[Lisa Batiashvili|Batiashvili, Lisa]] || geb. Elisabed Batiashvili || 1979 || Tbilisi, Georgië || leef nog || || Georgies || Tweede prys, Sibelius-kompetisie, 1995 / Speel op die "Engleman"-Stradivari van 1709 |- | [[Marie Cantagrill|Cantagrill, Marie]] || || 1979 || Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Igor Oistrakh]] / solis saam met orkeste en in resitale |- | [[Amanda Favier|Favier, Amanda]] || || 1979/04/07 || Parys, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Gérard Poulet]] en [[Igor Ozim]] / solis van nege jaar oud af / kamermusikus / opnamekunstenaar |- | [[Anna Gebert|Gebert, Anna]] || || 1979 || Warskou, Pole || leef nog || || Fins || Leerling van Igor Bezrodny en Magdalena Rezler / konsertmeester van die Trondheim Symphony Orchestra / kamermusikus |- | [[Liza Ferschtman|Ferschtman, Liza]] || || 1979 || Hilversum, Nederland || leef nog || || Nederlands || Leerling van Yvry Gitlis, [[Igor Oistrakh]] en [[Aaron Rosand]] / solis wat saam met verskeie orkeste optree / kamermusikus |- | [[Hilary Hahn|Hahn, Hilary]] || || 1979/11/27 || Lexington, Kentucky, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Klara Berkovich]] en [[Jascha Brodsky]] / Speel op 'n kopie van Paganini se Cannone wat Vuillaume in 1864 gemaak het |- | [[Ayano Ninomiya|Ninomiya, Ayano]] || || 1979 || Takamatsu, Japan || leef nog || || Japannees-Amerikaans || Leerling van [[Robert Mann]] / kamermusikus wat internasionaal saam met verskeie ensembles optree |- | [[Frederieke Saeijs|Saeijs, Frederieke]] || || 1979/01/25 || Den Haag, Nederland || leef nog || || Nederlands || Internasionale solis saam met verskeie orkeste / opvoeder |- | [[Satu Vänskä|Vänskä, Satu]] || || 1979 || Kinki, Japan || leef nog || Australië || Fins-Australies || Het onder [[Ilya Grubert]], [[Zinaida Gilels]] en [[Pavel Vernikov]] studeer / Bekroonde solis / assistentleier van die Australian Chamber Orchestra |- | [[Sarah Chang|Chang, Sarah]] || geb. Young Joo Chang || 1980/12/10 || Philadelphia, Pennsilvanië, VSA || leef nog || || Koreaans-Amerikaans || Leerling van [[Dorothy DeLay]] / Speel op die "ex Isaac Stern"-Guarneri del Gesù van 1717 |- | [[Elsa Grether|Grether, Elsa]] || || 1980/06/28 || Mulhouse, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Ruggiero Ricci]] / solis en resitaalkunstenaar wat by musiekfeeste in Frankryk en in die buiteland optree |- | [[Karina Canellakis|Canellakis, Karina]] || || 1981/08/23 || New York, New York, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Ida Kavafian]] / violis wat later dirigent geword het |- | [[Marina Chiche|Chiche, Marina]] || || 1981/11/10 || Marseille, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Jean Ter-Merguerian]] en [[Ana Chumachenco]] / internasionale solis en resitaalkunstenaar / opvoeder, opnamekunstenaar en radioprodusent / Speel op 'n Giuseppe Gagliano van 1762 |- | [[Rachel Kolly d'Alba|Kolly d'Alba, Rachel]] || || 1981/05/21 || Lausanne, Switserland || leef nog || || Switsers || Het onder [[Igor Ozim]], [[Franco Gulli]], [[Thomas Kakuska]], [[Thomas Brandis]], [[Hansheinz Schneeberger]] en [[Ivry Gitlis]] studeer / Speel op 'n Stradivari van 1732 |- | [[Catherine Manoukian|Manoukian, Catherine]] || || 1981/06/02 || Toronto, Kanada || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Dorothy DeLay]] / het op twaalf haar debuut saam met die Vancouver Symphony Orchestra gemaak / solis saam met baie vooraanstaande orkeste / woon tans in Swede |- | [[Jessie Montgomery|Montgomery, Jessie]] || || 1981 || New York, New York, VSA || leef nog || || Amerikaans || violis, komponis, kamermusikus en musiekopvoeder |- | [[Sarah Nemtanu|Nemtanu, Sarah]] || || 1981 || || leef nog || || Frans-Roemeens || solis saam met [[Luc Héry]] / konsertmeester van die Orchestre national de France / opnamekunstenaar |- | [[Baiba Skride|Skride, Baiba]] || || 1981 || Riga, Letland || leef nog || || Letties || Internasionale uitvoerende kunstenaar saam met verskeie orkeste / opnamekunstenaar |- | [[Arabella Steinbacher|Steinbacher, Arabella]] || || 1981/11/14 || München, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Dorothy DeLay]] en [[Ivry Gitlis]] / Speel op die "Booth"-Stradivari van 1716 |- | [[Min Lee|Lee, Min]] || Lee Huei Min || ca. 1982 || Singapoer || leef nog || || Singapoers || Leerling van [[Erick Friedman]] / solis saam met vooraanstaande orkeste |- | [[Ani Batikian|Batikian, Ani]] || || 1982/11/22 || Jerewan, Armenië || leef nog || || Armeens || Het aan die Royal Academy of Music studeer en die hoogste vioolprys ontvang / later leerling van Salvatore Accardo in Italië / solokonsertkunstenaar |- | [[Cora Venus Lunny|Lunny, Cora Venus]] || || 1982 || Dublin, Ierland || leef nog || || Iers || Student van [[Joji Hattori]] en [[Vladimir Spivakov]] / bekroonde klassieke musikus / ook volksmusiek / opnamekunstenaar |- | [[Caroline Shaw|Shaw, Caroline]] || || 1982/08/01 || Greenville, Noord-Carolina, VSA || leef nog || || Amerikaans || Violis en komponis / Pulitzerprys vir Musiek / kamermusikus |- | [[Lorenza Borrani|Borrani, Lorenza]] || || 1983 || Florence, Italië || leef nog || || Italiaans || Leier, direkteur, solis en kamermusikus / opvoeder |- | [[Sayaka Shoji|Shoji, Sayaka]] || || 1983/01/30 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Het onder [[Uto Ughi]] en [[Riccardo Brengola]] aan die Accademia Musicale Chigiana in Siena studeer, en later onder [[Saschko Gawriloff]] en [[Zakhar Bron]] in Duitsland / Speel op die "Recamier"-Stradivari van 1729 |- | [[Julia Fischer|Fischer, Julia]] || || 1983/06/15 || München, Duitsland || leef nog || || Duits || Ook konsertpianis / Leerling van [[Lydia Dubrowskaya]] en [[Ana Chumachenco]] / Speel op 'n Philipp Augustin-viool van 2012 |- | [[Jessica Linnebach|Linnebach, Jessica]] || || 1983 || Edmonton, Kanada || leef nog || || Kanadees || Stigterslid van die [[Zukerman Chamber Players]] / solis en kamermusikus |- | [[Oksana Pečeny|Pečeny, Oksana]] || || 1983/04/23 || Kiëf, Oekraïne || leef nog || || Oekraïens || Student van Primož Novsak / solis saam met Sloweense orkeste / kamermusikus |- | [[Alina Pogostkina|Pogostkina, Alina]] || || 1983/11/18 || Leningrad, Rusland || leef nog || || Russies-Duits || Leerling van [[Antje Weithaas]] / Sy het die ''Louis Spohr-kompetisie'' van 1997 gewen en die eerste prys by die ''International Jean Sibelius Violin Competition'' van 2005 |- | [[Yang Jing]] || || 1983 || Gulangyu, China || leef nog || || Sjinees || bekroonde violis, altviolis en vyfsnaar-altviolis / hoofaltviolis van Camerata Salzburg en van die Frankfurt Radio Symphony |- | [[Lindsay Deutsch|Deutsch, Lindsay]] || || 1984/11/28 || Houston, Texas, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Robert Lipsett]] / solo-optredes van elfjarige ouderdom af / optredes saam met orkeste oral in die VSA en Kanada |- | [[Iva Kramperová|Kramperová, Iva]] || || 1984 || Tsjeggo-Slowakye || leef nog || || Tsjeggies || Konsertmeester van [[Barocco sempre giovane]] / konsertkunstenaar en opnamekunstenaar / opvoeder |- | [[Mari Samuelsen|Samuelsen, Mari]] || || 1984/12/21 || Hamar, Noorweë || leef nog || || Noors || Wonderkind / leerling van [[Arve Tellefsen]] en [[Stephan Barratt-Due]] / tree gereeld saam met haar broer Håkon, 'n tjellis, op |- | [[Catharina Chen|Chen, Catharina]] || || 1985 || Noorweë || leef nog || || Noors || Konsertmeester van die Noorse Nasionale Opera en Ballet |- | [[Leticia Moreno|Moreno, Leticia]] || || 1985 || Madrid, Spanje || leef nog || || Spaans || Leerling van [[Zakhar Bron]] / het van jongs af opgetree / omvangryke repertoire |- | [[Soyoung Yoon|Yoon, Soyoung]] || || 1984/10/18 || Seoel, Suid-Korea || leef nog || || Suid-Koreaans || Leerling van [[Zakhar Bron]] / bekroonde violis |- | [[Alina Ibragimova|Ibragimova, Alina]] || || 1985/09/28 || Polevskoy, Rusland || leef nog || || Russies || Leerling van Valentina Korolkova en [[Natalya Boyarskaya]] / resitaalkunstenaar, solis en opnamekunstenaar wat in Londen woon |- | [[Diana Yukawa|Yukawa, Diana]] || Daiana Yukawa || 1985/09/16 || Tokio, Japan || leef nog || || Brits || Violis en komponis / Klassieke en moderne uitvoerende kunstenaar |- | [[Mayuko Kamio|Kamio, Mayuko]] || || 1986/06/12 || Osaka, Japan || leef nog || || Japannees || Leerling van [[Zakhar Bron]] / Eerste prys by die Tchaikovsky-kompetisie, 2007 / Speel op die "ex Joseph Joachim"-Stradivarius van 1727, geleen van Suntory |- | [[Vilde Frang|Frang, Vilde]] || || 1986/08/19 || Oslo, Noorweë || leef nog || || Noors || Leerling van [[Anne-Sophie Mutter]], [[Kolja Blacher]] en [[Ana Chumachenco]] / Speel op 'n Jean-Baptiste Vuillaume van 1864 |- | [[Olga Kholodnaya|Kholodnaya, Olga]] || Olga Show || 1987/12/10 || Cheboksary, Rusland || leef nog || || Russies || Leerling van [[Zakhar Bron]], Marcus Wolf en [[Didier Lockwood]] / Speel op 'n [[Jean-Baptiste Vuillaume|Jean Baptiste Vuillaume]] van 1853 |- | [[Tianwa Jang|Jang, Tianwa]] || Yáng Tianwa || 1987/04/08 || Beijing, China || leef nog || || Sjinees || Leerling van [[Lin Yaoji]] en beskermeling van [[Isaac Stern]] / Speel op 'n Giuseppe Antonio Guarneri del Gesù van 1730 |- | [[Nicola Benedetti|Benedetti, Nicola]] || || 1987/07/19 || West Kilbride, Skotland, VK || leef nog || || Engels || Leerling van [[Yehudi Menuhin]] en [[Natasha Boyarskaya]] |- | [[Chloë Hanslip|Hanslip, Cloé]] || Chloë Elise Hanslip || 1987/09/28 || Guildford, VK || leef nog || || Engels || Leerling van [[Natasha Boyarskaya]] en [[Zakhar Bron]] / Speel op 'n Guarneri del Gesù van 1737 |- | [[Clara-Jumi Kang|Kang, Clara-Jumi]] || Clara-Jumi Kang || 1987 || Mannheim, Duitsland || leef nog || || Duits, Koreaans-Duits || Leerling van [[Valery Gradov]], [[Dorothy Delay]] en Hyo Kang / Speel op 'n "Ex-Strauss"-Stradivarius van 1708 |- | [[Maria-Elisabeth Lott|Lott, Maria-Elisabeth]] || Clara-Jumi Kang || 1987/06/02 || Schramberg, Duitsland || leef nog || || Duits || Internasionale orkessolis |- | [[Zia Hyunsu Shin|Shin, Zia Hyunsu]] || Hyun-Soo Shin || 1987/07/16 || Jeonju, Suid-Korea || leef nog || || Suid-Koreaans || Bekroonde violis |- | [[Irene Abrigo|Abrigo, Irene]] || Irene Abrigo || 1988/12/03 || Turyn, Italië || leef nog || Winterthur, Switserland || Italiaans || Solokonsertvioliste, student van Marie-Annick Nicolas, Pierre Amoyal en Corina Belcea. Sy speel op 'n Giovanni Battista Guadagnini van 1758 |- | [[Yasmine Azaiez|Azaiez, Yasmine]] || || 1988/10/16 || Londen, Engeland || leef nog || || Brits || Het aan die Yehudi Menuhin School studeer / woon tans in Tunisië |- | [[Veronika Eberle|Eberle, Veronika]] || || 1988/12/26 || Donauwörth, Duitsland || leef nog || || Duits || Sy speel op die "ex Busch"-Giovanni Battista Guadagnini van 1783 |- | [[Ragnhild Hemsing|Hemsing, Ragnhild]] || || 1988/02/15 || Nord-Aurdal, Noorweë || leef nog || || Noors || het op dertien haar debuut saam met die Bergen Filharmoniese Orkes gemaak / optredes by groot feeste en konsertsale in Noorweë |- | [[Carlotta Nobile|Nobile, Carlotta]] || || 1988/12/20 || Rome, Italië || 2013/07/16 || Benevento, Italië || Italiaans || violis, kunshistorikus en skrywer / artistieke direkteur van die Santa Sophia Academy-kamerorkes |- | [[Bomsori Kim|Kim, Bomsori]] || || 1989/12/13 || Daegu, Suid-Korea || leef nog || New York Stad, VSA || Koreaans || Leerling van {{ill|Young Uck Kim|ko|김영욱 (바이올린 연주자)}}, Sylvia Rosenberg en Ronald Copes / Speel op 'n [[Joannes Baptista Guadagnini|J.B. Guadagnini uit Turyn]] van 1774 |- | [[Jennifer Pike|Pike, Jennifer]] || || 1989/11/09 || Engeland || leef nog || || Engels || Was op twaalf die BBC Young Musician of the Year / optredes saam met verskeie orkeste |- | [[Airi Suzuki|Suzuki, Airi]] || Suzuki Airi || 1989/11/09 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Bekroonde jong violis |- | [[Alexandra Soumm|Soumm, Alexandra]] || || 1989/05/17 || Moskou, Rusland || leef nog || Parys || Frans || Bekroonde violis / internasionale solis saam met verskeie orkeste |- | [[Paula Šūmane|Šūmane, Paula]] || || 1989/05/04 || Riga, Letland || leef nog || || Letties || Solis, student van [[Yair Kless]] en Boris Garlitsky <ref>{{Cite web |title=Paula Schumann |url=https://www.paulaschumann.com/ |access-date=2025-02-03 |website=PAULA SCHUMANN |language=en-US}}</ref> |- | [[Eldbjørg Hemsing|Hemsing, Eldbjørg]] || || 1990/02/16 || Nord-Aurdal, Noorweë || leef nog || || Noors || wonderkind / leerling van [[Boris Kuschnir]] / samewerking met [[Tan Dun]] / kamermusikus en solis saam met talle orkeste |- | [[Stella Chen|Chen, Stella]] || || 1992 || VSA || leef nog || || Asiaties-Amerikaans || Alumnus van die [[New England Conservatory of Music]] en, vanaf Julie 2020, student van Li Lin en [[Catherine Cho]] aan [[Juilliard-skool|Juilliard]]. |- | [[Ioana Cristina Goicea|Goicea, Ioana Crstina]] || || 1993/11/06 || Boekarest, Roemenië || leef nog || || Roemeens || Leerling van [[Mariana Sîrbu]] / resitaalkunstenaar, solis en kamermusikus |- | [[Christina Brabetz|Brabetz, Christina]] || || 1993/10/08 || Windhoek, Namibië || leef nog || || Suid-Afrikaans || Leerling van Thomas Christian aan die Hochschule für Musik Detmold / wenner van die TONALi Grand Prix |- | [[Salina Fisher|Fisher, Salina]] || || 1993/10/06 || Nieu-Seeland || leef nog || || Nieu-Seelands || Violis en komponis |- | [[Rebeca Nuez Suarez|Nuez Suarez, Rebeca]] || Rebeca Nuez || 1993/11/10 || Las Palmas, Spanje || leef nog || Londen, Engeland || Spaans || Violis met 'n belangstelling in kontemporêre klassieke musiek |- | [[Anastasiya Petryshak|Petryshak, Anastasiya]] || || 1994/04/12 || Iwano-Frankifsk, Oekraïne || leef nog || || Oekraïens || Klassieke violis wat saam met [[Andrea Bocelli]] werk |- | [[Esther Yoo|Yoo, Esthe]] || || 1994/06/11 || VSA || leef nog || || Amerikaans || leerling van [[Ana Chumachenco]] / internasionale solis saam met verskeie orkeste / kamermusikus / opnamekunstenaar |- | [[Ana Lucrecia Taglioretti|Taglioretti, Ana Lucrecia]] || || 1995/12/25 || Paraguay || 2020/1/7 || Asunción, Paraguay || Paraguaans || Het saam met die Paraguaanse Nasionale Simfonieorkes en ander groepe gespeel / sterfoorsaak onbekend |- | [[Hiroka Matsumoto|Matsumoto, Hiroka]] || Matsumoto Hiroka || 1995 || Yokohama, Japan || leef nog || || Japannees || student van [[Koichiro Harada]] en [[Gérard Poulet]] / bekroonde klassieke violis wat van jongs af gespeel het |- | [[Judith Stapf|Stapf, Judith]] || || 1997/05/31 || Rheinbach, Duitsland || leef nog || || Duits || Solis saam met verskeie orkeste |- | [[Hawijch Elders|Elders, Hawijch]] || || 1998/10/31 || Grenoble, Frankryk || leef nog || || Nederlands || Leerling van [[Ilya Grubert]] / optredes in Nederland en in die buiteland |- | [[Lindsey Stirling|Stirling, Lindsey]] || || 1986/09/21 || Santa Ana, Kalifornië, VSA || leef nog || || Amerikaans || |- | [[Meredith Ezinma Ramsay|Ramsay, Meredith Ezinma]] || Ezinma || 1991/01/11 || Lincoln, Nebraska, VSA || || || Amerikaans || <ref name="Complex">{{cite web|url=https://www.complex.com/music/2019/09/hip-hop-violinist-ezinma-interview |title=Hip-Hop Violinist Ezinma is Much More Than a Viral Sensation |first=Carolyn |last=Bernucca |date=September 5, 2019 |website=Complex |access-date=September 17, 2020}}</ref> |- | [[María Dueñas|Dueñas Fernández, María]] || María Dueñas || 2002/12/04 || Granada, Spanje || leef nog || || Spaans || [[Deutsche Grammophon]]-kunstenaar en komponis, wenner van die eerste prys by die [[Yehudi Menuhin International Competition for Young Violinists]] van 2021 (seniorkategorie) |} == Sorteerbare lys van dié sonder bekende geboortedatum == {| class="wikitable sortable" |- ! Naam ! Ander name ! Aktief vanaf ! Geboorteplek ! Oorlede ! Laaste woonplek ! Nasionaliteit ! Aantekeninge |- | [[Judith Aller|Aller, Judith]] || || 2000's || Los Angeles, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Jascha Heifetz]] / resitaalkunstenaar en solis saam met die Pori Symphony Orchestra en die Los Angeles Chamber Orchestra |- | [[Kinga Augustyn|Augustyn, Kinga]] || || 2000's || Wrocław, Pole || leef nog || New York Stad || Pools-Amerikaans || Leerling van Zbigniew Szuflat en [[Dorothy DeLay]] / solis saam met verskeie orkeste / opnamekunstenaar |- | [[Camille Babut du Marès|Babut du Marès, Camille]] || || 2000's || België || leef nog || België || Belgies || Leerling van Véronique Bogaerts en Yuzuko Horigome / internasionale solis en resitaalkunstenaar |- | [[Mira Benjamin|Benjamin, Mira]] || || 2010's || Vancouver, Kanada || leef nog || Londen, Engeland || Kanadees || Violis en kamermusikus / voormalige lid van die Quatuor Bozzini / opnamekunstenaar |- | [[Zoë Black|Black, Zoë]] || || 2010's || Australië || leef nog || || Australies || Resitaalkunstenaar en solis / speel by die Australian Chamber Orchestra |- | [[Anastasia Chebotareva|Chebotareva, Anastasia]] || || 2000's || Odesa, Oekraïne || leef nog || || Oekraïens || Toere in Italië, die VK, Frankryk en Duitsland / opnamekunstenaar |- | [[Nancy Dahn|Dahn, Nancy]] || || 1990's || Kanada || leef nog || || Kanadees || Klassieke violis en altviolis / opvoeder / medestigter van die Tuckamore Festival |- | [[Julie-Anne Derome|Derome, Julie-Anne]] || || 1990's || Montreal, Kanada || leef nog || || Kanadees || Leerling van Taras Gabora en Sonia Jelinkova / Stel belang in 20ste-eeuse musiek / kamermusikus en solis / opnamekunstenaar |- | [[Jennifer Frautschi|Frautschi, Jennifer]] || || 2000's || Pasadena, Kalifornië, VSA || leef nog || Brookline, Massachusetts, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Robert Lipsett]] en [[Robert Mann]] / solis saam met verskeie orkeste |- | [[Karen Gomyo|Gomyo, Karen]] || || 2010's || Tokio, Japan || leef nog || || Kanadees || Student van Mauricio Fuks, [[Dorothy DeLay]] en [[Donald Weilerstein]] / solis en kamermusikus |- | [[Clio Gould|Gould, Clio]] || || 2000's || Engeland || leef nog || || Engels || Klassieke violis, opvoeder, direkteur van die Royal Academy Soloists en leier van die Royal Philharmonic Orchestra |- | [[Viktoria Grigoreva|Grigoreva, Viktoria]] || || 1990's || Charkif, Oekraïne || leef nog || Londen, Engeland || Oekraïens || Het onder Semion Mikitiansky en Irina Grebneva studeer / Konsertviolis en opvoeder |- | [[Maria Kouznetsova|Kouznetsova, Maria]] || || 1991 || Ryazan, Rusland || leef nog || || Russies || Bekroonde jong violis |- | [[Judith Ingolfsson|Ingolfsson, Judith]] || || 1990's || Reykjavík, Ysland || leef nog || Stuttgart, Duitsland || Yslands || Student van [[Jascha Brodsky]] / internasionale solis wat saam met baie orkeste optree / kamermusikus |- | [[Karen Johnson|Johnson, Karen]] || || 2000's || Gilbert, Arizona, VSA || leef nog || || Amerikaans || Kamermusikus en konsertmeester |- | [[Katalin Kokas|Kokas, Katalin]] || || 2000's || Kaposvár, Hongarye || leef nog || || Hongaars || Student van Ferenc Halász en Dénes Kovács / Kamermusikus wat saam met verskeie orkeste optree |- | [[Yoon Kwon|Kwon, Yoon]] || || 1990's || Seoel, Suid-Korea || leef nog || || Koreaans-Amerikaans || Wonderkind / student van [[Dorothy DeLay]], Hyo Kang, [[Cho-Liang Lin]] en [[Donald Weilerstein]] / duette saam met haar suster, die pianis [[Min Kwon]] / kamermusikus / opvoeder |- | [[Gabrielle Lester|Lester, Gabrielle]] || || 1980's || Londen, Engeland || leef nog || || Engels || Klassieke violis, orkesleier en kamermusikus / diskografie van klassieke, populêre en klankbaanmusiek |- | [[Eva León|León, Eva]] || || 1990's || Las Palmas, Spanje || leef nog || || Spaans || Internasionale klassieke violis, optredes saam met vooraanstaande orkeste / opnamekunstenaar |- | [[Elena Makhnev|Makhnev, Elena]] || || 2000's || Guanajuato, Meksiko || leef nog || || Meksikaans || Virtuose violis wat tans in Moskou studeer |- | [[Frances Mason|Mason, Frances]] || || 1960's || Verenigde Koninkryk || leef nog || || Brits || Het onder [[Alan Loveday]] studeer / spesialiseer in kamermusiek, maar ook solis / opvoeder |- | [[Edna Michell|Michell, Edna]] || || 1960's || Tel Aviv, Israel || leef nog || || Israelies-Amerikaans || Het onder [[Lorand Fenyves]], [[Ödön Pártos]] en [[Ivan Galamian]] studeer / internasionale resitaalkunstenaar en solis / stigter van die Cantilena Chamber Players / opvoeder |- | [[Tatjana Olujić|Olujić, Tatjana]] || || 1970's || Belgrado, Serwië || leef nog || || Serwies || Bekroonde violis en opvoeder |- | [[Ruth Palmer|Palmer, Ruth]] || || 2000's || Verenigde Koninkryk || leef nog || || Brits || bekroonde resitaalkunstenaar en opnamekunstenaar |- | [[Stéphanie Paulet|Paulet, Stéphanie]] || || 2010's || Rhône-Alpes, Frankryk || leef nog || Parys || Frans || Eerste viool in Franse barokensembles / kamermusikus en opvoeder |- | [[Adela Peña|Peña, Adela]] || || 1990's || New York Stad, VSA || leef nog || || Amerikaans || Student van Rochelle Walton / stigterslid van die Eroica Trio |- | [[Alice Piérot|Piérot, Alice]] || || 1980's || Frankryk || leef nog || || Frans || Kamermusikus, barokviolis en opnamekunstenaar / lid van die Amarillis-ensemble / opvoeder |- | [[Erika Raum|Raum, Erika]] || || 1990's || Kanada || leef nog || || Kanadees || Student van [[Lorand Fenyves]] / resitaalkunstenaar en kamermusikus / orkesoptredes in Kanada en in die buiteland |- | [[Lucie Robert|Robert, Lucie]] || || 1980's || Montreal, Kanada || leef nog || || Kanadees || Student van [[Josef Gingold]] / violis, komponis en opvoeder |- | [[Ania Safonova|Safonova, Ania]] || || 1990's || Tomsk, Rusland || leef nog || Londen, Engeland || Russies-Israelies || Student van Svetlanda Goffman en later van Felix Andrievsky / Konsertmeester van die Royal Opera House, Covent Garden / kamermusikus |- | [[Julia Sakharova|Sakharova, Julia]] || || 2000's || Zheleznovodsk, Rusland || leef nog || VSA || Russies || Wonderkind / student van [[Taras Gabora]], [[Almita Vamos]], [[Milan Vitek]] en [[Donald Weilerstein]] / assistentkonsertmeester, kamermusikus, opvoeder |- | [[Ani Schnarch|Schnarch, Ani]] || || 2000's || Boekarest, Roemenië || leef nog || Londen, Engeland || Israelies-Brits || Student van Felix Andrievsky / Solis en kamermusikus wat saam met verskeie orkeste optree / opvoeder |- | [[Hélène Schmitt|Schmitt, Hélène]] || || 1990's || Frankryk || leef nog || Boulogne-Billancourt, Frankryk || Frans || Kamermusikus wat in barokmusiek spesialiseer / opnamekunstenaar / opvoeder |- | [[Lisa Shihoten|Shihoten, Lisa]] || || 1990's || Chicago, VSA || leef nog || Houston, VSA || Amerikaans || Student van Betty Haag-Kuhnke / kamermusikus en resitaalkunstenaar / opvoeder |- | [[Mary Simpson|Simpson, Mary]] || || 2000's || Virginia, VSA || leef nog || Houston, VSA || Amerikaans || Klassiek opgeleide violis wat nou bluegrass speel |- | [[Mariana Sîrbu|Sîrbu, Mariana]] || || 1960's || Iași, Roemenië || leef nog || Leipzig, Duitsland || Roemeens || Student van [[Ștefan Gheorghiu]] / internasionale solis / stigter van die Academia String Quartet / opvoeder |- | [[Vesna Stefanovich-Gruppman|Stefanovich-Gruppman, Vesna]] || || 1990's || Serwië || leef nog || Rotterdam, Nederland || Serwies || Solis en kamermusikus / optredes saam met verskeie orkeste / opnamekunstenaar / opvoeder |- | [[Janet Sung|Sung, Janet]] || || 2000's || New York Stad, VSA || leef nog || Chicago, VSA || Amerikaans || Student van [[Josef Gingold]] / solis saam met talle orkeste / opvoeder |- | [[Ralitsa Tcholakova|Tcholakova, Ralitsa]] || || 2000's || Bulgarye || leef nog || || Kanadees || Internasionale solis en kamermusikus / musiekskrywer / opnamekunstenaar |- | [[Mela Tenenbaum|Tenenbaum, Mela]] || || 1970's || Oekraïne || leef nog || || Amerikaans || Solis en kamermusikus / opnamekunstenaar |- | [[Candida Thompson|Thompson, Candida]] || || 2000's || Glasgow, Skotland || leef nog || Amsterdam, Nederland || Brits || Student van David Takeno / Internasionale kamermusikus en solis / leier van die Amsterdam Sinfonietta / opnamekunstenaar |- | [[Shirley J. Thompson|Thompson, Shirley J.]] || || 1990's || Londen, Engeland || leef nog || Londen, Engeland || Brits || Komponis, dirigent, violis en akademikus |- | [[Hideko Udagawa|Udagawa, Hideko]] || || 2000's || Japan || leef nog || Londen, Engeland || Japannees || Internasionale solis / opnamekunstenaar |} == Sien ook == * [[Lys van klassieke violiste]] * [[Lys van altvioliste]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Algemene bronne == * [https://play.google.com/books/reader?id=IQkVAAAAQAAJ&printsec=frontcover&output=reader&authuser=0&hl=it&pg=GBS.RA1-PA34 "Female Performers on the Violin"], ''The Musical World'', nr. CLXVI – nuwe reeks nr. LXXII, bl. 34 (16 Mei 1839) * [https://www.gutenberg.org/files/14884/14884-h/14884-h.htm#CHAPTER_X "Famous Violinists of To-day and Yesterday", hoofstuk X, "Women as Violinists"], Henry C. Lahee (1899) * [https://www.jstor.org/discover/10.2307/903021?uid=2&uid=4&sid=21103894644437 "Lady Violinists"], ''The Musical Times'', vol. 47, nr. 764, bl. 662-668 (1 Oktober 1906) * [https://books.google.com/books?id=ocmjAQAAQBAJ ''An Encyclopedia of the Violin''], Alberto Bachmann (1926) * [http://www.treccani.it/enciclopedia/violino-e-violinisti_(Enciclopedia_Italiana)/ "Violino e Violinisti"], ''Enciclopedia Italiana Treccani'' (1937) * [https://books.google.com/books?id=nocHAQAAMAAJ "Violin virtuosos: from Paganini to the 21st century"], Henry Roth (1997) * [http://web.unife.it/utenti/gianluca.lavilla/Hubay.pdf "Allievi di Hubay (selezione)"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041224055248/http://web.unife.it/utenti/gianluca.lavilla/Hubay.pdf |date=2004-12-24 }}, Gianluca La Villa (2003) * [https://www.violinist.com/discussion/response.cfm?ID=19135 "Great female violinists of the past"], Violinist.com – blog (2010) * [http://www.violinist.com/blog/Mle/20111/11991/ "Violin works with connections to female violinists"], Violinist.com – blog (2011) * [http://songofthelark.wordpress.com/2011/08/23/great-female-violinists-a-list/ "Great Female Violinists: A List"] – blog (2011) * [https://songofthelark.wordpress.com/2011/10/10/article-addendum-on-female-violinists-by-george-dubourg-1852/ Artikel: "Addendum on Female Violinists"] deur George Dubourg (1852) – blog (2011) * [http://www.thestrad.com/latest/editorschoice/who-were-the-early-female-violinists "Who were the early female violinists?"], The Strad (7 Maart 2014) * [http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=suchen "musikwissenschaftliche Frauen- und Geschlechterforschung"], soekbladsy in Duits – Sophie Drinker Institut (2013) {{DEFAULTSORT:Vroulike violiste}} [[Kategorie:Violiste|Vroulike violiste]] [[Kategorie:Lyste|Vroulike violiste]] b1elekkofrujyyymvnfd6k7yb8lpesb 0 469050 2967002 2026-09-13T10:54:57Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met 'Hierdie '''lys van fiddlespelers''' bevat noemenswaardige fiddlespelers en oorvleuel gedeeltelik met die [[Lys van klassieke violiste|lys van violiste]]. == Alfabeties volgens van == {| class="wikitable sortable" |- ! Naam van fiddlespeler !! Nasionaliteit !! Genre(s) |- | [[Joseph Allard]] || Kanadees || Frans-Kanadees |- | [[Ruby Allmond]] || Amerikaans || Country |- | [[Darol Anger]] || Amerikaans || Jazz |- | [[Jason Anick]] || Amerikaans || Jazz |- | Gilles...' 2967002 wikitext text/x-wiki Hierdie '''lys van fiddlespelers''' bevat noemenswaardige fiddlespelers en oorvleuel gedeeltelik met die [[Lys van klassieke violiste|lys van violiste]]. == Alfabeties volgens van == {| class="wikitable sortable" |- ! Naam van fiddlespeler !! Nasionaliteit !! Genre(s) |- | [[Joseph Allard]] || Kanadees || Frans-Kanadees |- | [[Ruby Allmond]] || Amerikaans || Country |- | [[Darol Anger]] || Amerikaans || Jazz |- | [[Jason Anick]] || Amerikaans || Jazz |- | [[Gilles Apap]] || Frans || Iers, Roma, bluegrass |- | [[John Arcand]] || Kanadees || Métis |- | [[Svend Asmussen]] || Deens || Jazz |- | [[Aly Bain]] || Shetlands || Skots, Shetlands |- | [[Dewey Balfa]] || Amerikaans || Cajun |- | [[Kenny Baker]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Andrew Baxter]] || Amerikaans || Blues |- | [[Randal Bays]] || Amerikaans || Iers |- | [[Donald Angus Beaton]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Kinnon Beaton]] || Kanadees || Skots-Kelties |- | [[Miri Ben-Ari]] || Israelies || Hiphop |- | [[Émile Benoît]] || Kanadees || Newfoundland |- | [[Byron Berline]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Norman Blake]] || Amerikaans || ''Old-time'', bluegrass |- | [[Sedra Bistodeau]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Tracy Bonham]] || Amerikaans || Alternatiewe rock |- | [[Robert Bowlin]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Charlie Bowman]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Bus Boyk]] || Amerikaans || ''Old-time'', country |- | [[Polly Bradfield]] || Amerikaans || Jazz |- | [[Cecil Brower]] || Amerikaans || ''Western swing'' |- | [[Kevin Burke]] || Amerikaans || Iers |- | [[Sam Bush]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Paddy Canny]] || Iers || Iers |- | [[Jean Carignan]] || Kanadees || Frans-Kanadees |- | [[Andy Carlson]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Gaither Carlton]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[Ernie Carpenter]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[French Carpenter]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[Shelt Carpenter]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[Liz Carroll]] || Amerikaans || Iers |- | [[Fiddlin' John Carson]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[Eliza Carthy]] || Engels || Engels |- | [[Hanneke Cassel]] || Amerikaans || Bluegrass, Skots, ander |- | [[Angus Chisholm]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Harry Choates]] || Amerikaans || Cajun |- | [[Vassar Clements]] || Amerikaans || Bluegrass, country, jazz |- | [[Michael Cleveland]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Julia Clifford]] || Iers || Iers tradisioneel |- | [[Charlie Cline]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Michael Coleman]] || Iers || Iers |- | [[Brian Conway]] || Amerikaans || Iers |- | [[Sharon Corr]] || Iers || Iers |- | [[J. P. Cormier]] || Kanadees || Bluegrass |- | [[Papa John Creach]] || Amerikaans || Rock, blues |- | [[Randy Crouch]] || Amerikaans || Blues, country, rock |- | [[Chris Daring]] || Amerikaans || Texas |- | [[Charlie Daniels]] || Amerikaans || Suidelike Amerikaanse rock |- | [[Junior Daugherty]] || Amerikaans || ''Western swing'', country, tradisioneel |- | [[Andy de Jarlis]] || Kanadees || Métis |- | [[Vernon Derrick]] || Amerikaans || Bluegrass, country |- | [[Michael Doucet]] || Amerikaans || Cajun |- | [[Tommy Doucet]] || Kanadees || Acadies |- | [[Barry Dransfield]] || Engels || Engels, volksmusiek |- | [[Casey Driessen]] || Amerikaans || Bluegrass, Skots |- | [[DSharp]] || Amerikaans || Klassiek, elektroniese dansmusiek, hiphop |- | [[Stuart Duncan]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Mark Evitts]] || Amerikaans || Pop-country, bluegrass |- | [[Mark Feldman]] || Amerikaans || Jazz |- | [[Winston Fitzgerald]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Henry Flynt]] || Amerikaans || Klassieke ''hillbilly'' |- | [[Canray Fontenot]] || Amerikaans || Kreools |- | [[Howdy Forrester]] || Amerikaans || ''Texas show-style'' |- | [[Curly Fox]] || Amerikaans || Country |- | [[Alasdair Fraser]] || Skots || Skots |- | [[D'Jalma Garnier]] || Amerikaans || Kreools |- | [[Frankie Gavin]] || Iers || Iers |- | [[Rayna Gellert]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Manoj George]] || Indies || Indiese klassieke musiek, ''world fusion'', Indiese blues |- | [[Johnny Gimble]] || Amerikaans || ''Texas swing'', bluegrass |- | [[Matt Glaser]] || Amerikaans || Jazz, bluegrass |- | [[Michael Gorman]] || Iers || Iers |- | [[Niel Gow]] || Skots || Skots |- | [[G. B. Grayson]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Richard Greene (musikant)|Richard Greene]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Clinton Gregory]] || Amerikaans || Bluegrass, country |- | [[Bryony Griffith]] || Engels || Engelse volksmusiek |- | [[Petra Haden]] || Amerikaans || Alternatiewe rock |- | [[Merle Haggard]] || Amerikaans || Country |- | [[Theron Hale]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Ed Haley]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Bella Hardy]] || Engels || Engelse volksmusiek |- | [[Sid Harkreader]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[John Hartford]] || Amerikaans || ''Old-time'', bluegrass, country |- | [[Martin Hayes]] || Iers || Iers |- | [[Aubrey Haynie]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Bobby Hicks]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Daniel Hoffman]] || Amerikaans-Israelies || Klezmer |- | [[Jerry Holland]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Bob Holt]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Tommy Hunter]] || Amerikaans || Appalachies |- | [[Eileen Ivers]]<ref name="as">{{cite web |url=https://americansongwriter.com/5-female-fiddle-players-breaking-barriers/ |title=5 Female Fiddle Players Breaking Barriers |last=Dunham |first=Nancy |work=American Songwriter |date=2 November 2023 |access-date=28 Februarie 2024 |language=en}}</ref> || Amerikaans || Iers |- | [[Jana Jae]] || Amerikaans || Country, bluegrass |- | [[Tommy Jarrell]] || Amerikaans || Appalachies |- | [[Ramona Jones]] || || ''Old-time'' |- | [[Michael Kang]] || Koreaans || Bluegrass |- | [[Patrick Kelly]] || Iers || Iers |- | [[Doug Kershaw]] || Amerikaans || Cajun |- | [[Clark Kessinger]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Carla Kihlstedt]] || Amerikaans || Jazz |- | [[Paddy Killoran]] || Iers || Iers |- | [[Tim Kliphuis]] || Nederlands || Jazz |- | [[Peter Knight]] || Engels || Volksmusiek en jazz |- | [[Kenny Kosek]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Gundula Krause]] || Duits || Bluegrass, Cajun, volksmusiek, folk-rock |- | [[Alison Krauss]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Michelle Lambert]] || Amerikaans || Pop |- | [[Donnell Leahy]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Andy Leftwich]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Brad Leftwich]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Ray Legere]] || Kanadees || Bluegrass |- | [[Chris Leslie]] || Engels || Elektriese volksmusiek |- | [[Laurie Lewis]] || Amerikaans || Bluegrass, ''old-time'' |- | [[Annbjørg Lien]] || Noors || Noors |- | [[Didier Lockwood]] || Frans || Jazz |- | [[Benjamin F. Logan]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Julie Lyonn Lieberman]] || Amerikaans || Blues, jazz, Amerikaanse en wêreld-''roots''-style |- | [[Sandy MacIntyre]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Ashley MacIsaac]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Buddy MacMaster]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Natalie MacMaster]] || Kanadees || Kanadees |- | [[Mack Magaha]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Martie Maguire]] || Amerikaans || Country/bluegrass |- | [[J. E. Mainer]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[Benny Martin]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Marcus Martin]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[Andy McGann]] || Iers || Iers-Amerikaans |- | [[Dennis McGee]] || Amerikaans || Cajun |- | [[Seán McGuire]] || Iers || Iers |- | [[Clayton McMichen]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[French Mitchell]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[Don Messer]] || Kanadees || Maritiem, volksmusiek, ''old-time'' |- | [[Bruce Molsky]] || Amerikaans || Appalachies |- | [[Patrick Moran]] || Kanadees || Sliabh Luachra |- | [[Denis Murphy]] || Iers || Iers tradisioneel |- | [[Sierra Noble]] || Kanadees || Métis, Kelties, ''old-time'', volksmusiek, jazz |- | [[Máiréad Nesbitt]] || Iers || Kelties |- | [[Mark O'Connor]] || Amerikaans || Bluegrass, volksmusiek, klassiek |- | [[Padraig O'Keeffe]] || Iers || Iers |- | [[Caoimhín Ó Raghallaigh]] || Iers || Iers |- | [[Uncle Charlie Osborne]] || Amerikaans || ''Old-time'', Appalachies |- | [[Peter Ostroushko]] || Amerikaans || Americana, volksmusiek |- | [[Sixto Palavecino]] || Argentyns || Argentynse volksmusiek |- | [[Úna Palliser]] || Iers || Iers |- | [[Donny Parenteau]] || Kanadees || Country, ''western swing'' |- | [[Tommy Peoples]] || Iers || Iers |- | [[Jean-Luc Ponty]] || Frans || Jazz |- | [[Tommie Potts]] || Iers || Iers |- | [[Ed Reavy]] || Iers || Iers-Amerikaans |- | [[Bridget Regan (musikant)|Bridget Regan]] || Amerikaans || Ierse punk |- | [[Juan Reynoso]] || Meksikaans || Tierra Caliente |- | [[Bonnie Rideout]] || Amerikaans || Skots |- | [[Laura Risk]] || Amerikaans || Skots, Frans-Kanadees |- | [[Fiddlin' Doc Roberts]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Eck Robertson]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Posey Rorer]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Jonathan "Jazz" Russell]] || Amerikaans || Jazz |- | [[Nicky Sanders]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Ric Sanders]] || Engels || Engelse volksmusiek |- | [[Joel Savoy]] || Amerikaans || Cajun |- | [[Oliver Schroer]] || Kanadees || Komponis, verskeie genres |- | [[Ricky Skaggs]] || Amerikaans || Country, bluegrass |- | [[Ruby Jane Smith]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Buddy Spicher]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Uncle Bunt Stephens]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Lee Stripling]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Uncle Am Stuart]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Brenda Stubbert]] || Kanadees || Cape Breton |- | [[Dinesh Subasinghe]] || Sri Lankaans || Pop-klassiek, Kelties, volksmusiek |- | [[Alicia Svigals]] || Amerikaans || Klezmer |- | [[Dave Swarbrick]] || Engels || Engelse volksmusiek |- | [[Gid Tanner]] || Amerikaans || Appalachies, ''old-time'' |- | [[Gordon Terry]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Benny Thomasson]] || Amerikaans || Texas, ''old-time'' |- | [[Uncle Jimmy Thompson]] || Amerikaans || ''Old-time'' |- | [[Kathryn Tickell]] || Engels || Northumbries |- | [[Graham Townsend]] || Kanadees || Ottawa-vallei |- | [[Jay Ungar]] || Amerikaans || Walse, swing |- | [[Jim Van Cleve]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Joe Venuti]] || Amerikaans || Jazz |- | [[John Vesey]] || Iers || Iers tradisioneel |- | [[Calvin Vollrath]] || Kanadees || Métis |- | [[Sara Watkins]]<ref name="as" /> || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Jenny Wilhelms]] || Fins || Volksmusiek |- | [[Benny Williams]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Claude Williams]] || Amerikaans || Jazz |- | [[Bob Wills]] || Amerikaans || ''Texas swing'' |- | [[Melvin Wine]] || Amerikaans || Appalachies |- | [[Chubby Wise]] || Amerikaans || Bluegrass |- | [[Joel Zifkin]] || Kanadees || Volksmusiek, rock, blues, abstrak |} == Volgens styl == === Noord-Amerikaanse style === ==== Kanadese style ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Down East | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Don Messer]] * [[Brian Barron]] }} |- ! Kanadese volksmusiek | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Oliver Schroer]] * [[Tim Chaisson]] * [[Daniel Lapp]] }} |- ! Frans-Kanadees/Acadies | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Joseph Allard]] * [[Jean Carignan]] * [[Tommy Doucet]] * [[Dominique Dupuis]] }} |- ! Ottawa-vallei | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Graham Townsend]] * [[April Verch]] }} |- ! Cape Breton | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Donald Angus Beaton]] * [[Angus Chisholm]] * [[Jerry Holland]] * [[Winston Fitzgerald]] * [[Sandy MacIntyre]] * [[Cynthia MacLeod]] * [[Buddy MacMaster]] * [[Natalie MacMaster]] * [[Ashley MacIsaac]] * [[John Morris Rankin]] * [[Brenda Stubbert]] * [[Dan R. MacDonald]] * [[Lee Cremo]] }} |- ! Métis | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Andy de Jarlis]] * [[John Arcand]] * [[Sierra Noble]] }} |- ! Newfoundland | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Patrick Moran]] * [[Émile Benoît]] }} |} ==== Meksikaanse style ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Tierra Caliente | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Juan Reynoso]] }} |} ==== Style van die Verenigde State ==== {| class="wikitable" width="95%" |- valign="top" ! Blues | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Andrew Baxter]] * [[Clarence "Gatemouth" Brown]] * [[Papa John Creach]] (ook rock) * [[Julie Lyonn Lieberman]] (ook jazz, Amerikaanse en wêreld-''roots''-style) * [[Randy Crouch]] (ook country, rock) * [[Heather Hardy]] }} |- valign="top" ! Bluegrass | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Darol Anger]] (ook jazz) * [[Kenny Baker]] * [[Byron Berline]] * [[Sam Bush]] * [[Jason Carter]] * [[Vassar Clements]] (ook country, jazz) * [[Michael Cleveland]] * [[Charlie Cline]] * [[Curly Ray Cline]] * [[J. P. Cormier]] * [[Vernon Derrick]] * [[Casey Driessen]] * [[Stuart Duncan]] * [[Johnny Gimble]] * [[Richard Greene (musikant)|Richard Greene]] * [[Clinton Gregory]] * [[John Hartford]] * [[Aubrey Haynie]] * [[Bobby Hicks]] * [[Jana Jae]] (ook country) * [[Michael Kang]] * [[Kenny Kosek]] * [[Gundula Krause]] (ook Cajun, volksmusiek, folk-rock) * [[Benjamin F. Logan]] * [[Mack Magaha]] * [[Martie Maguire]] * [[Alison Krauss]]<ref name="as" /> * [[Ray Legere]] * [[Laurie Lewis]] * [[Benny Martin]] * [[Mark O'Connor]] (ook klassiek, volksmusiek) * [[Nicky Sanders]] * [[Ricky Skaggs]] * [[Ruby Jane Smith]] * [[Gordon Terry]] * [[Jim Van Cleve]] * [[Sara Watkins]] (ook alternatief) * [[Benny Williams]] * [[Chubby Wise]] }} |- valign="top" ! Cajun | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Dewey Balfa]] * [[Harry Choates]] * [[Michael Doucet]] * [[Doug Kershaw]] * [[Gundula Krause]] (ook bluegrass, volksmusiek, folk-rock) * [[Dennis McGee]] * [[Joel Savoy]] }} |- valign="top" ! Country | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Clayton McMichen]] * [[Ruby Allmond]] * [[Vassar Clements]] (ook bluegrass, jazz) * [[Randy Crouch]] (ook blues, rock) * [[Vernon Derrick]] * [[Curly Fox]] * [[Clinton Gregory]] * [[John Hartford]] * [[Jana Jae]] (ook bluegrass) * [[Emily Poe]] * [[Ricky Skaggs]] * [[Mark Evitts]] }} |- valign="top" ! Country-rock | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Charlie Daniels]] }} |- valign="top" ! Kreools | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Calvin Carrière]] * [[Canray Fontenot]] * [[D'Jalma Garnier]] }} |- valign="top" ! Hiphop | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Kev Marcus]] * [[Miri Ben-Ari]] * [[Damien Escobar]] * [[Tourie Escobar]] }} |- valign="top" ! ''Old-time'' | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Charlie Bowman]] * [[Gaither Carlton]] * [[Fiddlin' John Carson]] * [[G. B. Grayson]] * [[Theron Hale]] * [[Ed Haley]] * [[Bob Holt]] * [[Sid Harkreader]] * [[Clark Kessinger]] * [[J. E. Mainer]] * [[Clayton McMichen]] * [[French Mitchell]] * [[Fiddlin' Doc Roberts]] * [[Eck Robertson]] * [[Posey Rorer]] * [[Uncle Bunt Stephens]] * [[Lee Stripling]] (ook ''western swing'') * [[Uncle Am Stuart]] * [[Gid Tanner]] * [[Benny Thomasson]] * [[Uncle Jimmy Thompson]] * [[Pendleton Vandiver]] * [[Melvin Wine]] }} |- valign="top" ! Pop | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Michelle Lambert]] }} |- valign="top" ! ''Western swing'' | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Cecil Brower]] * [[Junior Daugherty]] * [[Johnny Gimble]] * [[Lee Stripling]] (ook ''old-time'') * [[Bob Wills]] }} |} === Europese fiddlestyle === {| class="wikitable" width="95%" |- ! Roma | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Gilles Apap]] (ook Iers) * [[Panna Czinka]] * [[Ion Petre Stoican]] }} |} ==== Ierse style ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Iers-Kelties | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Gilles Apap]] (ook Roma, eksperimenteel) * [[Kevin Burke]] * [[Liz Carroll]] * [[Julia Clifford]] * [[Michael Coleman]] * [[Brian Conway]] * [[Sharon Corr]] * [[Michael Gorman]] * [[Frankie Gavin]] * [[Martin Hayes]] * [[Eileen Ivers]] * [[Patrick Kelly]] * [[Paddy Killoran]] * [[Seán McGuire]] * [[Manus McGuire]] * [[James Morrison]] * [[Máiréad Nesbitt]] * [[Caoimhín Ó Raghallaigh]] * [[Úna Palliser]] * [[Tommy Peoples]] * [[Tommie Potts]] * [[John Sheahan]] * [[John Carty]] }} |- ! Sliabh Luachra | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Denis Murphy]] * [[Padraig O'Keeffe]] * [[Patrick Moran]] }} |- ! Ierse punk | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Bridget Regan (musikant)|Bridget Regan]] }} |} ==== Joodse style ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Klezmer | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Alicia Svigals]] * [[Daniel Hoffman]] }} |} ==== Noorse style ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Hardanger | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Annbjørg Lien]] }} |} ==== Britse style ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Engels | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Eliza Carthy]] * [[Barry Dransfield]] * [[Bryony Griffith]] * [[Bella Hardy]] * [[Peter Knight]] * [[Chris Leslie]] * [[Vanessa-Mae]] * [[Dave Swarbrick]] * [[Ric Sanders]] }} |- ! Skots-Kelties | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Aly Bain]] (ook Shetlands) * [[Hanneke Cassel]] * [[Alasdair Fraser]] * [[John McCusker]] * [[Angus Chisholm]] (ook Cape Breton) * [[Kinnon Beaton]] }} |- ! Shetlands | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Tom Anderson]] * [[Aly Bain]] (ook Skots) }} |} === Sri Lankaanse fiddlestyl === * [[Dinesh Subasinghe]] === Transregionale style === ==== Volksmusiek ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Tradisionele volksmusiek | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Mark O'Connor]] (ook bluegrass, Cajun, folk-rock) * [[Sixto Palavecino]] * [[Jenny Wilhelms]] }} |- ! Folk-rock | {{Columns-list|colwidth=18em| * [[Gundula Krause]] * [[Dinesh Subasinghe]] * [[Manoj George]] }} |} ==== Jazz ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Jazz | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Darol Anger]] * [[Svend Asmussen]] * [[Polly Bradfield]] * [[Vassar Clements]] (ook country, bluegrass) * [[Dave Favis-Mortlock]] * [[Mark Feldman]] * [[Matt Glaser]] * [[Jerry Goodman]] * [[Stéphane Grappelli]] * [[Carla Kihlstedt]] * [[Tim Kliphuis]] * [[Didier Lockwood]] * [[Ray Nance]] * [[Jean-Luc Ponty]] * [[Zbigniew Seifert]] * [[Stuff Smith]] * [[Eddie South]] * [[Boyd Tinsley]] (ook rock) * [[Michał Urbaniak]] * [[Joe Venuti]] * [[Claude Williams]] }} |} ==== Rock ==== {| class="wikitable" width="95%" |- ! Rock | {{Columns-list|colwidth=22em| * [[Papa John Creach]] (ook blues) * [[Randy Crouch]] (ook country, blues) * [[Nicky Sanders]] (ook bluegrass) * [[Boyd Tinsley]] (ook jazz) * [[Manoj George]] (ook ''world fusion'' en Indiese blues) }} |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Fiddlespelers}} [[Kategorie:Violiste|*]] [[Kategorie:Lyste|Fiddlespelers]] mqzsqejubvfd1ezufliovgmfhdhhitz